ΑΡΤΕΜΙΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΑΡΟΣ, Αν. Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΤΕΜΙΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΑΡΟΣ, Αν. Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών"

Transcript

1 Θεµελιώδης ορολογία της Συστηµατικής Βοτανικής. Μεθοδολογία της Συστηµατικής Βοτανικής. Ταξινοµικές βαθµίδες. Ονοµατολογία των φυτών. Ιστορική ανασκόπηση της ταξινόµησης των φυτών. ΑΡΤΕΜΙΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΑΡΟΣ, Αν. Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών Η Συστηµατική Βοτανική και το περιεχόµενό της. Ορολογία. Η Συστηµατική Βοτανική είναι κλάδος της Βοτανικής ή Φυτολογίας, δηλαδή της επιστήµης η οποία ασχολείται µε τη µελέτη των φυτικών οργανισµών. Η Βοτανική, όπως είναι γνωστό, µαζί µε τη Ζωολογία αποτελούν ης θεµελιώδεις βιολογικές επιστήµες, δηλαδή τις επιστήµες που µελετούν το φαινόµενο της ζωής. Η Βοτανική διακρίνεται παραπέρα σε τέσσερις βασικούς κλάδους τη Μορφολογία των Φυτών, τη Φυσιολογία των Φυτών, τη Συστηµατική Βοτανική, και τη Γεωβοτανική ή Φυτογεωγραφία. Γεγονός όµως είναι ότι οι κλάδοι αυτοί, ιδιαίτερα σήµερα που η επιστήµη έχει προοδεύσει πολύ, δεν είναι πάντοτε δυνατό να καθοριστούν µε αυστηρότητα. Η Συστηµατική Βοτανική έχει ως σκοπό και έργο: 1) τη µελέτη και την περιγραφή της ποικιλοµορφίας των φυτικών οργανισµών 2) τη διερεύνηση των αιτίων και των συνεπειών αυτής της ποικιλοµορφίας και 3) τη χρησιµοποίηση των δεδοµένων που προκύπτουν για την κατανόηση και ερµηνεία της εξελικτικής πορείας και των συγγενικών σχέσεων των οργανισµών αυτών. Ένα από τα έργα της Συστηµατικής Βοτανικής είναι η ονοµατολογία, η περιγραφή και η ταξινόµηση των διαφόρων φυτικών οργανισµών, προϋπόθεση απαραίτητη για να επιτευχθούν οι σκοποί της, όπως αναφέρονται παραπάνω. Τούτο σηµαίνει ότι το έργο αυτό είναι απαραίτητο όχι µόνο για λόγους καθαρά πρακτικούς (ορθή επικοινωνία και συνεννόηση µεταξύ των επιστηµόνων),αλλά και για να επιτευχθεί ο τελικός σκοπός της Συστηµατικής Βοτανικής, δηλαδή η 1

2 ανεύρεση των συγγενικών σχέσεων των φυτικών οργανισµών και η κατανόηση και η ερµηνεία της εξέλιξής τους. Η περιοχή αυτή της Συστηµατικής Βοτανικής η οποία περιλαµβάνει τη µεθοδολογία της περιγραφής, της ονοµατολογίας και της ταξινόµησης των φυτών ονοµάζεται Ταξινοµική ή Ταξινοµία των Φυτών. Όπως φαίνεται από τα προηγούµενα, ο όρος Συστηµατική είναι ευρύτερος από τον όρο Ταξινοµική αν και σε πολλές περιπτώσεις οι δύο όροι χρησιµοποιούνται σήµερα µε ταυτόσηµη έννοια και όπως αυτή καθορίστηκε παραπάνω για τον όρο Συστηµατική. Στη Συστηµατική Βοτανική χρησιµοποιείται συχνά ο όρος κατάταξη ή συστηµατική κατάταξη, µε τον οποίο εννοούµε την πορεία που ακολουθούµε για τη δηµιουργία ενός λογικού συστήµατος κατηγοριών ή βαθµίδων, κάθε µία από ης οποίες περιλαµβάνει έναν αριθµό οργανισµών ανάλογα µε το βαθµό συγγένειάς τους και οι οποίες επιτρέπουν εύκολη αναφορά στους οργανισµούς που περιλαµβάνουν. Στη Συστηµατική Βοτανική χρησιµοποιείται επίσης πολύ συχνά ο όρος προσδιορισµός (ενός φυτικού οργανισµού), ο οποίος σηµαίνει να αναγνωρίσουµε ορισµένα χαρακτηριστικά του οργανισµού και µε βάση αυτά τα χαρακτηριστικά να ονοµάσουµε αυτόν τον οργανισµό µε αναφορά σε µια προϋπάρχουσα κατάταξη. Όπως είναι αντιληπτό ο προσδιορισµός ενός δείγµατος οργανισµού είναι δυνατός όταν είναι παρόµοιο µε ένα ήδη γνωστό οργανισµό. Σε διαφορετική περίπτωση σηµαίνει ότι πρόκειται για µια νέα ταξινοµική µονάδα, οπότε πρέπει να περιγραφεί και να ονοµαστεί µε ένα νέο όνοµα. Οι κανόνες µε τους οποίους γίνεται αυτό θα αναφερθούν στο κεφάλαιο της ονοµατολογίας (βλ. παρακάτω). Ο προσδιορισµός των διαφόρων φυτικών οργανισµών γίνεται στην πράξη µε τη χρήση των λεγόµενων «κλειδών προσδιορισµού». Με την πάροδο των χρόνων και µε την πρόοδο των ερευνών της Συστηµατικής Βοτανικής δηµιουργήθηκαν διάφορες τάσεις προσέγγισης του αντικειµένου της και του σκοπού της. Έτσι, ανάλογα µε τον τρόπο και τις µεθόδους αυτής της προσέγγισης η Συστηµατική Βοτανική σήµερα διακρίνεται σε Ορθόδοξη ή Κλασική Συστηµατική και σε Πειραµατική Συστηµατική ή Βιοσυστηµατική. Η προσέγγιση στην περίπτωση της Κλασικής Συστηµατικής 2

3 γίνεται κυρίως µε τη µελέτη των µορφολογικών χαρακτήρων των οργανισµών. Η µελέτη αυτή γίνεται µε διατηρηµένο, νωπό ή και ζωντανό υλικό σε εργαστήρια και µουσεία αλλά συνήθως περιλαµβάνει και εργασία στην ύπαιθρο για επιτόπια µελέτη των φυτικών οργανισµών. Η Βιοσυστηµατική στη µεθοδολογία της περιλαµβάνει οικολογικές, κυτταρολογικές και γενετικές έρευνες καθώς και πειραµατικές έρευνες σε πληθυσµούς στην ύπαιθρο και σε ζωντανά φυτά στο εργαστήριο και σε βοτανικούς κήπους. Όπως φαίνεται από τα παραπάνω, η Βιοσυστηµατική µελετά τους οργανισµούς όχι µόνο ως άτοµα αλλά και σε επίπεδο πληθυσµών για να διερευνήσει τις εξελικτικές διαδικασίες, οι οποίες πραγµατοποιούνται µέσα στους πληθυσµούς. Γι' αυτό ο όρος Βιοσυστηµατική είναι ορθότερος από τον όρο Πειραµατική Συστηµατική και αυτός χρησιµοποιείται κυρίως. Σύµφωνα µε τα παραπάνω η Βιοσυστηµατική µπορεί να θεωρηθεί ως ο κλάδος που µελετά τη φαινοτυπική και τη γονοτυπική ποικιλότητα των οργανισµών σε σχέση µε το περιβάλλον στο οποίο ζουν. Τµήµα της Βιοσυστηµατικής είναι η Κυτοταξινοµική ή Κυτταροταξινοµική, η οποία µελετά τα χρωµατοσώµατα των οργανισµών για τη συγκέντρωση πληροφοριών, τις οποίες χρησιµοποιεί για την πραγµατοποίηση του σκοπού της. Στην περίπτωση αυτή τα χρωµατοσώµατα µελετώνται ως προς τον αριθµό, τη δοµή και τη συµπεριφορά τους. Με την πρόοδο της Βιοσυστηµατικής σε κάποια περίοδο θεωρήθηκε από µερικούς επιστήµονες ότι η Κλασική Συστηµατική είναι ξεπερασµένη. Σήµερα όµως έχει γίνει κατανοητό από όλους ότι αυτοί οι δύο τρόποι προσέγγισης και µελέτης των οργανισµών δεν είναι εντελώς ξεχωριστοί και αντίθετοι, αλλά πρέπει να είναι στενά συνεργαζόµενοι και ότι χωρίς τον έναν από αυτούς η µεθοδολογία της Συστηµατικής είναι ατελής. Εκτός από τους παραπάνω υπάρχουν και άλλοι τρόποι προσέγγισης του αντικειµένου και του σκοπού της Συστηµατικής. Αν η προσέγγιση αυτή γίνεται µε χηµικές µεθόδους, δηλαδή µε µελέτη των βιοχηµικών χαρακτηριστικών των οργανισµών, πρόκειται για τη Χηµειοταξινοµική και τη Χηµειοσυστηµατική. Τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να επεκτείνεται στη Συστηµατική η µεθοδολογία 3

4 των ηλεκτρονικών υπολογιστών για την επεξεργασία διαφόρων ταξινοµικών δεδοµένων. Ο τρόπος αυτός προσέγγισης του αντικειµένου της Συστηµατικής ονοµάζεται Αριθµητική Ταξινοµική ή Αριθµοταξινοµική. Η προέλευση και η εξέλιξη των οργανισµών. Οι σχέσεις των φυτών µε τα άλλα έµβια όντα. Ένα από τα δυσκολότερα προβλήµατα που αντιµετωπίζει σήµερα η επιστήµη είναι η προέλευση της ζωής και η εξελικτική διαδικασία µε την οποία προέκυψε το ευκαρυωτικό κύτταρο. Οι γνώσεις µας για τα θέµατα αυτά περιορίζονται µόνο σε θεωρίες. Από πολλούς επιστήµονες πιστεύεται ότι τα πρώτα έµβια όντα δηµιουργήθηκαν πριν από τρία και πλέον δισεκατοµµύρια χρόνια. Επρόκειτο για προκαρυωτικά βακτηριόµορφα όντα που ονοµάστηκαν πρωτοβακτήρια και τα οποία πρέπει να ήταν πρωτογενείς ετερότροφοι οργανισµοί. Η άποψη όµως αυτή δεν είναι αποδεκτή από όλους τους ειδικούς και υπάρχει διάσταση σχετικά µε τη φύση αυτών των οργανισµών δηλαδή αν ήταν βακτήρια ή κυανοφύκη. Ήδη από την αρχαιότητα διατυπώθηκαν διάφορες θεωρίες για το θέµα της προέλευσης της ζωής. Είναι γνωστό ότι µέχρι το 1862 επικρατούσε η θεωρία της αυτόµατης γένεσης των οργανισµών, την οποία διατύπωσε ο Αριστοτέλης ( π.χ.) και η οποία καταρρίφθηκε από τον Pasteur ( ). Σήµερα για την προέλευση και την εξέλιξη των οργανισµών υπάρχουν διάφορες θεωρίες από τις οποίες ίσως η πιο ενδιαφέρουσα είναι η θεωρία της συµβίωσης. Η θεωρία αυτή διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1905 από το Mereschkowsky και ήρθε πάλι στο προσκήνιο το 1971 από το Margulis και άλλους. Σύµφωνα µε αυτή οι χλωροπλάστες των ευκαρυωτικών κυττάρων προήλθαν από κυανοφύκη και τα µιτοχόνδρια από βακτήρια. Τα κύτταρα των βακτηρίων και των κυανοφυκών πρέπει να έζησαν µε το κύτταρο ξενιστή σε συµβίωση. Μετά από µακρά εξελικτική διαδικασία έδωσαν τα κυτταρικά οργανίδια του ευκαρυωτικού κυττάρου. Είναι φανερό ότι η θεωρία αυτή προσπαθεί να γεφυρώσει το χάσµα που υπάρχει µεταξύ προκαρυωτικών και ευκαρυωτικών οργανισµών γι' αυτό τα τελευταία χρόνια έχει κερδίσει έδαφος. 4

5 Όπως είναι γνωστό η µεγάλη ποικιλία των οργανισµών σύµφωνα µε τις κλασικές αντιλήψεις διαιρείται σε δύο µεγάλες κατηγορίες τα ζώα και τα φυτά. Είναι επίσης γνωστό ότι σης ανώτερες βαθµίδες υπάρχουν χαρακτηριστικές και έντονες διαφορές αλλά στις κατώτερες οι διαφορές αυτές δεν είναι σαφείς. Έτσι τα τελευταία χρόνια έχει εγκαταλειφθεί η διαίρεση των οργανισµών σε δύο βασίλεια. Σύµφωνα µε τις σηµερινές απόψεις τα έµβια όντα διαιρούνται σε 4 ή 5 βασίλεια. Οι Whittaker (1969) και Margulis (1971) διαιρούν τους οργανισµούς σε 5 βασίλεια: 1) Μονήρη (Monera) 2) Πρώτιστα (Protista) 3) Μύκητες (Fungi) 4) Φυτά (Plantae) 5) Ζώα (Animalia). Πιο πρόσφατα ο Leedale (1974) διαίρεσε τα έµβια όντα σε 4 βασίλεια: 1) Μονήρη (Monera) 2) Φυτά (Plantae) 3) Μύκητες (Fungi) 4) Ζώα (Animalia). Σύµφωνα µε την άποψη αυτή οι ευκαρυωτικοί οργανισµοί προήλθαν από τους προκαρυωτικούς οι οποίοι αποτελούν ιδιαίτερο βασίλειο τα Μονήρη. Επειδή δεν είναι ακόµη εντελώς αποδεκτό ένα ενιαίο σχήµα της φυλογενετικής εξέλιξης των έµβιων όντων και της διαίρεσής τους σε περισσότερα από δύο βασίλεια, παρόλο που είναι πια παραδεκτό από όλους ότι το τελευταίο σχήµα χρειάζεται αναθεώρηση, θα ακολουθήσουµε και εδώ το σχήµα αυτό, δηλ. την κλασική διάκριση των οργανισµών σε ζώα και φυτά. Έτσι µέσα στα πλαίσια αυτού του µαθήµατος θα µελετηθεί το βασίλειο των φυτών µε την κλασική του έννοια. Οι σχέσεις της Συστηµατικής Βοτανικής µε άλλους επιστηµονικούς κλάδους. Η Συστηµατική Βοτανική είναι βασικός κλάδος των Βιολογικών Επιστηµών και οι γνώσεις της θεωρούνται απαραίτητες όχι µόνο για τους επιστήµονες που ασχολούνται µε τους υπόλοιπους κλάδους της Βοτανικής αλλά και για άλλους επιστήµονες. Με τον προσδιορισµό και την κατάταξη των διαφόρων φυτικών οργανισµών προσφέρει βασικές πληροφορίες στους γεωβοτανικούς, τους οικολόγους, τους γενετιστές, τους µορφολόγους και φυσιολόγους των φυτών, 5

6 τους γεωπόνους, τους δασολόγους, τους φαρµακοποιούς και φαρµακολόγους, τους γιατρούς, τους κτηνιάτρους, τους βιοχηµικούς, τους αρχαιολόγους και σε πολλές άλλες ειδικότητες επιστηµόνων αλλά και τεχνολόγων. Εξάλλου η Συστηµατική Βοτανική για να επιτελέσει το έργο της και για να επιλύσει τα προβλήµατά της δέχεται τη βοήθεια άλλων συγγενικών κλάδων και επιστηµών. Τέτοιοι κλάδοι και επιστήµες είναι κυρίως η Μορφολογία των Φυτών, η Κυτταρολογία, η Γενετική, η Ογκολογία, η Γεωβοτανική, η Παλαιοβοτανική, η Βιοχηµεία κ.ά. Πρέπει πάντως να σηµειωθεί ότι τα όρια µεταξύ της Συστηµατικής Βοτανικής και ορισµένων συγγενικών της κλάδων, όπως π.χ. της Μορφολογίας των Φυτών, δεν είναι σαφή και µε αυστηρότητα καθορισµένα. Συστήµατα κατάταξης ή ταξινοµικά συστήµατα. Η τεράστια ποικιλοµορφία των οργανισµών, οι οποίοι σύµφωνα µε τους πιο αυστηρούς υπολογισµούς ξεπερνούν τα είδη (από τους οποίους περίπου είναι οι φυτικοί οργανισµοί µε την ευρεία έννοια του όρου), καθώς και η ανάγκη συνεννόησης των διαφόρων επιστηµόνων και τεχνικών που ασχολούνται µε αυτούς κάνει φανερή τη σηµασία ταξινόµησής τους σε ένα σύστηµα. Είναι γενικά αποδεκτό ότι το ιστορικό της κατάταξης των οργανισµών ξεκινά µε την εµφάνιση του ανθρώπου. Οι πρώτες όµως σοβαρές προσπάθειες κατάταξης έγιναν από τους αρχαίους 'Έλληνες φιλόσοφους Αριστοτέλη και Θεόφραστο, οι οποίοι θεωρούνται θεµελιωτές της Ζωολογίας και της Βοτανικής αντίστοιχα. Από τότε µέχρι σήµερα έχουν εκπονηθεί πολλά συστήµατα κατάταξης των οργανισµών, είτε στο σύνολό τους είτε διαφόρων οµάδων, από διάφορους ερευνητές. Τα σύγχρονα συστήµατα έχουν προκύψει µετά από µακρόχρονες έρευνες και χρήση ενός πολύ µεγάλου αριθµού πηγών. Στο διάστηµα αυτό διαµορφώθηκαν διάφορες κατηγορίες συστηµάτων ανάλογα µε τα κριτήρια που χρησιµοποιούν και τη βαρύτητα που δίνεται σε καθένα από αυτά για την κατάταξη των οργανισµών. 6

7 Τα πρώτα συστήµατα που διαµορφώθηκαν ήταν τα λεγόµενα τεχνητά συστήµατα. Σε µερικά από αυτά επικρατεί η ωφελιµιστική θεώρηση των οργανισµών. Τα κριτήρια που χρησιµοποιούν µπορεί να είναι η σηµασία των οργανισµών για τον άνθρωπο, η µορφή, το χρώµα ή χαρακτήρες παρόµοιας φύσης. Συστήµατα στα οποία για την οµαδοποίηση των οργανισµών γίνεται χρήση ενός ή λίγων επιλεγµένων χαρακτήρων χαρακτηρίζονται από µερικούς ως µηχανικά, ενώ άλλοι δεν κάνουν διάκριση µεταξύ αυτών και των τεχνητών συστηµάτων. Η χρήση, όσο είναι δυνατόν περισσότερων φυσικών χαρακτήρων οδήγησε στη δηµιουργία των φυσικών συστηµάτων. Στην τελευταία περίπτωση, εάν χρησιµοποιείται επιπλέον και η φυλογενετική ερµηνεία των χαρακτήρων, τα συστήµατα λέγονται φυλογενετικά. Για να γίνει κατανοητή η διαφορά µεταξύ τεχνητών και φυσικών συστηµάτων πρέπει να αναφέρουµε και τα ακόλουθα: Όπως είναι γνωστό η παραγωγή ανθέων και σπερµάτων είναι ένα φυσικό και ουσιώδες χαρακτηριστικό πολλών φυτών, τα οποία έτσι µπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούν ένα φυσικό σύνολο ή οµάδα. Αυτό σηµαίνει ότι οργανισµοί οι οποίοι έχουν κοινούς χαρακτήρες σηµαντικής λειτουργικής αξίας αποτελούν ένα φυσικό σύνολο ή άθροισµα. Έτσι σε ένα φυσικό σύστηµα κατάταξης λαµβάνονται υπόψη όσο το δυνατόν περισσότεροι χαρακτήρες, οι οποίοι επιδιώκεται να είναι ουσιώδεις και να έχουν κάποια φυσική σχέση. Αντίθετα µία τεχνητή κατάταξη χρησιµοποιεί µε αυθαίρετο τρόπο χαρακτήρες που δεν έχουν φυσική σχέση. Συνήθως στα τεχνητά συστήµατα λαµβάνεται υπόψη ένας µόνο αυθαίρετος χαρακτήρας. Έτσι Π.χ. όλα τα φυτά που δίνουν δρόγες, δηλαδή τµήµατά τους που χρησιµοποιούνται στη φαρµακευτική για την παρασκευή φαρµακευτικών ουσιών (χαµοµήλι, µπελαντόνα κ.ά.) µπορεί να χαρακτηριστούν ως «φαρµακευτικά φυτά». Με βάση αυτό το χαρακτηρισµό τα φυτά µπορεί να καταταγούν σε «φαρµακευτικά» και «µη φαρµακευτικά». Φυτά που παράγουν κλωστικές ίνες (βαµβάκι, λινάρι κ.ά.) µπορεί να καταταγούν στα «κλωστικά φυτά» και το σύνολο των φυτών να διαιρεθεί σε «κλωστικά» και «µη κλωστικά». Τεχνητή είναι επίσης η κατάταξη των φυτών που έχουν άνθη µε βάση µόνο τον 7

8 αριθµό των στη µόνων τους ή µε βάση την ξυλώδη ή ποώδη υφή του βλαστού τους. Ταξινοµικές βαθµίδες. Η έννοια του είδους. Σε όλα τα συστήµατα κατάταξης των οργανισµών το είδος (species) είναι η θεµελιώδης ταξινοµική βαθµίδα. Η έννοια του είδους είναι δύσκολο να καθοριστεί γι' αυτό έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διάφοροι ορισµοί. Στα σύγχρονα συστήµατα ταξινόµησης των φυτών χρησιµοποιούνται όσο το δυνατόν περισσότερα κριτήρια, µορφολογικά, γενετικά, φυλογενετικά κ.ά., για τον καθορισµό της έννοιας του είδους. Σύµφωνα µε αυτά τα κριτήρια το είδος είναι «ένα περιορισµένο σύνολο ατόµων που χαρακτηρίζεται από κοινά, σταθερά και κληρονοµήσιµα γνωρίσµατα και το οποίο πετυχαίνει την κατά το δυνατόν µεγαλύτερη αναπαραγωγική αποµόνωση». Ο ορισµός αυτός του είδους είναι αποδεκτός σήµερα από τους περισσότερους συστηµατικούς βοτανικούς. Η ορθή εκτίµηση της ταξινοµικής βαθµίδας του είδους είναι µερικές φορές δύσκολη, πράγµα που έχει συχνά ως αποτέλεσµα τη δηµιουργία διαφορετικών γνωµών για τη στενότερη ή ευρύτερη έννοια ενός είδους. Αυτό οφείλεται σε διάφορα αίτια, όπως είναι η ασαφής διάκριση µορφολογικών, γενετικών και άλλων γνωρισµάτων, τα οποία χρησιµοποιούνται ως κριτήρια, η περιορισµένη ή ελλιπής γνώση αλλά µερικές φορές και ο υποκειµενικός παράγοντας. Παρ' όλα αυτά όµως το είδος θεωρείται ότι είναι η πιο βασική και αντικειµενική βαθµίδα. Μεγαλύτερες από το είδος ταξινοµικές βαθµίδες είναι: το γένος το οποίο περιλαµβάνει ένα ή περισσότερα είδη, η οικογένεια η οποία περιλαµβάνει ένα ή περισσότερα γένη, η τάξη η οποία περιλαµβάνει µία ή περισσότερες οικογένειες, η κλάση η οποία περιλαµβάνει µία ή περισσότερες τάξεις, το άθροισµα ή διαίρεση η οποία περιλαµβάνει µία ή περισσότερες κλάσεις και το βασίλειο το οποίο είναι η ανώτερη ταξινοµική βαθµίδα και περιλαµβάνει ένα ή περισσότερα αθροίσµατα. 8

9 Οι παραπάνω ταξινοµικές βαθµίδες ονοµάζονται κύριες ταξινοµικές βαθµίδες και είναι αυτές που χρησιµοποιούνται συνηθέστερα. Μερικές φορές όµως χρησιµοποιούνται και δευτερεύουσες ταξινοµικές βαθµίδες, όπως είναι το υποάθροισµα ή υποδιαίρεση, η υποκλάση, η υποτάξη, η υποοικογένεια, η οµάδα, η υποοµάδα, το υπογένος κ.ά. Στη Συστηµατική Βοτανική χρησιµοποιούνται και κατώτερες από το είδος ταξινοµικές βαθµίδες, όπως είναι το υποείδος, η ποικιλία και η µορφή. Το σύνολο των ταξινοµικών βαθµίδων που χρησιµοποιούνται στη Συστηµατική Βοτανική µε την ελληνική και τη διεθνή (λατινική) ονοµασία τους φαίνεται στον πίνακα που παρατίθεται στο τέλος του κεφαλαίου. Με έντονα στοιχεία γράφονται οι κύριες ταξινοµικές βαθµίδες, οι οποίες χρησιµοποιούνται σε κάθε ταξινόµηση. Οι υπόλοιπες είναι οι δευτερεύουσες, οι οποίες µπορεί να παραληφθούν εάν δεν είναι απαραίτητες. Στη διεθνή βοτανική ορολογία έχει καθιερωθεί εδώ και αρκετά χρόνια, για πρακτικούς λόγους, η χρήση του όρου taxon (πληθ. taxa), ο οποίος υποδηλώνει κάθε ταξινοµική βαθµίδα. Ο πολύ χρήσιµος αυτός όρος εφαρµόζεται για κάθε ταξινοµική βαθµίδα σε οποιοδήποτε επίπεδο, όπως π.χ. την ποικιλία, το υποείδος, το είδος, το γένος, την οικογένεια κλπ. ή ακόµη για µία ταξινοµική κατηγορία της οποίας το επίπεδο είναι αβέβαιο. Ο όρος αυτός θα χρησιµοποιείται και εδώ, όπου είναι απαραίτητο. 9

10 ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΕΣ ΒΑΘΜΙ ΕΣ Βασίλειο Υποβασίλειο Άθροισµα ( ιαίρεση) Υποάθροισµα (Υποδιαίρεση) Κλάση Υποκλάση Τάξη Υποτάξη Οικογένεια Υποοικογένεια Οµάδα (Οµοιογένεια) Υποοµάδα (Υφοµοιογένεια) Γένος Υπογένος Τµήµα Υποτµήµα Σειρά Υποσειρά Είδος Υποείδος Ποικιλία Υποποικιλία Μορφή Υποµορφή Regnum Subregnum Divisio Subdivisio Classis Subclassis Ordo Subordo Familia Subfamilia Tribus Subtribus Genus Subgenus Sectio Subsectio Series Subseries Species Subspecies Varietas Subvarietas Forma Subforma Μετά τον ορισµό του όρου taxon, ο οποίος µερικές φορές αποδίδεται στην ελληνική µε τον όρο ταξινοµική µονάδα, πρέπει να αναφέρουµε ότι στη Συστηµατική Βοτανική πολύ συχνή είναι η χρήση και των όρων περιγραφή και διάγνωση. Με τον όρο περιγραφή εννοούµε την απαρίθµηση των 10

11 µορφολογικών χαρακτήρων ενός taxon, οι οποίοι καθορίζουν έτσι αυτή την ταξινοµική µονάδα. Οι χαρακτήρες οι οποίοι χρησιµοποιούνται σε µία ταξινοµική περιγραφή είναι γνωστοί ως ταξινοµικοί ή συστηµατικοί χαρακτήρες. Ο όρος διάγνωση σηµαίνει µία σύντοµη περιγραφή µίας ταξινοµικής µονάδας, στην οποία χρησιµοποιούνται µόνο εκείνοι οι χαρακτήρες, που είναι απολύτως απαραίτητοι για τη διάκρισή της από άλλες συγγενικές της οι χαρακτήρες που χρησιµοποιούνται σε µία διάγνωση ονοµάζονται διαγνωστικοί χαρακτήρες. Ονοµατολογία. Με τον όρο ονοµατολογία εννοούµε το µέρος εκείνο της Ταξινοµικής και της Συστηµατικής, το οποίο ασχολείται µε την επιστηµονική ονοµασία των διαφόρων ταξινοµικών µονάδων των οργανισµών. Η ονοµασία αυτή για να είναι έγκυρη πρέπει να ακολουθεί ορισµένες αρχές και κανόνες, οι οποίοι προκειµένου για τα φυτά εµπεριέχονται στο «ιεθνή Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας». Αντίστοιχος κώδικας υπάρχει για την ονοµατολογία των ζώων και ιδιαίτερος κώδικας για την ονοµατολογία των Βακτηρίων. («ιεθνής Κώδικας Ονοµατολογίας των Βακτηρίων»). Οι κώδικες αυτοί, οι οποίοι έχουν θεσπισθεί σε διεθνή συνέδρια, αποτελούν ένα µέσο ορθής επικοινωνίας µεταξύ των ειδικών επιστηµόνων όλου του κόσµου και έχουν ως σκοπό την εξασφάλιση της σταθερότητας, της παγκοσµιότητας και της µοναδικότητας των ονοµάτων των οργανισµών. Καθένας από τους κώδικες αυτούς αποτελείται από πολλά άρθρα, τα οποία τοποθετούνται σε διάφορες ενότητες Παρακάτω θα αναφερθούν ελάχιστα βασικά στοιχεία του ιεθνούς Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας, των οποίων η γνώση είναι απαραίτητη για την ορθή χρήση των επιστηµονικών ονοµάτων των φυτών. Το επιστηµονικό όνοµα ενός είδους είναι συνδυασµός δύο λέξεων και χαρακτηρίζεται ως διώνυµο. Οι δύο αυτές λέξεις µαζί, δηλ. το διώνυµο αποτελούν το όνοµα του είδους. Οι λέξεις αυτές γράφονται πάντοτε µε λατινικά 11

12 στοιχεία και προέρχονται από τη λατινική γλώσσα ή είναι λατινικοποιηµένες. Από τις λέξεις αυτές η πρώτη είναι το όνοµα του γένους, στο οποίο ανήκει το είδος και γράφεται πάντοτε µε κεφαλαίο το αρχικό γράµµα. Η δεύτερη λέξη είναι συνήθως ένα επίθετο και αποτελεί το λεγόµενο ειδικό όνοµα ή ειδικό επίθετο του είδους. Η λέξη αυτή γράφεται πάντοτε µε µικρό το αρχικό γράµµα. Οι δύο λέξεις µαζί, δηλ. το όνοµα του γένους και το ειδικό επίθετο αποτελούν το όνοµα του είδους Υπάρχουν δυστυχώς βιβλία, στα οποία αναφέρεται ότι η δεύτερη λέξη ενός διωνύµου αντιστοιχεί στο είδος, πράγµα το οποίο είναι λανθασµένο. Το διπλό αυτό όνοµα κάθε είδους για να είναι απόλυτα ορθό πρέπει να ακολουθείται από το όνοµα του ερευνητή, ο οποίος πρώτος δηµοσίευσε το όνοµα αυτό και έκανε την αρχική περιγραφή του είδους Το όνοµα του ερευνητή, το οποίο είναι γνωστό ως όνοµα του συγγραφέα, συνήθως αναγράφεται συντετµηµένο, αν και δεν υπάρχει κανόνας για τις συντµήσεις Συνεπώς το πλήρες επιστηµονικό όνοµα ενός είδους περιλαµβάνει τρία στοιχεία: το γένος, το ειδικό όνοµα ή επίθετο και το όνοµα του συγγραφέα. Έτσι π.χ. το επιστηµονικό όνοµα της ελιάς είναι Olea europaea L., όπου «Olea» είναι το όνοµα του γένους, «euroρaea» το ειδικό όνοµα (επίθετο) και «L.» το όνοµα του συγγραφέα, το οποίο στην περίπτωση αυτή είναι σύντµηση του ονόµατος του Λινναίου (Linnaeus). Η διπλή (διώνυµη) ονοµασία των ειδών, όπως χρησιµοποιείται σήµερα, καθιερώθηκε ουσιαστικά για πρώτη φορά µε ένα ενιαίο τρόπο από το Σουηδό Κάρολο Λινναίο (Carolus Linnaeus, ) στο έργο του «Species Plantarum» το 1753, παρόλο που η χρήση των διωνύµων ονοµάτων στα φυτά υπήρχε πάνω από ένα αιώνα ενωρίτερα. Υπάρχει περίπτωση οι συγγραφείς ενός είδους να είναι περισσότεροι από ένας. Τότε αναγράφονται τα ονόµατα όλων µετά το ειδικό επίθετο του είδους. Ακόµη υπάρχει περίπτωση ένα είδος να έχει δύο ή περισσότερους συγγραφείς µε το όνοµα του πρώτου ή των πρώτων να βρίσκεται σε παρένθεση. Π.χ. το επιστηµονικό όνοµα της καρπουζιάς είναι Citrullus lanatus (Thunb.) Mansfeld. Η αναγραφή µε αυτό τον τρόπο των δύο συγγραφέων σηµαίνει ότι αυτό το είδος περιέγραψε αρχικά ο Thunberg, ο οποίος χρησιµοποίησε το ειδικό επίθετο lanatus. Ο Thunberg όµως τοποθέτησε την καρπουζιά όχι στο γένος CΊfrullus 12

13 αλλά σε κάποιο άλλο. Αργότερα ο Mansfeld αναθεώρησε αυτή την τοποθέτηση και µετέφερε το είδος στο γένος Citrullus. Όταν µε αναθεώρηση το ταξινοµικό επίπεδο ενός taxon αλλάζει ή όταν ένα είδος µεταφέρεται από ένα γένος σε άλλο, το όνοµα του συγγραφέα, που έκανε την πρώτη περιγραφή και έδωσε το πρώτο όνοµα, µπαίνει σε παρένθεση και ακολουθεί έξω από την παρένθεση το όνοµα εκείνου που έκανε την αλλαγή. Τέτοιες αλλαγές µερικές φορές είναι απαραίτητες µετά τη συγκέντρωση νέων πληροφοριών µε την πρόοδο της ταξινοµικής έρευνας. Οι αλλαγές αυτές πρέπει να γίνονται µε πολύ προσοχή και να είναι σύµφωνες µε τους κανόνες του ιεθνούς Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας. Τα ονόµατα όλων των ταξινοµικών µονάδων γράφονται µε λατινικά στοιχεία και συνήθως είναι λέξεις που προέρχονται από τη λατινική ή την ελληνική γλώσσα. Γενικά τα επιστηµονικά ονόµατα σε οποιαδήποτε ταξινοµική βαθµίδα για να είναι διεθνώς έγκυρα πρέπει να γράφονται µε λατινικούς χαρακτήρες και να είναι λατινικές ή λατινικοποιηµένες λέξεις. Στο τέλος του ονόµατος κάθε ταξινοµικής µονάδας µπαίνει ολόκληρο ή συντετµηµένο το όνοµα εκείνου ή εκείνων που την καθιέρωσαν. Π.χ. Rosa L., Cucurbita L., Citrullus Schrader. Για την ισχύ του ονόµατος µιας νέας ταξινοµικής µονάδας, εκτός του ότι πρέπει να τηρούνται οι γενικοί κανόνες του ιεθνούς Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας, είναι απαραίτητη η δηµοσίευση της περιγραφής των µορφολογικών χαρακτηριστικών της στη λατινική γλώσσα ή τουλάχιστον η δηµοσίευση µιας διάγνωσης στη λατινική γλώσσα. Η αρχή αυτή ισχύει από το 1935 (µε εξαίρεση τα φύκη και τα απολιθωµένα φυτά ). Πολλά είδη αλλά και άλλες ταξινοµικές µονάδες έχουν περισσότερα από ένα επιστηµονικά ονόµατα από τα οποία ένα είναι το ορθό. Τέτοια ονόµατα είναι γνωστά ως συνώνυµα, αν και ο όρος αυτός ισχύει συνήθως µόνο για όλα τα άλλα ονόµατα πλην του ορθού. Η ύπαρξη περισσότερων του ενός ονοµάτων για ένα taxon έχει προκύψει για διάφορους λόγους, όπως από άγνοια ενός επιστήµονα της ερευνητικής δραστηριότητας κάποιου άλλου, διαφορετική θεώρηση ως προς την οντότητα ενός taxon κ.ά. Σε τέτοιες περιπτώσεις για την επιλογή του ορθού ονόµατος µιας 13

14 ταξινοµικής µονάδας ισχύει ο «νόµος της προτεραιότητας». Σύµφωνα µε αυτόν το ορθό όνοµα ενός taxon είναι το παλαιότερο, µε την προϋπόθεση να έχει δηµοσιευθεί σύµφωνα µε τους κανόνες του ιεθνούς Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας. Ως αφετηρία για την ισχύ της προτεραιότητας λαµβάνεται η 1 η Μαΐου 1753, η οποία θεωρείται η ηµεροµηνία δηµοσίευσης της πρώτης έκδοσης του έργου του Λινναίου «Species Plantarum». Η ηµεροµηνία αυτή ισχύει για τα αγγειόφυτα (εκτός από τα απολιθωµένα) και µερικές άλλες οµάδες φυτών, όχι όµως για όλα τα φυτά. Ο «νόµος της προτεραιότητας» εφαρµόζεται µόνο στα χαµηλότερα ταξινοµικά επίπεδα και συγκεκριµένα από την οικογένεια και κάτω. Η προτεραιότητα επίσης δεν ισχύει για ορισµένους λόγους σε µερικές περιπτώσεις ονοµάτων οικογενειών και γενών. Τέτοια ονόµατα, τα οποία διατηρούνται ως ισχύοντα αν και δεν είναι τα παλαιότερα, αναφέρονται ως διατηρητέα ονόµατα (nomina conservanda) και περιλαµβάνονται σε παραρτήµατα του Κώδικα. Οι ανώτερες από το γένος ταξινοµικές µονάδες (taxa) έχουν συνήθως ορισµένη κατάληξη, όπως φαίνεται στον παρακάτω πίνακα : ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΕΣ ΒΑΘΜΙ ΕΣ ΚΑΤΑΛΗΞΗ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ (ΤΑΧΑ) Βασίλειο (Regnum) Άθροισµα ή ιαίρεση (Divisio) Υποάθροισµα (Subdivisio) Κλάση (Classis) Τάξη (Ordo) Οικογένεια (Familia) Υποοικογένεια (Subfamilίa) Οµάδα (Tribus) Γένος (Genus) Είδος ( Species) Υποείδος (Subspecies) -phyta -aies -aceae -oideae -eae Plantae Spermatophyta Angiospermae Dicotyledones Oleales Oleaceae Oleoideae Oleeae Olea Olea europaea Olea europaea ssp europaea 14

15 Η ονοµατολογία των καλλιεργούµενων φυτών παρουσιάζει διαφορές από αυτή των αυτοφυών φυτών, αναφέρεται στο ιεθνή Κώδικα Βοτανικής Ονοµατολογίας αλλά λεπτοµέρειές της περιλαµβάνονται στο ιεθνή Κώδικα Ονοµατολογίας των Καλλιεργούµενων Φυτών. Φυτά τα οποία απαντούν αυτοφυή στη φύση και απαντούν αναλλοίωτα και στην καλλιέργεια διατηρούν τις ονοµασίες τους, όπως αυτές ισχύουν για τα αντίστοιχα αυτοφυή βοτανικά taxa. Στα καλλιεργούµενα φυτά, τα οποία δηµιουργούνται στην καλλιέργεια µε υβριδισµό, επιλογή ή άλλες διαδικασίες δίνονται καλλιεργητικά ονόµατα. Στην περίπτωση αυτή χρησιµοποιείται ο όρος καλλιεργητική ποικιλία (cultivar), ο οποίος δεν είναι ανάλογος µε τη βοτανική ποικιλία. Τα ονόµατα των καλλιεργητικών ποικιλιών γράφονται µε κεφαλαίο το αρχικό γράµµα και ακολουθούν τη σύντµηση cv., που σηµαίνει cultivar ή τοποθετούνται µεταξύ δύο απλών εισαγωγικών, π.χ. Citrullus lanatus cv. Crίmson Sweet, Rosa 'Crίmson Glory'. Συνήθεις συντοµογραφίες της Συστηµατικής Βοτανικής. Στη Συστηµατική Βοτανική χρησιµοποιούνται πολύ συχνά διάφορες συντοµογραφίες, που είναι καθιερωµένες διεθνώς και έχουν συγκεκριµένη έννοια. Οι συνηθέστερες από αυτές φαίνονται στον παρακάτω πίνακα: sp. = species = είδος (ένα είδος) spp. = species = είδη (δύο ή περισσότερα είδη) ssp. = subspecies = υποείδος subsp. = subspecies = υποείδος var. = varietas = ποικιλία f. = forma = µορφή cv. = cultivar = καλλιεργητική ποικιλία s.l. = sensu lato = µε την πλατειά έννοια s.s. = sensu stricto = µε τη στενή έννοια 15

16 Σύντοµη ιστορική ανασκόπηση των ταξινοµικών συστηµάτων. Τα σύγχρονα ταξινοµικά συστήµατα έχουν προκύψει µετά από µακρόχρονες έρευνες και µακρόχρονη εµπειρία καθώς και χρήση ενός πολύ µεγάλου αριθµού πηγών. Παρακάτω δίνεται µία συνοπτική ανασκόπηση της ιστορικής πορείας της ταξινοµικής έρευνας και των ταξινοµικών συστηµάτων. Η ιστορία της ταξινόµησης των φυτών έχει τις ρίζες της στην προϊστορική εποχή, κατά την οποία οι άνθρωποι γνώριζαν και χρησιµοποιούσαν τα περισσότερα από τα σηµαντικά φυτά διατροφής, που καλλιεργούνται σήµερα. Η ταξινόµηση από τους πρωτόγονους ανθρώπους στηρίζονταν τουλάχιστον µερικώς στις χρήσιµες και βλαβερές ιδιότητες των φυτών. Οι οµαδοποιήσεις αυτές συχνά παραλληλίζονται µε τα σύγχρονα σχήµατα της ταξινόµησης των φυτών και αναφέρονται ως λαϊκές ταξινοµίες. Αυτού του είδους η ταξινόµηση αναπτύχθηκε µέσα στις κοινωνίες της εποχής εκείνης για τις ανάγκες τους χωρίς να στηρίζεται σε επιστηµονική προσπάθεια. Ο πρώτος που δηµιούργησε ένα σταθερό και λογικό ταξινοµικό σύστηµα των φυτών ήταν ο «πατέρας της Βοτανικής» αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Θεόφραστος ο Ερέσιος ( π.χ.), µαθητής του Αριστοτέλη. Ο Θεόφραστος περιέγραψε και ταξινόµησε περίπου 480 φυτικά taxa. Για το σκοπό αυτό χρησιµοποίησε κυρίως τους περισσότερο εµφανείς χαρακτήρες της µορφολογίας τους και διαδοχικά όλο και περισσότερα λεπτοµερή µορφολογικά γνωρίσµατα. Αυτός πρώτος διέκρινε τις κύριες βλαστητικές µορφές των φυτών διαιρώντας τα σε δέντρα, θάµνους, φρύγανα και πόες. Αναγνώρισε διαφορές στα φυτά, όπως στη µορφή της στεφάνης, τις θέσεις της ωοθήκης, τα συµφυή και ελεύθερα πέταλα, τις ταξιανθίες, τους καρπούς κ.ά. Μερικοί από τους όρους που χρησιµοποίησε ο Θεόφραστος για τα φυτά χρησιµοποιούνται ακόµη και σήµερα µε την ίδια έννοια. Ακόµα µερικά από τα ονόµατα που χρησιµοποίησε στο περίφηµο έργο του «Περί φυτών ιστορίας» χρησιµοποιήθηκαν αργότερα από το Λινναίο και έτσι χρησιµοποιούνται και σήµερα. Αργότερα ο Ρωµαίος Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (Gaius Plinius Secundus, µ.χ.) αφιέρωσε εννέα από τους τριανταεπτά τόµους του έργου του «Historia naturalis» («Φυσική ιστορία») στα φαρµακευτικά φυτά. 16

17 Ο πιο σηµαντικός βοτανικός της αρχαιότητας µετά το Θεόφραστο ήταν ο Πεδάνιος ιοσκορίδης (1ος αιώνας µ.χ), γιατρός από τα Ανάζαρβα της Κιλικίας, ο οποίος στο έργο του «Περί ύλης ιατρικής» («De materia medica») περιέγραψε περίπου 600 φυτικά taxa. Στο έργο αυτό ο ιοσκορίδης εξετάζει τα φυτά περισσότερο από πρακτική άποψη και κυρίως τη φαρµακευτική τους σηµασία. Το βιβλίο αυτό του ιοσκορίδη υπήρξε η βασική πηγή πληροφοριών για τα φυτά σχεδόν µέχρι το 16ο αιώνα. Από το 17ο περίπου αιώνα τα φυτά άρχισαν να γίνονται αντικείµενο µελέτης όχι µόνο για την πρακτική τους αξία αλλά και για την ύπαρξή τους, δηλ από θεωρητική άποψη. Αξιόλογοι βοτανικοί της εποχής εκείνης ήταν ο Ελβετός Gaspar Bauhin ( ), ο Άγγλος John Ray ( ), ο Γάλλος Joseph Pitton de Tournefort ( ) κ.ά. Ο G.Bauhin το 1623 δηµοσίευσε το έργο του «Pinax theatri botanici», έναν κατάλογο περίπου ειδών µε τα συνώνυµά τους, δηλ τα διάφορα ονόµατα που έδιναν σε κάθε είδος προηγούµενοι ερευνητές. Στο έργο αυτό, το οποίο µπορεί να θεωρηθεί πρόδροµος των έργων του Λινναίου, γίνεται σε πολλές περιπτώσεις χρήση διωνύµων χωρίς όµως σταθερό τρόπο. Θεµελιωτής της σύγχρονης ταξινόµησης των φυτών αλλά και των ζώων θεωρείται αναµφισβήτητα ο Σουηδός Carl Linne, γνωστός περισσότερο ως Carolus Linnaeus ( Κάρολος Λινναίος, ), ένας από τους µεγαλύτερους βιολόγους όλων των εποχών. Το έργο του για τους συστηµατικούς θεωρείται πολύ σηµαντικό, αφού το σύστηµα ονοµατολογίας που χρησιµοποιούµε σήµερα είναι ουσιαστικά δικό του. Σηµαντικότερα έργα του είναι το «Systema naturae» (πρώτη έκδοση 1735), το «Genera plantarum» (πρώτη έκδοση 1737) και το «Species plantarum» (πρώτη έκδοση 1753). Το πρώτο περιλαµβάνει την ταξινόµηση όλων των γνωστών τότε ζώων, ορυκτών και φυτών σε µία γενική µορφή. Το δεύτερο περιλαµβάνει σύντοµες περιγραφές πολλών φυτικών γενών. Το τρίτο περιλαµβάνει τα ονόµατα και σύντοµες περιγραφές πολλών φυτικών ειδών, καθώς και ορισµένα άλλα στοιχεία. Στο έργο αυτό εφαρµόζει για όλα τα είδη µε ένα σταθερό τρόπο τη διπλή ονοµασία. Ο κατάλληλος αυτός τρόπος εµφάνισης των ονοµάτων των ειδών από το Λινναίο οδήγησε στην παγκόσµια αποδοχή και υιοθέτησή του, που εδώ και πολλά χρόνια είναι υποχρεωτικός. Τα τρία αυτά έργα του Λινναίου έχουν επανεκδοθεί πολλές φορές. Στα δύο τελευταία ο Λινναίος ταξινοµεί τα 17

18 φυτά σύµφωνα µε το τεχνητό του «φυλετικό σύστηµα» («systema sexuale»), όπως το ονοµάζει. Πάντως αν και τεχνητό το σύστηµα του Λινναίου θεωρείται πολύ σηµαντικό εξαιτίας της απλότητάς του. Με αυτό οι βοτανικοί µπορούν µε λογικό, σταθερό και εύκολο τρόπο να αναφέρονται στις ονοµασίες των φυτών. Τα αµέσως επόµενα χρόνια το έργο του Λινναίου συνεχίσθηκε από µαθητές και συνεργάτες του σε διάφορες χώρες. Το σύστηµα του δεν έγινε αποδεκτό από όλους τους επιστήµονες της εποχής εκείνης αλλά συνέχισε να κυριαρχεί στις ταξινοµικές εργασίες µέχρι σχεδόν τα µέσα του 19ου αιώνα. Μετά το 1859, δηλ µετά τη δηµοσίευση του έργου του Κάρολου αρβίνου (Charles Darwin, ) για την προέλευση των ειδών δια µέσου της φυσικής επιλογής, δόθηκε η δυνατότητα στους βιολόγους να αναζητήσουν τις εξελικτικές σχέσεις, που υπάρχουν µεταξύ των διαφόρων taxa. Η εξελικτική ιστορία ή η γενεαλογία ενός taxon είναι η φυλογένεσή του, προς τη µελέτη της οποίας άρχισαν να στρέφουν σιγά-σιγά την προσοχή τους οι βοτανικοί. Έτσι έχουµε τις πρώτες προσπάθειες δηµιουργίας ενός φυλογενετικού συστήµατος των φυτών αν και αυτό παρουσίαζε πλήθος πρακτικών προβληµάτων. Το πρώτο σύστηµα των φυτών µε φυλογενετικά στοιχεία είναι του Γερµανού August W. Eichler ( ), το οποίο δηµοσιεύθηκε το Αλλά τα πιο σηµαντικά από τα συστήµατα εκείνης της περιόδου είναι το σύστηµα του R. νοn Wettstein ( ), που δηµοσιεύθηκε το 1911 και το σύστηµα του Γερµανού Adolf Engler ( ). Ο Engler δηµοσίευσε το σύστηµά του από το σε ένα πολύτοµο έργο µε τη βοήθεια του στενού συνεργάτη του Karl Prantl ( ) και τη συµβολή διαφόρων ειδικών ερευνητών. Άλλα φυλογενετικά συστήµατα ταξινόµησης των φυτών, µερικά από τα οποία αναφέρονται όµως µόνο στα Αγγειόσπερµα, είναι του Αµερικανού Charles Ε. Bessey ( ), του Γερµανού Hans Hallier ( ), του Βρετανού John Hutchinson ( ) κ.ά. Νεότερα τέτοια συστήµατα είναι του Ρωσοαρµένιου Armen Takhtajan (1980), των Αµερικανών Arthur Cronquist (1981) και Robert Thorne (1976), του ανού Rolf Dahlgren (1981) κ.ά. 18

19 Τελειώνοντας τη συνολική αυτή παρουσίαση των κυριότερων ταξινοµικών συστηµάτων πρέπει να σηµειώσουµε ότι µία θεώρηση των νεότερων από αυτά φανερώνει πως υπάρχουν ακόµη πολλές και συχνά σηµαντικές διαφορές. Αυτό δείχνει ότι χρειάζεται ακόµη να συνεχισθεί η έρευνα για να καταλήξουµε σε ένα γενικά αποδεκτό σύστηµα ταξινόµησης των φυτών. 19

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-2015 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ Ταξινόμηση και ονοματολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ 4 Ο Εξάµηνο Ακαδηµαϊκό Έτος 2006-2007

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ 4 Ο Εξάµηνο Ακαδηµαϊκό Έτος 2006-2007 Το µάθηµα: ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ 4 Ο Εξάµηνο Ακαδηµαϊκό Έτος 2006-2007 1 Η Ι ΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑ Α: Στέλλα Κοκκίνη, καθηγήτρια Ρεγγίνα Καρούσου, λέκτορας Σοφία Λαυρεντιάδου, ΕΕ ΙΠ ΙΙ 2 1 ΤΡΟΠΟΙ Ι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-15 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Συστηματική βοτανική των αγγειοσπέρμων (Magnoliophyta) Τα αγγειόσπερμα,

Διαβάστε περισσότερα

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ)

«Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) Τα Αρωματικά Φυτά. «Ο αιθέριος θησαυρός του τόπου μας». Τάσεις Προοπτικές. Ηλίας Ντζάνης, Γεωπόνος πρ. πρ/νος Κ.Σ.Ε Αγρινίου ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘΙΑΓΕ) τα ερωτήματα: 1. Τι είναι Αρωματικά-φαρμακευτικά φυτά? 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ Χωρολογία των φυτών Εξελικτική ή ιστορική φυτογεωγραφία Φυτοκοινωνιολογία Οικολογική φυτογεωγραφία Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗΣ 1) Η ερμηνεία της περιοχής

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

1 Εργαστήριο Ανθοκομίας Βοτανική ταξινόμηση Ανθοκομία. (Εργαστήριο) Α. Λιόπα-Τσακαλίδη

1 Εργαστήριο Ανθοκομίας Βοτανική ταξινόμηση Ανθοκομία. (Εργαστήριο) Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Ανθοκομία (Εργαστήριο) Α. Λιόπα-Τσακαλίδη 1 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 2 Η Ανθοκομία ασχολείται με την τεχνική της καλλιέργειας φυτών τα οποία χάρις στην ιδιαίτερη ομορφιά κάποιου μέρους τους ή του συνόλου τους χρησιμοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

15/01/2015 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών 09:07:38

15/01/2015 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών 09:07:38 Ειδικότητα : 99 Βασική ειδικότητα Εξάµηνο : 1 44 ΑΓΓΛΙΚΑ I 160 ΓΕΝ. ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ Εργ.:ΓΕΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ 3010 ΓΕΝΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ Ι Εργ.:ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ 3030 ΓΕΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΖΩΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-15 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Συστηματική βοτανική των Λαχανικών Ταξινόμηση με βάση την διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Το πρόγραμμα σπουδών του τμήματος Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εξαγωγή επιστημόνων Γεωπόνων Βιοτεχνολόγων ικανών να μελετούν, να αντιμετωπίζουν και να προτείνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη

Τοπικές Ποικιλίες. Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία. Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες Γεωπονική Θεώρηση - O Ρόλος τους στην Σημερινή Γεωργία Πηνελόπη Μπεμπέλη Τοπικές Ποικιλίες (Εγχώριοι Πληθυσμοί) Είναι ετερογενείς πληθυσμοί Είναι τοπικά προσαρμοσμένοι Έχουν δημιουργηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Κώστας Ν. Τσιαντής Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Κώστας Ν. Τσιαντής Πρόβλημα που τέθηκε από τους διοργανωτές της διημερίδας Οι Έλληνες εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής?

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής? 12 εργαστήριο ίσως ελέγξει τα αποθηκευµένα δείγµατα (ιδιαίτερα εάν ο αρχικός έλεγχος δεν έδωσε αποτέλεσµα), αλλά µόνο εάν έχετε δώσει τη γραπτή σας συγκατάθεση για κάτι τέτοιο. Με αυτό τον τρόπο οι ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΥΡΙΩΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΩΣΤΑΛΕΞΙ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτου Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΥΡΙΩΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΩΣΤΑΛΕΞΙ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτου Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΥΡΙΩΣ ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΩΣΤΑΛΕΞΙ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτου Πανταζή - Εισαγωγη: Μέσα στην περιοχή του χωριού µας, όπου

Διαβάστε περισσότερα

TreeTOPS. ένα εισαγωγικό παιχνίδι για τα φυλογενετικά δέντρα. Teacher s Guide. ELLS European Learning Laboratory for the Life Sciences

TreeTOPS. ένα εισαγωγικό παιχνίδι για τα φυλογενετικά δέντρα. Teacher s Guide. ELLS European Learning Laboratory for the Life Sciences TreeTOPS ένα εισαγωγικό παιχνίδι για τα φυλογενετικά δέντρα Teacher s Guide ELLS European Learning Laboratory for the Life Sciences 1 Γενικός σκοπός Το συγκεκριμένο παιχνίδι έχει ως στόχο να εισάγει τους

Διαβάστε περισσότερα

Combining abilities, creating synergies, enhancing performances. URL: www.pnai.gov.gr Email: a.dikaiou@rho.pnai.gov.gr

Combining abilities, creating synergies, enhancing performances. URL: www.pnai.gov.gr Email: a.dikaiou@rho.pnai.gov.gr Combining abilities, creating synergies, enhancing performances ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΙΑ ΙΚΤΥΟ Α..Α: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ρόδος, 16 Οκτωβρίου 2013 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ Αριθ. Πρωτ: 6181 Ταχ. /νση: Πλατεία Ελευθερίας

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική. Βασικές έννοιες

Στατιστική. Βασικές έννοιες Στατιστική Βασικές έννοιες Τι είναι Στατιστική; ή μήπως είναι: Στατιστική είναι ο κλάδος των εφαρμοσμένων επιστημών, η οποία βασίζεται σ ένα σύνολο αρχών και μεθοδολογιών που έχουν σκοπό: Το σχεδιασμό

Διαβάστε περισσότερα

2.5.1 Χρήση δεξιοτήτων αρχειοθέτησης για τη διατήρηση ενός καθιερωμένου συστήματος

2.5.1 Χρήση δεξιοτήτων αρχειοθέτησης για τη διατήρηση ενός καθιερωμένου συστήματος 2.5 Σύστημα αρχειοθέτησης, έγγραφα και βάσεις δεδομένων 2.5.1 Χρήση δεξιοτήτων αρχειοθέτησης για τη διατήρηση ενός καθιερωμένου συστήματος Να είναι σε θέση να διατηρήσει ένα καθιερωμένο, ηλεκτρονικό και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΙΩΣ 226, ΤΑΥΡΟΣ 177 78, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 210-3469606, ΦΑΞ 210-3469906, A. ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ

ΠΕΙΡΑΙΩΣ 226, ΤΑΥΡΟΣ 177 78, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 210-3469606, ΦΑΞ 210-3469906, A. ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ ΠΕΙΡΑΙΩΣ 226, ΤΑΥΡΟΣ 177 78, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 210-3469606, ΦΑΞ 210-3469906, A. ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗ 1. Τυποποίηση και Συσκευασία Η τυποποίηση, σε συνδυασμό με την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα Κεφάλαιο 1 ο Έννοια του Συστήματος 1.1 Τι είναι Σύστημα Ο όρος «Σύστημα» παρότι είναι πολυχρησιμοποιημένος στη καθημερινή ζωή μας, εν τούτοις παραμένει αρκετά «νεφελώδης» και παρεξηγημένος. Στην πραγματικότητα,

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Χλωρίδα: Διατήρηση και Αξιοποίηση των Αρωματικών -Φαρμακευτικών Ειδών (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.)

Ελληνική Χλωρίδα: Διατήρηση και Αξιοποίηση των Αρωματικών -Φαρμακευτικών Ειδών (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Ελληνική Χλωρίδα: Διατήρηση και Αξιοποίηση των Αρωματικών -Φαρμακευτικών Ειδών (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Δρ Ελένη Μαλούπα, Τακτική Ερευνήτρια ΕΘΙΑΓΕ Fritilaria pontica Εργαστήριο Προστασίας και Αξιοποίησης Αυτοφυών

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟΠΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Eπιστροφή στη γεωργία του παρελθόντος Οι διατροφικές κρίσεις και οι ανησυχίες που προκάλεσαν στους καταναλωτές ως προς την ασφάλεια των τροφίµων, οδήγησαν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Δευτέρα, 20 Μαΐου 2013 Αθήνα, 20/5/2013 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενο. ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων. Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών. Βιβλιογραφία. Καγιάφας [2000]: Κεφάλαιο 9, [link]

Περιεχόµενο. ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων. Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών. Βιβλιογραφία. Καγιάφας [2000]: Κεφάλαιο 9, [link] Περιεχόµενα ΕΠΛ 422: Συστήµατα Πολυµέσων Σχεδίαση και Ανάπτυξη Πολυµεσικών Εφαρµογών Βασικά ζητήµατα σχεδίασης Η διαδικασία ανάπτυξης πολυµεσικών εφαρµογών Η οµάδα ανάπτυξης πολυµεσικών εφαρµογών Σχεδίαση

Διαβάστε περισσότερα

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα.

προϊόντων ένα τρίπτυχο: Ποιότητα Ασφάλεια καταναλωτή Περιβαλλοντική μέριμνα. η καλλιεργεια της μηδικης στo ΝΟΜΟ ΛΑΡΙΣΑΣ Σήμερα όσο ποτέ άλλοτε το ζητούμενο στην Ελληνική γεωργία είναι η ποιότητα και η ανταγωνιστικότητα των προϊόντων της, η γεωργική παραγωγή είναι απαραίτητο να

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΠΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Γ. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ Εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων διάγνωσης των προβλημάτων στον τομέα της ανδρικής γονιμότητας Λεωφ. Κηφισίας 46 115 26 Αθήνα (2ος όροφος) Τηλ: 210 6452 172, 210 6400

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ 3η εξεταστική περίοδος από 29/03/15 έως 19/04/15 γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

2013-14. Αρωµατικά Φυτά: Επιχειρηµατική καλλιέργεια. ΕΛΛΗΝΟΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ www.bhc-training.gr

2013-14. Αρωµατικά Φυτά: Επιχειρηµατική καλλιέργεια. ΕΛΛΗΝΟΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ www.bhc-training.gr 2013-14 Αρωµατικά Φυτά: Επιχειρηµατική καλλιέργεια ΕΛΛΗΝΟΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ www.bhc-training.gr Σεμινάριο Αρωµατικά Φυτά: Επιχειρηµατική Καλλιέργεια Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια

ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Αρ. Όνοµα πιστοποιητικού Εκδίδουσα αρχή Σχόλια ΤΜΗΜΑ ΤΕΛΩΝΕΙΩΝ ΚΩ ΙΚΟΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ (ΘΕΣΗ 44) Ζωντανά ζώα και ζωικά προϊόντα 30 Έγκριση για την εισαγωγή ζωντανών ζώων (όλα τα θηλαστικά ζώα, πτηνά, ερπετά, ωφέλιµα έντοµα, ψάρια,

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Παναγιωτίδης, Ph.D Αναπλ. Καθηγητής Κυτταρικής/Μοριακής Βιολογίας Τμήμα Φαρμακευτικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Email:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIII. Οδηγός Πτυχιακής Εργασίας

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIII. Οδηγός Πτυχιακής Εργασίας ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIII Οδηγός Πτυχιακής Εργασίας ΣΚΟΠΟΣ Η προδιαγραφή από εκδοτική άποψη των τεχνικών χαρακτηριστικών των πτυχιακών εργασιών που εκπονούνται στο Τµήµα µε στόχο την επίτευξη οµοιοµορφίας και την

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4260/2013 Αθήνα 1/10/2013 Σύμφωνα με: α) τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135, 136 και 139 του Ν. 4072/2012 (ΦΕΚ 86/Α/11-4-2012), όπως τροποποιήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ

ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ ECONOMIST CONFERENCES ΟΜΙΛΙΑ CHRISTOPHER STOPES ΠΡΟΕΔΡΟΥ IFOAM (ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ) ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ «ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Μία από τις πιο σηµαντικές διαδικασίες που χαρακτηρίζουν τη συγγραφή και δηµοσίευση µιας ερευνητικής εργασίας, είναι η αξιολόγησή της από έµπειρους επιστήµονες του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΩΝ και ΔΟΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ 2.1 Να δοθεί ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΑ ΣΑΡΙΚΑ - ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ, Βιολόγος, Υποψήφια διδάκτωρ. Πανεπιστηµίου Αθηνών

ΜΑΡΙΑ ΣΑΡΙΚΑ - ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ, Βιολόγος, Υποψήφια διδάκτωρ. Πανεπιστηµίου Αθηνών Μορφολογικά γνωρίσµατα χρησιµοποιούµενα στην ταξινόµηση των φυτών. Ταξινοµική αξία των διαφόρων µορφολογικών χαρακτήρων: ρίζα, βλαστός, φύλλα, άνθος, ταξιανθίες, καρποί. ΜΑΡΙΑ ΣΑΡΙΚΑ - ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ, Βιολόγος,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1.0 Αριθµός µαθητών στα σχολεία Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης 2.0 Τριτοβάθµια Εκπαίδευση 83 Ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ & ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ "ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ" ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Κοζάνη, 2015 Πίνακας περιεχομένων 1) ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΕΡΓΑΣΙΩΝ....

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΘΗΝΑ 2000 Σύνταξη

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια

Τεχνικές διεργασίες. Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια Τεχνικές διεργασίες Βιομάζα Βιομόρια Οργ. μόρια Ανοργ. μόρια ΓΕΩΡΓΙΑ Γενετική βελτίωση ποικιλιών φυτών για αντοχή στις ασθένειες, ξηρασία, αφιλόξενα εδάφη Μαζική παραγωγή κλώνων Ανάπτυξη βιο-εντομοκτόνων

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ»

Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ» Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : Τίτλος Προγράμματος Κατάρτισης : «ΖΩΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ» Ημερ. Έναρξης: π.χ. 50202 Ημερ. Λήξης: π.χ. 602 Σύνολο ωρών: 50 Χώρος Υλοποίησης Προγράμματος Κατάρτισης:

Διαβάστε περισσότερα

Αίτηση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για Εργαστήρια Αναφοράς & Εξειδικευµένα Εργαστήρια

Αίτηση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για Εργαστήρια Αναφοράς & Εξειδικευµένα Εργαστήρια ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ Αίτηση Εκδήλωσης Ενδιαφέροντος για Εργαστήρια Αναφοράς & Εξειδικευµένα Εργαστήρια Εκδήλωση Ενδιαφέροντος για ορισµό του Εργαστηρίου ως: Εργαστήριο Αναφοράς Εξειδικευµένο Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Το πρόβλημα στα Μαθηματικά

Το πρόβλημα στα Μαθηματικά Το πρόβλημα στα Μαθηματικά από το ΣΔΕ Γιαννιτσών Δημήτρης Πολυτίδης (Μαθηματικός) Στα Μαθηματικά το πρόβλημα θα πρέπει να είναι μια κατάσταση η επίλυση της οποίας, από το μαθητή, δεν είναι αυτόματη και

Διαβάστε περισσότερα

Εξελίξεις στα ζυµωµένα γάλατα και ανάγκη για εκσυγχρονισµό του νοµοθετικού πλαισίου

Εξελίξεις στα ζυµωµένα γάλατα και ανάγκη για εκσυγχρονισµό του νοµοθετικού πλαισίου Εξελίξεις στα ζυµωµένα γάλατα και ανάγκη για εκσυγχρονισµό του νοµοθετικού πλαισίου Χρήστος Κεχαγιάς Καθηγητής του Τµήµατος Τεχνολογίας Τροφίµων του ΤΕΙ Αθήνας Μέλος του Σ της Εθνικής Επιτροπής Γάλακτος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΟΔΕ Γ ΕΠΑ.Λ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

ΑΟΔΕ Γ ΕΠΑ.Λ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΑΟ Ε-ΕΠΑΛ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΟΜΑ Α Α Στις παρακάτω προτάσεις, από Α.1. µέχρι και Α.10, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της καθεµιάς και δίπλα του την ένδειξη Σωστό, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Οδηγός Εκπόνησης Διπλωματικής Εργασίας ΣΠΑΡΤΗ 2010-11 Περιεχόμενα 1.ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Της ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Κλινικές Μελέτες Δέσποινα Ν. Περρέα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Διευθύντρια Εργαστηρίου Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Χρηστέας» Κλινικές Μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. ε Α2. στ Α3. ε Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. Η απάντηση περιλαμβάνεται στις σελ. 90 91 σχολικού βιβλίου από το παράδειγμα της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας πολλές ομοιότητες με την αρχική.

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΖΟΣ, Βιολόγος, Υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΖΟΣ, Βιολόγος, Υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστηµίου Αθηνών Πρακτικά θέµατα: συλλογή φυτικών δειγµάτων, κανόνες συµπεριφοράς του συλλέκτη στη φύση, προστασία της φύσης. ηµιουργία βοτανικών συλλογών. Προσδιορισµός φυτικών δειγµάτων. Χρήση κλειδών. Βοτανικά Μουσεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV: ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ ΕΜΒΑΘΥΝΣΗ: ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΕΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙV:

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΧΑΝΟΚΟΜΙΑ. Ελληνική ΟΧΙ

ΛΑΧΑΝΟΚΟΜΙΑ. Ελληνική ΟΧΙ ΛΑΧΑΝΟΚΟΜΙΑ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΕΠΙΠΕΔΟ ΣΠΟΥΔΩΝ Προπτυχιακό ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ FGF450 ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ 4 ο ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012

Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012 Βιολογική Γεωργία Βασικές Αρχές, Προβλήματα και Προοπτικές Δήμητρα Προφήτου-Αθανασιάδου Γεωπονική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης AGROTICA 4 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2012 1.Σημερινή κατάσταση 2.Βασικές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΣΤΗ ΘΗΒΑ Βιολογική γεωργία είναι ένα σύστηµα διαχείρισης και παραγωγής αγροτικών προϊόντων που στηρίζεται σε φυσικές διεργασίες δηλαδή στη µη χρησιµοποίηση µη χηµικών µεθόδων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση

Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Ενότητα 10: Κυτταρική Διαίρεση Κυτταρική διαίρεση: παραγωγή γενετικά πανομοιότυπων θυγατρικών κυττάρων Κυτταρική διαίρεση Μονοκύτταροι οργανισμοί: η διαίρεση του κυττάρου συνεπάγεται αναπαραγωγή ολόκληρου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΠΕ (21-7-04)

Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΠΕ (21-7-04) Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΠΕ (21-7-04) 1. Οι οδηγίες που ακολουθούν εστιάζονται µόνο στα θέµατα εφαρµογής του ΠΠΕ και δεν έχουν ως αντικείµενό τους τον έλεγχο της σύνταξης του ΠΠΕ, το οποίο θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες,

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL Αγαπητοί φίλοι και φίλες, Αποτελεί κοινή διαπίστωση πως η κρίση που βιώνει η χώρα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ &

ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Τι είναι αρχείο; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να χαρακτηρίσουμε μια πληροφορία ως αρχειακή; Τι είναι αρχειονομία; Ποιος είναι ο αρχειονόμος;

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής. Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός

Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής. Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός Ηεπαγγελµατικήεξέλιξητων καθηγητώντηςλογιστικής Ελένη Τουρνά Γιώργος Γερµανός ΣκοπόςκαιΜεθοδολογία Η εργασία αυτή στοχεύει στην χρήση της βιογραφικής έρευνας για την καλύτερη κατανόηση της επαγγελµατικής

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών

Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Ελληνικά Αρωματικά Φυτά Αξιοποίηση των ελληνικών φυτών Δρ. Ελένη Μαλούπα τακτική ερευνήτρια ΕΛ.Γ.Ο.- ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.) Δράμα, 10 και 11

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΝΟΙΚΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΑΘΗΝΑ 2000 12 Η συγγραφική

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!»

4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!» 4o Γυμνάσιο Πύργου Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα 2014-201 «Mας βγήκε το λάδι!» Το πρόγραμμά μας είναι ενταγμένο στο Εθνικό Θεματικό Δίκτυο «Τα τοπικά προϊόντα σε μια κοινωνία αειφορίας», που συντονίζει το Κ.Π.Ε.

Διαβάστε περισσότερα