ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ, ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΕΠΙΘΕΤΟ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ, ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΕΠΙΘΕΤΟ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΩΣ ΞΕΝΗ/ΔΕΥΤΕΡΗ ΓΛΩΣΣΑ» ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ για την απόκτηση διδακτορικού διπλώματος στην «Εφαρµοσµένη Γλωσσολογία και ιδακτική της νεοελληνικής ως ξένης/δεύτερης γλώσσας» με θέμα: ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ, ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΜΕ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΕΠΙΘΕΤΟ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΩΣ ΞΕΝΗΣ/ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΦΟΥΦΗ Μέλη της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής: Π. Κυριακοπούλου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια (Επιβλέπουσα) Ά. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Καθηγήτρια Ά. Ιορδανίδου, Καθηγήτρια ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012

2 «ΕΝΥΑΛΙΟ ΚΛΗΡΟΔΟΤΗΜΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΛΑΜΠΡΟΥ ΕΝΥΑΛΗ (ΦΙΛΙΠΠΟΥΠΟΛΗ 1848 ΑΘΗΝΑ 1932) ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΤΡΙΒΕΣ»

3 Στους γονείς μου Στον Δημήτρη

4

5 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... V ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ... XI ΠΕΡΙΛΗΨΗ... XIII SUMMARY... XV ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XVI ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Οι σύνθετες λέξεις στη βιβλιογραφία Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία Ξενόγλωσση βιβλιογραφία Λεξιλογικές συνάψεις Ξενόγλωσση βιβλιογραφία Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία Η σύνθετη λέξη στην παρούσα έρευνα Το φαινόμενο της παγίωσης Πολυλεκτικές μονάδες Μη συνθετικότητα της σημασίας Μετασχηματισμοί Μη επικαιροποίηση των συστατικών στοιχείων Περιορισμός στους εναλλασσόμενους γραμματικούς τύπους και λεξήματα Μη παρεμβολή γλωσσικών στοιχείων Αποπαγίωση Προέλευση Τα κριτήρια παγίωσης στις ημιπαγιωμένες ή ημιελεύθερες ακολουθίες ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ Αγγλική γλώσσα Αραβική γλώσσα Βασκική γλώσσα Γαλλική γλώσσα Ελληνική γλώσσα v

6 2.6 Κινεζική γλώσσα Κροατική γλώσσα Ολλανδική γλώσσα Πορτογαλική γλώσσα Τουρκική γλώσσα ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό σύνθετων ουσιαστικών DelacGR Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Αντίστροφο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Λεξικό της Ελληνικής ως ξένης γλώσσας για μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου Προσωπικό αρχείο Δυσκολίες συλλογής του υλικού Περιγραφή της δομής του λεξικού των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ Συσχετικό επίθετο ή ψευδοεπίθετο Ομοιότητες ψευδοεπιθέτων με τα ποιοτικά επίθετα Διαφορές ψευδοεπιθέτων με τα ποιοτικά επίθετα Ο σχηματισμός του πληθυντικού αριθμού Το γένος της πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας Αντίθεση Ενδοκεντρικά εξωκεντρικά σύνθετα ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Λεξιλογικές παραλλαγές Εναλλαγή λόγιων τύπων με τύπους της κοινής νεοελληνικής Παραλλαγές με συνώνυμες λεξικές μονάδες Εναλλαγή τύπων της νέας ελληνικής με δάνειους τύπους Εναλλαγή του ουσιαστικού με το υποκοριστικό του Εναλλαγή με μη γλωσσικό τύπο Ορθογραφικές παραλλαγές Ορθογραφική παραλλαγή του επιθέτου vi

7 5.2.2 Ορθογραφική παραλλαγή του ουσιαστικού Εναλλαγή με συντετμημένους τύπους Αρκτικόλεξα Ακρωνύμια Συντομογραφίες Φωνολογικές παραλλαγές Παραλλαγές που οφείλονται σε αλλαγές φωνηέντων Παραλλαγές που οφείλονται σε αλλαγές συμφώνων και λόγιων συμφωνικών συμπλεγμάτων Παραλλαγές που οφείλονται στο τελικό ν Διαφορετικό γένος Μορφοσυντακτικές παραλλαγές Η δομή ΕΟ Η δομή ΕΕΟ Αλλαγή σημασίας ΑΥΤΟΜΑΤΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Επίπεδα αυτόματης ανάλυσης Ηλεκτρονικά λεξικά σύνθετων λέξεων Αναλυτής κειμένων Unitex Ο φορμαλισμός DELA Κλίση των απλών λέξεων Ουσιαστικά Επίθετα Αυτόματη παραγωγή των λόγιων τύπων Κλίση των σύνθετων λέξεων Το πρόγραμμα αυτόματης κλίσης σύνθετων λέξεων Multiflex Ιδιαιτερότητες στην κλίση των σύνθετων λέξεων Αυτόματη παραγωγή και κλίση των παραλλαγών Επίλογος ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Εισαγωγή Κριτήρια και μέθοδοι Κριτήρια Μέθοδοι κωδικοποίησης των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων vii

8 7.3 Βασικά σημασιολογικά χαρακτηριστικά Ανθρώπινα ουσιαστικά (Hum) Συγκεκριμένα ουσιαστικά (Conc) Αφηρημένα ουσιαστικά (Abst) Ζώα (Anl) Ειδικά σημασιολογικά χαρακτηριστικά Γιορτές Γλώσσες Γράμματα Χρονικοί ενδείκτες Χρώματα Προβλήματα κατά την προσθήκη των σημασιολογικών χαρακτηριστικών Σύγχυση σημασιολογικών πεδίων Γενικό - ειδικό λεξιλόγιο Μεταφορά Επίλογος ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Οι έννοιες του κατηγορηματικού ονόματος και του υποστηρικτικού ρήματος Σχηματισμός του σύνθετου ονόματος ως ονοματικού συνόλου Απαλοιφή του υποστηρικτικού ρήματος Σύνδεση ενός επιθέτου και ενός εμπρόθετου συνόλου ή ενός συνόλου Ουσιαστικό + Προσδιοριστής + Ουσιαστικό Ονοματοποίηση Οι δομές με επενεργητικό ρήμα Τα σύνολα Dét Npréd του N1 από Nop Η σχέση από Dét N = N-a Πολυλεκτικά σύνθετα κατηγορηματικά ονόματα Τα σύνθετα κατηγορηματικά ονόματα στα λεξικά της νέας ελληνικής Το υποστηρικτικό ρήμα κάνω Εναλλακτικά υποστηρικτικά ρήματα Κριτήρια Βασικές ιδιότητες των δομών με κάνω και κατηγορηματικό όνομα Τα πολυλεκτικά σύνθετα κατηγορηματικά ονόματα και οι παραλλαγές τους Διαφορές στις δομές απλών και σύνθετων κατηγορηματικών ονομάτων Το λεξικό-γραμματική Πίνακες του λεξικού-γραμματικής των σύνθετων κατηγορηματικών ονομάτων Πίνακας FAN viii

9 8.6.2 Πίνακας FANPN Πίνακας FANAN-hum Πίνακας FANANhum Πίνακας FΑNANlieu ΟΙ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ Πλήρεις δομές Ονοματικές δομές Ε(Ε)Ο Κατηγορηματικές δομές Συντετμημένες δομές Εφαρμογή του λεξικού των παραλλαγών σε σώμα κειμένων Αμφισημίες Μορφολογικές αμφισημίες Συντακτικο-σημασιολογικές αμφισημίες Αμφισημίες λόγω διπλής λημματογράφησης απλών και σύνθετων λέξεων Αμφισημίες γενικού-ειδικού λεξιλογίου Αμφισημία των ουσιαστικοποιημένων επιθέτων ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΩΣ ΞΕΝΗΣ/ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Εισαγωγή Η διδασκαλία των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων Τα συστήματα επεξεργασίας φυσικών γλωσσών στη διδασκαλία Οι συμφραστικοί πίνακες ως εργαλείο στη διδασκαλία των γλωσσών Προτάσεις εφαρμογής στη διδακτική της νέας ελληνικής Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό των σύνθετων λέξεων Διδασκαλία των παραλλαγών Συμβολή των σημασιολογικών χαρακτηριστικών στη διδασκαλία Το λεξικό-γραμματική ως εργαλείο στη διδακτική της νέας ελληνικής Συμφραστικοί πίνακες με τη μέθοδο των κανονικών εκφράσεων ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ix

10

11 Ευχαριστίες Ένα ταξίδι που ξεκίνησε πριν από αρκετά χρόνια ολοκληρώνεται και βρίσκει επιτέλους την «Ιθάκη» του. Αν και η έρευνα είναι μια μοναχική διαδικασία, καθόλη τη διάρκεια των διδακτορικών μου σπουδών είχα την τιμή να έχω κοντά μου ανθρώπους που μου πρόσφεραν την επιστημονική καθοδήγηση και τη στήριξή τους. Θα ήθελα αρχικά να ευχαριστήσω, αλλά και να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στην επιβλέπουσα καθηγήτριά μου κ. Παναγιώτα Κυριακοπούλου η οποία όχι μόνο πίστεψε σε μένα και τις δυνατότητές μου, αλλά και μου γέννησε φιλοδοξίες. Η παρακολούθηση των μαθημάτων της σε προπτυχιακό ακόμα επίπεδο και η ένταξή μου στην ερευνητική της ομάδα αποτέλεσαν καθοριστικά στάδια για τη μετέπειτα πορεία μου. Είναι γεγονός ότι χωρίς το διαρκές ενδιαφέρον και τη στήριξή της τόσο σε επιστημονικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο, η διατριβή αυτή δε θα είχε περατωθεί. Οφείλω να εκφράσω τις βαθύτατες ευχαριστίες μου στην ομότιμη καθηγήτρια του Α.Π.Θ. κ. Άννα Αναστασιάδη-Συμεωνίδη η οποία με την καθοδήγησή της σε όλα τα στάδια εκπόνησης της διατριβής, το ενδιαφέρον, την επαγγελματική της ευσυνειδησία, τις πολύτιμες συμβουλές, την παροχή βιβλιογραφίας, τις πολλαπλές αναγνώσεις του κειμένου και τις καίριες επισημάνσεις της συνέβαλε ουσιαστικά στη διαμόρφωση της έρευνας και του τελικού κειμένου. Ευχαριστώ ιδιαίτερα την καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Άννα Ιορδανίδου για τη συμμετοχή της στην τριμελή συμβουλευτική επιτροπή, τη συνεισφορά της κυρίως στο κεφάλαιο που αφορά τη διδακτική, καθώς και για τις λεπτομερείς παρατηρήσεις της. Εκφράζω τις ευχαριστίες μου στην καθηγήτρια του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ, κ. Άλκηστη Χιδίρογλου, τον καθηγητή του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, κ. Γεώργιο Μικρό, την επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, κ. Αικατερίνη Φραντζή και τη λέκτορα του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, κ. Ανδρομάχη-Βιργινία Πανταζάρα για τη συμμετοχή τους στην εξεταστική επιτροπή της διδακτορικής μου διατριβής, την αγαστή συνεργασία και τις ουσιαστικές επισημάνσεις τους. Οφείλω να ευχαριστήσω την καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Tours κ. Agata Savary για τη συνεισφορά της στην ανάπτυξη του προγράμματος Multiflex για την ελληνική γλώσσα και τον ερευνητή του Ινστιτούτου Gaspard Monge του Πανεπιστημίου Paris-Est Marne-la-Vallée, κ. Claude Martineau για τη βοήθειά του. xi

12 Θα ήθελα να ευχαριστήσω την ομότιμη καθηγήτρια του Α.Π.Θ., κ. Αριστέα-Νικολέτα Συμεωνίδου-Χριστίδου για την ουσιαστική στήριξη, την αδιάκοπη παρότρυνσή της για την ολοκλήρωση της διατριβής και την επιστημονική της καθοδήγηση. Ευχαριστώ την επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Α.Π.Θ., κ. Αικατερίνη Κιγιτσιόγλου-Βλάχου για τη στήριξη και την ενθάρρυνση από μέρους της, όπως επίσης τον επίκουρο καθηγητή του Τμήματος Δημοσιογραφίας του Α.Π.Θ., κ. Περικλή Πολίτη για την παροχή βιβλιογραφίας. Ευχαριστώ όλο το προσωπικό του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης για τη βοήθεια που μου παρείχε στο μέτρο του δυνατού και κυρίως το διδακτικό προσωπικό του Τομέα Μετάφρασης του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας για τη συνεχή ενθάρρυνσή τους. Ευχαριστώ θερμά για τη συνεργασία και στήριξη τους συναδέλφους και φίλους από το Εργαστήριο Μετάφρασης και Επεξεργασίας του Λόγου, Ελένη Τζιάφα, Εύα Φίστα, Ανθή Κυριακοπούλου, Θανάση Μαυρόπουλο, Χρήστο Νασιάδη και Βασιλεία Σφέτσιου. Ιδιαίτερα ευχαριστώ την Κέλλη Ιωαννίδου για την ανεκτίμητη βοήθειά της σε ζητήματα πληροφορικής, αλλά και τη συμπαράστασή της, την Ολυμπία Τσακνάκη για την αδιάκοπη στήριξη, φροντίδα, ενθάρρυνση και βοήθειά της, τη Ράνια Βοσκάκη για την ουσιαστική βοήθεια και την ψυχολογική υποστήριξή της και την Ελένη Κογκιτσίδου που ήταν το «κανάλι επικοινωνίας» μεταξύ Θεσσαλονίκης και Παρισιού. Θα ήθελα από καρδιάς να ευχαριστήσω όλο το οικογενειακό και φιλικό μου περιβάλλον για την κατανόηση και την αέναη υποστήριξή τους. Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τους γονείς μου γιατί ήταν δίπλα μου σε όλες τις χαρούμενες, αλλά και τις δύσκολες στιγμές. Η φροντίδα, η βοήθεια και η συμπαράσταση που μου παρείχαν όλα αυτά τα χρόνια σε καθημερινή βάση ήταν πολύτιμα εφόδια για την ολοκλήρωση της προσπάθειάς μου. Ένα μεγάλο ευχαριστώ οφείλω στον σύντροφό μου Δημήτρη Πετκούση για τη συνεχή στήριξη, κατανόηση, συμπαράσταση και ενθάρρυνση καθόλη τη διάρκεια εκπόνησης της διατριβής. Κλείνοντας, ελπίζω ότι σε αυτήν «Ιθάκη» δεν τελειώνει η περιπλάνηση, αλλά ξεκινά ένα νέο ταξίδι ακόμα πιο συναρπαστικό, πιο μεστό και πιο μακρύ, θέτοντας όμως τις κεκτημένες γνώσεις μου ως τα κουπιά και τα πανιά μιας επιστημονικής γαλέρας που θα συμβάλλει στην εξέλιξη και την ανάπτυξη του επιστημονικού μου πεδίου. xii

13 Περίληψη Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στην επιστήμη της Υπολογιστικής Γλωσσολογίας, το διεπιστημονικό πεδίο που συνδυάζει τις αρχές της Γλωσσολογίας με τις εφαρμογές της Πληροφορικής. Για την εκπόνηση της έρευνάς μας υιοθετήσαμε τη θεωρία της μετασχηματιστικής γραμματικής του Z.S. Harris (1951, 1968) και το μεθοδολογικό πλαίσιο του λεξικού-γραμματικής, όπως ορίστηκε από τον M. Gross (1975). Στόχος της μελέτης μας ήταν η κατασκευή ενός ηλεκτρονικού μορφολογικού λεξικού πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της νέας ελληνικής με τη μορφή Επίθετο + (Επίθετο) + Ουσιαστικό (π.χ. απονενοημένο διάβημα, λαϊκή απογευματινή παράσταση) και η μελέτη τους σε μορφολογικό, σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο. Ειδικότερα, αφού πραγματοποιήσαμε μια ανασκόπηση της ελληνόγλωσσης και της ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας, μελετήσαμε το φαινόμενο της παγίωσης, καθώς και τα ειδικά χαρακτηριστικά που διέπουν τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που αποτελούνται από επίθετο και ουσιαστικό (ψευδοεπίθετο, παραλλαγές κ.ά.). Το επόμενο στάδιο ήταν η αυτόματη παραγωγή κλιτών τύπων των πολυλεκτικών συνθέτων και των παραλλαγών τους μέσω του προγράμματος επεξεργασίας πολυλεκτικών μονάδων Multiflex (A. Savary 2005, 2007, 2008, 2009). Έπειτα, προβήκαμε σε προσθήκη σημασιολογικών χαρακτηριστικών στα λήμματα του λεξικού εφαρμόζοντας συντακτικοσημασιολογικά κριτήρια. Στο συντακτικό επίπεδο, μελετήσαμε αφενός τους συντακτικούς μετασχηματισμούς που οδηγούν στο σχηματισμό πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων (A. Monceaux 1993) και αφετέρου τα πολυλεκτικά σύνθετα κατηγορηματικά ουσιαστικά που συντάσσονται με το υποστηρικτικό ρήμα κάνω (M. Gross 1981, J. Giry- Schneider 1987, Β. Σφέτσιου 2007) τα οποία κατατάξαμε σε πίνακες του λεξικού-γραμματικής βάσει των κατανεμητικών ιδιοτήτων τους. Στη συνέχεια, μελετήσαμε την παρουσία των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων στα γραπτά κείμενα της νέας ελληνικής και τις αμφισημίες που δημιουργούνται στον λόγο. Τέλος, προτείναμε δραστηριότητες για τη διδασκαλία της γλωσσικής αυτής κατηγορίας μέσω του συστήματος αυτόματης ανάλυσης φυσικών γλωσσών Unitex (S. Paumier 2004). Τα τυποποιημένα γλωσσικά δεδομένα (λεξικά και γραμματικές) που κατασκευάστηκαν στο πλαίσιο της διατριβής θα ενσωματωθούν στο σύστημα αυτόματης επεξεργασίας της νέας ελληνικής που αναπτύσσεται στο Εργαστήριο Μετάφρασης και Επεξεργασίας του Λόγου (ΕΜΕΛ), το οποίο εδρεύει στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Α.Π.Θ. Η έρευνα για τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες της νέας ελληνικής που πραγματοποιήσαμε μπορεί να αποβεί χρήσιμη στη διδασκαλία της νέας ελληνικής, καθώς και σε εφαρμογές που βα- xiii

14 σίζονται στην επεξεργασία φυσικών γλωσσών, όπως η αυτόματη ανάλυση κειμένων, ο εντοπισμός και η εξαγωγή πληροφοριών, η περίληψη κειμένων, ο ορθογραφικός έλεγχος σωμάτων κειμένων, η εξάλειψη αμφισημιών σε σημασιολογικό επίπεδο (word sense disambiguation) και άλλες εφαρμογές που βασίζονται σε μονόγλωσσα ή πολύγλωσσα τυποποιημένα γλωσσικά δεδομένα. Επιπλέον, το ερευνητικό έργο που παρουσιάστηκε μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για τη μετάφραση και κυρίως για την αυτόματη μετάφραση. xiv

15 Summary The present thesis lies in the area of Computational Linguistics, the interdisciplinary field which draws on linguistic theory and computer science. The aim of our research, which is based on Z.S. Harris transformational theory (1951, 1968) and the Lexicon-Grammar methodological framework developed by M. Gross (1975), is the construction of an electronic morphological dictionary of Greek multiword compound nouns in the form of Adjective + (Adjective) + Noun (eg. αστικός μύθος/urban legend, εθνικός εναέριος χώρος/national air space) and the study of their morphological, semantic and syntactic properties. In particular, after having carried out a bibliographic review on compounding and on various computational methods of handling multiword expressions, we studied the special characteristics of Adjective + Noun compound nouns such as non-compositionality, fixedness, variation etc. Afterwards, we proceeded to the automatic inflection of compound nouns and their variants using Multiflex, a morpho-syntactic generator of multi-word units (A. Savary 2005, 2007, 2008, 2009). Moreover, we added semantic marks in the lexicon based on syntactic and semantic criteria. On the syntactic level, we studied, on the one hand, the transformations which lead to the formation of compound nouns and, on the other hand, the support verb constructions consisting of the verb to do and complex predicative nouns which we classified in lexicon-grammar tables according to their distributional properties. Furthermore, we studied the presence of multiword compound nouns in Modern Greek written texts along with the ambiguities which rise in discourse. Finally, we proposed activities for teaching compound nouns by using the natural language processing system Unitex (S. Paumier 2004). The formalized linguistic tools (dictionaries and grammars) which were constructed throughout our research, will be incorporated in the automatic analysis system for the Modern Greek language developed by the members of the Translation and Natural Language Processing Laboratory (French School, AUTH). Our research tools could be used for teaching/learning Modern Greek and for applications based on natural language processing such as automatic analysis of texts, information retrieval, text summarization, spelling correctors, word sense disambiguation, and other systems based on monolingual or multilingual formalized linguistic data. Finally, our research could contribute to the improvement of automatic translation systems. xv

16 Σύμβολα και συντομογραφίες Σύμβολα Σύμβολο Adj Adj-n Afp Afs Amp Ams Anp Ans Dét Ddef Dind Dét gén Ε Gfp Gfs Gmp Gms Gnp Gns Loc Modif N conc1 /N1 conc N conc2 N humgén Νpl0-1 Nfp Nfs Nmp Nms Nnp Nns V Vconv Vop Vsup V-n Επεξήγηση Επίθετο Ουσιαστικό σύνδρομο με επίθετο Αιτιατική πτώση θηλυκού γένους πληθυντικού αριθμού Αιτιατική πτώση θηλυκού γένους ενικού αριθμού Αιτιατική πτώση αρσενικού γένους πληθυντικού αριθμού Αιτιατική πτώση αρσενικού γένους ενικού αριθμού Αιτιατική πτώση ουδέτερου γένους πληθυντικού αριθμού Αιτιατική πτώση ουδέτερου γένους ενικού αριθμού Προσδιοριστής Οριστικός προσδιοριστής Αόριστος προσδιοριστής Προσδιοριστής σε γενική πτώση Μηδενικός προσδιοριστής Γενική πτώση θηλυκού γένους πληθυντικού αριθμού Γενική πτώση θηλυκού γένους ενικού αριθμού Γενική πτώση αρσενικού γένους πληθυντικού αριθμού Γενική πτώση αρσενικού γένους ενικού αριθμού Γενική πτώση ουδέτερου γένους πληθυντικού αριθμού Γενική πτώση ουδέτερου γένους ενικού αριθμού Τοπικό συμπλήρωμα Τροποποιητής Συγκεκριμένο ουσιαστικό ως πρώτο συμπλήρωμα Συγκεκριμένο ουσιαστικό ως δεύτερο συμπλήρωμα Ανθρώπινο ουσιαστικό σε γενική πτώση Πρώτο και δεύτερο συμπλήρωμα στον πληθυντικό αριθμό Ονομαστική πτώση θηλυκού γένους πληθυντικού αριθμού Ονομαστική πτώση θηλυκού γένους ενικού αριθμού Ονομαστική πτώση αρσενικού γένους πληθυντικού αριθμού Ονομαστική πτώση αρσενικού γένους ενικού αριθμού Ονομαστική πτώση ουδέτερου γένους πληθυντικού αριθμού Ονομαστική πτώση ουδέτερου γένους ενικού αριθμού Ρήμα Ρήμα αντιστραμμένης δομής Επενεργητικό ρήμα Υποστηρικτικό ρήμα Όνομα σύνδρομο με ρήμα xvi

17 Vfp Vfs Vmp Vms Vnp Vns Ν N-a N1-a Ν0 Ν0pl N0 gén Ν0 Hum Ν0 HumColl Ν1 N1 gén Ν1 Abst Ν1 Conc+[Lieu] Ν1 Conc+[Lieu]gén Ν1 Hum Ν1 HumColl N1 prop Ν2 Ν2 Conc+[Lieu] Νapp Ν pc1 / Ν1 pc Npréd Npréd plur obl Poss Poss0 Ppv Prép [Relativ] [Réd.Rel.] W Κλητική πτώση θηλυκού γένους πληθυντικού αριθμού Κλητική πτώση θηλυκού γένους ενικού αριθμού Κλητική πτώση αρσενικού γένους πληθυντικού αριθμού Κλητική πτώση αρσενικού γένους ενικού αριθμού Κλητική πτώση ουδέτερου γένους πληθυντικού αριθμού Κλητική πτώση ουδέτερου γένους ενικού αριθμού Ουσιαστικό Επίθετο σύνδρομο με ουσιαστικό Επίθετο σύνδρομο με το πρώτο συμπλήρωμα Υποκείμενο Υποκείμενο στον πληθυντικό αριθμό Υποκείμενο σε γενική πτώση Υποκείμενο με ανθρώπινο χαρακτηριστικό Υποκείμενο με συλλογικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό Πρώτο συμπλήρωμα Πρώτο συμπλήρωμα σε γενική πτώση Πρώτο συμπλήρωμα με το χαρακτηριστικό του αφηρημένου Πρώτο συμπλήρωμα με το χαρακτηριστικό του τόπου Πρώτο συμπλήρωμα με το χαρακτηριστικό του τόπου σε γενική πτώση Πρώτο συμπλήρωμα με ανθρώπινο χαρακτηριστικό Πρώτο συμπλήρωμα με συλλογικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό Κύριο όνομα ως πρώτο συμπλήρωμα Δεύτερο συμπλήρωμα Δεύτερο συμπλήρωμα με το χαρακτηριστικό του τόπου Σημασιολογικά σύνδρομο ουσιαστικό Μέρος του σώματος ως πρώτο συμπλήρωμα Κατηγορηματικό όνομα Κατηγορηματικό όνομα που είναι υποχρεωτικά στον πληθυντικό αριθμό Κτητική αντωνυμία Κτητική αντωνυμία που αναφέρεται στο υποκείμενο Προσωπική αντωνυμία Πρόθεση Αναφορική πρόταση Απαλοιφή αναφορικής πρότασης Συμπληρωματική ακολουθία xvii

18 Συντομογραφίες Συντομογραφία βλ. κ.ά. κ.ο.κ. κεφ. κτλ. π.χ. υποκεφ. Επεξήγηση βλέπε και άλλοι/άλλες/άλλα και ούτω καθεξής κεφάλαιο και τα λοιπά παραδείγματος χάρη υποκεφάλαιο xviii

19 Εισαγωγή Οι πολυλεκτικές εκφράσεις ως ερευνητικό αντικείμενο έχουν απασχολήσει έντονα τις τελευταίες δεκαετίες τους επιστήμονες που ασχολούνται με τη Γλωσσολογία, τη Λεξικολογία, τη Μετάφραση-Μεταφρασεολογία, την Ψυχογλωσσολογία και την Πληροφορική. Ο όρος πολυλεκτική έκφραση περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα γλωσσικών δομών όπως ιδιωτισμούς, παγιωμένες εκφράσεις, πολυλεκτικά σύνθετα ουσιαστικά, πολυλεκτικά σύνθετα ρήματα, επιρρήματα, κ.ά. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι η λεξική μονάδα δεν περιορίζεται πια αυστηρά στα όρια της παραδοσιακής λεξικής μονάδας που ισοδυναμούσε με τη «λέξη». Μπορεί να περιλαμβάνει πολλές «λέξεις» συνδυασμένες σύμφωνα με σχηματιστικούς κανόνες που η μελέτη τους αποκαλύπτει τη στενή σχέση ανάμεσα στο λεξιλόγιο και τη σύνταξη (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 37). Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στην επιστήμη της Υπολογιστικής Γλωσσολογίας, το διεπιστημονικό πεδίο που συνδυάζει τις αρχές της Γλωσσολογίας με τις εφαρμογές της Πληροφορικής. Ειδικότερα, μελετάμε και επεξεργαζόμαστε τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες της νέας ελληνικής με τη μορφή Επίθετο + Ουσιαστικό (π.χ. αιολικό πάρκο) την πιο συχνή κατηγορία διλεκτικών πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων σε μορφολογικό, σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο. Οι ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η γλωσσική αυτή κατηγορία σε όλα τα επίπεδα έχουν κεντρίσει το ενδιαφέρον των ερευνητών σε όλο τον κόσμο. Το έκδηλο ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας απεικονίζεται στις πολυάριθμες μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί κατά καιρούς για τις πολυλεκτικές εκφράσεις εν γένει, στα ερευνητικά προγράμματα που υλοποιούνται σε ερευνητικά κέντρα και πανεπιστήμια διεθνώς, καθώς και στην οργάνωση ετήσιων συνεδρίων με βασικό θέμα τις πολυλεκτικές μονάδες (βλ. κεφ. 2). Η μελέτη μας βασίζεται στη θεωρία της μετασχηματιστικής γραμματικής του Z.S. Harris (1951, 1968) και στο μεθοδολογικό πλαίσιο του λεξικούγραμματικής, όπως καθορίστηκε από τον M. Gross (1975). Βασική αρχή είναι ότι η ελάχιστη σημασιολογική μονάδα είναι η απλή πρόταση και όχι η λέξη α- ποκομμένη από το συγκείμενο. Επιπλέον, η μελέτη του λεξιλογίου δε νοείται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι συντακτικοσημασιολογικές ιδιότητες του εκάστοτε λήμματος. Οι μετασχηματισμοί στους οποίους μπορεί να υπόκειται μια απλή πρόταση, όπως η απαλοιφή ή αντικατάσταση στοιχείων της πρότασης, οι αναφορικές προτάσεις, η μετατροπή μιας ενεργητικής δομής σε παθητική κ.ά. οδηγούν στη δημιουργία των εκφωνημάτων που απαρτίζουν τον λόγο. 1

20 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Στόχος της έρευνάς μας είναι η κατασκευή ενός ηλεκτρονικού μορφολογικού λεξικού πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της νέας ελληνικής με τη μορφή Επίθετο + (Επίθετο) + Ουσιαστικό και η μορφολογική, σημασιολογική και συντακτική περιγραφή των λημμάτων του λεξικού. Τα γλωσσικά μας δεδομένα (λεξικά και γραμματικές) θα ενσωματωθούν στο σύστημα αυτόματης επεξεργασίας της νέας ελληνικής που αναπτύσσεται στο Εργαστήριο Μετάφρασης και Επεξεργασίας του Λόγου (ΕΜΕΛ), το οποίο εδρεύει στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ 1. Τα μέλη του ΕΜΕΛ σε συνεργασία με το Institut Gaspard Monge (LIGM) του Πανεπιστημίου Paris-Est Marne-la-Vallée 2, καθώς και άλλες ερευνητικές ομάδες που εντάσσονται στο δίκτυο RELEX 3, εργάζονται με σκοπό τη συστηματική περιγραφή και τυποποίηση ευρωπαϊκών κυρίως γλωσσών (γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά κ.ά.). Η παρουσίαση της έρευνάς μας διαρθρώνεται σε δέκα κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο κάνουμε μια ανασκόπηση της ελληνόγλωσσης και της ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας αναφορικά με το φαινόμενο της σύνθεσης και την έννοια της σύνθετης λέξης. Μελετάμε επίσης το φαινόμενο της παγίωσης, που αποτελεί τη βάση της μελέτης μας και αναλύουμε τα κριτήρια που διαχωρίζουν μια σύνθετη λέξη από μια ελεύθερη ακολουθία της ίδιας δομής (G. Gross 1996). Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζουμε κάποιες αντιπροσωπευτικές μελέτες και ερευνητικά προγράμματα με αντικείμενο τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες σε διάφορες γλώσσες (αγγλική, γαλλική, πορτογαλική, αραβική, κινεζική κ.ά.). Το τρίτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στις πηγές από τις οποίες αντλήσαμε το υλικό μας. Ειδικότερα, τα λήμματα που απαρτίζουν το λεξικό μας προέρχονται από το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Μ. Τριανταφυλλίδη, το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη, το Αντίστροφο Λεξικό της Νέας Ελληνικής της Ά. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, το Λεξικό της Ελληνικής ως ξένης γλώσσας για μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης της Ά. Ιορδανίδου, από σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου καθώς και από προ Περισσότερες πληροφορίες για το δίκτυο RELEX στον ιστότοπο: 2

21 ΕΙΣΑΓΩΓΗ σωπικό αρχείο. Επιπλέον, περιγράφουμε τη δομή του λεξικού των πολυλεκτικών σύνθετων λέξεων που κατασκευάζουμε. Στο τέταρτο κεφάλαιο πραγματοποιούμε μελέτη των ειδικών χαρακτηριστικών των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων και πιο συγκεκριμένα περιγράφουμε τα χαρακτηριστικά που διέπουν το επίθετο της ακολουθίας, τον σχηματισμό του πληθυντικού αριθμού του συνόλου της ακολουθίας, το γένος του πολυλεκτικού συνθέτου και τους μηχανισμούς σχηματισμού των αντιθέτων στη γλωσσική αυτή κατηγορία. Στο πέμπτο κεφάλαιο προβαίνουμε σε αναλυτική περιγραφή των λεξιλογικών, ορθογραφικών, φωνολογικών και μορφοσυντακτικών παραλλαγών των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της δομής Επίθετο και Ουσιαστικό. Αντικείμενο του έκτου κεφαλαίου αποτελούν η αυτόματη κλίση των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων που απαρτίζουν το λεξικό μας καθώς και η αυτόματη παραγωγή των μορφοσυντακτικών παραλλαγών. Περιγράφουμε τα εργαλεία που χρησιμοποιήσαμε και τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζουν οι σύνθετες λέξεις κατά την αυτόματη κλίση. Στο έβδομο κεφάλαιο μελετάμε τις πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις σε σημασιολογικό επίπεδο. Ειδικότερα, αναλύουμε τα κριτήρια και τις μεθόδους βάσει των οποίων προβαίνουμε στην προσθήκη σημασιολογικών χαρακτηριστικών στα λήμματα του λεξικού μας. Στη συνέχεια, κάνουμε μια αναλυτική παρουσίαση των σημασιολογικών χαρακτηριστικών που χρησιμοποιήσαμε. Τέλος, αναφερόμαστε στα προβλήματα που ανέκυψαν κατά τη σημασιολογική κατηγοριοποίηση των πολυλεκτικών συνθέτων. Το όγδοο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στη συντακτική περιγραφή των σύνθετων μονάδων. Αρχικά, περιγράφουμε τους συντακτικούς μετασχηματισμούς που οδηγούν στον σχηματισμό του πολυλεκτικού συνθέτου ως ονοματικού συνόλου. Στη συνέχεια, αφού αναλύσουμε τα κριτήρια αναγνώρισης και τις ιδιότητες των πολυλεκτικών σύνθετων κατηγορηματικών ονομάτων, παρουσιάζουμε διεξοδικά τους πίνακες του λεξικού-γραμματικής των σύνθετων κατηγορηματικών ονομάτων με υποστηρικτικό ρήμα κάνω που κατασκευάσαμε. Στο ένατο κεφάλαιο μελετάμε την παρουσία των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων και των παραλλαγών τους στα γραπτά κείμενα της νέας ελληνικής. Έπειτα, εφαρμόζουμε τα γλωσσικά μας δεδομένα σε σώμα κειμένων δημοσιο- 3

22 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ γραφικού λόγου και προβαίνουμε σε παρατηρήσεις των αποτελεσμάτων, καθώς και των αμφισημιών που δημιουργούνται. Τέλος, στο δέκατο κεφάλαιο προτείνουμε κάποιες ενδεικτικές εφαρμογές των γλωσσικών μας δεδομένων στη διδακτική της ελληνικής ως ξένης/δεύτερης γλώσσας μέσω του συστήματος αυτόματης επεξεργασίας φυσικών γλωσσών Unitex 4. Το παράρτημα που συνοδεύει το παρόν κείμενο περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά τμήματα του λεξικού των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων συνοδευόμενων από τα σημασιολογικά χαρακτηριστικά, ένα μέρος των πεπερασμένων αυτομάτων που δημιουργήσαμε τόσο για την κλίση των απλών όσο και των σύνθετων λέξεων, τους πίνακες του λεξικού-γραμματικής που κατασκευάσαμε μαζί με τα αντίστοιχα παραμετροποιημένα πεπερασμένα αυτόματα, καθώς και αποσπάσματα των συμφραστικών πινάκων που εξήχθησαν από την εφαρμογή των δεδομένων μας σε σώμα κειμένων. 4 4

23 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1.1 Οι σύνθετες λέξεις στη βιβλιογραφία Το λεξιλόγιο μιας ζωντανής γλώσσας εμπλουτίζεται μέσα από μηχανισμούς όπως είναι η παραγωγή, η σύνθεση και ο δανεισμός. Στο κεφάλαιο αυτό, θα μελετήσουμε το φαινόμενο της σύνθεσης σε αντιδιαστολή με το φαινόμενο της παραγωγής και θα ανατρέξουμε στους ορισμούς που έχουν αποδοθεί στη σύνθετη λέξη από ελληνόγλωσσους και ξενόγλωσσους γλωσσολόγους. Τέλος, θα ο- ρίσουμε τη σύνθετη λέξη στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία Σύνθεση και παραγωγή Σύμφωνα με τον Τριανταφυλλίδη [1941] (2005: ), τα σύνθετα σχηματίζονται με δύο τρόπους: α) μια λέξη παίρνει στην αρχή της ένα αχώριστο μόριο 5, π.χ.: α + βραστός άβραστος α + χωριστός αχώριστος β) δύο ή περισσότερες λέξεις ενώνονται σε μία, π.χ.: γυναίκες και παιδιά γυναικόπαιδα άγριο περιστέρι αγριοπερίστερο Αυτή η κατηγορία συνθέτων χωρίζεται σε υποκατηγορίες: τα παρατακτικά, τα προσδιοριστικά, τα κτητικά και τα αντικειμενικά σύνθετα. Ειδικότερα, τα παρατακτικά σύνθετα σημαίνουν ό,τι και τα δύο συνθετικά τους ενωμένα με το σύνδεσμο και, ενώ στα προσδιοριστικά σύνθετα το πρώτο συνθετικό προσδιορίζει το δεύτερο. Τα κτητικά σύνθετα περιγράφουν εκείνον που έχει κάτι σαν δικό του, σαν κτήμα του. Τέλος, στα αντικειμενικά σύνθετα, το ένα συνθετικό γίνεται αντικείμενο του άλλου. Ενδεικτικά, παραθέτουμε τα παρακάτω παραδείγματα: γυναίκες και παιδιά γυναικόπαιδα ανάβω και σβήνω αναβοσβήνω (παρατακτικό σύνθετο) (παρατακτικό σύνθετο) 5 Αχώριστα μόρια είναι το στερητικό α-, το ξε- και το ανα- (αρχαία πρόθεση). 5

24 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ άγριο περιστέρι αγριοπερίστερο φωλιά αετού αετοφωλιά καλόκαρδος (αυτός που έχει καλή καρδιά) γαλανομάτης (αυτός που έχει γαλανά μάτια) χασομέρης (αυτός που χάνει τη μέρα του) χορτοφάγος (αυτός που τρώει χόρτα) (προσδιοριστικό σύνθετο) (προσδιοριστικό σύνθετο) (κτητικό σύνθετο) (κτητικό σύνθετο) (αντικειμενικό σύνθετο) (αντικειμενικό σύνθετο) Στη Νεοελληνική Γραμματική της Δημοτικής του Μ. Τριανταφυλλίδη [1941] (2005: ), αναλύεται διεξοδικά το φαινόμενο της παραγωγής ως μέσο δημιουργίας νέων λέξεων. Ειδικότερα, νέα ρήματα μπορούν να παραχθούν από άλλα ρήματα (φέγγω φεγγίζω), ονόματα (αγκαλιά αγκαλιάζω) ή άκλιτα μέρη του λόγου (συχνά συχνάζω) ουσιαστικά παράγονται από ρήματα (προμηθεύω προμηθευτής) ή από άλλα ουσιαστικά (παιδί παιδάκι), ενώ επίθετα παράγονται συνήθως από ρήματα (ρηματικά επίθετα, π.χ. απαγορεύω α- παγορευτικός), από ουσιαστικά (πείσμα πεισματάρης), από άλλα επίθετα (κοντός κοντούλης) ή επιρρήματα (κοντά κοντινός). Παρατηρούμε ότι κύριο χαρακτηριστικό των παραγόμενων αυτών λέξεων είναι η διατήρηση κάποιων στοιχείων από το μέρος του λόγου που λειτουργεί ως βάση για την παραγωγή της νέας λέξης και η προσθήκη μιας κατάληξης 6. Ο Τριανταφυλλίδης [1941] (2005: 176) αναφέρεται επίσης στη δημιουργία παραγώγων «από δύο λέξεις που συνήθως λέγονται μαζί και αποτελούν μια ο- ρισμένη έννοια», π.χ.: Άγιος Τάφος Αγιοταφίτης Αιγαίο Πέλαγος Αιγαιοπελαγίτης Στερεά Ελλάδα Στερεοελλαδίτης τα οποία ονομάζει παρασύνθετα ή αλλιώς παρασύνθετες λέξεις 7. 6 Για τη διάκριση μεταξύ παραγωγής και σύνθεσης και ειδικότερα προθηματοποιημένου και σύνθετου ρήματος βλ. και Φίστα (2007: 18-20). 7 Παρασύνθετες ονομάζονται από τον Τριανταφυλλίδη και λέξεις όπως καλωσόρισμα, σιδηροδρομικός που δεν παράγονται από απλές αλλά από σύνθετες λέξεις (εδώ καλωσορίζω και σιδηρόδρομος αντίστοιχα) (βλ. και Τσοπανάκη 1998: 683). Στο σημείο αυτό υπενθυμίζουμε ότι τα παρασύνθετα δεν αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας, καθώς θεωρούνται απλές λέξεις για την Υπολογιστική Γλωσσολογία. 6

25 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Σύμφωνα με τον Τσοπανάκη (1998: ), η παραγωγή στηρίζεται στη δημιουργία νέων λέξεων από άλλες που προϋπάρχουν προσθέτοντας καινούργια στοιχεία, τις λεγόμενες παραγωγικές καταλήξεις (μονοσύλλαβες, δισύλλαβες ή πολυσύλλαβες), π.χ. τσάπα τσαπί τσαπάκι. Οι παραγωγικές καταλήξεις έχουν τη δική τους, η καθεμία, σημασία αλλά δεν έχουν γραμματική αυτοτέλεια ούτε επηρεάζουν τη μορφή του θέματος με το οποίο συνενώνονται. Κατά τον Τσοπανάκη (1998: ), η σύνθεση είναι η συνένωση δύο ή και περισσότερων λέξεων ή θεμάτων, από την οποία δημιουργούνται νέες λέξεις και έχει τα εξής χαρακτηριστικά: α) στη σύνθεση χρειαζόμαστε δύο ή περισσότερες λέξεις, οι οποίες συνενώνονται σε μία. Κατά τη συνένωση, είναι πιθανό να υπάρξει μικρή ή μεγάλη τροποποίηση του θέματος, της μορφής και της σημασίας, β) η σύνθεση γίνεται με κλιτές ή άκλιτες λέξεις, όχι όμως με όλες τις κατηγορίες λέξεων. Εξαιρούνται τα άρθρα, οι προθέσεις και οι σύνδεσμοι ε- κτός από σπάνιες περιπτώσεις και γ) η σύνθεση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συμβατότητα των μερών του λόγου μεταξύ τους. Ο Τσοπανάκης (1998: ) χρησιμοποιεί επίσης τον όρο «χαλαρή σύνθεση» για να περιγράψει «τη συχνή και στερεότυπη συζυγία δύο λέξεων, συνήθως επιθέτου και ουσιαστικού, όπως: Άγιον Όρος, Άρειος Πάγος, Βόρειος Πόλος, Βόρεια Ελλάδα, Βόρειος Ήπειρος, Εύξεινος Πόντος, Μαύρη Θάλασσα, Μεγάλη Ελλάδα, Μεγάλη Ιδέα, Μέγας Αλέξανδρος, Μικρά Ασία, Παλιά Ελλάδα, Παλαιό Ημερολόγιο κ.ά». Παρατηρεί ότι αν και «οι λέξεις αυτές γράφονται χωριστά, η συχνή τους σύζευξη τις καθιστά μιαν έννοια». Ωστόσο, ισχυρίζεται ότι «η χαλαρή σύνθεση είναι κάπως ρευστή, επειδή οι λέξεις αυτής της κατηγορίας δεν είναι σταθερά ενωμένες, όπως οι άλλες σύνθετες, αλλά κάπως επεισοδιακά και δεν αποτελούν μιαν αναμφισβήτητη λεξική ενότητα». Άλλα παραδείγματα χαλαρών συνθέτων, κατά τον Τσοπανάκη, είναι οι συνεκφορές των Αγίων με το αντίστοιχο κύριο όνομα (Άη Γιώργης), οι κρυσταλλωμένοι εμπρόθετοι προσδιορισμοί της λόγιας γλώσσας (εν μέρει), τα κύρια ονόματα που αποτελούνται από το επώνυμο του συζύγου και το πατρικό (Τράπη-Παπαγιάννη), καθώς και κάποια ζεύγη λέξεων στα οποία η δεύτερη λέξη συνδέεται χαλαρά με την πρώτη και αποτελεί ένα είδος διασαφήνισης (νόμος-πλαίσιο). Τέλος, παρασύνθετα θεωρεί και τα παράγωγα που μπορεί να προκύψουν από τη χαλαρή σύνθεση όπως αγιορείτης, αρεοπαγίτης, βορειοελλαδίτης, Μικρασιάτης, Παλαιοημερολογίτης κτλ. (1998: 722). 7

26 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Οι Holton κ.ά. (1999: ) παρουσιάζουν στο κεφάλαιο της παραγωγικής μορφολογίας στη Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσας τις μορφολογικές διαδικασίες που οδηγούν στον σχηματισμό νέων λέξεων με την προσθήκη είτε ενός επιθήματος στο τέλος μιας λέξης (επιθηματοποίηση, π.χ. κόσμος κοσμάκης) είτε ενός προθήματος στην αρχή μιας λέξης (προθηματοποίηση, π.χ. ανάπτυξη υποανάπτυξη). Επίσης, μελετούν τον σχηματισμό σύνθετων λέξεων από τον συνδυασμό των θεμάτων δύο ή και περισσότερων ανεξάρτητων λέξεων, π.χ. γράμμα + σειρά γραμματοσειρά. Η Ράλλη (2008: 164) ορίζει τη σύνθεση ως τη διαδικασία που δημιουργεί πολύπλοκα στοιχεία από τουλάχιστον δύο θέματα. Τα προϊόντα της εφαρμογής της, δηλαδή τα σύνθετα, έχουν όλα τα χαρακτηριστικά του στοιχείου που αποκαλείται «λέξη», δηλαδή έναν τόνο (ντοματοσαλάτα), συγκεκριμένη σημασία που δεν πηγάζει πάντα από τις σημασίες των επιμέρους συστατικών (ελαφρόμυαλος), συστατικά που δεν είναι πάντα ολόκληρες λέξεις (καλότυχος). Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, οι λεξικές μονάδες που προκύπτουν από τις διαδικασίες παραγωγής και σύνθεσης, όπως ορίζονται στις γραμματικές που μελετήσαμε (Τριανταφυλλίδης, Τσοπανάκης, Holton κ.ά.) και στη Ράλλη (2008), θεωρούνται απλές λέξεις και επομένως δεν αποτελούν αντικείμενο μελέτης. Ωστόσο, μελετάμε δομές οι οποίες προκύπτουν από το φαινόμενο της «χαλαρής σύνθεσης» (Τσοπανάκης 1998, Ράλλη 1991 και Ralli & Stavrou 1995 & 1998) Ορισμός της σύνθετης λέξης Από τους ορισμούς που παραθέσαμε παραπάνω αναφορικά με το φαινόμενο της σύνθεσης, προκύπτει ότι στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία η σύνθετη λέξη αντιστοιχεί σε μια μονολεκτική λεξική μονάδα. Για πρώτη φορά η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 147) κάνει λόγο για συνταγματικές μονάδες, δηλαδή για λεξικές ονοματικές φράσεις (μη μονολεκτικές λεξικές μονάδες) που λειτουργούν μέσα στην πρόταση ως μία μονάδα (συντακτικό κριτήριο) και που η σημασία τους δεν είναι το άθροισμα των σημασιών των στοιχείων από τα οποία αποτελούνται (σημασιολογικό κριτήριο). Το δεύτερο κριτήριο επιδέχεται διαβαθμίσεις: άλλων συνταγματικών μονάδων η σημασία βρίσκεται πολύ κοντά στο άθροισμα των σημασιών των στοιχείων τους, χωρίς να ταυτίζεται βέβαια μ αυτό, π.χ. υπουργική απόφαση και άλλων είναι πολύ 8

27 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ απομακρυσμένη από αυτό, παρουσιάζουν δηλαδή χαρακτήρα ιδιωτισμού 8, π.χ. παιδική χαρά. Οι μορφολογικοί αυτοί σχηματισμοί που «θα μπορούσαν να ταυτιστούν σημασιολογικά με λέξεις επειδή αποτελούν αναφορικές νησίδες, με την έννοια ότι κανένα από τα συστατικά τους δεν έχει ανεξάρτητη αναφορά στο λόγο», χαρακτηρίζονται από τη Ράλλη (1991) και τις Ralli & Stavrou (1995 & 1998) ως «χαλαρά (πολυλεκτικά) σύνθετα» 9. Παρατηρούν ότι οι εν λόγω σχηματισμοί εμφανίζουν χαρακτηριστικά συντακτικών δομών (ονοματικών φράσεων), καθώς αποτελούνται από δύο ανεξάρτητες λέξεις, φέρουν δύο τόνους και περιέχουν εσωτερική κλίση, αφού το πρώτο συστατικό τους είναι κλιτή λέξη. Ωστόσο, η εσωτερική συνοχή τους δεν επιτρέπει την παρεμβολή κάποιου άλλου στοιχείου ή τον περαιτέρω προσδιορισμό του ενός από τα δύο συστατικά, αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στους συντακτικούς σχηματισμούς 10 : αυστηρός γονέας πολύ αυστηρός γονέας αυστηρός και καταπιεστικός γονέας ανάδοχος γονέας * πολύ ανάδοχος γονέας * ανάδοχος και αυστηρός γονέας Οι Holton κ.ά. (1999: 335) αναφέρονται σε ένα μικρό αριθμό συγκεκριμένων στερεότυπων συνδυασμών στην παραδοσιακή γλώσσα που χρησιμοποιούνται κανονικά με τον κατάλληλο τύπο του ρήματος είμαι, οι οποίοι όμως μπορεί να λειτουργούν και επιφωνηματικά όταν χρησιμοποιούνται μόνοι τους, π.χ.: 8 9 Η σημασία τους δεν αποτελείται από το άθροισμα των σημασιών των στοιχείων που τις αποτελούν, ούτε και υπάρχει ουσιαστικό που να παράγει όχι μόνο μορφολογικά αλλά συγχρόνως και σημασιολογικά το ψευδοεπίθετο (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 167). Σε αντίθεση με τον Τριανταφυλλίδη [1941] (2005: 177) ο οποίος ονομάζει χαλαρά σύνθετα «τα προσδιοριστικά σύνθετα που φυλάγουν την έννοια του β συνθετικού λίγο μόνο τροποποιημένη από το α, που προσδιορίζει το β. Τα σύνθετα αυτά φυλάγουν την κατάληξη του β συνθετικού και έχουν το συνθετικό φωνήεν ο αλλά συνήθως δε μετακινούν τον τόνο, όπως θα έπρεπε, π.χ. κουτσοβάρκα αλλά ψαρόβαρκα, ψευτοκλειδί αλλά αντικλείδι. Τα σύνθετα αυτά παρουσιάζουν διάμεσο σταθμό μέσα στη φράση ανάμεσα στην παράθεση και στη σύνθεση». 10 Αναλυτική παρουσίαση των κριτηρίων που διαφοροποιούν τις λεξικές από τις ελεύθερες φράσεις βρίσκουμε στην Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: ). 9

28 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (1) Ο Γιώργος είναι παιδί μάλαμα! (1α) Ο Γιώργος; Παιδί μάλαμα! Είμαστε πολύ περήφανοι γι αυτόν! Επιπλέον, συνδυασμοί όπως κίνδυνος θάνατος απαντούν συνήθως σε προειδοποιητικές πινακίδες σε ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, αλλά μπορούν να χρησιμοποιούνται επίσης και ως κατηγορούμενα υποκειμένου ή αντικειμένου: (2) Προσοχή! Κίνδυνος θάνατος! (2α) Η ηλίαση και η θερμοπληξία είναι κίνδυνος θάνατος για το σκύλο σας «Σε πιο σύγχρονη χρήση υπάρχει ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός χαλαρών παραθετικών συνθέτων, μερικά από τα οποία ξεκίνησαν ως δάνειες μεταφράσεις από άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Ενώ οι πιο παραδοσιακές εκφράσεις γράφονται κανονικά ως δύο ξεχωριστές λέξεις, οι νεότεροι συνδυασμοί γράφονται με ενωτικό, π.χ. παιδί-θαύμα, ταξίδι-αστραπή κ.ά.» 11 (Holton κ.ά. 1999: 335). Ο Ξυδόπουλος (2008: 64 & 67) ονομάζει τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες πολυλεκτικά λεξήματα (multi-word lexemes) και θεωρεί πως πρέπει να καταχωρίζονται στα λεξικά ως ανεξάρτητα λήμματα. Στην κατηγορία των πολυλεκτικών λεξημάτων εντάσσει και τους ιδιωματισμούς (idioms). «Οι ιδιωματισμοί ή φραστικοί ιδιωματισμοί είναι γραμματικά πολύπλοκες εκφράσεις που έχουν τη μορφή φράσεων, τα συστατικά των οποίων δεν αποτελούν απαραίτητα και αυτόνομα σημασιακά συστατικά. Με άλλα λόγια, η σημασία ενός ιδιωματισμού δεν είναι δυνατόν να αποδοθεί στη σύνθεση των σημασιών των λέξεων που τον απαρτίζουν (βλ. και Cruse 2004: 72-73). Τέτοιοι ιδιωματισμοί στην ελληνική είναι οι: μαλλιά κουβάρια, άρον άρον, φωτιά και λάβρα, το βάζω στα πόδια, τα τσουγκρίζω, τρώω ξύλο, σιγά τα λάχανα κτλ. Σύμφωνα με τους Jackson & Zé Amvela (2000: 65), οι ιδιωματισμοί μπορούν να θεωρηθούν είτε είδος σύμφρασης είτε πολυλεκτικό λέξημα. Ωστόσο, η συντακτική τους συμπεριφορά τείνει στο να θεωρηθούν πολυλεκτικά λεξήματα αφού, πέραν του ότι η σημασία τους δεν είναι συνθετική, δεν επιδέχονται κανενός τύπου συντακτικό μετασχηματισμό». Οι Κλαίρης & Μπαμπινιώτης (2009: ) κατηγοριοποιούν τα ονόματα ως λεξικές μονάδες της νέας ελληνικής σε μονολεκτικά και περιφραστικά. Τα μονολεκτικά διακρίνονται σε απλά, όταν σχηματίζονται από θέμα και κατάληξη 11 Διεξοδική μελέτη των παραθετικών συνθέτων ως υποκατηγορίας των λεξικών ονοματικών φράσεων πραγματοποίησε η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: ). 10

29 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (πόρτα, ύλη, βουνό) και μη απλά, όταν είναι προϊόντα παραγωγής 12 (πορτ-ιέρης, υλ-ισμός) ή σύνθεσης (βοσκό-τοπος, παγό-βουνο). Τα σύνθετα ονόματα της νέας ελληνικής προκύπτουν από τον συνδυασμό λέξεων που ανήκουν στις εξής γραμματικές κατηγορίες: Όνομα + όνομα άνεμος + μύλος ανεμόμυλος Επίθετο + όνομα άγριος + άνθρωπος αγριάνθρωπος Επίρρημα + όνομα πάνω + σεντόνι πανωσέντονο Αντωνυμία + όνομα αυτός + κάθαρση αυτοκάθαρση Αριθμητικό + όνομα δέκα + δραχμή δεκάδραχμο Σύμφωνα με την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1996α: 105), «αν και υποστηρίζεται ότι το β συνθετικό προσδίδει γενικά στο σύνθετο τα μορφολογικά χαρακτηριστικά, δηλαδή τη γραμματική κατηγορία, το γένος, την κλίση, π.χ. μύλος ανεμόμυλος, φύλλο τριαντάφυλλο, γελώ κρυφογελώ, η γραμματική κατηγορία και το γένος εξαρτώνται από σημασιοσυντακτικούς και ιστορικούς λόγους, π.χ. μάτι (ουσιαστικό) γαλανομάτης (επίθετο), φορώ (ρήμα) ρασοφόρος (επίθετο)». Όσον αφορά την κλίση, υποστηρίζει ότι «είναι συνάρτηση του κλιτικού προσφύματος και του γένους του συνθέτου» (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1996α: 105). Στο σημείο σύνδεσης του α και του β συνθετικού εμφανίζεται συνήθως το φωνήεν -ο- ανεξάρτητα από τη γραμματική κατηγορία του α συνθετικού, π.χ.: ράχη + κόκαλο ραχοκόκαλο συχνά + ρωτώ συχνορωτώ πορτοκάλι + φλούδα πορτοκαλόφλουδα 12 Η παραγωγή διακρίνεται σε προσφυματική (όταν προστίθεται ένα πρόσφυμα πρόθημα ή επίθημα, π.χ. αντι-, συν-, -ικ-, -ότητ-) και σε συμφυματική (όταν προστίθεται ένα λεξικό πρόθημα ή λεξικό επίθημα, π.χ. ενδο-, ημι-, -λογία, -γόνο). 11

30 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ αλάτι + πιπέρι αλατοπίπερο «Στα γνήσια σύνθετα, το φωνήεν -ο- απαλείφεται όταν το β συνθετικό αρχίζει από ο- ή α- όταν το λόγιο σύνθετο αρχίζει από φωνήεν» (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1996α: 106), π.χ.: αλλά χρέος + οφειλέτης χρεοφειλέτης άγριος + άνθρωπος αγριάνθρωπος άλογο + ουρά αλογοουρά/αλογουρά έμπορος + υπάλληλος εμποροϋπάλληλος Ανάλογα με τη συντακτική σχέση των δύο συνθετικών, τα σύνθετα ονόματα διακρίνονται σε παρατακτικά και εξαρτημένα: λάδι και ξίδι λαδόξιδο αγριόπαπια είδος πάπιας (παρατακτικό σύνθετο) (εξαρτημένο σύνθετο) Τα περιφραστικά ονόματα διακρίνονται στα φραστικά ονόματα και στα αρκτικόλεξα 13. Ειδικότερα, τα φραστικά ονόματα εμφανίζουν τις εξής δομές: α) Όνομα + Όνομα σε γενική πτώση, π.χ. φακός επαφής β) Επίθετο + Όνομα, π.χ. πυρηνικός πόλεμος γ) Όνομα + Όνομα σε ονομαστική πτώση, π.χ. παιδί-θαύμα. Παρατηρούν ότι «τα φραστικά ονόματα χαρακτηρίζονται από μορφολογική και φωνολογική αυτονομία, όχι όμως και από συντακτική, πράγμα που επιβάλλει να μην μπορούν να προσδιοριστούν ξεχωριστά τα μέρη από τα οποία αποτελούνται, παρά μόνο ως σύνολο» 14, π.χ.: παιδική χαρά μεγάλη παιδική χαρά *παιδική μεγάλη χαρά 13 Κατά την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 134), οι ονοματικές λεξικές φράσεις ανήκουν σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: τις συνταγματικές μονάδες (π.χ. ψυχρός πόλεμος), τα παραθετικά σύνθετα (π.χ. νόμος-πλαίσιο) και τα αρκτικόλεξα (π.χ. Ο.Τ.Ε.). 14 Βλ. και Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: & 170). 12

31 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Ακόμη και η αλλαγή της σειράς των ονομάτων δεν είναι συχνά επιτρεπτή για τα φραστικά ονόματα: παιδική χαρά *χαρά παιδική Σε ορισμένα φραστικά ονόματα του τύπου Όνομα + Όνομα σε γενική πτώση, το δεύτερο ουσιαστικό μπορεί να προσδιορίζεται από οριστικό άρθρο (βλ. και Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: ): άνθρωπος της νύχτας παιδί του σωλήνα Κατά παράλειψη του προσδιοριζόμενου ονόματος απαντούν σε γενική με ή χωρίς άρθρο, ορισμένα ονόματα όταν βρίσκονται σε θέση κατηγορουμένου (βλ. και Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: ): είναι (προϊόν) εισαγωγής είναι (φαγητό) της ώρας Μερικά φραστικά ονόματα του τύπου Επίθετο + Όνομα απαντούν μόνο στον πληθυντικό αριθμό: καλές τέχνες χωρικά ύδατα *καλή τέχνη *χωρικό ύδωρ Άλλα σχηματίζουν και παράγωγα μονολεκτικά 15 (βλ. και Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986: 140 & Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1996α: 100): Αιγαίο πέλαγος αιγαιοπελαγίτικος Πήλιο όρος πηλιορείτικος παλαιό ημερολόγιο παλαιοημερολογίτης Βόρεια Ελλάδα Βορειοελλαδίτης Ξενόγλωσση βιβλιογραφία Τη σύγχυση που υπάρχει ανάμεσα στις έννοιες της παραγωγής και της σύνθεσης, παρατήρησε ο G. Gross (1996: 3-5) μελετώντας το Dictionnaire de Lin- 15 Αυτά που ο Τριανταφυλλίδης [1941] (2005) ονομάζει παρασύνθετα. 13

32 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ guistique (Larousse). Διαπίστωσε ότι η λέξη malheureux ήταν καταχωρισμένη ως σύνθετη, αλλά ταυτόχρονα και ως παράγωγη λέξη. Παρακάτω παραθέτουμε τους πιο αντιπροσωπευτικούς ορισμούς που έχουν αποδοθεί στη διεθνή βιβλιογραφία τόσο για τα φαινόμενα της παραγωγής και της σύνθεσης όσο και για την ίδια τη σύνθετη λέξη Σύνθεση και παραγωγή Ο Saussure (1974: 242) ονομάζει σύνθεση το γεγονός ότι δύο ή περισσότερα μέρη του λόγου «συναντώνται» στο συντακτικό επίπεδο στο πλαίσιο μιας πρότασης και ενώνονται σε μία μονάδα η οποία δεν είναι εύκολο να αναλυθεί στα επιμέρους συστατικά της. Στο Dictionnaire de linguistique et des sciences du langage (Dubois κ.ά : 106), η σύνθεση ορίζεται ως ο σχηματισμός μιας σημασιολογικής μονάδας από λεξικά στοιχεία τα οποία παρουσιάζουν αυτονομία και εκτός της σημασιολογικής μονάδας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σύνθεση διαφοροποιείται από την παραγωγή κατά την οποία οι λεξικές μονάδες που παράγονται, προέρχονται από λεξικά στοιχεία που δεν παρουσιάζουν αυτονομία στο λόγο. Επομένως, οι λέξεις timbre-poste και portefeuille χαρακτηρίζονται ως σύνθετες, ενώ οι refaire, chaleureusement, plastifier θεωρούνται παράγωγες λέξεις. Κατά τον G. Gross (1996: 4), η σύνθεση είναι ο σχηματισμός μια σημασιολογικής μονάδας με στοιχεία τα οποία μπορούν να λειτουργήσουν αυτόνομα στη γλώσσα (π.χ. jardin d agrément). Η σύνθεση έρχεται σε αντίθεση με την παραγωγή, η οποία περιλαμβάνει τις καινούργιες λεξικές μονάδες που προέρχονται από γλωσσικά στοιχεία χωρίς ανεξάρτητη χρήση (refaire, travailleur). Πρόκειται δηλαδή για διαχωρισμό σε μορφολογικό καθαρά επίπεδο Ορισμός της σύνθετης λέξης 16 Γαλλόφωνη βιβλιογραφία Σύμφωνα με το Dictionnaire de linguistique et des sciences du langage του Dubois (1994 : ), «η παραδοσιακή ονοματολογία αναγνωρίζει ως σύνθετες λέξεις μόνο τις ακολουθίες των οποίων τα συνθετικά είναι ενωμένα σε μία 16 Αφετηρία για την αναζήτηση των περισσοτέρων από τις παρακάτω πηγές αποτέλεσε η διδακτορική διατριβή της Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986). 14

33 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ λέξη (portefeuille) ή συνδέονται με ενωτικό (chou-fleur). Αλλά αυτή η οριοθέτηση είναι καθαρά γραφική και κάποιοι γλωσσολόγοι έχουν διευρύνει τον όρο σύνθεση. Έτσι, ορίζουν ως σύνθετη, κάθε ακολουθία μορφημάτων που εμφανίζει κάποιο βαθμό παγίωσης και περιγράφει μία σημασιολογική μονάδα στην κοινή γλώσσα ή σε τεχνικές γλώσσες. Έχουμε, επομένως, σύνθετα επίθετα (rouge comme une pivoine), σύνθετα επιρρήματα (à la vitesse grand V) και σύνθετα ουσιαστικά (onde de choc)». Στο ίδιο λεξικό, ως σύνθετη λέξη ορίζεται η λέξη που περιέχει δύο ή περισσότερα λεξικά μορφήματα και αντιστοιχεί σε μια σημασιολογική μονάδα. Ειδικότερα, στη γαλλική γλώσσα μια σύνθετη λέξη μπορεί να είναι: α) ένα ουσιαστικό που ακολουθείται από ένα ονοματικό συμπλήρωμα με προσδιοριστική ή επιρρηματική χρήση, με ή χωρίς πρόθεση και με ή χωρίς ενωτικό, π.χ. timbre-poste, dessous-de-table, homme d affaires, β) ένα ουσιαστικό που προηγείται ή έπεται ενός επιθέτου ή ενός ουσιαστικού που λειτουργεί επεξηγηματικά, χωρίς πρόθεση αλλά με ενωτικό, π.χ. rouge-gorge, pur-sang, γ) ένα επίθετο που ακολουθείται από ένα άλλο επίθετο, π.χ. clair-obscur, sourd-muet, δ) μία πρόθεση ή ένα επίρρημα που ακολουθείται από ένα ουσιαστικό, π.χ. arrière-pensée, sans cœur, ε) ένα ρήμα που ακολουθείται από ένα ουσιαστικό με ή χωρίς πρόθεση, π.χ. coupe-circuit, meurt-de-faim, στ) ένα ρήμα που ακολουθείται από ένα άλλο ρήμα με ή χωρίς σύνδεσμο, π.χ. laissez-passer, va-et-vient, ζ) μια πρόταση, π.χ. on-dit, sauve-qui-peut. Άλλες σύνθετες λέξεις σχηματίζονται από δύο ή περισσότερα αρχαΐζοντα λεξικά στοιχεία που απαντούν μόνο ως συνθετικά μιας λέξης όπως audiovisuel, malpropre, régicide, omnivore, psychopathologie, myocarde, hydravion, mégatonne. Γίνεται επίσης διαχωρισμός ανάμεσα στις απλές λεξικές μονάδες και τις πολυλεκτικές ονομάζοντας τις μεν απλές λεξήματα (lexèmes) και τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες παραλεξήματα (paralexèmes). Ο Martinet (1970: 133) εισήγαγε τον όρο σύνθεμα (synthème) για να ορίσει σύνολα λέξεων που συμπεριφέρονται στο συντακτικό επίπεδο ως απλά μο- 15

34 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ νήματα 17 και κανένα από τα στοιχεία που τα αποτελούν δεν μπορεί να προσδιοριστεί ξεχωριστά. Ως παράδειγμα, δίνει το γαλλικό σύνθεμα chaise longue τονίζοντας χαρακτηριστικά ότι το επίθετο της δομής δεν μπορεί να προσδιοριστεί από το επίρρημα plus (*une chaise plus longue). Υποστηρίζει ακόμη, ότι το σύνθεμα δεν καταστρέφεται όταν ένα ξένο στοιχείο εισέρχεται ανάμεσα στα μονήματά του για παράδειγμα, η σημασία του συνθέματος bonhomme δεν επηρεάζεται με την παρεμβολή του ελεύθερου μονήματος «πληθυντικός» (bonhommes). Στη θεωρία του Martinet, ο όρος σύνθεμα αφορά και τις σύνθετες και τις παράγωγες λέξεις. Σύμφωνα με τους Darmesteter (1874) και Grevisse (1969: 95), μια λέξη είναι σύνθετη από τη στιγμή που αποτυπώνεται στο μυαλό σαν μια ενιαία εικόνα. Ο Bally (1965: 94 & 96-97) ονομάζει σύνθετο α) το σύνταγμα του οποίου τα συστατικά μπορούν να αντικατασταθούν μόνο από στοιχεία που ανήκουν στην ίδια σημασιολογική ομάδα και β) το σύνταγμα που περιγράφει μία μοναδική ιδέα. Ειδικότερα, τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες της δομής Επίθετο + Ουσιαστικό τις ονομάζει σύνθετα συμφωνίας (composés d accord). Ο ίδιος γλωσσολόγος προτείνει και τον όρο σύνθετη έκφραση (locution composée) (1951: 82). Ο Dubois (1960: 62) προτείνει τον όρο περίπλοκη σημασιολογική μονάδα (unité sémantique complexe) που την ορίζει ως «το σύνολο από δύο ή περισσότερα σημαίνοντα στοιχεία που διατηρούν σ αυτή τη σημασιολογική μονάδα μόνο ένα μέρος από τα διακριτικά χαρακτηριστικά τους». Ο Vachek (1964: 40) μιλάει για λεξικές ομάδες (groupes lexicaux), ενώ οι Guilbert (1965) και Quemada 18 (1972: 400) χρησιμοποιούν τον όρο σημασιολογική μονάδα ( unité de signification και unity of sense αντίστοιχα). Ο Phal (1964: 47) χρησιμοποιεί τον όρο ομάδα λέξεων (groupe de mots) για να ορίσει το σύνολο που αποτελείται από δύο ή περισσότερες λέξεις που δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε χωρίς να χαθεί η σημασία του συνόλου για δύο λόγους: πρώτον γιατί μόνο αυτό το σύνολο μπορεί να εκφράσει την έννοια που θέλουμε να εκφράσουμε (π.χ. κοινωνική λειτουργός) ή να περιγράψει το αντικείμενο που θέλουμε να περιγράψουμε (π.χ. ηλεκτρονικός υπολογιστής) και δεύτερον γιατί οι λέξεις που το αποτελούν αποκτούν μέσα σ αυτό το σύνολο ειδική 17 Κατά τον Martinet (1970: 102), ως μόνημα (monème) ορίζεται η ελάχιστη σημασιολογική μονάδα, η οποία φέρει ένα σημαίνον και ένα σημαινόμενο. 18 Προτείνει επίσης τον όρο κατονομαστικό σύνταγμα (syntagme dénominatif) (1978: 1182). 16

35 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ σημασία, η οποία διαφέρει από τη σημασία που έχουν όταν χρησιμοποιούνται μόνες τους (π.χ. βαρύ ύδωρ). Οι J.-B. και Chr. Marcellesi (1969: 114) χρησιμοποιούν για τις μη μονολεκτικές λεξικές μονάδες τον όρο ανώτερη λεξική μονάδα (unité lexicale supérieure). Ο Rey (1977: 135) με τη σειρά του προτείνει τους όρους κωδικοποιημένο σύνταγμα (syntagme codé) και λεξικοποιημένο σύνταγμα (syntagme lexicalisé). Η Picoche (1977: 15 & 23) χρησιμοποιεί τον όρο γραπτά περίπλοκη λεξική μονάδα 19 (unité lexicale graphiquement complexe) ή στην πιο συντομευμένη μορφή περίπλοκη μονάδα (unité complexe) και εφαρμόζει τα κριτήρια της μη παρεμβολής ανάμεσα στο σύνολο (*pomme jaune de terre) και της μη αντικατάστασης ενός στοιχείου του συνόλου με ένα άλλο (*route de fer αντί για chemin de fer) προκειμένου να ελέγξει τον λεξικό χαρακτήρα των ακολουθιών αυτών. Ο Lyons (1978: 1182) μιλάει για συνταγματικό λέξημα (lexème syntagmatique) και ο Kocourek (1982: ) χρησιμοποιεί τον όρο λεξικό σύνταγμα (syntagme lexical). Ο Pottier (1985/1977: 289) διαχωρίζει τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που συνδέονται με ενωτικό (π.χ. tire-bouchons) από τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που χωρίζονται με κενό (π.χ. guerre froide) και τις ονομάζει σύνθετες λεξικές μονάδες (lexies composées) και περίπλοκες λεξικές μονάδες (lexies complexes) αντίστοιχα. Για την πρώτη κατηγορία συνθέτων ισχυρίζεται ότι είναι το αποτέλεσμα σημασιολογικής ένταξης που πραγματώνεται σε μορφολογικό επίπεδο, ενώ τα σύνθετα της δεύτερης κατηγορίας αποτελούν ακολουθίες που πρόκειται να λεξικοποιηθούν. O Silberztein (1993: 71) προτείνει έναν τυποποιημένο ορισμό της σύνθετης λέξης: «μια σύνθετη λέξη είναι μια ακολουθία απλών λέξεων». Παρατηρεί ότι κάποιες σύνθετες λέξεις αποτελούνται από μη αυτόνομα λεξικά στοιχεία όπως η γαλλική λέξη aujourd hui της οποίας κανένα από τα δύο συστατικά δεν υφίσταται αυτόνομα στο λόγο. Επιπλέον, υπογραμμίζει ότι κάποιες σύνθετες λέξεις παρουσιάζουν μια ασυνέχεια, καθώς παρεμβάλλονται ανάμεσα στα συστατικά τους άλλες λέξεις, όπως στην περίπτωση των σύνθετων ρημάτων και δίνει το εξής παράδειγμα: La prochaine réunion aura très probablement lieu demain ό- 19 Η ελληνική απόδοση προέρχεται από την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986). 17

36 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ που ανάμεσα στα συστατικά του σύνθετου ρήματος παρεμβάλλονται δύο επιρρήματα (très και probablement). H Corbin (1997) διαχωρίζει το λεξιλόγιο από τη σύνταξη και ορίζει δύο μεγάλες κατηγορίες: τις πολυλεκτικές ή πολυλεξηματικές μονάδες (unités polylexicales/polylexématiques) ή αλλιώς σύνθετες λέξεις και τις συντακτικές α- κολουθίες (séquences syntaxiques). Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι λέξεις που σχηματίζονται σε μορφολογικό επίπεδο (π.χ. homme-grenouille, timbreposte) και στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι λέξεις που κατασκευάζονται στο συντακτικό επίπεδο (π.χ. avocat ami, projet Delors). Αγγλόφωνη βιβλιογραφία Στην αγγλική βιβλιογραφία, ο Makkai (1972: 122 & 128) αποδίδει στις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες ένα χαρακτήρα ιδιωτισμού και τις χωρίζει σε lexemic idioms και sememic idioms, ενώ η Levi (1978) χρησιμοποιεί τον όρο ονοματικό σύμπλεγμα (complex nominal). O Isabelle (1984: 509) ορίζει το σύνθετο όνομα (nominal compound) ως μια ακολουθία δύο ή περισσότερων ουσιαστικών που έχουν τις ίδιες κατανεμητικές ιδιότητες με ένα απλό ουσιαστικό. Οι Di Sciullo & Williams (1987 στο Ξυδόπουλος 2008) ονομάζουν καταχωρίσματα (listemes) όλες τις λεγόμενες λεξικοποιημένες εκφράσεις (ιδιωτισμοί, στερεότυπες εκφράσεις κτλ.) οι οποίες δεν υποβάλλονται σε δομικές λειτουργίες. Οι Zgusta κ.ά. (1971) χρησιμοποιούν τον όρο πολυλεκτική λεξική μονάδα (multiword lexical unit). Ο Smadja (1993) ορίζει τις λεξιλογικές συνάψεις και τις πολυλεκτικές μονάδες ως επαναλαμβανόμενα λεξικά συμπλέγματα τα οποία χαρακτηρίζει η συνεκτικότητα και τα οποία ανήκουν σε κάποιο τομέα. Οι Sag κ.ά. (2001) ορίζουν τις πολυλεκτικές εκφράσεις γενικότερα ως «ιδιοσυγκρασιακές ερμηνείες οι οποίες ξεπερνούν τα όρια της λέξης». Τέλος, για τους Biber κ.ά. (2003), οι πολυλεκτικές εκφράσεις είναι δέσμες λέξεων ή αλλιώς λεξικοί συνδυασμοί που επαναλαμβάνονται συχνά και χρησιμοποιούνται με μεγάλη συχνότητα από διαφορετικούς ομιλητές ενός επιπέδου λόγου. 18

37 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1.2 Λεξιλογικές συνάψεις 20 Κατά τη μελέτη της βιβλιογραφίας για τις πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις, συναντήσαμε πολλάκις τον όρο collocation. Με τον όρο αυτό, ορίζεται η ακολουθία λέξεων με υψηλή συχνότητα συνεμφάνισης στον λόγο 21 και περιορισμό στις λεξιλογικές εναλλαγές και στους συντακτικούς μετασχηματισμούς Ξενόγλωσση βιβλιογραφία Ο Benveniste (1967) χρησιμοποίησε τον όρο σύναψη (synapsie) για να περιγράψει μια σημασιολογική ενότητα η οποία αποτελείται από πολλά λεξικά μορφήματα 22. Κατά τον Benveniste, η σύναψη (machine à coudre, hirondelle de mer) διαφοροποιείται από τη σύνθετη λέξη (timbre-poste, marteau-pilon) και από τα παράγωγα (antipoète, ferblanterie) με βάση τα παρακάτω κριτήρια: α) στις συνάψεις, η σύνδεση ανάμεσα στα στοιχεία γίνεται στο συντακτικό επίπεδο σε αντίθεση με τη σύνθεση, η οποία πραγματώνεται στο μορφολογικό επίπεδο, β) η σύναψη γίνεται με συγκεκριμένα συμπλεκτικά στοιχεία, γ) ο προσδιοριστής προηγείται του προσδιοριζόμενου όρου, δ) τα στοιχεία διατηρούν την πλήρη λεξική τους μορφή (pied de table και pédicure), ε) ο προσδιοριστής δεν έχει άρθρο (chemise de nuit), στ) τα δύο μέλη διατηρούν τη δυνατότητα επέκτασης (bête à cornes, grande bête à cornes, bête à grandes cornes) και ζ) το σημαινόμενο έχει μοναδικό χαρακτήρα (fil de fer και fer). Κατά τον Palmer (1968: 179), ο Firth εισήγαγε την έννοια σύναψη όταν α- ναφερόταν στη σημασία, καθώς υποστήριζε ότι μέρος της σημασίας μιας λέξης 20 Με τον όρο συνάψεις αποδίδουμε τόσο τον όρο synapsie όσο και τον όρο collocation. 21 Οι Choueka κ.ά. (1983) ήταν από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τη συχνότητα εμφάνισης ως κριτήριο για να αναγνωρίσουν συνάψεις στα κείμενα. 22 Όπως συμπεραίνει και ο G. Gross (1996), πρόκειται για τον συνήθη ορισμό της σύνθετης λέξης. 19

38 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ εξαρτάται από τις λέξεις με τις οποίες γειτνιάζει στα κείμενα: You shall know a word by the company it keeps 23. Σύμφωνα με τους Sinclair & Carter (1991), η σύναψη είναι η εμφάνιση δύο ή περισσότερων λέξεων με μικρό διάστημα μεταξύ τους σε ένα κείμενο. Η Moon (1997: 43 στο Θώμου 2006: 14) προτείνει τον όρο δεσμευμένες συνάψεις (restricted collocations) για να χαρακτηρίσει τις λέξεις που εμφανίζονται σχεδόν αποκλειστικά στο συγκείμενο αυτών των λέξεων ή στο συγκείμενο μιας περιορισμένης ομάδας λέξεων. Κατά τον Pearce (2001) «ένα ζεύγος λέξεων θεωρείται σύναψη (collocation) αν μία από τις λέξεις προτιμά μια συγκεκριμένη λεξική πραγμάτωση της έννοιας της άλλης λέξης» και δίνει ως παράδειγμα την ακολουθία emotional baggage (συναισθηματικό φορτίο). Η González Rey (2002: 70 & 84) ορίζει τις συνάψεις ως συνδυασμούς λέξεων που «προτιμούν» να συνυπάρχουν στον λόγο με αναφορική-δηλωτική λειτουργία, διατηρώντας τη σημασία που έχουν ως ξεχωριστές λεξικές μονάδες. Πρόκειται δηλαδή για ακολουθίες ημιελεύθερες και ταυτόχρονα ημιπαγιωμένες. Τέλος, οι Gurrutxaga & Alegria (2011) διακρίνουν τις συνάψεις σε δύο κατηγορίες: α) τους ημι-συνθετικούς συνδυασμούς όπου το ουσιαστικό διατηρεί την κυριολεκτική του σημασία, ενώ το ρήμα λειτουργεί ως υποστηριστικό ή έχει ειδική σημασία μέσα σε αυτό το συνδυασμό και β) τους συνθετικούς συνδυασμούς με λεξικούς περιορισμούς όπου δεν υφίσταται η δυνατότητα αντικατάστασης του ρήματος με συνώνυμά του Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία Στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία, η Μπακάκου-Ορφανού (2005) χρησιμοποιεί δύο όρους: α) τις φραστικές λέξεις για να ορίσει τις λεξικές μονάδες των οποίων η πραγμάτωση μιας έννοιας γίνεται με φράση και όχι με λέξη και που παραπέμπουν σε ένα αντικείμενο αναφοράς και β) τις λεξικές συνάψεις για να ορίσει «ένα συνεχές λεξικών συνδέσεων που αρχίζει από την ελεύθερη φράση και φτάνει μέχρι τους ιδιωτισμούς». 23 «Θα μάθεις μια λέξη από τις παρέες της». 20

39 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η Θώμου (2006) στη διδακτορική της διατριβή «Λεξι(λογι)κές συνάψεις (lexical collocations) στη Νέα Ελληνική ως ξένη γλώσσα» μελετάει κυρίως τις δομές που αποτελούνται από ρήμα και ονοματικό συμπλήρωμα και παραθέτει τις κυριότερες βιβλιογραφικές παραπομπές πάνω στις συνάψεις. Η ίδια καταλήγει στον εξής ορισμό: «Λεξι(λογι)κές συνάψεις είναι οι συγκεκριμένου τύπου λεξικοί συνδυασμοί οι οποίοι στο συνεχές της λεξικής παραγωγής καταλαμβάνουν τον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στις αδέσμευτες φράσεις από τη μια και τις στερεότυπες φράσεις από την άλλη» (2006: 30). Επίσης, η Θώμου (2002: ) κάνει σαφή διαχωρισμό τον οποίο και θα υιοθετήσουμε (βλ. και 1.4.9) ανάμεσα στις λεξιλογικές συνάψεις και τις λεξικές φράσεις 24. Ως κριτήρια διαχωρισμού των δύο αυτών λεξικών συνδυασμών ορίζει τη δυνατότητα: α) ανάπτυξης ανάμεσα σε δύο στοιχεία, π.χ. γερά, ατσάλινα νεύρα, β) σύμπλεξης με άλλα επίθετα, π.χ. δυνατός και μυρωδάτος καφές, γ) διαβάθμισης από ποσοτικά επιρρήματα, π.χ. πολύ δυνατός καφές δ) τοποθέτησης του επιθέτου σε θέση κατηγορουμένου, π.χ. ο καφές είναι δυνατός. Υπερθεματίζει λέγοντας ότι «το βασικό στοιχείο είναι ότι αυτοί οι συνδυασμοί δε δημιουργήθηκαν, για να εκφράσουν ένα νέο αντικείμενο αναφοράς σε κάποια επιστήμη ή πεδίο λόγου, όπως οι λεξικές φράσεις, αλλά η χρήση σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και πεδία λόγου και η συχνότητα εμφάνισης τούς καθιέρωσαν ως συνδυασμούς λέξεων» 25 (Θώμου 2002: 254). 1.3 Η σύνθετη λέξη στην παρούσα έρευνα Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, υιοθετούμε τον ορισμό του Silberztein (1990: 71) σύμφωνα με τον οποίο ως σύνθετη λεξική μονάδα ορίζεται η ακολουθία δύο τουλάχιστον απλών λέξεων με ένα τουλάχιστον διαχωριστικό. Ως διαχωριστικά ορίζονται το κενό, το ενωτικό και η απόστροφος 26. Λόγου χάρη, οι ακολουθίες κινητό τηλέφωνο, παιδί-θαύμα και αντ αυτού αποτελούν σύνθετες 24 Είναι η περίπτωση των μονάδων που μελετάμε στην παρούσα έρευνα. 25 Η συχνότητα εμφάνισης είναι ένα από τα κοινά γνωρίσματα με τις λεξικές φράσεις. 26 Τα ίδια μορφολογικά χαρακτηριστικά αποδίδονται και από την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986) στις μη μονολεκτικές λεξικές μονάδες ή ονοματικές φράσεις ή λεξικές φράσεις. Εμείς χρησιμοποιούμε και τον όρο πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες ή πολυλεκτικά σύνθετα για να διαχωρίζονται από τις σύνθετες λέξεις της παραδοσιακής γραμματικής. 21

40 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ λεξικές μονάδες 27. Πρόκειται για ορισμό που διαχωρίζει τις σύνθετες λέξεις από τις απλές και ο οποίος βασίζεται σε καθαρά τυπογραφικά κριτήρια που είναι ωστόσο απαραίτητα, καθώς η μελέτη μας αφορά την αυτόματη επεξεργασία της νέας ελληνικής. Ο ορισμός όμως αυτός δεν επαρκεί όταν θέλουμε να ελέγξουμε αν μια πολυλεκτική ακολουθία αποτελεί σύνθετη λέξη ή όχι. Επομένως, για τον διαχωρισμό των σύνθετων λέξεων από τις απλές ακολουθίες της ίδιας δομής εφαρμόζουμε τα κριτήρια του G. Gross (1996) 28, σύμφωνα με τον οποίο μια ακολουθία απλών λέξεων είναι παγιωμένη ή σύνθετη όταν τουλάχιστον μία από τις συντακτικές, κατανεμητικές ή σημασιολογικές της ιδιότητες δε συνάγεται από τις ιδιότητες των συστατικών της. Η παγίωση αποτελεί πρωταρχική έννοια που διέπει όλες τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες. Τα παραδείγματα που ακολουθούν επιβεβαιώνουν τον παραπάνω ορισμό: α) το πολυλεκτικό σύνθετο όνομα διάττοντας αστέρας είναι ένα ανθρώπινο ουσιαστικό 29 το οποίο μπορεί να λειτουργήσει ως υποκείμενο ρημάτων όπως το ανακοινώνω: Ο διάττοντας αστέρας της αυστριακής πολιτικής ανακοίνωσε την πρόθεσή του να παραιτηθεί 30 Αυτή η κατανεμητική ιδιότητα του σύνθετου ονόματος δεν προκύπτει από την κατανεμητική ιδιότητα του ουσιαστικού-κεφαλή της ακολουθίας αστέρας, καθώς δεν περιγράφει ένα ανθρώπινο ουσιαστικό. β) Τα ονοματικά σύνολα καλός κόσμος και καλή οικογένεια σχηματίζονται από ένα επίθετο και ένα ουσιαστικό, όπως και τα ονοματικά σύνολα καλός άνθρωπος, καλός δάσκαλος, καλό παιδί. Η διαφορά έγκειται στο ότι μια τυπική δομή επιθέτου και ουσιαστικού μπορεί να αναλυθεί ως εξής: Ο που είναι Ε =: άνθρωπος/δάσκαλος/παιδί που είναι καλός/καλό Eνώ στην περίπτωση των ακολουθιών καλός κόσμος και καλή οικογένεια δεν πρόκειται απαραίτητα για κόσμο που είναι καλός ή για οικογένεια που είναι καλή. Επομένως, τα ονοματικά σύνολα αυτά περιγράφουν πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις. 27 Δε θεωρούμε σύνθετες τις μονολεκτικές λέξεις που προέρχονται από παραγωγή ή σύνθεση, π.χ. τραπεζομάντιλο, αεροδιάδρομος. 28 Βλ. υποκεφ Για το σημασιολογικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου, βλ. κεφ

41 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Οι πιο συνήθεις μορφές πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων στη νέα ελληνική είναι οι δομές που αποτελούνται από: α) επίθετο + ουσιαστικό, π.χ. ψυχρός πόλεμος, β) ουσιαστικό + ουσιαστικό σε γενική πτώση, π.χ. φακός επαφής, γ) ουσιαστικό + ουσιαστικό στην ίδια πτώση ή αλλιώς φραστικά σύνθετα, π.χ. λέξη-κλειδί. Τα χαρακτηριστικά και η εσωτερική δομή των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της νέας ελληνικής έχουν αποτελέσει αντικείμενο έρευνας αρχικά από την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986) και έπειτα από την Panayotopoulou (1992) για την α κατηγορία (επίθετο + ουσιαστικό) και από την Σκλαβούνου (1993) η οποία μελέτησε τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που ανήκουν στο ειδικό λεξιλόγιο του τένις. Επιπλέον, η Α. Kyriakopoulou (2011) μελέτησε σε μορφολογικό, σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο την β κατηγορία πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων (ουσιαστικό + ουσιαστικό σε γενική πτώση). Τα φραστικά σύνθετα της δομής Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση έχουν μελετηθεί ευρέως, καθώς η εν λόγω δομή δεν ακολουθεί τους συντακτικούς κανόνες της νέας ελληνικής κυρίως ως προς τον αριθμό των δύο συνθετικών της ακολουθίας (βλ. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 204, Γαβριηλίδου 1995: 272, Holton κ.ά. 1999: 335, Τριανταφυλλίδης [1941] 2005: , Γαβριηλίδου & Νάκας 2002: 96-98, Κλαίρης & Μπαμπινιώτης 2009: 102 κ.ε., Κολιοπούλου 2006: 52-56, Ράλλη 2007: , Γεωργακόπουλος κ.ά. 2009: ). Στην παρούσα μελέτη θα επικεντρωθούμε στα πολυλεκτικά σύνθετα που εμφανίζονται με τη μορφή: α) Επίθετο + Ουσιαστικό 31, π.χ. βιολογικό προϊόν β) Ουσιαστικό + Επίθετο 32, π.χ. γάλα εβαπορέ γ) Επίθετο + Επίθετο + Ουσιαστικό 33, π.χ. πρότυπος βρεφονηπιακός σταθμός Στο εξής ΕΟ. 32 Στο εξής ΟΕ. 33 Στο εξής ΕΕΟ. 34 Το corpus μας περιλαμβάνει και μία δομή Επίθετο + Επίθετο + Επίθετο + Ουσιαστικό, π.χ. τοξωτό έγχορδο μουσικό όργανο. Όπως παρατηρεί η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 139), 23

42 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Αντιθέτως, δε συμπεριλαμβάνουμε στην έρευνά μας: α) τα σύνθετα που αποτελούνται από Ουσιαστικό + Επίθετο + Ουσιαστικό σε γενική πτώση, π.χ. ερώτηση ολικής άγνοιας 35, β) τα φραστικά σύνθετα των οποίων το α ή το β συνθετικό είναι μια πολυλεκτική σύνθετη μονάδα του τύπου Επίθετο + Ουσιαστικό, π.χ. δημοκρατικά τέλη-φωτιά, καταναλωτικό προϊόν-μαϊμού, κινητό τηλέφωνοραδιόφωνο, επιχείρηση-κομματική ανασυγκρότηση, εφημερίδα-εκδοτικός οίκος 36. Σε συντακτικο-σημασιολογικό επίπεδο, δεν αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας οι ακολουθίες ΕΟ που περιγράφουν: α) παγιωμένα επιρρήματα, π.χ. με μαθηματική ακρίβεια, μέσα στα άγρια χαράματα 37, β) προσφωνήσεις, π.χ. Αξιότιμε κύριε, Αξιότιμη κυρία, γ) ευχές, π.χ. Θερμά συγχαρητήρια 38, δ) προσωνύμια π.χ. άκτιστος Θεός, ε) παγιωμένες ή ημιπαγιωμένες εκφράσεις, π.χ. πίνω το αμίλητο νερό, έχω καθαρά χέρια 39, στ) πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που αποτελούν τμήμα μιας παγιωμένης έκφρασης και, όταν απομονωθούν από αυτήν, δεν παρουσιάζουν αυτονομία στο λόγο, π.χ. κάνω τα γλυκά μάτια σε κάποιον 40. «όσο πιο μεγάλο είναι το μήκος μιας λεξικής φράσης τόσο πιο υψηλός είναι ο βαθμός εξειδίκευσής της». 35 Βλ. Kyriakopoulou Βλ. Νάκας & Γαβριηλίδου (2005: 80). 37 Βλ. Voyatzi Βλ. Sfetsiou Βλ. Moustaki 1995, Χιώτη Οι πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες που αποτελούν τμήμα μιας παγιωμένης έκφρασης, αλλά παρουσιάζουν αυτονομία ακόμα κι όταν απομονωθούν από αυτήν, π.χ. παίζω με σημαδεμένη τράπουλα συμπεριλαμβάνονται στο λεξικό μας. Η ακολουθία σημαδεμένη τράπουλα χρησιμοποιείται και ως αυτόνομη μονάδα, π.χ. «Η σημαδεμένη τράπουλα είναι εύκολο να διακριθεί από τον τρόπο που στοιβάζονται τα φύλλα». 24

43 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ 1.4 Το φαινόμενο της παγίωσης Η παγίωση είναι μια γλωσσική διαδικασία κατά την οποία από ένα σύνταγμα με ελεύθερα συστατικά δημιουργείται ένα σύνταγμα με συστατικά που δεν μπορούν να διαχωριστούν. Η διαφοροποίηση ανάμεσα σε μια σύνθετη πολυλεκτική μονάδα της δομής ΕΟ και μια ελεύθερη ακολουθία φαινομενικά της ίδιας δομής είναι άρρηκτα δεμένη με το φαινόμενο της παγίωσης. Για τον λόγο αυτό, στο κεφάλαιο που ακολουθεί, θα μελετήσουμε τα κριτήρια που διαχωρίζουν μια παγιωμένη ακολουθία λεξικών μονάδων σε μορφολογικό, σημασιολογικό και συντακτικό επίπεδο, όπως τα έχει ορίσει ο G. Gross (1996: 9-22) 41. Η πιο απλή περίπτωση αφορά τις ακολουθίες που είναι παγιωμένες στο σύνολό τους, όπως οι παροιμίες (Όταν ήρθαν τα γένια, έχασα τα χτένια), κάποιες ρηματικές ακολουθίες (την κάνω λαχείο), ορισμένα ουσιαστικά (αποδιοπομπαίος τράγος), επίθετα (ντεμί σεζόν) και επιρρήματα (με λίγα λόγια) και κάποιες προθετικές εκφράσεις (εκ τούτου). Όσον αφορά τη δομή που μελετάμε, η μόνη ακολουθία που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να περιγράψουμε το ηλεκτρονικό όργανο των αεροπλάνων στο οποίο καταγράφονται όλα τα στοιχεία μιας πτήσης, είναι το μαύρο κουτί. Κανένα άλλο επίθετο δεν μπορεί να μπει στη θέση του επιθέτου μαύρος ούτε άλλο ουσιαστικό στη θέση του ουσιαστικού κουτί. Αυτή η αδυναμία παραδειγματικής ευλυγισίας είναι αλληλένδετη με τις άλλες ιδιότητες: η σημασία της ακολουθίας αυτής δεν είναι συνθετική και οι συνήθεις ιδιότητες των επιθέτων δεν είναι αποδεκτές. Για το λόγο αυτό μιλάμε για πλήρη παγίωση. Ωστόσο, αυτή δεν είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση. Στην πλειονότητα των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων μόνο ένα τμήμα του συνόλου παρουσιάζει παγίωση και το υπόλοιπο αποτελεί μια ελεύθερη δομή. Συχνά, παρατηρούμε στον παραδειγματικό άξονα την υποκατάσταση λεξικών μονάδων με άλλες με την ίδια λειτουργία, όπως π.χ. στις ακολουθίες υπαίθρια/τοπική/κεντρική/λαϊκή/ ελεύθερη/μαύρη αγορά, όπου παρατηρείται κάποιος βαθμός αδιαφάνειας, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και λεξιλογική ελευθερία (G. Gross 1996: 17). Επιπλέον, μελετώντας τα παραπάνω παραδείγματα παρατηρούμε ότι η ακολουθία μαύρη αγορά είναι πιο παγιωμένη από την υπαίθρια αγορά. Υπάρχουν λοιπόν βαθμοί 41 Ανάλογες μελέτες με εφαρμογή των κριτηρίων του G. Gross (1996) σε δομές της νέας ελληνικής έχουν πραγματοποιηθεί από τις: Τσακνάκη (2005) για τις παροιμίες, Αναστασιάδη- Συμεωνίδη & Ευθυμίου (2005) γα τις στερεότυπες εκφράσεις, Voyatzi (2006) για τα παγιωμένα επιρρήματα και Α. Kyriakopoulou (2011) για τα πολυλεκτικά σύνθετα ονόματα της δομής Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε γενική πτώση. 25

44 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ παγίωσης στις γλώσσες, ένα συνεχές ανάμεσα στις ελεύθερες και τις παγιωμένες ακολουθίες. Τα κριτήρια που θα αναλύσουμε παρακάτω δεν επιβεβαιώνονται σε όλες τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες. Κάθε «υποψήφια» σύνθετη λεξική μονάδα υπόκειται σε κάποια από τα κριτήρια αυτά. Ωστόσο, η ύπαρξή τους είναι αναγκαία κυρίως για τις ακολουθίες λέξεων όπως αυτή που μελετάμε, δεδομένου ότι παρουσιάζει την τυπική δομή ενός ονοματικού συνόλου αποτελούμενου από ένα επίθετο (ή και περισσότερα) και ένα ουσιαστικό Πολυλεκτικές μονάδες Για να χαρακτηρίσουμε μια λεξική μονάδα παγιωμένη, βασική προϋπόθεση είναι να αποτελείται από μία ακολουθία πολλών απλών λεξικών μονάδων οι ο- ποίες στην πλειονότητά τους παρουσιάζουν αυτονομία. Συνεπώς, δεν ορίζουμε ως παγιωμένη μια παράγωγη λέξη η οποία σχηματίστηκε με ένα πρόθημα ή ένα επίθημα 42. Ωστόσο, θεωρούμε πολυλεκτικές μονάδες τις ακολουθίες που χωρίζονται με παύλα, απόστροφο ή κενό, π.χ.: παιδί-θαύμα αντ αυτού παιδική χαρά Μη συνθετικότητα της σημασίας Η έννοια της συνθετικότητας συνίσταται στο γενονός ότι η σημασία μιας ακολουθίας προκύπτει από τη σημασία των επιμέρους συστατικών της. Κατ επέκταση, η σημασία μιας πρότασης απορρέει από τη σημασία του κατηγορήματος και των συμπληρωμάτων του. Για παράδειγμα, η σημασία της παρακάτω πρότασης είναι συνθετική: (1) Το παιδί έφαγε το γλυκό Το ίδιο ισχύει και όταν το ρήμα μιας πρότασης είναι πολύσημο. Παραδείγματος χάρη, στις προτάσεις: (2) Ο μαθητής έσβησε τον πίνακα (3) Ο μαθητής έσβησε τις μουτζούρες 42 Όπως ήδη έχουμε αναφέρει, τα λεξικά αυτά στοιχεία δε διέπονται από αυτονομία στον λόγο. 26

45 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ η σημασία προκύπτει αν μελετήσουμε τη σχέση των δύο συμπληρωμάτων: (4) Υπάρχουν μουτζούρες πάνω στον πίνακα (5) Ο μαθητής έσβησε τις μουτζούρες που υπάρχουν πάνω στον πίνακα Ωστόσο, υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός ακολουθιών που ένας αλλόγλωσσος δε θα μπορούσε να ερμηνεύσει, ακόμα κι αν γνώριζε τη σημασία όλων των λέξεων που τις απαρτίζουν, όπως στην πρόταση: (6) Ο καθηγητής τα πήρε στο κρανίο όπου η ερμηνεία καθενός από τα συστατικά της πρότασης δεν οδηγεί στην ερμηνεία του συνόλου. Συχνά, επίσης, μια ακολουθία έχει δύο διαφορετικές ερμηνείες: μία συνθετική και μία μη συνθετική ερμηνεία, όπως η πρόταση: (7) Ο Γιώργος ψαρεύει σε θολά νερά η οποία σημαίνει είτε ότι ο Γιώργος ψαρεύει σε νερά που είναι θολά (συνθετική σημασία) είτε ότι «κάποιος προσπαθεί να αποκομίσει προσωπικά οφέλη από μια κατάσταση όπου επικρατεί σύγχυση και αβεβαιότητα» 43 (μη συνθετική σημασία). Συνεπώς, η πρόταση αυτή διέπεται από σημασιολογική αδιαφάνεια. Η μη δυνατότητα πρόβλεψης της σημασίας της λεξικής φράσης από το άθροισμα των σημασιών των στοιχείων που την αποτελούν είναι ευθέως ανάλογη με τη λεξικοποίησή της (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 141). Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται και σε μικρότερες ακολουθίες λέξεων. Ένα ονοματικό σύνολο ερμηνεύεται με βάση τα επιμέρους στοιχεία του: ονοματικό κατηγόρημα και τροποποιητής (αναφορική πρόταση, επίθετο ή συμπλήρωμα του ονόματος). Ειδικότερα, το ουσιαστικό κλειδί μπορεί να προσδιοριστεί από πληθώρα επιθέτων είτε με συνθετική σημασία (καινούργιο κλειδί, παλιό κλειδί, κόκκινο κλειδί, στραβό κλειδί κ.ά.) είτε με μη συνθετική σημασία όπως στην περίπτωση της πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας γαλλικό κλειδί η οποία δεν περιγράφει ένα κλειδί που έχει κατασκευαστεί στη Γαλλία αλλά «το κλειδί με ρυθμιζόμενο άνοιγμα». Πρόκειται δηλαδή για ένα ονοματικό σύνολο του οποίου η σημασία δε συνάγεται από τη σημασία των συστατικών του. Κατά την Α- ναστασιάδη-συμεωνίδη (1986: 141), «οι κυριότεροι παράγοντες που δεν επιτρέπουν αυτή την πρόβλεψη είναι η αμφίσημη συντακτική δομή, η σημασιολογική αμφισημία των προθέσεων, των πτώσεων, ιδίως της γενικής, η αμφισημία κά- 43 ΛΚΝ. 27

46 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ποιου συστατικού, η μεταφορική σημασία των συστατικών, επειδή οποιοδήποτε ουσιαστικό ή επίθετο μπορεί να αποτελέσει στοιχείο μιας λεξικής φράσης». Η σημασιολογική αδιαφάνεια είναι ένα φαινόμενο με διαβαθμίσεις, δηλαδή μια ακολουθία παρουσιάζει είτε πλήρη αδιαφάνεια, π.χ. όρθιο χιλιόμετρο 44, είτε μερική αδιαφάνεια, π.χ. φυσητό γυαλί είτε καθόλου αδιαφάνεια, π.χ. εμφιαλωμένο νερό. Στις μερικώς αδιαφανείς πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις, η παγίωση α- φορά είτε το επίθετο είτε το ουσιαστικό της ακολουθίας. Αν παρατηρήσουμε τα σύνθετα ακάλυπτη επιταγή 45 και χάρτινος αετός, θα διαπιστώσουμε ότι στο πρώτο παράδειγμα το επίθετο ακάλυπτη επιφέρει την παγίωση στην ακολουθία, ενώ στο δεύτερο παράδειγμα είναι το ουσιαστικό αετός το οποίο δε φέρει την κυριολεκτική του σημασία. Συναφής έννοια με τη σημασιολογική αδιαφάνεια είναι η σημασιολογική προβλεψιμότητα (Kocourek 1982: 122). Μπορεί δηλαδή κάποιος να γνωρίζει τη σημασία των λεξικών μονάδων που απαρτίζουν μια ακολουθία, αλλά να μην μπορεί να προβλέψει τη σημασία της. Όπως παρατηρεί η Αναστασιάδη- Συμεωνίδη (1986: 16), ακόμα και το γλωσσικό αίσθημα του φυσικού ομιλητή μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκές κυρίως όταν πρόκειται για ειδικά (επιστημονικά και τεχνικά) λεξιλόγια. Παραδείγματος χάρη, ακόμα και για έναν φυσικό ο- μιλητή της νέας ελληνικής δεν είναι προφανής η σημασία του στρατιωτικού ό- ρου πυρηνική ομπρέλα (προστασία που παρέχει μια χώρα η οποία διαθέτει πυρηνικά όπλα σε άλλες χώρες) 46. Η γλωσσική/λεξιλογική ικανότητα διαφοροποιείται κατ άτομο ανάλογα με την καταγωγή, την προέλευση, την παιδεία, το ε- πάγγελμα κτλ. του κάθε ομιλητή (Μότσιου 1994: 169) Μετασχηματισμοί Οι ελεύθερες ακολουθίες παρουσιάζουν μετασχηματιστικές ιδιότητες οι οποίες εξαρτώνται από την εσωτερική τους δομή. Ειδικότερα, ένα μεταβατικό ρήμα και το συμπλήρωμά του μπορούν να σχηματίσουν διαφορετικές δομές ή αλλιώς μετασχηματισμούς 47. Από την πρόταση 44 Πρόκειται για χαρακτηρισμό πολύ ψηλού ανθρώπου. 45 «Επιταγή της οποίας ο εκδότης δε διαθέτει στη συγκεκριμένη τράπεζα λογαριασμό αντίστοιχου ύψους» (ΛΚΝ). 46 ΛΚΝ. 47 Στην παρούσα διατριβή, μελετώνται οι μετασχηματισμοί στο πλαίσιο της μετασχηματιστικής γραμματικής του Harris (1976). 28

47 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (8) Το παιδί διάβασε αυτό το βιβλίο προκύπτουν οι ακόλουθοι μετασχηματισμοί: (8α) Αυτό το βιβλίο διαβάστηκε από το παιδί (παθητικοποίηση) (8β) Το παιδί το διάβασε (αντωνυμιοποίηση) (8γ) Αυτό το βιβλίο, το παιδί το διάβασε (απόσπαση) 48 (8δ) Είναι αυτό το βιβλίο που διάβασε το παιδί (ανύψωση) 49 (8ε) Το βιβλίο το οποίο διάβασε το παιδί [ήταν ενδιαφέρον] (αναφορικοποίηση). Πρέπει να σημειώσουμε ότι οι μετασχηματισμοί δεν εφαρμόζονται σε όλα τα ρήματα και τα συμπληρώματά τους. Για παράδειγμα, το ρήμα επηρεάζω μπορεί να μπει στην παθητική φωνή: (9) Αυτό το πρόβλημα μας επηρεάζει όλους (9α) Όλοι επηρεαζόμαστε από αυτό το πρόβλημα ενώ το συνώνυμό του αγγίζω δεν απαντά στην παθητική φωνή (10) Αυτό το πρόβλημα μας αγγίζει όλους (10α) *Όλοι αγγιζόμαστε από αυτό το πρόβλημα ενώ η ίδια πρόταση επιδέχεται άλλους μετασχηματισμούς: (10β) Είναι αυτό το πρόβλημα που μας αγγίζει όλους (10γ) Το πρόβλημα το οποίο μας αγγίζει όλους [παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις] Αν η πρόταση δεν επιδεχόταν κανένα μετασχηματισμό, τότε θα την χαρακτηρίζαμε παγιωμένη. Επιπλέον, αν μελετήσουμε την πρόταση (11) Ο μαθητής πήρε την κάτω βόλτα ούτε το ρήμα ούτε το συμπλήρωμά του δε βοηθούν στο να κατανοήσει κάποιος τη σημασία της πρότασης (η πρόοδος του μαθητή πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο), όπως επίσης κανενός είδους μετασχηματισμός δεν είναι αποδεκτός: 48 Η ελληνική απόδοση του γαλλικού όρου détachement προέρχεται από την Τσακνάκη (2005: 36). 49 Η ελληνική απόδοση του γαλλικού όρου extraction προέρχεται από την Τσακνάκη (2005: 36). 29

48 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (11α) *Η κάτω βόλτα πάρθηκε από τον μαθητή (11β) *Ο μαθητής την πήρε (11γ) *Είναι η κάτω βόλτα που πήρε ο μαθητής (11δ) *Η κάτω βόλτα την οποία πήρε ο μαθητής 50 Το συμπέρασμα που μπορούμε να συναγάγουμε είναι ότι η σημασιολογική αδιαφάνεια συνδέεται άρρηκτα με τους συντακτικούς περιορισμούς. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται εκτός από τα ρήματα και στα ουσιαστικά. Μια ελεύθερη λεξική ακολουθία αποτελούμενη από ένα επίθετο και ένα ουσιαστικό υπόκειται σε μετασχηματισμούς, όπως η ονοματοποίηση, η παρεμβολή άλλων επιθέτων ή επιρρημάτων και η τοποθέτηση του επιθέτου στη θέση του κατηγορουμένου: νευρικός άνθρωπος η νευρικότητα αυτού του ανθρώπου άνθρωπος πολύ νευρικός άνθρωπος ιδιαιτέρως νευρικός Αυτός ο άνθρωπος είναι νευρικός Ωστόσο, ανάλογοι μετασχηματισμοί είναι αδύνατοι στις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες: νευρική ανορεξία *η νευρικότητα της ανορεξίας *ανορεξία πολύ νευρική *ανορεξία ιδιαιτέρως νευρική *Αυτή η ανορεξία είναι νευρική Στον προφορικό λόγο πιθανώς να είναι αποδεκτή η φράση «Την πήρε την κάτω βόλτα ο μαθητής!» για να αποκτήσει περισσότερη έμφαση το εκφώνημά μας. 51 Στο σημείο αυτό να υπογραμμίσουμε ότι μπορεί κάποιες φορές να είναι αποδεκτές τέτοιες δομές, π.χ. «Αυτό το μυθιστόρημα είναι αστυνομικό και όχι ιστορικό». Μπορεί να υπάρξει και ημι-κατηγορηματική σχέση ανάμεσα στο επίθετο και το ουσιαστικό όπως στην περίπτωση των χρωμάτων (G. Gross 1996: 45), π.χ. «Η αρκούδα που βρέθηκε στο δάσος είναι λευκή και όχι καφέ». Ωστόσο, η Zribi-Hertz 1972 (στο Monceaux 1993: 28) τονίζει πως, αν και αναπτύσσεται κατηγορηματική σχέση, οι λεξικές μονάδες δε δέχονται προσδιοριστές: «*Το μυθιστόρημα είναι πολύ αστυνομικό και λιγότερο ιστορικό» (βλ. και 4.1.2). 30

49 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Όπως παρατηρεί η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 139), «η ανάπτυξη είναι δυνατή και για το προσδιοριζόμενο και για τον προσδιορισμό, πράγμα που απορρέει από τη μορφολογική αυτονομία τους, π.χ. αμερικανική υπόγεια πυρηνική δοκιμή». Ωστόσο, όπως προαναφέραμε, «δεν είναι δυνατό να αναπτυχθεί ο προσδιορισμός με ένα νέο μη λεξικοποιημένο στοιχείο, όπως ένα επίρρημα, π.χ. μικρή οθόνη (τηλεόραση) *πολύ μικρή οθόνη» Μη επικαιροποίηση των συστατικών στοιχείων Σε αντίθεση με τις ελεύθερες ακολουθίες των οποίων κάθε λεξικό στοιχείο μπορεί να προσδιοριστεί ξεχωριστά, οι σύνθετες μονάδες μπορούν να προσδιοριστούν μόνο ως σύνολο. Λόγου χάρη, στην ελεύθερη ακολουθία ακριβή αγορά καθένα από τα συστατικά μπορεί να λάβει ξεχωριστά έναν προσδιορισμό, π.χ.: (12) Κακώς έκανα αυτή την τόσο ακριβή αγορά (12α) Αυτή ήταν η πιο ακριβή αγορά που έκανα (12β) Η τελευταία μου αγορά ήταν πολύ ακριβή Αντιθέτως, τα συστατικά της ακολουθίας μαύρη αγορά δεν μπορούν να λάβουν καθένα ξεχωριστά έναν προσδιορισμό. Κατά συνέπεια, οι παρακάτω προτάσεις κρίνονται μη αποδεκτές: (13) *Κακώς έκανα αυτή την τόσο μαύρη αγορά (13α) *Αυτή ήταν η πιο μαύρη αγορά που έκανα (13β) *Η τελευταία μου αγορά ήταν πολύ μαύρη Περιορισμός στους εναλλασσόμενους γραμματικούς τύπους και λεξήματα Το γλωσσικό σύστημα βασίζεται σε δύο άξονες: τον συνταγματικό και τον παραδειγματικό. Ο παραδειγματικός άξονας έγκειται στο ότι ως κατηγορήματα δεν μπαίνουν λεξικές μονάδες, αλλά κατηγορίες λέξεων. Για παράδειγμα, πιθανά συμπληρώματα του ρήματος τρώω μπορούν να αποτελέσουν οποιαδήποτε 52 Σε ορισμένες ειρωνικές χρήσεις του προφορικού λόγου είναι δυνατό να έχουμε προσδιορισμό της ακολουθίας από επίρρημα, π.χ. «Πολύ ωρολογιακή βόμβα! Έσκασε μία ώρα αργότερα!». Βέβαια πρόκειται για μη λεξικοποιημένες χρήσεις (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 161). 31

50 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ουσιαστικά ανήκουν σε μια ομάδα τροφίμων και όχι μόνο η λέξη κρέας. Μπορούμε να αντικαταστήσουμε τη λέξη κρέας είτε με κάποια άλλη της ίδιας σημασιολογικής ομάδας είτε με ένα συνώνυμο ανάλογα με τη φύση του κατηγορήματος: (14) Η Μαρία τρώει κρέας μία φορά την εβδομάδα (14α) Η Μαρία τρώει δημητριακά για πρωινό (14β) Η Μαρία δεν τρώει λαχανικά/ζαχαρωτά κ.ά. Στις παγιωμένες ακολουθίες, αυτή η δυνατότητα υποκατάστασης δεν υπάρχει, όπως διαφαίνεται και στα παρακάτω παραδείγματα: βρόμικο χρήμα *λερωμένο χρήμα λευκός θάνατος *άσπρος θάνατος Μη παρεμβολή γλωσσικών στοιχείων Στις ελεύθερες ακολουθίες μπορούμε να προσθέσουμε στο ονοματικό σύνολο γλωσσικά στοιχεία όπως επίθετα, αναφορικές προτάσεις, επιρρήματα πριν από τα επίθετα κ.ά.: (15) Διάβασα ένα βιβλίο (15α) Διάβασα ένα ωραίο βιβλίο (15β) Διάβασα ένα πολύ ωραίο βιβλίο (15γ) Διάβασα ένα βιβλίο που μου άρεσε Στις παγιωμένες ακολουθίες, και κυρίως στις ονοματικές ακολουθίες, είναι αδύνατη η εισαγωγή τροποποιητών ανάμεσα στα συνθετικά τους. Ο εκάστοτε προσδιοριστής τοποθετείται πριν ή μετά το πολυλεκτικό σύνθετο και προσδιορίζει το σύνολο της ακολουθίας. Όπως παρατηρούν και οι Κλαίρης & Μπαμπινιώτης (2009: 103) «τα φραστικά ονόματα χαρακτηρίζονται από μορφολογική και φωνολογική αυτονομία, όχι όμως και από συντακτική, πράγμα που επιβάλλει να μην μπορούν να προσδιοριστούν ξεχωριστά τα μέρη από τα οποία αποτελούνται, παρά μόνο ως σύνολο». Λόγου χάρη, το επίθετο δυνατός μπορεί να προσδιορίσει το πολυλεκτικό σύνθετο ελληνικός καφές 32

51 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ δυνατός ελληνικός καφές αλλά δεν μπορεί να παρεμβάλλεται ανάμεσα στα συστατικά της πολυλεκτικής μονάδας *ελληνικός δυνατός καφές «Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, τότε πρόκειται για λεξική φράση με χαλαρή εσωτερική συνοχή και επομένως πρόκειται για λεξική φράση με χαμηλό βαθμό λεξικοποίησης, που βρίσκεται κοντά στην ελεύθερη φράση» (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986: 140) Αποπαγίωση Η αποπαγίωση συνίσταται στην κατασκευή παραδειγμάτων σε περιπτώσεις όπου εξ ορισμού δεν υπάρχουν (G. Gross 1996: 20). Το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται κυρίως στον τύπο -έντυπο και ηλεκτρονικό- και στη διαφήμιση, όπου επιδιώκεται η προσέλκυση της προσοχής του εκάστοτε αποδέκτη και να εντυπωθεί πιο εύκολα το μήνυμα. Η τεχνική που ακολουθείται κατά την αποπαγίωση μιας παγιωμένης ακολουθίας είναι η δημιουργία μιας νέας ακολουθίας με βάση την παγιωμένη και τη συνθετική ερμηνεία. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της περιόδου που οι οδηγοί ταξί τελούσαν υπό απεργία, εμφανίστηκε στον τύπο ο τίτλος (16) Κίτρινος πυρετός, κίτρινα πάθη λόγω του κίτρινου χρώματος των αυτοκινήτων ταξί στην Αττική. Η πολυλεκτική μονάδα της δομής ΕΟ σκωτσέζικο ντους παρουσιάζει δύο διαφορετικές ερμηνείες: μία ημιπαγιωμένη όπου το ένα συνθετικό εμφανίζεται με την κυριολεκτική του σημασία, ενώ το άλλο είναι παγιωμένο (ντους με την εναλλαγή ζεστού και κρύου νερού) 53 και μία πλήρως παγιωμένη (συνεχής εναλλαγή εκ διαμέτρου αντίθετων καταστάσεων τις οποίες υποχρεώνεται κάποιος να αντιμετωπίσει) 54. Συναντήσαμε λοιπόν στον τύπο μια παραλλαγή της ακολουθίας αυτής με την παγιωμένη σημασία της μέσω της τεχνικής της αποπαγίωσης: (17) Γερμανικό ντους με τα έντοκα ΛΚΝ. 54 ΛΚΝ /4/

52 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Επιπλέον, η σύνθετη πολυλεκτική μονάδα αποδιοπομπαίος τράγος λόγω του σημασιολογικού της φορτίου (εξιλαστήριο θύμα) αποτελεί συχνά στον δημοσιογραφικό λόγο αντικείμενο αποπαγίωσης. Παραθέτουμε παρακάτω κάποια α- ντιπροσωπευτικά παραδείγματα: (18) Ο αποδιοπομπαίος (η)γούμενος του ΠΑΟΚ. Το σχέδιο της νέας Τούμπας ναυάγησε και ο μεγαλομέτοχος επιχειρεί - ματαίως - να πουλήσει την καταχρεωμένη (με 32 εκατ. ευρώ) ΠΑΕ 56 (19) Ένας αποδιοπομπαίος μάγος. Τέσσερα χρόνια Ριβάλντο, γεμάτα τίτλους, γκολ, ίντριγκες και «ήξεις αφήξεις» 57 Κατά τη Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: ), «μία μόνο λέξη ή ένας γνώριμος συνταγματικός συνδυασμός είναι ψήγματα της συλλογικής ταυτότητας των ομιλητών, οι οποίοι συνεχίζουν να αναγνωρίζονται, έστω κι αν η παραλλαγή φαίνεται να σκιάζει το νόημα». Υποστηρίζει βέβαια ότι «στην ουσία δεν πρόκειται για σκίαση, αλλά για μεταμφίεση που τελικά οδηγεί σε μια νέα στάση απέναντι στα γηρασμένα, ίσως, λεκτικά στερεότυπα, σε μια ανανέωση του λεξιλογίου με αξιοποίηση των άμεσα αναδυόμενων συστατικών. Αυτά τα συστατικά αποτελούν τους λεκτικούς πυρήνες στους οποίους αγκυλώνονται οι μνήμες των ομιλητών» Προέλευση Μια άλλη παράμετρος που πρέπει να μελετηθεί είναι η προέλευση της παγίωσης. Κανένας φυσικός ομιλητής μιας γλώσσας δε θα αναρωτηθεί πώς δημιουργήθηκαν ακολουθίες όπως: βρόμικο σπίτι, νόστιμο φαγητό, ηλιόλουστη μέρα. Ωστόσο, θα μπορούσε να αναζητήσει την προέλευση μιας παγιωμένης ακολουθίας η οποία μπορεί να έχει τις ρίζες της σε ένα ιστορικό γεγονός και της οποίας η σημασία δεν είναι οικεία, π.χ. παναθηναϊκός αμφορέας (ο αμφορέας που χρησιμοποιούνταν κατά τα Παναθήναια), τα μαρμαρένια αλώνια, γαλλικός Μάης 58 κ.ά. Βέβαια, είναι πολύ πιθανό να χρησιμοποιούμε στον λόγο έναν μεγάλο α- ριθμό παγιωμένων εκφράσεων χωρίς να γνωρίζουμε την προέλευσή τους, δεδο /08/ Αναφερόμενοι στα γεγονότα που έλαβαν χώρα στη Γαλλία τον Μάη του

53 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ μένου ότι στο πλαίσιο της διεπικοινωνίας 59 είναι η παγιωμένη σημασία που μας ενδιαφέρει η οποία έχει γίνει κτήμα του φυσικού ομιλητή (Simeonidou- Christidou 1998: 39). Μελετώντας την προέλευση μιας πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας, είναι πιθανό να βρούμε τις ρίζες της στο φαινόμενο της μεταφοράς. Η μεταφορά αποτελεί ένα από τα μέσα δημιουργίας σύνθετων λέξεων (G. Gross 1996: 40-41). Για παράδειγμα, η ακολουθία σιδερένια θέληση οφείλει την κατονομασία της στη σκληρή και ανθεκτική ιδιότητα του συγκεκριμένου υλικού (σίδερο) 60. Επίσης, το ακέφαλο υπουργείο είναι αυτό που στερείται κεφαλής (αρχηγού ή διοίκησης) 61. Οι ακολουθίες κινητή βιβλιοθήκη, κινητή εγκυκλοπαίδεια, κινητό λεξικό περιγράφουν «έναν άνθρωπο με πολλές γνώσεις, με σφαιρική και πλούσια μόρφωση» 62 (Ο Γιώργος είναι κινητή βιβλιοθήκη/κινητή εγκυκλοπαίδεια/κινητό λεξικό). Επιπλέον, κάποιες από τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες έχουν και μεταφορική και μη μεταφορική σημασία. Λόγου χάρη, η ακολουθία νεκρό σημείο περιγράφει α) «ένα σημείο ή θέση σε ένα μηχανισμό όπου δε μεταδίδεται ενέργεια» και β) «το σημείο πέρα από το οποίο δεν μπορεί να προχωρήσει κανείς» 63. Η δεύτερη σημασία είναι μεταφορική. Ανάλογη είναι και η ακολουθία ανοιχτή πληγή η οποία, σύμφωνα με το ΛΚΝ, αναφέρεται αφενός σε «μια πληγή που δεν επουλώνεται» και αφετέρου σε «μια παρούσα ή πρόσφατη συμφορά, σε ένα κακό ή ένα πρόβλημα». Η σύνθετη ακολουθία ασφαλιστική δικλείδα έχει δύο σημασίες εκ των οποίων η μία περιγράφει ένα συγκεκριμένο ουσιαστικό (βαλβίδα που λειτουργεί αυτόματα και επιτρέπει την έξοδο του ατμού, όταν η πίεσή του υπερβεί μια ορισμένη τιμή) 64 και η δεύτερη μεταφορική και πιο συχνή στο λόγο περιγράφει ένα «σύστημα με το οποίο ελέγχεται μια κατάσταση και συγκρατείται στα επιθυμητά όρια» (ΛΚΝ). Τέλος, η ακολουθία δίκοπο μαχαίρι περιγράφει στην κυριολεκτική της σημασία το «κοπτικό όργανο που έχει δύο κόψεις, που μπορεί να κόψει και με τις δύο ακμές της λεπίδας του» (ΛΚΝ) και στη μεταφορική της σημασία αναφέρεται σε «λόγο ή ενέργεια που μπορεί, κάτω 59 Απόδοση του όρου intercommunication. 60 ΛΝΕΓ. 61 ΛΝΕΓ. 62 ΛΝΕΓ. 63 ΛΚΝ. 64 ΛΚΝ. 35

54 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ από ορισμένες συνθήκες, να έχει εντελώς αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδιώκεται» (ΛΚΝ) Τα κριτήρια παγίωσης στις ημιπαγιωμένες ή ημιελεύθερες ακολουθίες Όπως ήδη αναφέραμε, η πλειονότητα των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων δε χαρακτηρίζεται από πλήρη παγίωση, με αποτέλεσμα να υφίστανται ακολουθίες οι οποίες παρουσιάζουν αφενός διαφάνεια στη σημασία τους και αφετέρου παραδειγματική ευλυγισία είτε ως προς το επίθετο είτε ως προς το ουσιαστικό (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 145). Το γεγονός όμως ότι εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα στο λόγο ως σύνολα και ταυτόχρονα παραπέμπουν σε ένα μοναδικό αντικείμενο αναφοράς 65, τις διαφοροποιεί από τις ελεύθερες ακολουθίες και κατά συνέπεια λεξικοποιούνται. Λόγου χάρη, η σύνθετη λέξη υπουργική απόφαση παρουσιάζει διαφάνεια στη σημασία της και, επίσης, στη θέση του επιθέτου μπορούν να βρεθούν και άλλα επίθετα, όπως δικαστική απόφαση, πολιτική απόφαση, πρωθυπουργική α- πόφαση. Ωστόσο, η χρήση της στο λόγο έχει «παγιωθεί» με συγκεκριμένο αντικείμενο αναφοράς. Εφαρμόζοντας τα κριτήρια παγίωσης, διαπιστώνουμε ότι και οι ημιελεύθερες μονάδες υπακούουν σε κάποια από τα κριτήρια που διέπουν τις παγιωμένες ακολουθίες. Λόγου χάρη, τα συστατικά της ακολουθίας δεν μπορούν να προσδιοριστούν ξεχωριστά και επιπλέον δεν μπορεί να υφίσταται συμπλεκτική σχέση μεταξύ του ψευδοεπιθέτου της ακολουθίας και ενός ποιοτικού επιθέτου. Ε- πομένως, οι προτάσεις: (20) *Πάρθηκε μια πολύ υπουργική απόφαση (20α) *Πάρθηκε μια υπουργική σκληρή απόφαση (20β) *Πάρθηκε μια υπουργική και γενναία απόφαση δεν είναι αποδεκτές (βλ. και Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 145 & ). Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, υιοθετούμε την άποψη του G. Gross (1990) ότι «ο πιο μικρός βαθμός παγίωσης αρκεί για να θεωρήσουμε ένα σύνταγμα ως παγιωμένο». 65 Όπως παρατηρεί και ο G. Gross (2012: 220), «un substantif est une dénomination». 36

55 ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Από την άλλη μεριά, αυτοί οι μετασχηματισμοί είναι αποδεκτοί όταν τους εφαρμόζουμε σε δομές όπως δυνατός καφές και λαμπρό μέλλον. Επομένως, οι προτάσεις: (21) Ήπια έναν πολύ δυνατό καφέ (21α) Ήπια ένα δυνατό μερακλίδικο καφέ (21β) Ήπια ένα δυνατό και μερακλίδικο καφέ (22) Ο νέος αυτός θα έχει πολύ λαμπρό μέλλον (22α) Ο νέος αυτός θα έχει λαμπρό και ευτυχισμένο μέλλον (22β) Το μέλλον του νέου αυτού θα είναι λαμπρό θεωρούνται αποδεκτές. Πρόκειται για συνάψεις οι οποίες, λόγω της υψηλής τους συχνότητας, καθιερώθηκαν ως συνδυασμοί λέξεων. Όπως παρατηρεί και ο M. Gross (1988: 212), υπάρχει μια άλλη πιθανότητα παγίωσης σε μια πρόταση με το ρήμα είμαι ανάμεσα στο υποκείμενο και ένα απλό επίθετο (Ν0 είμαι Επίθετο). Στην έρευνά μας, δεν καταχωρίσαμε αυτές τις ακολουθίες ως σύνθετες λέξεις στο ηλεκτρονικό μας λεξικό. Ωστόσο, δεδομένης της έντονης παρουσίας τους στα κείμενα της νέας ελληνικής, τις καταγράψαμε σε έναν πίνακα (βλ. παράρτημα) όπου περιγράφεται η βασική ιδιότητα των επιθέτων τους να τίθενται σε θέση κατηγορουμένου (Ο καφές που μου έφτιαξες ήταν δυνατός). Κάποιες από αυτές τις δομές δέχονται και το ρήμα έχω (M. Gross 1988: 226), π.χ.: (23) Το πρόσωπο της Αθηνάς είναι αγγελικό (23α) Η Αθηνά έχει αγγελικό πρόσωπο Στις περιπτώσεις αυτές, το επίθετο έχει παγιωθεί με το συμπλήρωμα του ρήματος έχω. 37

56 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ 2 Έρευνες με αντικείμενο τις πολυλεκτικές σύνθετες εκφράσεις Το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας για τις πολυλεκτικές εκφράσεις παραμένει αμείωτο και αυτό είναι έκδηλο τόσο από τα ερευνητικά προγράμματα που αναπτύσσονται με αντικείμενο τις πολυλεκτικές εκφράσεις όσο κυρίως από τις ετήσιες ημερίδες που έχουν πλέον καταστεί θεσμός και οι οποίες πραγματοποιούνται στο πλαίσιο έγκριτων συνεδρίων (ACL, COLING, LREC). Από το 2003 έως το , οργανώθηκαν έντεκα (11) ημερίδες κατά τις οποίες οι επιστήμονες εστίασαν κυρίως το ενδιαφέρον τους στην αυτόματη εξαγωγή των πολυλεκτικών εκφράσεων από σώματα κειμένων. Ο όρος πολυλεκτικές εκφράσεις περιλαμβάνει τις ρηματικές, ονοματικές και επιρρηματικές εκφράσεις. Η ανασκόπηση στα ερευνητικά εγχειρήματα θα περιοριστεί στα σύνθετα ονόματα που αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας 67. Οι ερευνητικές προσεγγίσεις που έχουν ήδη προταθεί εστιάζουν κυρίως στον αυτόματο εντοπισμό και στην εξαγωγή πολυλεκτικών εκφράσεων σε σώματα κειμένων εφαρμόζοντας είτε γλωσσολογικές είτε στατιστικές είτε υβριδικές μεθόδους οι οποίες βασίζονται τόσο σε γλωσσικά δεδομένα όσο και σε στατιστικά εργαλεία. Παρακάτω, θα παρουσιάσουμε ανά γλώσσα τα πιο αντιπροσωπευτικά ε- ρευνητικά προγράμματα και εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί. 2.1 Αγγλική γλώσσα Στο πλαίσιο του συνεδρίου ACL 2003, οι Downdall κ.ά. πραγματοποίησαν έρευνα για εντοπισμό, εξαγωγή και κατηγοριοποίηση πολυλεκτικών όρων της αγγλικής μελετώντας σώμα κειμένων επιστημονικών δημοσιεύσεων με αντικείμενο την κατασκευή ψωμιού με απώτερο σκοπό την εφαρμογή των αποτελεσμάτων σε συστήματα ερωταποκρίσεων σε εξειδικευμένους τομείς. Όρισαν μορφοσυντακτικές ιδιότητες σύνθετων ονομάτων με πεπερασμένα αυτόματα τα οποία ενσωμάτωσαν στον αναλυτή INTEX (Silberztein 1993). Χρησιμοποίησαν 66 Το έτος 2012 δε διοργανώθηκε ημερίδα με αντικείμενο τις πολυλεκτικές μονάδες, αλλά υπήρξε θεματική ενότητα για τις πολυλεκτικές εκφράσεις στο πλαίσιο του συνεδρίου *SEM First Joint Conference on Lexical and Computational Semantics, 7-8 Ιουνίου 2012 (http://ixa2.si.ehu.es/starsem/). 67 Δεν αποκλείουμε βέβαια τη μελέτη των ερευνητικών μεθόδων που αφορούν τις πολυλεκτικές εκφράσεις εν γένει οι οποίες μπορούν να βρουν εφαρμογή και στις ονοματικές ακολουθίες. 38

57 ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ επίσης δύο άλλα συστήματα: το ExtrAns (Schwitter κ.ά. 1999, Mollá κ.ά. 2000), το οποίο εξάγει αυτόματα όρους, και το TermWatch 68 (Ibekwe-SanJuan & SanJuan 2003), το οποίο εντοπίζει και κατατάσσει σε κατηγορίες τις συντακτικές παραλλαγές των όρων μέσω ενός αλγόριθμου. Η μέθοδός τους χρησιμοποιεί και το WordNet 69 προκειμένου να κατατάξει τους πολυλεκτικούς όρους σε ζευγάρια συνωνύμων με βάση τους κανόνες των παραλλαγών. Στο ίδιο συνέδριο, η Dias παρουσίασε ένα υβριδικό σύστημα, το HELAS (Hybrid Extraction of Lexical Associations) 70, το οποίο εξάγει υποψήφιες πολυλεκτικές μονάδες από μορφολογικά χαρακτηρισμένα σώματα κειμένων. Εντοπίζει αυτόματα συναφείς συντακτικές δομές στα κείμενα. Τα στατιστικά των λέξεων (word statistics) συνδυάζονται με γλωσσικές πληροφορίες, προκειμένου να εξαχθούν οι πιο συναφείς ακολουθίες λέξεων. Τα πλεονεκτήματα του συστήματος είναι ότι αφενός αποφεύγεται η ανθρώπινη παρέμβαση, γεγονός που προσφέρει στο σύστημα απόλυτη ευελιξία στη χρήση του, και αφετέρου εντοπίζονται διαφορετικές κατηγορίες πολυλεκτικών μονάδων όπως phrasal verbs, επιρρηματικές και προθετικές εκφράσεις. Το σύστημα εφαρμόστηκε στο Brown Corpus και τα αποτελέσματα ήταν σε γενικές γραμμές ενθαρρυντικά, καθώς παρουσίασαν ακρίβεια (precision) 62% κυρίως όμως στις τρίλεκτες δομές. Το σύστημα έδωσε λιγότερα αποτελέσματα για δομές άνω των τριών λέξεων, ενώ τα αποτελέσματα για τις σύνθετες ακολουθίες που αποτελούνται από δύο λέξεις δεν είχαν υψηλή ακρίβεια. Το σύστημα, αν και, όπως είπαμε, δοκιμάστηκε σε σώμα αγγλικών κειμένων, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε γλώσσα. Οι Piao κ.ά. (ACL 2003) παρουσίασαν τον σημασιολογικό αναλυτή της αγγλικής γλώσσας (USAS) που αναπτύχθηκε στο Πανεπιστήμιο του Lancaster, προκειμένου να εντοπιστούν πολυλεκτικές μονάδες οι οποίες απεικονίζουν μοναδικές σημασιολογικές έννοιες. Για την αξιολόγηση του εργαλείου τους, χρησιμοποίησαν το Meter Corpus, το οποίο κατασκευάστηκε στο Sheffield και το οποίο αποτελείται από αναφορές δικαστηρίων που δημοσιεύτηκαν σε βρετανικές εφημερίδες. Με τη μέθοδο αυτή εξήγαγαν συνολικά υποψήφιες πολυλεκτικές μονάδες από τις οποίες, αφού τις επεξεργάστηκαν χειρωνακτικά, διατήρησαν τις 3.792, δηλαδή το σύστημα παρουσίασε ακρίβεια (precision) 90,39% και εκτιμώμενη αναγνώριση (recall) της τάξεως του 39,38%. Από τις αποδεκτές πολυλεκτικές μονάδες, το 68,22% (δηλαδή δομές) αντιστοιχεί 68 https://dev.termwatch.es/data/readme.html

58 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ σε όρους χαμηλής συχνότητας με εμφάνιση μία ή δύο φορές στο σώμα κειμένων. Με τη μέθοδο αυτή, εξάγονται πολυλεκτικές μονάδες χρησιμοποιώντας σημασιολογικές ετικέτες. Ο σημασιολογικός αναλυτής προσθέτει σημασιολογικά σημάδια σε κάθε μονάδα του κειμένου και στη συνέχεια προσπαθεί να εξαλείψει τις αμφισημίες των σημασιολογικών ετικετών, προκειμένου να επιλέξει τις πιο πιθανές υποψήφιες απλές ή πολυλεκτικές μονάδες σε κάθε συγκείμενο. Οι σημασιολογικές ετικέτες δηλώνουν σημασιολογικά πεδία τα οποία ομαδοποιούν λεξικές σημασίες που ενώνονται σε εννοιολογικό επίπεδο. Οι ομάδες αυτές περιλαμβάνουν όχι μόνο συνώνυμα και αντώνυμα, αλλά επίσης υπερώνυμα και υπώνυμα. Χώρισαν τις υποψήφιες πολυλεκτικές μονάδες ανάλογα με τη σημασιολογική ετικέτα τους και μέτρησαν την ακρίβεια (precision) σε καθεμία από αυτές. Ο σημασιολογικός αναλυτής πέτυχε ακρίβεια (precision) 91,23%- 100% για κάθε σημασιολογικό πεδίο εκτός από το πεδίο «ονόματα και γραμματικές λέξεις» (43,12%). Όταν μέτρησαν την ακρίβεια (precision) με βάση τον αριθμό των λέξεων κάθε πολυλεκτικής ακολουθίας, συμπέραναν αφενός ότι η παρουσία των δίλεκτων συνθέτων είναι εντονότερη στα κείμενα και αφετέρου ότι όσο αυξάνεται ο αριθμός των λέξεων τόσο αυξάνεται και η ακρίβεια (precision) (100% για τις δομές που αποτελούνται από 6 λέξεις). Επίσης, διαπίστωσαν ότι το 68,22% των αποδεκτών πολυλεκτικών μονάδων εμφανίζονταν μόνο μία ή δύο φορές μέσα στο σώμα κειμένων. Στην ημερίδα για τις πολυλεκτικές εκφράσεις στο πλαίσιο του συνεδρίου LREC 2008, οι Baldwin & Nam Kim παρουσίασαν τη μέθοδο που εφάρμοσαν για τον χαρακτηρισμό πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της δομής Ουσιαστικό + Ουσιαστικό της αγγλικής γλώσσας με βάση τις σημασιολογικές σχέσεις (semantic relations) που συνδέουν τα δύο συνθετικά (ύλη, χρόνος, σκοπός κ.ά.). Αρχικά, προέβησαν σε αυτόματη εξαγωγή όλων των ακολουθιών που αποτελούνταν από δύο ουσιαστικά από το σώμα κειμένων της εφημερίδας Wall Street Journal 71. Στη συνέχεια, επαλήθευσαν χειρωνακτικά τα αποτελέσματα και α- φαίρεσαν τις λαθεμένες δομές, καθώς και τις δομές που περιείχαν κύρια ονόματα και κατέληξαν σε σύνθετες λέξεις. Ο χαρακτηρισμός των πολυλεκτικών μονάδων έγινε χειρωνακτικά και αποδόθηκαν συνολικά 20 διαφορετικές σημασιολογικές σχέσεις. Στις αμφίσημες δομές αποδόθηκαν περισσότεροι του ενός χαρακτηρισμοί. Ο σημασιολογικός αυτός χαρακτηρισμός θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες κατηγορίες πολυλεκτικών μονάδων. 71 Αποτελεί τμήμα του ετικετοποιητή Penn Treebank 2.0 (http://www.cis.upenn.edu/~treebank/). 40

59 ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ 2.2 Αραβική γλώσσα Στο COLING 2010, οι Attia κ.ά. προτείνουν τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις για την εξαγωγή πολυλεκτικών μονάδων της αραβικής γλώσσας από διάφορες πηγές. Η πρώτη προσέγγιση βασίζεται στις αναντιστοιχίες που υπάρχουν ανάμεσα στους τίτλους στην Βικιπαίδεια στα αραβικά και σε άλλες 21 γλώσσες. Στη δεύτερη προσέγγιση, συνέλεξαν αγγλικές πολυλεκτικές εκφράσεις από τη λεξική βάση δεδομένων Princeton WordNet και τις μετέφρασαν στα αραβικά μέσω του Google Translate 73. H τρίτη προσέγγιση χρησιμοποιεί μετρήσεις λεξικής συνάφειας (lexical association measures) προκειμένου να εξαχθούν πολυλεκτικές εκφράσεις από μη χαρακτηρισμένο σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου, το Arabic Gigaworld Fourth Edition λέξεων Βασκική γλώσσα Στο ACL 2004, οι Alegria κ.ά. παρουσίασαν τη λεξική βάση δεδομένων EDBL (Euskararen Datu-Base Lexikala) 75 για γενικούς σκοπούς που κατασκεύασαν όπου αναπαριστώνται οι βασκικές πολυλεκτικές μονάδες. Το σύστημα επεξεργάζεται όχι μόνο παγιωμένες εκφράσεις αλλά και μορφοσυντακτικά ευέλικτες ακολουθίες. Επίσης, λημματοποιεί λεξικούς συνδυασμούς σαν μια μονάδα και αναλύει τα συνθετικά ξεχωριστά, αν αυτό κριθεί απαραίτητο. Οι εκφράσεις αυτές αποτελούν αντικείμενο επεξεργασίας μέσω του εργαλείου HABIL. Το HABIL επεξεργάζεται πολυλεκτικές εκφράσεις με βάση την περιγραφή τους στη λεξική βάση δεδομένων, αλλά επίσης είναι σε θέση να επεξεργαστεί και άλλες μονάδες που ανήκουν σε ανοικτές κατηγορίες λέξεων. Για την εξαγωγή των ακολουθιών χρησιμοποίησαν το Statistical Corpus of 20 th Century Basque λέξεων και εξήγαγαν τις ακολουθίες που εμφανίζονταν περισσότερες από 10 φορές στο corpus, το οποίο ήταν χειρωνακτικά λημματοποιημένο. Από το corpus εξήγαγαν περίπου εκφράσεις. Έπειτα, εμπλούτισαν τον κατάλογό τους από το λεξικό της Βασκικής Ακαδημίας 77. Η έρευνά τους χρηματοδοτείται μερικώς από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο του προγράμματος Aduriz κ.ά. 1998, Aldezabal κ.ά

60 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ MEANING 78 και τη βασκική κυβέρνηση. Το σύστημά τους μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες γλώσσες. 2.4 Γαλλική γλώσσα Στο συνέδριο ACL 2003, η Daille παρουσίασε μια μέθοδο «ανίχνευσης» όρων η οποία ανακαλύπτει, συνθέτει και εξάγει εννοιολογικές σχέσεις ανάμεσα σε όρους της γαλλικής. Η Daille προτείνει τον αυτόματο προσδιορισμό των εννοιολογικών σχέσεων στους σύνθετους όρους μέσω των παραλλαγών τους. Το πρόγραμμα εξαγωγής όρων βασίζεται σε ένα σώμα κειμένων χαρακτηρισμένο και λημματοποιημένο. Αρχικά, σκανάρει το κείμενο, αριθμεί και εξάγει στοιχειοσειρές (strings) που αποτελούν βασικούς όρους στο συντακτικό επίπεδο ή κάποιες από τις παραλλαγές τους. Κατά το πρώτο αυτό βήμα, το πρόγραμμα χρησιμοποιεί τοπικές γραμματικές που βασίζονται σε κανονικές εκφράσεις. Οι γραμματικές αυτές χρησιμοποιούν τις μορφοσυντακτικές πληροφορίες που συνοδεύουν τις λέξεις του κειμένου. Οι διαφορετικές εμφανίσεις που αναφέρονται στον βασικό όρο ή σε μία από τις παραλλαγές του ομαδοποιούνται σε ζεύγη. Το δεύτερο βήμα είναι η μορφολογική ανάλυση προκειμένου να ενωθούν οι συνώνυμες μορφοσυντακτικές παραλλαγές των βασικών όρων, π.χ. acidité du sang acidité sanguine. Αν και η μέθοδος αυτή έχει αναπτυχθεί για τα γαλλικά, η Daille υποστηρίζει ότι μπορεί να προσαρμοστεί και σε άλλες ρομανικές γλώσσες και στα αγγλικά. Οι Laporte κ.ά. (2008) παρουσίασαν το σώμα κειμένων που κατασκεύασαν και στο οποίο χαρακτήρισαν τα πολυλεκτικά ουσιαστικά που περιγράφουν ονοματικές οντότητες (τόπους, οργανισμούς, γεγονότα, τίτλους και αξιώματα κ.ά.) λαμβάνοντας υπόψη δύο χαρακτηριστικά: την εσωτερική μορφοσυντακτική τους δομή και τις κλιτικές ιδιαιτερότητες. Το σώμα κειμένων που επεξεργάστηκαν είχε έκταση περίπου λέξεις. Μετά τον αυτόματο χαρακτηρισμό των πολυλεκτικών ουσιαστικών με βάση το ηλεκτρονικό λεξικό που ενσωματώθηκε στον αναλυτή Unitex, ακολούθησε χειρωνακτική επαλήθευση των αποτελεσμάτων κυρίως για να εντοπιστούν μονάδες που αποτελούν τμήματα μεγαλύτερων ακολουθιών και να διορθωθεί ο χαρακτηρισμός. Ο τελικός αριθμός πολυλεκτικών ουσιαστικών που αποτελούν ονοματικές οντότητες ανέρχεται σε περίπου ακολουθίες

61 ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ Οι Constant & Sigogne (2011) περιέγραψαν το εργαλείο που κατασκεύασαν για τον χαρακτηρισμό μερών του λόγου συμπεριλαμβανομένων και των πολυλεκτικών μονάδων, το οποίο βασίζεται στο στατιστικό μοντέλο CRF (Conditional Random Field). Το εφάρμοσαν στη γαλλική γλώσσα, αλλά το σύστημά τους μπορεί να λειτουργήσει για οποιαδήποτε γλώσσα, καθώς ο εκάστοτε χρήστης μπορεί να ενσωματώσει τα δικά του λεξικά. Το επόμενο στάδιο της ερευνητικής αυτής προσπάθειας παρουσιάστηκε στο συνέδριο LREC Πιο συγκεκριμένα, οι Constant & Tellier (2012: ) παρουσίασαν διαφορετικούς τρόπους ενσωμάτωσης γλωσσικών δεδομένων (μορφολογικά ηλεκτρονικά λεξικά, τοπικές γραμματικές) στο στατιστικό μοντέλο CRF με σκοπό τον εντοπισμό πολυλεκτικών εκφράσεων και τον χαρακτηρισμό τους σε ένα επισημειωμένο σώμα κειμένων. Για την οριοθέτηση των μερών του λόγου βασίστηκαν επίσης στο σχήμα ΙΟΒ (Ι: Inside, O: Outside, B: Beginning). Τέλος, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η ενσωμάτωση των λεξικών και των γραμματικών στο μοντέλο αντισταθμίζει σημαντικά τη χρήση ενός μικρού μεγέθους σώματος κειμένων. 2.5 Ελληνική γλώσσα Η Frantzi (2003: ) εφάρμοσε τη μέθοδο C-value σε ένα σώμα κειμένων ειδικού λεξιλογίου με σκοπό την αυτόματη εξαγωγή λεξικών συνάψεων για τον εμπλουτισμό λεξικών ειδικού λεξιλογίου της νέας ελληνικής. Η μέθοδος C-value, η οποία βασίζεται στις «φωλιασμένες» συνάψεις 79 (Smadja 1993, Kita κ.ά. 1994, Ikehara κ.ά. 1995), έχει εφαρμοστεί και για την εξαγωγή συνάψεων στην αγγλική γλώσσα (Frantzi κ.ά. 2000) και στην ιαπωνική γλώσσα (Mima κ.ά. 2001). Οι Kalampokis & Kyriacopoulou (2006) πρότειναν μία υβριδική μέθοδο εξαγωγής πολυλεκτικών μονάδων της νέας ελληνικής από κείμενα δημοσιογραφικού λόγου με σκοπό τον εμπλουτισμό των ηλεκτρονικών λεξικών. Βασίστηκαν σε πρότερη υπόθεσή τους (Kalampokis & Kyriacopoulou 2005) ότι οι λόγιοι τύποι που διατηρούνται στο λεξιλόγιο της ελληνικής αποτελούν συνθετικά πολυλεκτικών μονάδων. Αρχικά, εξήγαγαν τις λεξικές μονάδες που ήταν χαρακτηρισμένες στο λεξικό με την πληροφορία +sv (savant/λόγιος τύπος) όπου 79 Αποτελεί απόδοση του όρου nested collocations, ο οποίος περιγράφει τις λεξιλογικές συνάψεις που αποτελούν τμήμα μιας άλλης -μεγαλύτερης σε έκταση- λεξιλογικής σύναψης, π.χ. φορολογική δήλωση (εισοδήματος). 43

62 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ανακάλυψαν πλήθος αμφίσημων τύπων. Σε επόμενο στάδιο, αναζήτησαν μορφοσυντακτικές δομές που διέπουν τις πολυλεκτικές μονάδες ταυτόχρονα με την πληροφορία +sv (<N+sv><N+sv>, <N><DET><N+sv>, <N><PREP><N+sv>). Στα αποτελέσματα που έλαβαν, το 47% ανταποκρινόταν σε πολυλεκτικές μονάδες της δομής <A><N+sv>, ενώ το 63% των αναγνωρισμένων δομών αποτελούν τμήματα μιας μεγαλύτερης πολυλεκτικής ακολουθίας. Κατέληξαν επομένως στο συμπέρασμα ότι η ύπαρξη λόγιων τύπων μπορεί να αποτελέσει κριτήριο παγίωσης (και επομένως πολυλεκτικής σύνθετης λέξης), αλλά χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλες οι πολυλεκτικές εκφράσεις περιέχουν λόγιους τύπους. Στο πλαίσιο του προγράμματος Ιατρολέξη 80 αναπτύχθηκαν κανόνες αναγνώρισης πολυλεκτικών όρων της βιοϊατρικής (διλεκτικοί, τριλεκτικοί, τετραλεκτικοί όροι) ύστερα από μελέτη του τρόπου σύνθεσης των πολυλεκτικών σύμπλοκων όρων. Η λεπτοµερής καταγραφή και ανάλυση των περίπου 213 διαφορετικών δοµών των διλέκτων, τριλέκτων και τετραλέκτων του πεδίου της βιοϊατρικής επέτρεψε την εξαγωγή περίπου είκοσι βασικών κανόνων σχηµατισµού των πολυλεκτικών σύµπλοκων όρων του πεδίου, σύµφωνα µε τους οποίους είναι δυνατή η αναζήτηση, ο εντοπισµός και η εξαγωγή τους από τα κείµενα. Για την περιγραφή των κανόνων αναγνώρισης των πολυλεκτικών σύµπλοκων όρων της βιοϊατρικής χρησιµοποιήθηκε ο φορµαλισµός περιγραφής της σύνταξης τεχνητών γλωσσών που είναι οι definite-clause γραμματικές 81. Στο ICGL 2008, η Μίχου παρουσίασε το μοντέλο συντακτικής ανάλυσης της νέας ελληνικής FIPSGREEK. Πρόκειται για έναν συντακτικό αναλυτή που αναπτύχθηκε στο Εργαστήριο Γλωσσικής Ανάλυσης και Τεχνολογίας (Language Analysis and Technology Laboratory) 82 του Τμήματος Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου της Γενεύης και αποτελεί μέρος του πολύγλωσσου μοντέλου συντακτικής ανάλυσης Fips. Στη συνέχεια, οι Michou & Seretan πρότειναν στο EACL 2009 τη χρήση του συντακτικού αναλυτή για την εξαγωγή πολυλεκτικών εκφράσεων από κείμενα της νέας ελληνικής με σκοπό τη δημιουργία μονόγλωσσων ή πολύγλωσσων λεξικών. Οι Φωτοπούλου κ.ά. (2009) παρουσίασαν τον αλγόριθμο που κατασκευάστηκε στο πλαίσιο του έργου Έκφραση για την αυτόματη εξαγωγή ονοματι- 80 Στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος Κοινωνία της Πληροφορίας «Ανάπτυξη Υ- ποδομής Γλωσσικής Τεχνολογίας για το Βιοϊατρικό Τομέα», Neurosoft Α.Ε., Pereira & Warren

63 ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ κών πολυλεκτικών εκφράσεων. Η μέθοδος που ακολουθήθηκε είναι υβριδική, δηλαδή βασίζεται αφενός σε γραμματικούς κανόνες και καταλόγους λέξεων και αφετέρου σε στατιστική αξιολόγηση των λεξικών ακολουθιών. Η εξαγωγή των πολυλεκτικών εκφράσεων πραγματοποιείται σε τέσσερα στάδια: α) λημματοποίηση και γραμματική επισημείωση κειμένων, β) εφαρμογή γενικών γραμματικών κανόνων, γ) εφαρμογή φίλτρων και δ) στατιστική ανάλυση. Μετά την εφαρμογή του αλγόριθμου σε σώμα κειμένων, ακολουθεί ο έλεγχος και η διαλογή των υποψήφιων πολυλεκτικών εκφράσεων από έναν γλωσσολόγοεπισημειωτή. Τα αποτελέσματα ήταν αρκετά ενθαρρυντικά, καθώς το ¼ των υποψήφιων εκφράσεων αντιστοιχεί σε πολυλεκτικές εκφράσεις. Οι Linardaki κ.ά. (2010) παρουσίασαν τη δημιουργία ενός λεξικού πολυλεκτικών μονάδων το οποίο προέκυψε από αυτόματη εξαγωγή πολυλεκτικών ακολουθιών και χειρωνακτική επαλήθευση. Ακολούθησαν μια στατιστική μέθοδο η οποία βασίζεται σε τέσσερις μετρήσεις συνάφειας (pointwise mutual information, maximum likelihood estimation, t-score, Dice s coefficient). Ε- φάρμοσαν τη μέθοδο σε δύο διαφορετικά είδη σωμάτων κειμένων: α) από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και β) από το διαδίκτυο και προέβησαν σε σύγκριση των αποτελεσμάτων. Τα αποτελέσματα χωρίστηκαν σε τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες: α) mwe όταν η ακολουθία αποτελεί πολυλεκτική σύνθετη έκφραση, β) maybe όταν το σύστημα δεν είναι σίγουρο ότι η υποψήφια ακολουθία αποτελεί πολυλεκτική έκφραση, γ) part όταν η εξαγόμενη ακολουθία περιέχει μια άλλη πολυλεκτική μονάδα ή όταν αποτελεί μέρος ευρύτερης πολυλεκτικής έκφρασης και δ) not όταν η ακολουθία δεν περιγράφει πολυλεκτική έκφραση. Η χειρωνακτική επαλήθευση των αποτελεσμάτων οδήγησε στο συμπέρασμα ότι η μέθοδος είναι αρκετά αποτελεσματική για την κατασκευή λεξικών πηγών πολυλεκτικών μονάδων. 2.6 Κινεζική γλώσσα Στο EACL 2006, οι Piao κ.ά. παρουσίασαν ένα στατιστικό εργαλείο για τον αυτόματο εντοπισμό και την εξαγωγή κινεζικών πολυλεκτικών εκφράσεων με σκοπό τη βελτίωση της αυτόματης μετάφρασης για το ζεύγος γλωσσών κινεζική-αγγλική. Αρχικά, προέβησαν σε αξιολόγηση ενός στατιστικού εργαλείου που αναπτύχθηκε για την αγγλική γλώσσα με σκοπό τον εντοπισμό και την εξαγωγή κινεζικών πολυλεκτικών εκφράσεων το οποίο εφάρμοσαν σε σώμα κινεζικών κειμένων. Τα αποτελέσματα επαληθεύτηκαν από έμπειρους κινέζους ερευνητές οι οποίοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το εργαλείο παρουσίασε ακρίβεια 45

64 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ (precision) στα αποτελέσματα από 61,16% έως 93,96% ανάλογα με το είδος της πολυλεκτικής έκφρασης. Ειδικότερα, το εργαλείο χρησιμοποιεί πληροφορίες που βασίζονται σε συχνότητες συνεμφάνισης συγκείμενων λέξεων, συγκεντρώνει τις ακολουθίες που εμφανίζουν υψηλή συχνότητα συνεμφάνισης σε ένα παράθυρο και έπειτα αναζητάει πολυλεκτικές εκφράσεις σαν στατιστικό λεξικό. Προκειμένου να αποφευχθεί η ύπαρξη «θορύβου» από λέξεις με πολύ υψηλή συχνότητα, χρησιμοποιήθηκε ένας κατάλογος πολύ συχνών, αλλά «απαγορευμένων» για τη συγκεκριμένη εφαρμογή λέξεων (70 κλειστές κατηγορίες) τις οποίες το σύστημα α- γνοεί. Δημιουργήθηκε επίσης ένα φίλτρο βασιζόμενο στα μέρη του λόγου της κινεζικής γλώσσας προκειμένου να συλλεχθούν διαφορετικές κατηγορίες υποψήφιων πολυλεκτικών εκφράσεων Κροατική γλώσσα Οι Karan κ.ά. (2012: ) παρουσίασαν την έρευνά τους που έχει ως απώτερο σκοπό την εξαγωγή συνάψεων και συγκεκριμένα ονοματικών φράσεων. Προσεγγίζουν την εξαγωγή συνάψεων ως πρόβλημα ταξινόμησης όπου το σύστημα πρέπει να ορίσει αν μια δεδομένη ακολουθία αντιστοιχεί σε σύναψη ή όχι. Για την ταξινόμηση αυτή βασίστηκαν στις συχνότητες λέξεων, σε μετρήσεις συνάφειας και σε χαρακτηρισμό μερών του λόγου. Επιπλέον, προέβησαν και σε σημασιολογική ανάλυση. Πειραματίστηκαν σε ένα δείγμα χειρωνακτικά επισημειωμένων ζευγών διλέκτων και τριλέκτων σε σώμα κειμένων αποτελούμενο από τον κροατικό Τύπο. Τα καλύτερα αποτελέσματα που αποκόμισαν άγγιξαν το 79,8% της κλίμακας F measure για τα δίλεκτα και 67,5% για τα τρίλεκτα. 2.8 Ολλανδική γλώσσα Στο ACL 2007, οι Van de Cruys & V. Moirón παρουσίασαν μία πλήρως αυτόματη μέθοδο εξαγωγής πολυλεκτικών εκφράσεων από σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου λέξεων (Twente Nieuws Corpus) 84 βασιζόμενοι στη διαίσθηση ότι ένα ουσιαστικό που περιέχεται σε μια πολυλεκτική έκφραση δεν μπορεί να αντικατασταθεί από ένα σημασιολογικά ισοδύναμο όνομα. 83 Στο σημείο αυτό να υπογραμμίσουμε ότι η δομή της κινεζικής γλώσσας διαφέρει σημαντικά από τις υπόλοιπες γλώσσες και επομένως τα ζητήματα που άπτονται των πολυλεκτικών εκφράσεων είναι διαφορετικής φύσεως

65 ΈΡΕΥΝΕΣ ΜΕ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΙΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΤΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ Με βάση μετρήσεις όμοιων κατανεμητικών ιδιοτήτων που πραγματοποίησαν, προέβησαν σε αυτόματη σημασιολογική κατηγοριοποίηση των ουσιαστικών στην ολλανδική γλώσσα. Επικέντρωσαν την έρευνά τους στις ρηματικές πολυλεκτικές εκφράσεις που δέχονται προθετικό συμπλήρωμα, αλλά υποστηρίζουν ότι η μέθοδός τους μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλες κατηγορίες πολυλεκτικών μονάδων. Μια ομάδα στατιστικών μετρήσεων πραγματοποιούνται, προκειμένου το σύστημα να εντοπίσει την έλλειψη συνθετικού δεσμού ανάμεσα σε έναν συνδυασμό ρήματος-πρόθεσης και του ουσιαστικού της πολυλεκτικής έκφρασης συγκρίνοντας το εκάστοτε ουσιαστικό της υποψήφιας πολυλεκτικής μονάδας με άλλα σημασιολογικά ισοδύναμα ουσιαστικά. Η μέθοδος αυτή παρουσιάζει ικανοποιητικά αποτελέσματα, αλλά ταυτόχρονα έχει δύο βασικά μειονεκτήματα: αφενός δε λαμβάνει υπόψη τα πολύσημα ουσιαστικά (κάθε ουσιαστικό μπορεί να ανήκει μόνο σε μία σημασιολογική κατηγορία) και αφετέρου βασίζεται αποκλειστικά σε σημασιολογικά κριτήρια, χωρίς να λαμβάνει υπόψη της τη συντακτική συμπεριφορά των πολυλεκτικών εκφράσεων. Η Grégoire (2007 & 2010) παρουσίασε το μονόγλωσσο λεξικό πολυλεκτικών εκφράσεων DuELME (Dutch Electronic Lexicon of Multiword Expressions) 85 που ήταν το αποτέλεσμα των ερευνών στο πλαίσιο του προγράμματος IRME (Identification and Representation of Multiword Expressions) 86. Το λεξικό κατασκευάστηκε σύμφωνα με τη Μέθοδο Ισοδύναμων Κατηγοριών (Equivalence Class Method), δηλαδή οι εκφράσεις κατηγοριοποιούνται με βάση συντακτικά πρότυπα. Αρχικά, έγινε αυτόματη εξαγωγή υποψήφιων πολυλεκτικών εκφράσεων από σώμα κειμένων και έπειτα ακολούθησε χειρωνακτική επεξεργασία των αποτελεσμάτων προκειμένου να επιλεγούν ποιες από αυτές θα καταχωριστούν στο λεξικό. To λεξικό αυτό δεν περιορίζεται σε μια κατηγορία πολυλεκτικών μονάδων, αλλά καλύπτει ένα μεγάλο φάσμα πολυλεκτικών εκφράσεων και έχει εφαρμοστεί στο σύστημα επεξεργασίας φυσικών γλωσσών Alpino Πορτογαλική γλώσσα Οι Caseli κ.ά. (2009) χρησιμοποίησαν μια υβριδική μέθοδο με σκοπό να μελετήσουν την αποτελεσματικότητα της χρήσης παράλληλων κειμένων στον

66 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ εντοπισμό πορτογαλικών πολυλεκτικών εκφράσεων σε τεχνικά κείμενα. Χρησιμοποίησαν σώμα 283 κειμένων από την επιστήμη της Παιδιατρικής, τα οποία παραλληλοποιήθηκαν στην αγγλική γλώσσα. Εξέτασαν από τις ακολουθίες που ανίχνευσε ο παραλληλοποιητής αυτές που αποτελούνταν από περισσότερες της μίας λέξεις, καθώς θεωρήθηκαν «υποψήφιες» πολυλεκτικές μονάδες. Προκειμένου να ελέγξουν τα αποτελέσματα του συστήματος, προέβησαν σε αυτόματη σύγκριση με ένα γλωσσάρι παιδιατρικών όρων. Στη συνέχεια, ακολούθησε χειρωνακτική επαλήθευση των αποτελεσμάτων. Ανάμεσα στα αποτελέσματα υ- πήρχαν πολυλεκτικοί όροι της Παιδιατρικής, πολυλεκτικές εκφράσεις που δεν ανήκουν σε αυτό το ειδικό λεξιλόγιο και λαθεμένα αποτελέσματα. Ως προς τον εντοπισμό όρων, το σύστημα παρουσίασε ακρίβεια (precision) 38% στους δίλεκτους όρους και 20% στους τρίλεκτους, αλλά το ποσοστό αναγνώρισης (recall) ήταν πολύ χαμηλό, καθώς θεωρήθηκαν σωστοί μόνο οι όροι που περιέχονταν στο γλωσσάρι Τουρκική γλώσσα Οι Oflazer κ.ά. (2004) παρουσίασαν ένα σύστημα επεξεργασίας πολυλεκτικών εκφράσεων σε κείμενα της τουρκικής. Το σύστημά τους εξάγει από σώματα κειμένων λεξικοποιημένες και ημιλεξικοποιημένες συνάψεις, μη λεξικοποιημένες συνάψεις και ονοματικές οντότητες με βάση κανόνες. Ο επεξεργαστής αρχικά τεμαχίζει το κείμενο σε λεξικές μονάδες και έπειτα ο μορφολογικός α- ναλυτής παράγει όλες τις πιθανές μορφολογικές αναλύσεις για κάθε λεξική μονάδα. Το σύστημα επεξεργάζεται επίσης τις άγνωστες λέξεις του κειμένου, βασιζόμενο σε πιθανές ονοματικές ρίζες. Έπειτα, προβαίνει στην εξαγωγή των πολυλεκτικών εκφράσεων αρχικά των λεξικοποιημένων συνάψεων και των ονοματικών οντοτήτων, στη συνέχεια των μη λεξικοποιημένων συνάψεων και τέλος των ημιλεξικοποιημένων συνάψεων. Εφαρμόστηκαν κανόνες σε χειρωνακτικά χαρακτηρισμένο κείμενο μικρού μεγέθους (4.200 λέξεις) και τα ποσοστά αναγνώρισης (recall) και ακρίβειας (precision) ανέρχονται σε περίπου 65% και 99% αντίστοιχα για όλες τις κατηγορίες πολυλεκτικών εκφράσεων. 48

67 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ 3 Συλλογή του υλικού Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της δομής ΕΟ και ΕΕΟ στην παρούσα του μορφή αποτελείται από τη συνένωση των λεξικών μονάδων που αντλήθηκαν από εφτά διαφορετικές πηγές: α) το ήδη υπάρχον ηλεκτρονικό λεξικό των σύνθετων λέξεων του ΕΜΕΛ (DelacGR) β) το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλίδη γ) το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη δ) το Αντίστροφο Λεξικό της Νέας Ελληνικής της Ά. Αναστασιάδη- Συμεωνίδη) ε) το Λεξικό της Ελληνικής ως ξένης γλώσσας για μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης 88 στ) σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου της εφημερίδας Τα Νέα ζ) προσωπικό αρχείο από τον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο. Παρακάτω, θα παρουσιάσουμε αναλυτικά τα είδη των πληροφοριών που αντλήσαμε από καθεμία από τις πηγές αυτές. 3.1 Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό σύνθετων ουσιαστικών DelacGR Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό των ουσιαστικών που έχει αναπτυχθεί από το 1999 έως σήμερα από τα μέλη του Εργαστηρίου Μετάφρασης και Επεξεργασίας του Λόγου περιλαμβάνει ακολουθίες που διαχωρίζονται σε εξήντα τρεις (63) διαφορετικές δομές. Οι κυριότερες από αυτές βάσει του αριθμού των καταχωρίσεων είναι οι κατηγορίες σύνθετων λέξεων που αποτελούνται από: Επίθετο + Ουσιαστικό αγοραία τιμή Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση κράτος μέλος 88 Επιστημονικά υπεύθυνη: Καθηγήτρια Ά. Ιορδανίδου, Αθήνα

68 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε γενική πτώση μηχανή αναζήτησης Ουσιαστικό + Άρθρο + Ουσιαστικό γιορτή της μητέρας Ουσιαστικό + Επίθετο + Ουσιαστικό αντλία υγρών καυσίμων Επίθετο + Επίθετο + Ουσιαστικό καθαρό ποινικό μητρώο Επίθετο + Ουσιαστικό + Ουσιαστικό έντοκο γραμμάτιο δημοσίου Ουσιαστικό + Ουσιαστικό + Ουσιαστικό άδεια ασκήσεως επαγγέλματος Από το σύνολο του λεξικού (περίπου λήμματα), απομονώσαμε αυτόματα μέσω ενός υπολογιστικού εργαλείου 89 τις ακολουθίες που αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, οι ακολουθίες που αποτελούνται από ΕΟ ανέρχονται σε περίπου λήμματα και οι σύνθετες λέξεις της δομής ΕΕΟ είναι περίπου 300 λήμματα. Έπειτα, αφαιρέσαμε με αυτόματο τρόπο τις περίπου 300 διπλές καταχωρίσεις. Στη συνέχεια, μελετήσαμε τις ακολουθίες και απορρίψαμε όσες δεν είναι σύμφωνες με τα κριτήρια που διέπουν μια σύνθετη λέξη. Για παράδειγμα, απομονώσαμε ακολουθίες όπως άβαφη γυναίκα, άγαρμπη συμπεριφορά, αδέξιο περπάτημα, μεγάλη αδικία καθώς δεν παρουσιάζουν κανένα βαθμό παγίωσης. Επιπλέον, δε συμπεριλάβαμε στο ηλεκτρονικό μας λεξικό μονάδες όπως άγρια χαρακτηριστικά, άγρια θάλασσα, ά- καρπη συζήτηση, ακέραιος χαρακτήρας, γόνιμος διάλογος τις οποίες θεωρήσαμε 89 Πρόκειται για το πρόγραμμα Mission 1, το οποίο αναπτύχθηκε στο Institut Gaspard Monge του Πανεπιστημίου Paris-Est Marne-la-Vallée από τους C. Martineau & A. Yannacopoulou με σκοπό την αυτόματη κατηγοριοποίηση των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων ανάλογα με τη γραμματική κατηγορία των συνθετικών τους (Επίθετο + Ουσιαστικό, Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση, Ουσιαστικό + Προσδιοριστής + Ουσιαστικό σε γενική πτώση κ.ά). 50

69 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ συνάψεις και τις καταχωρίσαμε στο αρχείο με τις δομές που συντάσσονται με το ρήμα είμαι (βλ. υποκεφ ). Αντιθέτως, διατηρήσαμε ακολουθίες όπως αγοραστική κίνηση, εταιρικό αυτοκίνητο, ευρωπαϊκός οργανισμός και λιμενικό σώμα, γιατί υπακούουν στα κριτήρια της παγίωσης. 3.2 Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, μελετήσαμε ενδελεχώς τα λήμματα που περιέχονται στην έντυπη μορφή του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής (ΛΚΝ) του Ιδρύματος Μ. Τριανταφυλλίδη και καταγράψαμε αρχικά όσες ακολουθίες θεωρήσαμε διαισθητικά ότι μπορεί να αποτελούν σύνθετες λέξεις (περίπου λεξικές μονάδες). Κατά την καταγραφή των δεδομένων, προέκυψαν και διπλές καταχωρίσεις λημμάτων, καθώς κάποιες από τις ακολουθίες είναι καταχωρισμένες στο έντυπο λεξικό και στο λήμμα του επιθέτου αλλά και στο λήμμα του ουσιαστικού. Για το λόγο αυτό, αφαιρέσαμε αυτόματα τις διπλές καταχωρίσεις (περίπου λεξικές μονάδες). Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο προλογικό σημείωμα του λεξικού, «μια από τις καινοτομίες του ΛΚΝ είναι ότι διακρίνει τη φράση από την έκφραση με εντελώς πρωτότυπο τρόπο. Και οι δύο σημαίνουν παραδοσιακά στερεότυπη ένωση από δύο ή περισσότερες λέξεις που το σύνολό τους αποκτά ξεχωριστή σημασία. Με την ένδειξη (ΦΡ) = φράση καταχωρίστηκαν στερεότυπες ε- νώσεις που η σημασία τους έχει απομακρυνθεί εντελώς από την κυριολεξία και παύει να έχει οποιαδήποτε κυριολεκτική σχέση με τις λέξεις από τις οποίες αποτελούνται, παραπέμποντας κατευθείαν σε μεταφορά, π.χ. ΦΡ η τελευταία τρύπα του ζουρνά, για άνθρωπο που τον θεωρούμε υποδεέστερο και δεν τον υπολογίζουμε. Αντίθετα, με την ένδειξη (έκφρ.) = έκφραση καταχωρίστηκαν οι στερεότυπες ενώσεις που απλώς έχουν τυποποιηθεί, αλλά παραμένουν κοντά στην κυριολεκτική σημασία των λέξεων που τις συναποτελούν, π.χ. (έκφρ.) είναι στα τελευταία του, πεθαίνει». Όσον αφορά τις δομές που άπτονται του ερευνητικού μας ενδιαφέροντος, ως φράσεις έχουν καταχωριστεί στο εν λόγω λεξικό ακολουθίες όπως: τετράγωνο μυαλό χρυσή τομή αποδιοπομπαίος τράγος φτωχός συγγενής 51

70 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ χοντρό παιχνίδι αγύριστο κεφάλι βασιλικά έξοδα ανοιχτό βιβλίο δούρειος ίππος Επίσης, το λεξικό χρησιμοποιεί την πληροφορία «και ως φράση» με την οποία χαρακτηρίζει ακολουθίες οι οποίες παρουσιάζουν και συνθετική και μη συνθετική σημασία όπως: σεληνιακό τοπίο φρέσκος αέρας διασταυρούμενα πυρά δίκοπο μαχαίρι Ως εκφράσεις, χαρακτηρίζει ακολουθίες όπως: αδιάψευστος μάρτυρας άδικος κόπος αθάνατο νερό αθώα περιστερά αναγκαίο κακό ανειλημμένες υποχρεώσεις ανοιχτοί λογαριασμοί ανοιχτή γραμμή 3.3 Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Από τη μελέτη του Λεξικού της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (ΛΝΕΓ), αντλήσαμε αρχικά περίπου ακολουθίες της δομής ΕΟ (π.χ. δικέφαλος αετός) από τις οποίες αφαιρέθηκαν αυτόματα περίπου σύνθετες λέξεις, καθώς 52

71 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ επρόκειτο για διπλές καταχωρίσεις 90. Καταγράψαμε επίσης 400 πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις της δομής ΕΕΟ (π.χ. αεριούχο μεταλλικό νερό), περίπου 300 δομές ΟΕ και μόλις μία (1) ακολουθία για καθεμία από τις δομές Επίθετο + Επίθετο + Επίθετο + Ουσιαστικό (π.χ. τοξωτό έγχορδο μουσικό όργανο) και Επίθετο + Ουσιαστικό + Ουσιαστικό (π.χ. φωτογραφική μηχανή πολαρόιντ). Όπως τονίζει ο συγγραφέας στην περιγραφή της δομής του λεξικού, «μεγάλη σημασιολογική βαρύτητα στο Λεξικό έχουν και τα ερμηνεύματα που αναφέρονται στα εσωτερικά λήμματα ή «ενδολήμματα». Τα «ενδολήμματα» αυτά, ως παγιωμένες χρήσεις-εκφράσεις, διαφέρουν από τις πολλές και περιστασιακές λεξιλογικές συνάψεις μιας λέξης (χρήσεις), επειδή διαθέτουν δική τους σημασία, και αποτελούνται είτε από λεξιλογικές συνάψεις (π.χ. ανώτατη εκπαίδευση, αντίστροφη μέτρηση) είτε από (περι)φραστικές λέξεις (π.χ. φακοί επαφής, λέξηκλειδί) είτε από παροιμίες (π.χ. και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο) είτε από ιδιωτισμούς (π.χ. δίνω τα παπούτσια στο χέρι) είτε από την επιστημονική ορολογία (π.χ. αντιποίηση αρχής, αναγκαστική εκτέλεση, λειτουργικός αναλφαβητισμός κ.λπ.)». Τα εσωτερικά λήμματα είναι καταχωρισμένα με ημίμαυρα στοιχεία. Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας προσθέτει σε κάποιες ακολουθίες την πληροφορία ΦΡ. για να περιγράψει «τις λεξιλογικές φράσεις που δηλώνουν τις παγιωμένες (σε φράσεις) χρήσεις κάθε λήμματος και τη μία ή περισσότερες σημασίες του» (ΛΝΕΓ 2005: 28). Κάποιες από τις λεξικές μονάδες στις οποίες έχει προστεθεί η πληροφορία αυτή είναι: γρήγορο φαγητό δικέφαλος αετός γαλλική αρρώστια πράσινα άλογα σκυλήσια ζωή χαριστική βολή Ως φράσεις, χαρακτηρίζονται και ακολουθίες λέξεων οι οποίες περιέχουν ρήμα: 90 «Yπάρχουν κατά κανόνα παραπομπές και σε άλλα λήμματα, στα οποία θα μπορούσαν να α- ναζητηθούν (π.χ. η φράση μαύρη αγορά ερμηνεύεται στο λ. μαύρος, αλλά υπάρχει παραπομπή και στο λ. αγορά) (ΛΝΕΓ 2002: 30)». 53

72 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ αφήνω την τελευταία μου πνοή έχω γερή μύτη τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται κάνω ζεστό κερί κάνω μισές δουλειές 91 Επίσης, έχει προστεθεί η πληροφορία μτφ. για τις μεταφορικές χρήσεις μιας λεξικής ακολουθίας, όπως: άγονη συζήτηση ακέραια ομορφιά ανάλατο αστείο απότομη προσγείωση οικονομική καχεξία πολιτική ασφυξία χορευτικό αστέρι Στη συνέχεια, συγκρίναμε με αυτόματο τρόπο τις ακολουθίες που αντλήσαμε και από τα δύο αυτά έντυπα λεξικά, προκειμένου να εντοπίσουμε τις κοινές σύνθετες λέξεις. Τα λήμματα που ήταν καταχωρισμένα και στα δύο λεξικά ανέρχονται περίπου στις Στο σημείο αυτό, να τονίσουμε ότι παρατηρήσαμε και διαφορές στην ορθογραφία ανάμεσα στα λεξικά αυτά. Για παράδειγμα η ακολουθία ατόφιο/ατόφυο χρυσάφι περιλαμβάνεται και στα δύο λεξικά, αλλά με διαφορετική ορθογραφία 92 : ατόφιο χρυσάφι (ΛΚΝ) ατόφυο χρυσάφι (ΛΝΕΓ) 91 Για τις δομές κάνω + σύνθετο όνομα βλ. κεφ Όσον αφορά τις ορθογραφικές παραλλαγές στο ΛΕΞΓ, αναφέρεται ότι «σε ένα εκπαιδευτικό λεξικογραφικό εργαλείο έχουν θέση ελάχιστες μόνο ορθογραφικές παραλλαγές, οι οποίες απαντώνται ευρέως στον κοινωνικό χώρο και οι οποίες δεν παραβιάζουν κανόνες της σχολικής γραμματικής (π.χ. συγγνώμη και συγνώμη)». 54

73 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Το αυτόματο σύστημα απαλοιφής των όμοιων ακολουθιών δεν αφαίρεσε τέτοιου είδους σύνθετες λέξεις, καθώς δεν πρόκειται για πλήρη ταύτιση των δύο δομών. Στο πλαίσιο της όσο το δυνατόν λεπτομερέστερης καταγραφής των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων, προβήκαμε στην καταχώριση και των δύο διαφορετικών ορθογραφικών τύπων στο ηλεκτρονικό μας λεξικό. 3.4 Αντίστροφο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Πηγή άντλησης δεδομένων για την κατασκευή του λεξικού μας αποτέλεσε και το Αντίστροφο Λεξικό της Νέας Ελληνικής (ΑΛΝΕ) της Ά. Αναστασιάδη- Συμεωνίδη. Το λεξικό αυτό είναι σύμφωνο με το πνεύμα κατασκευής των ηλεκτρονικών λεξικών, τα οποία χαρακτηρίζονται από εξαντλητικότητα, πληρότητα και ρητή περιγραφή των πληροφοριών και επίσης τα λήμματα είναι κωδικοποιημένα σύμφωνα με τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε από τους Courtois και Silberztein κατά την κατασκευή των ηλεκτρονικών λεξικών του Laboratoire d Automatique Documentaire et Linguistique (LADL). Αποδελτιώσαμε περίπου 190 σύνθετες λέξεις της δομής ΕΟ (π.χ. βαλπούργεια νύχτα, σαρδόνιος γέλως), περίπου 30 σύνθετες λέξεις της δομής Ουσιαστικό + Επίθετο (π.χ. φιλμ νουάρ, σάλτο μορτάλε) και μία πολυλεκτική σύνθετη μονάδα της δομής Ουσιαστικό + Επίθετο + Ουσιαστικό (ντιούτι φρι σοπ). Στο εν λόγω λεξικό, τα πολυλεκτικά σύνθετα ουσιαστικά καταχωρίζονται ως ξεχωριστά λήμματα, όπως και τα απλά ουσιαστικά, χωρίς να χαρακτηρίζονται ως σύνθετες λέξεις. Ακολουθούν κάποια ενδεικτικά παραδείγματα: γόρδιος δεσμός O:αε 93 διάττοντας αστέρας O:αε αινέσιμος διατριβή 94 O:θε 95 χειμερία νάρκη O:θε απονενοημένο διάβημα O:οε 96 ωρολόγιο πρόγραμμα O:οε 93 Ουσιαστικά αρσενικού γένους. 94 Η λεξική μονάδα αινέσιμος διατριβή έχει καταχωριστεί δύο φορές στο ΑΛΝΕ, καθώς παρουσιάζει διπλή ορθογραφία (και εναίσιμος διατριβή). 95 Ουσιαστικά θηλυκού γένους. 96 Ουσιαστικά ουδετέρου γένους. 55

74 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Επίσης, πολυλεκτικές ακολουθίες της δομής που μελετάμε καταχωρίζονται στο ΑΛΝΕ ως εκφράσεις, καθώς -όπως αναφέρεται στο εισαγωγικό σημείωμα του λεξικού- δεν εντάσσονται στα γνωστά μέρη του λόγου, παρουσιάζουν υψηλό βαθμό παγίωσης και εμπεριέχουν λέξεις και συνάψεις που στερούνται αυτονομίας ή παρουσιάζουν απόκλιση από τη νεοελληνική (π.χ. λευκή περιστερά, αμελητέα ποσότης, ζωή χαρισάμενη κ.ά.). Ως εκφράσεις καταχωρίζονται και α- κολουθίες όπως αλήστου μνήμης, βραχείας διαρκείας και εκπάγλου καλλονής τις οποίες δεν περιλαμβάνουμε στο ηλεκτρονικό μας λεξικό, καθώς θεωρούμε πως αποτελούν σύνθετα επίθετα, δεδομένου ότι προσδιορίζουν άλλα ουσιαστικά: (1) Οι αλήστου μνήμης απριλιανοί δικτάτορες 97 (2) Τα σεμινάρια βραχείας διαρκείας διαρκούν 120 ώρες έκαστο 98 (3) Ένα εκπάγλου καλλονής εθνικό πάρκο στην Γκαμπόν 99 Επιπρόσθετα, λαμβάνουν τον χαρακτηρισμό έκφραση και ακολουθίες της δομής ΕΟ οι οποίες περιγράφουν σύνθετα επιρρήματα όπως κεκλεισμένων των θυρών και δοθείσης ευκαιρίας 100 και συνεπώς δεν αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας. Ακολουθούν κάποια ενδεικτικά παραδείγματα: (4) Το ματς διεξήχθη κεκλεισμένων των θυρών! 101 (5) Δοθείσης ευκαιρίας θα έρθουμε να σας δούμε 102 Τα οφέλη που αποκομίσαμε από το ΑΛΝΕ στο πλαίσιο του εμπλουτισμού του ηλεκτρονικού μας λεξικού συνίστανται στην ύπαρξη αφενός λεξικών μονάδων που απαντούν κυρίως ή αποκλειστικά σε λογοτεχνικά κείμενα και απουσιάζουν από τα έντυπα λεξικά της κοινής νεοελληνικής και αφετέρου γλωσσικών δανείων που απαντούν στη νέα ελληνική είτε με μεγάλη συχνότητα (π.χ. φο μπιζού, μπλακ λιστ, μπλακ τζακ, μιξτ γκριλ) 103 είτε με χαμηλή συχνότητα (π.χ. ταμπλό βιβάν, χάι φιντέλιτι, φοντί σινουάζ). 97 ΛΚΝ Εκτεταμένη μελέτη για τα σύνθετα επιρρήματα της νέας ελληνικής πραγματοποίησε η Voyatzi (2006) ΛΚΝ. 103 Οι ακολουθίες μπλακ τζακ και μιξτ γκριλ είναι καταχωρισμένες στο ΑΛΝΕ και ως απλές λέξεις μπλακτζάκ και μιξτγκρίλ αντίστοιχα, καθώς, όπως αναφέρεται στο εισαγωγικό σημείωμα, 56

75 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ 3.5 Λεξικό της Ελληνικής ως ξένης γλώσσας για μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Αποδελτιώσαμε επίσης το Λεξικό της Ελληνικής ως ξένης γλώσσας (ΛΕΞΓ) για μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης το οποίο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του υποέργου «Δημιουργία λεξικού για εφήβους» του Προγράμματος «Εκπαίδευση Μουσουλμανοπαίδων» ( ). Από τα λήμματα που απαρτίζουν το σύνολο του λεξικού, απομονώσαμε περίπου σύνθετες λέξεις της δομής ΕΟ (π.χ. χριστουγεννιάτικο δέντρο) και 15 σύνθετα που αποτελούνται από ΕΕΟ (π.χ. μέγιστος κοινός διαιρέτης). Όπως αναφέρεται στον πρόλογο του λεξικού (ΛΕΞΓ 2007: 6), υιοθετήθηκε η αυτόνομη καταχώριση των πολυλεκτικών σχηματισμών, ώστε να διευκολύνεται σημαντικά η αναζήτηση από τον χρήστη 104. Ακολουθεί ένα ενδεικτικό απόσπασμα από το εν λόγω λεξικό: το χριστουγεννιάτικο δέντρο ΟΥΣ.: το χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα αληθινό ή ψεύτικο έλατο που στολίζουμε τα Χριστούγεννα: Κρέμασε πολύχρωμα στολίδια και φωτάκια στο χριστουγεννιάτικο δέντρο. η χωριάτικη σαλάτα ΟΥΣ.: η χωριάτικη σαλάτα φτιάχνεται με ντομάτα, αγγούρι, τυρί φέτα, ελιές, κρεμμύδι, πιπεριά, λάδι και ρίγανη: Το καλοκαίρι τρώμε συχνά χωριάτικη σαλάτα, γιατί είναι πολύ δροσερή. Ακόμη και όταν το επίθετο ή το ουσιαστικό που αποτελούν συνθετικά πολυλεκτικής μονάδας είναι καταχωρισμένα ως απλές λέξεις στο λεξικό, η σύνθετη λέξη καταχωρίζεται ως αυτόνομο λήμμα: ο ψυχρός, η ψυχρή, το ψυχρό ΕΠΙΘ.: 1. όταν κάτι είναι ψυχρό, έχει χαμηλή θερμοκρασία (= κρύος θερμός, ζεστός): Φύσηξε ψυχρός αέρας και τα φυτά πάγωσαν. «πρόκειται για το νεοελληνικό λεξικό με το μεγαλύτερο αριθμό λημμάτων, ενώ ταυτόχρονα παρέχεται μια πληρέστερη εικόνα της νεοελληνικής πολυτυπίας». 104 Κατά την αποδελτίωση του λεξικού, εντοπίσαμε σύνθετες λέξεις και στο εσωτερικό κάποιων λημμάτων, όπως για παράδειγμα το σύνθετο εκπαιδευτική εκδρομή, το οποίο περιέχεται στο παράδειγμα που παραθέτει το λεξικό για να περιγράψει το επίθετο εκπαιδευτικός: «ο εκπαιδευτικός, η εκπαιδευτική, το εκπαιδευτικό ΕΠΙΘ.: 1. εκπαιδευτικό είναι κάτι που έχει σχέση με την εκπαίδευση ή τους εκπαιδευτικούς: Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα διακρίνεται σε τρεις βαθμίδες εκπαίδευσης. 2. εκπαιδευτικό είναι κάτι όταν υπάρχει ή γίνεται για να προσφέρει εκπαίδευση: Πήγαμε εκπαιδευτική εκδρομή στις Μυκήνες». 57

76 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ 2. ψυχρός είναι ένας άνθρωπος που δε δείχνει αγάπη, ενθουσιασμό ή συμπάθεια (= τυπικός ζεστός, εγκάρδιος): Στην πρώτη μας γνωριμία ήταν πολύ ψυχρή απέναντί μου. 3. λέμε ότι κάποιος είναι ψυχρός, δεν έχει συναισθήματα, δε συγκινείται εύκολα (= αναίσθητος, απαθής): Ήταν ψυχροί δολοφόνοι, που σκότωναν αθώους. ο ψυχρός πόλεμος ΟΥΣ.: ψυχρός πόλεμος είναι οι κακές σχέσεις ανάμεσα σε δύο ή περισσότερες χώρες σε περίοδο ειρήνης: Η Αμερική και η Ρωσία πέρασαν μια μεγάλη περίοδο ψυχρού πολέμου. i Ο ψυχρός πόλεμος δεν έχει πληθυντικό αριθμό. 105 η γιορτή (της γιορτής, των γιορτών) ΟΥΣ.: 1. γιορτή λέμε την ημέρα που οι άνθρωποι έχουν συμφωνήσει να τιμούν κάποιο σπουδαίο γεγονός (= εορτή): Το Ραμαζάνι είναι θρησκευτική γιορτή των μουσουλμάνων. 2. για τους χριστιανούς, γιορτή είναι η ημέρα που τιμούν κάποιον άγιο και γιορτάζουν όσοι έχουν το όνομά του: Τον λένε Νίκο και έχει τη γιορτή του στις 6 Δεκεμβρίου. 3. η γιορτή είναι κάτι που οργανώνουμε για να δείξουμε τη χαρά μας για κάποιο ευχάριστο γεγονός: Θα κάνει γιορτή επειδή πήρε το πτυχίο του. η κινητή γιορτή ΟΥΣ.: η κινητή γιορτή είναι μια θρησκευτική γιορτή που δε γιορτάζεται κάθε χρόνο την ίδια ημερομηνία ( ακίνητη γιορτή): Το Πάσχα και η Πεντηκοστή είναι κινητές γιορτές. 106 Όπως δηλώνεται στον πρόλογο του λεξικού, ο «τίτλος του λήμματος» μπορεί να είναι: α) μονολεκτικός, π.χ. το αεροπλάνο, το δελφίνι κτλ., και β) πολυλεκτικό σύνολο, δηλαδή σύνολο λέξεων των οποίων η σημασία δεν εξάγεται άμεσα από τη σημασία των επιμέρους λέξεων. 105 Παρατηρούμε επίσης ότι παρέχεται η πληροφορία ότι η συγκεκριμένη πολυλεκτική σύνθετη μονάδα δεν απαντά στον πληθυντικό αριθμό, πληροφορία η οποία, όπως ήδη προαναφέραμε, δεν περιέχεται στα άλλα έντυπα λεξικά που μελετήσαμε. 106 Να σημειώσουμε ότι η σύνθετη λέξη κινητή γιορτή δεν είναι καταχωρισμένη κάτω από το λήμμα γιορτή, αλλά στην κανονική αλφαβητική σειρά (στο γράμμα Κ), κάτι που αποδεικνύει ότι δε θεωρείται υπολήμμα του απλού ουσιαστικού, αλλά τελείως ξεχωριστό λήμμα. 58

77 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Στα πολυλεκτικά σύνολα περιλαμβάνονται: α) συμφραστικά σύνολα: λεξικές φράσεις (επιθετικές ή ονοματικές), π.χ. παιδική χαρά, ιπτάμενο δελφίνι, ηλεκτρονικός υπολογιστής β) εκφράσεις 107, π.χ. ρίχνω άδεια να πιάσω γεμάτα, φάε τη γλώσσα σου, βγαίνω από τα ρούχα μου, μου τη δίνει, στα γρήγορα, βρέξει χιονίσει, τα χάνω, πράσινα άλογα. 3.6 Σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου Προκειμένου να εμπλουτίσουμε το ηλεκτρονικό μας λεξικό με λεξικές μονάδες που δεν περιλαμβάνονται στα έντυπα λεξικά που μελετήσαμε, ανατρέξαμε σε σώμα κειμένων δημοσιογραφικού λόγου της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ περίπου λέξεων 108. Πραγματοποιήθηκε προεπεξεργασία του σώματος κειμένων μέσω του αυτόματου αναλυτή Unitex (βλ. υποκεφ. 6.3), η οποία συνίσταται στον τεμαχισμό του κειμένου σε προτάσεις 109, την αναγνώριση των λεξικών μονάδων και τον διαχωρισμό τους σε απλές και σύνθετες. Επιπλέον, το συγκεκριμένο σώμα κειμένων έχει χαρακτηριστεί με πληροφορίες που αφορούν τον συγγραφέα, την ημερομηνία εμφάνισης, την πηγή, το κειμενικό είδος, όπως επίσης και τη μακροδομή και μικροδομή των κειμένων (Ioannidou κ.ά. 2005). Ακολουθεί ένα αντιπροσωπευτικό απόσπασμα από το εν λόγω σώμα κειμένων: BeginArticle 110 Σύντομη είδηση ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ {S}ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ {S}Κολοσσιαίο άγαλμα βασίλισσας στο φως 107 Όπως τονίζεται στον πρόλογο, γίνεται «σαφής δήλωση στο λεξικό φράσεων και εκφράσεων της νέας ελληνικής, που ξεπερνούν τα όρια της λέξης και έχουν συγκεκριμένη σημασία και τρόπους διατύπωσης» (ΛΕΞΓ 2007: 7). 108 Το σώμα κειμένων αυτό, το οποίο παραχωρήθηκε στο ΕΜΕΛ από τον C. Fairon του Πανεπιστημίου UCL (Université Catholique de Louvain) του Βελγίου, περιλαμβάνει άρθρα του πρώτου τριμήνου του έτους Συμβολίζεται με το λατινικό γράμμα {S}. 110 Δηλώνει την αρχή του άρθρου. 59

78 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ {S} Το μεγαλύτερο άγαλμα που ήρθε μέχρι σήμερα στο φως στην περιοχή της Βόρειας Αιγύπτου ανακάλυψαν οι αρχαιολόγοι, σύμφωνα με τον Αιγύπτιο υ- πουργό Πολιτισμού Φαρούκ Χόσνι.{S} Απεικονίζει γυναικεία μορφή, μία από τις συζύγους του Φαραώ Ραμσή Β', έχει ύψος 3 μέτρα και ζυγίζει 100 τόνους και είναι καμωμένη από κοκκινωπό γρανίτη. {S} Το εντυπωσιακό γλυπτό βρέθηκε από ομάδα Αιγυπτίων και Γερμανών αρχαιολόγων κατά τη διάρκεια ανασκαφών στην περιοχή του Μπελ Μπάστα, 100 χλμ βόρεια του Καΐρου, και μέχρι στιγμής δεν έχει αποκαλυφθεί μετά βεβαιότητος η ταυτότητά του.{s} Κι αυτό γιατί δεν έχει διευκρινιστεί ακόμη αν το κολοσσιαίο άγαλμα αναπαριστά τη βασίλισσα Μερίτ Αμέν ή τη βασίλισσα Νεφερτάρι, που και οι δύο ήταν σύζυγοι του Φαραώ Ραμσή Β', ο οποίος βασίλευσε στην Αίγυπτο από το 1304 έως το 1237 π.χ. BeginArticle Σύντομη είδηση ΚΟΣΜΟΣ {S}Πολικό ψύχος-φονιάς {S} Περισσότεροι από Ρώσοι έχουν μείνει χωρίς θέρμανση, λόγω βλαβών που παρουσιάστηκαν στις θερμαντικές εγκαταστάσεις, ενώ η χώρα ζει τον πιο παγωμένο χειμώνα των τελευταίων 15 ετών. {S} Περίπου 250 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους από τις αρχές του χρόνου λόγω του δριμύτατου ψύχους, καθώς στη Μόσχα το θερμόμετρο έδειξε μέχρι και 37 βαθμούς υπό το μηδέν.{s} Τουλάχιστον 15 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους στη Ρίγα της Λετονίας εξαιτίας των χαμηλών θερμοκρασιών, που έφτασαν τους 37 βαθμούς υπό το μηδέν, ανακοίνωσαν κυβερνητικές πηγές, που διευκρίνισαν ότι τα θύματα ήταν άστεγοι.{s} Ένα στρώμα πάγου 70 εκατοστών που έχει καλύψει τα νερά στη Βόρεια Βαλτική εμποδίζει κάθε δραστηριότητα στο λιμάνι της Ρίγας.{S} Το ίδιο συμβαίνει και ανοικτά της Πετρούπολης, όπου 50 πλοία έχουν ακινητοποιηθεί εξαιτίας των πάγων. {S} Οι ισχυροί άνεμοι και οι χαμηλές θερμοκρασίες που επικρατούν εδώ και περίπου ένα μήνα στη Βόρεια Ινδία, στο Μπανγκλαντές και στο Νεπάλ έχουν προκαλέσει μέχρι τώρα τον θάνατο περισσότερων από 800 ανθρώπων, κυρίως αστέγων. 60

79 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Με τη μέθοδο των κανονικών εκφράσεων 111 αναζητήσαμε συνδυασμούς ακολουθιών της δομής που μελετάμε. Ειδικότερα, ζητήσαμε από τον αναλυτή κειμένων να εντοπίσει όλες τις ακολουθίες που αποτελούνται από ένα επίθετο του οποίου θα έπεται ένα ουσιαστικό (<Α> <Ν>) 112. Λόγω του ότι δε βάλαμε κανέναν περιορισμό στην αναζήτησή μας, στα α- ποτελέσματα που λάβαμε από το σύστημα υπήρχαν και πολλαπλά λαθεμένα α- ποτελέσματα. Ενδεικτικά, στα αποτελέσματα περιέχονταν δομές, όπως: α) ήπιε νερό, καθώς ο τύπος ήπιε είναι διπλά καταχωρισμένος στα ηλεκτρονικά λεξικά που είναι ενσωματωμένα στο σύστημα τόσο ως ονοματικός τύπος (κλιτική πτώση του επιθέτου ήπιος-α-ο) όσο και ως ρηματικός τύπος (γ πρόσωπο αορίστου του ρήματος πίνω), β) πας σινεμά, καθώς το ρήμα πηγαίνω και το επίθετο πας-πάσα-παν έχουν κοινούς τύπους, γ) Παντελή Λαγού (κύριο όνομα), καθώς ο τύπος Παντελή αντιστοιχεί τόσο στο επίθετο ο, η παντελής-το παντελές όσο και στο κύριο όνομα Παντελής 113, όπως επίσης και ο τύπος Λαγού περιγράφει τόσο το επώνυμο όσο και τη γενική πτώση του κοινού ονόματος 114. Επιπλέον, στα αποτελέσματα περιλαμβάνονταν και τίτλοι εκπομπών οι ο- ποίοι αποτελούνται από επίθετο και ουσιαστικό, όπως Τρίτη Ματιά, που όμως δεν αφορούν την παρούσα έρευνα. Τέλος, στα αποτελέσματα περιέχονταν και διλεκτικές δομές οι οποίες όμως αποτελούν τμήμα μιας μεγαλύτερης πολυλεκτικής σύνθετης ακολουθίας. Για παράδειγμα, η ονοματική οντότητα Βασιλική Εταιρεία, που αποτελεί τμήμα της 111 Πρόκειται για απόδοση του όρου regular expression. Η μέθοδος των κανονικών εκφράσεων επιτρέπει τον εντοπισμό ακολουθιών και τον υπολογισμό συχνοτήτων εμφάνισης συγκεκριμένων δομών σε σώματα κειμένων. 112 Ο λόγος που βάλαμε τα αρχικά γράμματα Α για το επίθετο και Ν για το ουσιαστικό σε αγκύλες, ήταν για να συμπεριληφθούν στα αποτελέσματα όλοι οι κλιτοί τύποι των δύο αυτών γραμματικών κατηγοριών. 113 Οι Γάκης κ.ά. (1999: 62) κατατάσσουν αυτού του είδους τις αμφισημίες όπου ταυτίζονται ορθογραφικά λέξεις διαφορετικής ετυμολογικής προέλευσης, στην κατηγορία των συμπτωματικών μορφοσυντακτικών ασαφειών. Επιπλέον, εκτεταμένη μελέτη για την άρση των μορφολογικών αμφισημιών πραγματοποίησε η Ιωαννίδου (2006). 114 Κοινά ονόματα λέγονται τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα από το ίδιο είδος, καθώς και αφηρημένες έννοιες, ενώ τα ουσιαστικά που σημαίνουν ορισμένο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα λέγονται κύρια ονόματα (Τριανταφυλλίδης [1941] 2005). 61

80 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ευρύτερης ονοματικής οντότητας Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου 115. Στη συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί το αποτέλεσμα να θεωρήθηκε λαθεμένο, όμως ανάλογες δομές μπορεί να αποτελέσουν εναύσματα για περαιτέρω έρευνα και εντοπισμό ονοματικών οντοτήτων 116. Απομονώσαμε περίπου ακολουθίες της δομής ΕΟ και 100 ακολουθίες περίπου της δομής ΕΕΟ. Ενδεικτικά, παραθέτουμε κάποια παραδείγματα: αναστάσιμο γεγονός ανοσοβιολογική ανεπάρκεια αξονική πυελογραφία ατομικό ρολόι γλυκόξινη σος δεξιός μπακ δεξιός χαφ λιαστή ντομάτα αστικό κοινωνικό σύστημα διεθνές τραπεζικό σύστημα εργοδοτική ασφαλιστική εισφορά ψηφιακή φωτογραφική μηχανή λαπαροσκοπική χειρουργική επέμβαση Αποτελεί απόδοση στην ελληνική γλώσσα της ονοματικής οντότητας Royal Society of London. 116 Τέτοιες δομές ονομάζονται στα γαλλικά mots déclencheurs και μπορεί να είναι εσωτερικοί ενδείκτες δηλαδή να αποτελούν τμήμα της ονοματικής οντότητας ή εξωτερικοί ενδείκτες δηλαδή να μην αποτελούν τμήμα της ονοματικής οντότητας (McDonald 1996, Friburger 2002, Martineau κ.ά. 2007). 117 Στα αποτελέσματα που πήραμε από το σύστημα, οι σύνθετες λέξεις βρίσκονταν στην κλιτή τους μορφή. 62

81 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ 3.7 Προσωπικό αρχείο Ένα μέρος των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων (περίπου 600) συγκεντρώθηκαν από προσωπικά αναγνώσματα τόσο του έντυπου όσο και του ηλεκτρονικού τύπου κατά την περίοδο Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ι- στοσελίδες Ακολουθούν κάποια από τα πολυλεκτικά σύνθετα που καταγράψαμε από τις προαναφερθείσες πηγές: αθλητικός διαιτολόγος ακροβατική γιόγκα ανοιχτό σάντουιτς διαδικτυακή κόπωση επιλεκτική χρεοκοπία ηλεκτρονικό φροντιστήριο ιατρικός τουρισμός μουσικό χαλί πράσινο σπίτι φυσικός αποσμητικός κρύσταλλος χρόνιος νευροπαθητικός πόνος Κοινωνικό Οικιακό Τιμολόγιο διαπεριφερειακό ελεγκτικό κέντρο αλλεργική δερματική δοκιμασία 3.8 Δυσκολίες συλλογής του υλικού Όπως συμπέρανε η Bonan-Garrigues (1993: 29), «τα έντυπα λεξικά περιλαμβάνουν ορισμούς, των οποίων οι λέξεις παραπέμπουν σε άλλες λέξεις των οποίων οι ορισμοί περιέχουν άλλες λέξεις που με τη σειρά τους παραπέμπουν σε άλλες λέξεις κ.ο.κ.». Αυτός ο τρόπος καταχώρισης δεδομένων στα έντυπα λεξικά είχε ως αποτέλεσμα να καταγράψουμε κάποιες λεξικές μονάδες παραπάνω από μία φορές. 63

82 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Επιπλέον, παρατηρήσαμε ότι η ίδια ακολουθία μπορεί αφενός να απαντά δύο φορές μέσα στο ίδιο λεξικό και αφετέρου να βρίσκεται σε διαφορετικούς αριθμούς. Λόγου χάρη, η σύνθετη λέξη αναγνωριστικό αεροπλάνο βρίσκεται στο ΛΚΝ τόσο στο λήμμα αεροπλάνο όσο και στο λήμμα αναγνωριστικός. Στην πρώτη περίπτωση βρίσκεται στον ενικό αριθμό, ενώ στη δεύτερη περίπτωση είναι καταχωρισμένο στον πληθυντικό αριθμό: αεροπλάνο το [aeropláno] Ο39 : εναέριο μεταφορικό ή συγκοινωνιακό μέσο με φτερά και μηχανή αεροσκάφος: ~ με έλικες, ελικοφόρο. Αεριωθούμενο / πυραυλοκίνητο / επιβατικό / μεταφορικό / μεταγωγικό / πολεμικό / βομβαρδιστικό / καταδιωκτικό / αναγνωριστικό ~. αναγνωριστικός -ή -ό [anaγnoristikós] Ε1 : α.(στρατ.) που είναι κατάλληλος ή που γίνεται για αναγνώριση, για εξερεύνηση μιας περιοχής, με σκοπό τη συγκέντρωση πληροφοριών: Aναγνωριστικά αεροπλάνα Στην περίπτωση του σύνθετου ονόματος εθνικιστής αντάρτης και οι δύο καταχωρίσεις είναι στον πληθυντικό αριθμό, ενώ το σύνθετο απαντά και στον ενικό: εθνικιστής ο [eθnikistís] Ο7 θηλ. εθνικίστρια [eθnikístria] Ο27 (ως επίθ.): Εθνικιστές αντάρτες αντάρτης [andártis] Ο10 θηλ. αντάρτισσα [andártisa] Ο27 εθνικιστές / κομμουνιστές / μουσουλμάνοι αντάρτες Όσον αφορά τα ουσιαστικοποιημένα επίθετα, στο ΛΚΝ η ουσιαστικοποίηση του επιθέτου δηλώνεται εισάγοντας το ουσιαστικό που απαλείφεται σε παρένθεση. Παρατηρήσαμε όμως μια έλλειψη συστηματικότητας. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του σύνθετου ονόματος έφεδρος αξιωματικός -το οποίο απαντά και ως απλή λέξη έφεδρος- στην καταχώριση που βασίζεται στο επίθετο της α- κολουθίας δηλώνεται η ουσιαστικοποίηση, ενώ στην καταχώριση του ουσιαστικού αξιωματικός δε δηλώνεται η ουσιαστικοποίηση. Οι δύο καταχωρίσεις στο εν λόγω λεξικό έχουν ως εξής: έφεδρος ο [éfeδros] Ο19 : στρατεύσιμος που ανήκει στην εφεδρεία (ειδικότ., και ως επίθ.): ~ (αξιωματικός), κληρωτός που υπηρετεί ως αξιωματικός και που μπορεί να προαχθεί έως το βαθμό του λοχαγού αξιωματικός ο [aksiomatikós] Ο17 θηλ. αξιωματικός [aksiomatikós] Ο34 & (οικ.) αξιωματικίνα [aksiomatiína] Ο26 Έφεδρος ~ 64

83 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Στο ΛΝΕΓ χαρακτηρίζονται ως φράσεις τόσο ακολουθίες που παρουσιάζουν υψηλό βαθμό παγίωσης και συνεπώς εντάσσονται στο λεξικό των σύνθετων ονομάτων, όπως αρμένικη επίσκεψη, μαύρος χρυσός, ποιμενικός σκύλος, πνευματικός αδελφός, αλλά και ακολουθίες οι οποίες παρουσιάζουν μεγάλη συχνότητα στα κείμενα, αλλά δεν υπακούουν στα κριτήρια της παγίωσης, όπως ιλιγγιώδης ταχύτητα, ιλιγγιώδεις ρυθμοί, απλανές βλέμμα. Επίσης, στα έντυπα λεξικά συχνά γίνεται παράθεση πολλών επιθέτων ή ουσιαστικών στη σειρά συγχέοντας ελεύθερες ακολουθίες και σύνθετες λέξεις. Για παράδειγμα, στο ΛΝΕΓ στο εσωτερικό του λήμματος χαρακτηριστικό συναντήσαμε τις καταχωρίσεις έχω αρμονικά/ελληνικά/εξωτικά/αδρά χαρακτηριστικά εκ των οποίων ενσωματώσαμε στο λεξικό μόνο τις ακολουθίες ελληνικά χαρακτηριστικά και εξωτικά χαρακτηριστικά. Μια άλλη δυσκολία που αντιμετωπίσαμε είναι ότι στα έντυπα λεξικά δεν υπάρχει συστηματικότητα ως προς τον χαρακτηρισμό των μονάδων ως όρων. Για παράδειγμα, το ΛΚΝ χαρακτηρίζει την ακολουθία ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία ως όρο της Μετρικής, ενώ την ακολουθία ζευγαροπλεχτή ομοιοκαταληξία δεν τη χαρακτηρίζει ως όρο. Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, προσθέσαμε την πληροφορία και στη δεύτερη ακολουθία, καθώς και σε άλλες παρόμοιες προφανείς παραλείψεις. 3.9 Περιγραφή της δομής του λεξικού των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων Το ηλεκτρονικό μορφολογικό λεξικό που κατασκευάζουμε στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας αποτελείται από: α) Παγιωμένα σύνθετα κοινά ουσιαστικά Όπως συμπεραίνει η Poncet-Montange (1991: 92), οι λεξικές μονάδες που είναι παγιωμένες και δεν παρουσιάζουν συνθετικότητα ούτε συντακτική ούτε σημασιολογική δεν απαιτούν ανάλυση σε επίπεδο συγχρονίας και αρκεί να καταχωριστούν στο λεξικό. Για παράδειγμα, οι πολυλεκτικές μονάδες αποδιοπομπαίος τράγος και αποφράδα ημέρα αφενός περιγράφουν ένα σταθερό αντικείμενο αναφοράς και αφετέρου δεν επιδέχονται κανένα μετασχηματισμό. β) Ημιπαγιωμένα σύνθετα κοινά ουσιαστικά Όπως προείπαμε (βλ. υποκεφ. 1.4), η πλειονότητα των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων δεν παρουσιάζει πλήρη παγίωση. Παρατηρούμε δηλαδή παραδειγματική ευλυγισία, γεγονός που καθιστά την κατηγορία που μελετάμε ιδιαι- 65

84 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ τέρως παραγωγική 118. Η αυξημένη παραγωγικότητα έγκειται τόσο στην εναλλαγή του επιθέτου όσο και του ουσιαστικού. Ως παραδείγματα παραθέτουμε τις παρακάτω ακολουθίες: οικονομική εφημερίδα/δραστηριότητα/πολιτική/κρίση/υπηρεσία/βοήθεια φιλανθρωπικό/αστυνομικό/αναμορφωτικό/σωφρονιστικό κατάστημα Όπως διαπιστώνει και η Monceaux (1993: 20), οι δομές ΕΟ είναι συνθετικές, στο μέτρο που υπάρχει η δυνατότητα αντικατάστασης ενός από τα συνθετικά και κατασκευής ενός νέου παραδείγματος όπου τα συνθετικά διατηρούν τη σημασία που έχουν και εκτός της σύνθετης μονάδας. Ωστόσο, αν διαχωρίσουμε τα συνθετικά, θα χάσουμε το αντικείμενο αναφοράς, καθώς είναι το σύνολο που αποτυπώνει αυτό που θέλουμε να περιγράψουμε. γ) Ονοματικές οντότητες Μεταξύ των ακολουθιών που καταγράψαμε από τα έντυπα λεξικά βρίσκονται 652 λεξικές μονάδες οι οποίες περιγράφουν ονοματικές οντότητες (Chinchor 1998). Οι ονοματικές οντότητες που συλλέξαμε κατανέμονται στις εξής κατηγορίες: Ανθρωπωνύμια ωραία Ελένη Μέγας Αλέξανδρος Πελοποννησιακή Γερουσία Αγιωνύμια Άγιοι Πατέρες Άγιος Γεώργιος Μέγας Κωνσταντίνος Ονόματα οργανισμών Αγροτική Τράπεζα 118 Κατά την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 145), «η μορφολογική και σημασιολογική ευλυγισία των μη μονολεκτικών μονάδων, καθώς και η ακατάπαυστη παραγωγικότητά τους τις καθιστούν το πιο παραγωγικό μέσο σχηματισμού της επιστημονικής και τεχνικής ορολογίας». 66

85 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Βρετανικό Μουσείο Ερυθρός Σταυρός Άρειος Πάγος Πάντειο Πανεπιστήμιο Τοπωνύμια Άγρια Δύση Ανατολική Ευρώπη Εύξεινος Πόντος Ηλύσια Πεδία Μικρές Αντίλλες Νέα Υόρκη Ονόματα γεγονότων Γαλλική Επανάσταση Μικρασιατική Καταστροφή Μυστικός Δείπνος Ολυμπιακοί Αγώνες Ελευσίνια Μυστήρια Ονόματα συγγραφικών έργων Αγία Γραφή Παλαιά Διαθήκη Πράσινη Βίβλος Εθνικός Ύμνος Χρονικές εκφράσεις Μεγάλη Εβδομάδα Μέσο Βασίλειο Ναυτική Εβδομάδα 67

86 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Παλαιοζωικός Αιώνας Παλαιολιθική Εποχή δ) Όροι ειδικών λεξιλογίων Αν παρατηρήσουμε ειδικά λεξιλόγια, αντιλαμβανόμαστε ότι τα ουσιαστικά αποτελούν την πλειονότητα και μεταξύ αυτών τα σύνθετα ουσιαστικά μοιράζονται τη μερίδα του λέοντος. Στο προλογικό σημείωμα του ΛΝΕΓ, ο συγγραφέας τονίζει ότι «η σημερινή γλώσσα έχει υιοθετήσει και χρησιμοποιεί στις σύνθετες ανάγκες επικοινωνίας που τη διέπουν, πολλούς όρους διαφόρων επιστημών (ιατρικής, βιολογίας, κοινωνιολογίας, πολιτικής, οικονομίας, τεχνολογίας κ.λπ.) που αποτελούν κοινό κτήμα. Τέτοιοι όροι δεν μπορούν να λείψουν από ένα λεξικό σήμερα» 119. Κατά την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 59-60), «η επιστημονική εκλαΐκευση έχει συντελέσει ώστε το γενικό λεξιλόγιο να αφομοιώνει όλο και περισσότερο όρους των ειδικών λεξιλογίων». Για τον λόγο αυτό, αν και το λεξικό που κατασκευάζουμε είναι κατά βάση λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, περιλαμβάνει περίπου λεξικές μονάδες που ανήκουν σε ειδικά λεξιλόγια. Παρακάτω παραθέτουμε κάποιους από τους όρους που καταγράψαμε: αδιάθετη κληρονομιά ακουστική αγωγιμότητα στερητικό σύνδρομο τριχοειδές αγγείο φθογγικό πάθος χημικό φαινόμενο ψυχρό μέτωπο (Νομική) (Φυσική) (Ιατρική) (Ανατομία) (Γλωσσολογία) (Χημεία) (Μετεωρολογία) Στο επίπεδο της ορολογίας, υπάρχει ως έννοια η «ορολογική ουτοπία» 120, η οποία συνίσταται στο γεγονός ότι ένας δεδομένος ορισμός αντιστοιχεί σε ένα μόνο αντικείμενο ή έννοια ή διαδικασία ή γεγονός και αντίστοιχα κάθε αντικείμενο ή έννοια ή διαδικασία ή γεγονός μπορεί να έχει μόνο έναν γλωσσι- 119 Η Ιορδανίδου (2004: ) μελέτησε την παρουσία των επιστημονικών όρων και ειδικότερα των όρων της Πληροφορικής σε λεξικά γενικής γλώσσας. 120 Πρόκειται για απόδοση του όρου utopie terminologique. 68

87 ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ κό ορισμό. Η ορολογική ουτοπία συνδέεται με τη μονοσημία, ωστόσο στην πραγματικότητα ερχόμαστε αντιμέτωποι με τις έννοιες της αμφισημίας και της πολυσημίας, καθώς υπάρχουν περιπτώσεις όπου μια πολυλεκτική μονάδα παρουσιάζει διαφορετικές χρήσεις και επομένως ανήκει σε διαφορετικές κατηγορίες (Chrobot 1999: 84). Όπως παρατηρεί και η Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: 58), «οι επιστημονικοί όροι στοχεύουν στη μονοσημία. Κάθε επιστήμη, τέχνη, επάγγελμα διαμορφώνει τη δική του ορολογία και σημαδεύει με τη δική του σφραγίδα τις λέξεις του κοινού ή του εξειδικευμένου λεξιλογίου. Επειδή όμως οι μονοσημικοί όροι εμφανίζονται σε ένα σύνολο κειμένων και συνομιλιών ετερογενών, που καλύπτουν την επιστημονική δραστηριότητα από τον χώρο της γένεσής της ως την πλέον μορφή εκλαΐκευσης, αδυνατούν να εγγυηθούν την απόλυτη μονοσημία που διεκδικούν». Παραδείγματος χάρη, η πολυλεκτική μονάδα απόλυτο μηδέν ανήκει τόσο στο ειδικό λεξιλόγιο της επιστήμης της Φιλοσοφίας όπου περιγράφει, σύμφωνα με το ΛΚΝ, «την έλλειψη του δυνατού και του πραγματικού είναι» όσο και στο λεξιλόγιο της Φυσικής και περιγράφει «τη χαμηλότερη δυνατή θερμοκρασία, που ισοδυναμεί με -273,160ºC» 121. Συνεπώς, στο λεξικό θα προβούμε σε δύο διαφορετικές καταχωρίσεις: απόλυτο(απόλυτος.a4:ns) μηδέν(μηδέν.n305:ns),nc_an+[phys] απόλυτο(απόλυτος.a4:ns) μηδέν(μηδέν.n305:ns),nc_an+[philo] ε) Νεολογισμοί Τα ειδικά λεξιλόγια αποτελούν γόνιμο έδαφος για τη νεολογία, καθώς ανανεώνονται με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι το γενικό λεξιλόγιο (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986: 57). Μία από τις επιστήμες που παρουσιάζει άνθηση τα τελευταία χρόνια είναι η επιστήμη της οικολογίας. Ως αποτέλεσμα, δημιουργούνται συνεχώς νεολογισμοί, προκειμένου να περιγραφούν καινούργιες έννοιες. Λεξικές μονάδες όπως πράσινο σπίτι, πράσινο δάνειο, πράσινα τέλη, πράσινες διακοπές κ.ά. έχουν ήδη ενταχθεί στο λεξιλόγιο της νέας ελληνικής και επομένως κρίναμε σκόπιμο να τις εντάξουμε και στο λεξικό που κατασκευάζουμε. Μια άλλη επιστήμη με ραγδαία εξέλιξη είναι η ρομποτική, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται συνεχώς λεξικές μονάδες που ανήκουν στο ειδικό αυτό λεξιλόγιο. 121 ΛΝΕΓ (2002: 247). 69

88 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Κάποιες από αυτές είναι οι εξής: ρομποτική ιατρική, ρομποτική οδοντιατρική, ρομποτική χειρουργική, ρομποτικό ελικόπτερο. Επειδή, όπως ήδη αναφέραμε, οι επιστημονικοί όροι τείνουν να εισέρχονται στο γενικό λεξιλόγιο θεωρήσαμε πρέπον να ενσωματωθούν και αυτοί οι νεολογισμοί στο λεξικό μας. 70

89 ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ 4 Τα ειδικά χαρακτηριστικά της πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας 4.1 Συσχετικό επίθετο ή ψευδοεπίθετο Το επίθετο που αποτελεί το πρώτο συνθετικό των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της δομής ΕΟ έχει μελετηθεί ευρέως και του έχουν αποδοθεί ονομασίες όπως: συσχετικό επίθετο, επίθετο σχέσεως, προσδιοριστικό επίθετο, μη επιθετικό επίθετο, μη κατηγορηματικό επίθετο, εξειδικευτικό επίθετο, ψευδοεπίθετο (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 148). Οι ιδιότητες αυτής της κατηγορίας επιθέτων έχουν μελετηθεί σε συνάρτηση με αυτές των επιθέτων που αποτελούν μέρος μιας ελεύθερης ακολουθίας ή αλλιώς των ποιοτικών επιθέτων. Καθώς όμως έχουν αναλυθεί διεξοδικά σε άλλες μελέτες (βλ. Bartning 1976, Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986, Pedreira 2000, Monceaux 2003, Valetopoulos 2003), στην παρούσα έρευνα θα αναφερθούμε εν συντομία στα χαρακτηριστικά των ψευδοεπιθέτων σε αντιδιαστολή με τα ποιοτικά επίθετα, όπως αυτά παρουσιάζονται από την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: ) Ομοιότητες ψευδοεπιθέτων με τα ποιοτικά επίθετα α) Τα ψευδοεπίθετα εξειδικεύουν το ουσιαστικό που προσδιορίζουν σε α- ντίθεση με το ίδιο το ουσιαστικό όταν χρησιμοποιείται μόνο του, π.χ. λεωφορείο - σχολικό λεωφορείο. β) Το ψευδοεπίθετο ακολουθεί τους συντακτικούς περιορισμούς που η γλώσσα επιβάλλει στο επίθετο που είναι επιθετικός προσδιορισμός μέσα στην πρόταση. Δηλαδή ως προς τη θέση το ψευδοεπίθετο προηγείται του ουσιαστικού και έπεται του άρθρου, π.χ. η/μια ατομική βόμβα 122. γ) Το ψευδοεπίθετο συμφωνεί με το ουσιαστικό που προσδιορίζει σε γένος, αριθμό και πτώση (π.χ. το λεωφορείο - το σχολικό λεωφορείο), όπως συμβαίνει και με το επίθετο που λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στο ουσιαστικό μιας ελεύθερης ακολουθίας. δ) Είναι δυνατό να παρατάσσονται ένα ποιοτικό επίθετο και ένα ψευδοεπίθετο. Στην περίπτωση αυτή, το ποιοτικό επίθετο προηγείται του ψευδοεπιθέτου 122 Στον προφορικό λόγο το ψευδοεπίθετο μπορεί να τοποθετηθεί, όπως και το ποιοτικό, ύστερα από το ουσιαστικό, αλλά με επανάληψη του οριστικού άρθρου, π.χ. η βόμβα η ατομική. Επίσης, σε περίπτωση που θέλουμε να δώσουμε έμφαση, το ψευδοεπίθετο μπορεί να έπεται του ουσιαστικού, π.χ. μια βόμβα ατομική. 71

90 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ και το ποιοτικό επίθετο προσδιορίζει το σύνολο της σύνθετης λέξης, π.χ. καινούργιος (ποιοτικό επίθετο) ηλεκτρονικός (ψευδοεπίθετο) υπολογιστής. ε) Το ψευδοεπίθετο υπόκειται στη διαδικασία της ουσιαστικοποίησης όταν αποτελεί συνθετικό πολυλεκτικής ακολουθίας, π.χ. λαϊκή αγορά λαϊκή (βλ. και κεφ. 5). Πρέπει να σημειώσουμε ότι μετά την ουσιαστικοποίησή του, το ψευδοπίθετο μπορεί να δεχτεί τον προσδιορισμό ενός ποιοτικού επιθέτου, π.χ. δακρυγόνο αέριο δακρυγόνο επικίνδυνο δακρυγόνο Διαφορές ψευδοεπιθέτων με τα ποιοτικά επίθετα α) Τα ψευδοεπίθετα, σε αντίθεση με τα ποιοτικά επίθετα, δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως κατηγορούμενα, π.χ.: ένας δικαστής που είναι δίκαιος (ποιοτικό επίθετο) *ένας δικαστής που είναι αθλητικός (ψευδοεπίθετο) Ωστόσο, το κριτήριο αυτό δεν είναι απόλυτο γιατί υπάρχουν περιπτώσεις όπου ακόμα και ένα ψευδοεπίθετο μπαίνει στη θέση του κατηγορουμένου. Η ικανότητα του ψευδοεπιθέτου να τεθεί σε θέση κατηγορουμένου εξαρτάται από τη διάφανη ή όχι γραμματική σχέση που έχει με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται: όσο πιο φανερή είναι η σχέση αυτή, τόσο λιγότερο το ψευδοεπίθετο επιδέχεται τον ρόλο του κατηγορουμένου (Bartning 1976: στο Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: ). Η Monceaux (1992: 81) συμπεραίνει ότι η δυνατότητα ενός ψευδοεπιθέτου να μπει στη θέση του κατηγορουμένου είναι πιθανή για μια κατηγορία ψευδοεπιθέτων τα οποία υποκατηγοριοποιούν το ουσιαστικό που προσδιορίζουν. Στο παράδειγμα, (1) Η κοινωνία μας περνάει οικονομική/βιομηχανική/οικολογική κ.ά. κρίση το ψευδοεπίθετο κατηγοριοποιεί το είδος της κρίσης που περνάει η κοινωνία. β) Τα ψευδοεπίθετα, σε αντίθεση με τα ποιοτικά επίθετα, δε δημιουργούν παράγωγα ουσιαστικά, π.χ.: το νευρικό σύστημα *η νευρικότητα του συστήματος γ) Τα ψευδοεπίθετα δεν επιδέχονται διαβαθμίσεις, δηλαδή δεν τροποποιούνται από επιρρήματα βαθμού και δεν τίθενται στο συγκριτικό βαθμό: νευρικό σύστημα 72

91 ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ *πολύ νευρικό σύστημα *το νευρικότερο σύστημα Όπως τονίζει η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 153), πολύ συχνά τα ψευδοεπίθετα τροποποιούνται από μια ειδική κατηγορία επιρρημάτων με περιοριστική ή αποκλειστική σημασία 123, όπως: ιδιαίτερα, αυστηρά, καθαρά, αποκλειστικά, κυρίως, κατεξοχήν, βασικά, αληθινά κτλ. 124 δ) Τα ψευδοεπίθετα συμπεριφέρονται διαφορετικά από τα ποιοτικά επίθετα στο επίπεδο της αντίθεσης (βλ. υποκεφ ). ε) Τα ψευδοεπίθετα δε συμπλέκονται με ποιοτικά επίθετα, αλλά με επίθετα όμοιά τους, π.χ.: αλλά αλλά αστικό και ποινικό δίκαιο γυναικολογική και μαιευτική κλινική *γυναικολογική και καθαρή κλινική στ) Τα ψευδοεπίθετα δεν επιτρέπουν να παρεμβάλλεται άλλο στοιχείο, π.χ. ένα ποιοτικό επίθετο, ανάμεσα σ αυτά και το ουσιαστικό που προσδιορίζουν, π.χ.: ευρύ τηλεοπτικό δίκτυο *τηλεοπτικό ευρύ δίκτυο Ο σχηματισμός του πληθυντικού αριθμού Οι πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες της δομής που μελετάμε στην παρούσα έρευνα, σε γενικές γραμμές δεν παρουσιάζουν δυσαρμονίες στον πληθυντικό αριθμό 125, π.χ.: 123 Πρόκειται για απόδοση του γαλλικού όρου adverbe d exclusion. 124 Σε ανάλογη παρατήρηση οδηγήθηκε και η Monceaux (1992: 80, 1993: 30) για τις πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες της γαλλικής γλώσσας με τη μορφή Ουσιαστικό + Επίθετο (πρόκειται για την αντίστοιχη δομή της γαλλικής γλώσσας με αυτή που μελετάμε, καθώς στα γαλλικά το επίθετο έπεται κατά κανόνα του ουσιαστικού που προσδιορίζει). 125 Διαπιστώνουμε δυσκολίες κατά τον σχηματισμό του πληθυντικού αριθμού στις δομές Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε γενική πτώση και Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε ονομαστική. Στην 73

92 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ αρωματικό κερί αρωματικά κεριά σκληρός δίσκος σκληροί δίσκοι ψυχολογικό τραύμα ψυχολογικά τραύματα δημόσιος υπάλληλος δημόσιοι υπάλληλοι Συναντούμε, ωστόσο, ακολουθίες οι οποίες όταν τεθούν στον πληθυντικό αριθμό παύουν να αποτελούν πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες. Ως παράδειγμα, παραθέτουμε την ακολουθία σάπιο μήλο η οποία στον ενικό αριθμό είναι σύνθετη και περιγράφει ένα χρώμα, ενώ αν τεθεί στον πληθυντικό αριθμό (σάπια μήλα) χάνει τον παγιωμένο χαρακτήρα της: (2) Η Μαρία αγόρασε ένα μακρύ ξύλινο κολιέ σε αποχρώσεις του σάπιου μήλου (2α) *Η Μαρία αγόρασε ένα μακρύ ξύλινο κολιέ σε αποχρώσεις των σάπιων μήλων Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου ολόκληρη η σύνθετη ακολουθία απαντά μόνο στον ενικό αριθμό (οπότε δε σχηματίζει πληθυντικό), π.χ.: παπαγαλίστικη μάθηση σοκολατένιο μαύρισμα στεγνό καθάρισμα *παπαγαλίστικες μαθήσεις *σοκολατένια μαυρίσματα *στεγνά καθαρίσματα πρώτη περίπτωση, το α συνθετικό συνήθως κλίνεται κανονικά ακολουθώντας τους κλιτικούς κανόνες του συστήματος της νέας ελληνικής, ενώ το β συνθετικό παραμένει αμετάβλητο, π.χ. φακός επαφής, φακοί επαφής, φακών επαφής, αλλά *φακοί επαφές, *φακών επαφών (Α. Kyriakopoulou 2011: ). Στις δομές Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση (φραστικά σύνθετα), η κλίση του β συνθετικού στον πληθυντικό αριθμό προκαλεί προβλήματα, π.χ.: ταξίδι-αστραπή, ταξίδια-αστραπή,?ταξίδια-αστραπές (Γαβριηλίδου 1995 και Γαβριηλίδου & Νάκας 2002). 74

93 ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ Επιπλέον, συναντάμε και ακολουθίες που απαντούν μόνο στον πληθυντικό αριθμό είτε επειδή το ουσιαστικό της δομής δεν υφίσταται στον ενικό ούτε ως απλή λέξη, όπως η λεξική μονάδα τα οικονομικά 126 : τα οικονομικά της Ελλάδας τα δημόσια οικονομικά της Ελλάδας *το οικονομικό της Ελλάδας *το δημόσιο οικονομικό της Ελλάδας είτε επειδή η ακολουθία στο σύνολό της δεν μπορεί να τεθεί στον ενικό αριθμό: δημόσιες σχέσεις Ολυμπιακοί Αγώνες *δημόσια σχέση *Ολυμπιακός Αγώνας είτε επειδή σχηματίζουν σύνθετες μονάδες μόνο όταν βρίσκονται στον πληθυντικό αριθμό: λευκό είδος (απλή ακολουθία) λευκά είδη (σύνθετη ακολουθία) Μόνο στον ενικό αριθμό τίθενται και οι πολυλεκτικές σύνθετες μονάδες των οποίων το β συνθετικό είναι ένα περιληπτικό ουσιαστικό, π.χ.: ιατρικός κόσμος ορθόδοξος κλήρος καλλιτεχνικός χώρος λεξικός πλούτος *ιατρικοί κόσμοι *ορθόδοξοι κλήροι *καλλιτεχνικοί χώροι *λεξικοί πλούτοι Τέλος, υπάρχουν ακολουθίες οι οποίες τίθενται στον πληθυντικό αριθμό χωρίς αυτό να γίνεται εμφανές σε μορφολογικό επίπεδο, καθώς πρόκειται για δομές των οποίων το ένα από τα δύο ή και τα δύο συνθετικά είναι άκλιτες λέξεις, π.χ.: το φιμέ τζάμι τα φιμέ τζάμια το τριγωνικό ντεκολτέ τα τριγωνικά ντεκολτέ 126 Με τη σημασία των εσόδων και των εξόδων ενός ανθρώπου ή μιας χώρας. 75

94 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ το μπλου τζιν τα μπλου τζιν Το γένος της πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας Στην κατηγορία ΕΟ, το ουσιαστικό της δομής ορίζει το γένος της σύνθετης μονάδας (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 149 & 162, Τ. Kyriacopoulou 2005: 116) 127, καθώς, όπως αναφέραμε και στην παράγραφο (γ), «το ψευδοεπίθετο συμφωνεί με το ουσιαστικό που προσδιορίζει σε γένος, αριθμό και πτώση», π.χ.: ο αξιωματικός ο απόστρατος αξιωματικός (απλό ουσιαστικό σε αρσενικό γένος) (πολυλεκτικό σύνθετο ουσιαστικό σε αρσενικό γένος) η αντιπολίτευση η αξιωματική αντιπολίτευση (απλό ουσιαστικό σε θηλυκό γένος) (πολυλεκτικό σύνθετο ουσιαστικό σε θηλυκό γένος) το κριτήριο το αξιολογικό κριτήριο (απλό ουσιαστικό σε ουδέτερο γένος) (πολυλεκτικό σύνθετο ουσιαστικό σε ουδέτερο γένος) Σε έναν περιορισμένο αριθμό πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων, το γένος δεν προκύπτει από το γένος των συνθετικών τους. Λόγου χάρη, στη σύνθετη ακολουθία ντεμί σεζόν το επίθετο ντεμί είναι άκλιτο και το ουσιαστικό σεζόν είναι θηλυκού γένους. Όμως η ακολουθία στο σύνολό της περιγράφει αφενός ένα σύνθετο επίθετο (π.χ. ένα παντελόνι ντεμί σεζόν) και αφετέρου ένα ουσιαστικό τόσο θηλυκού όσο και ουδέτερου γένους (η/το ντεμί σεζόν) (Τ. Kyriacopoulou 2005: 118). Υπάρχουν ακολουθίες που απαντούν σε δύο γένη, αρσενικό και θηλυκό, χωρίς μορφολογική παραλλαγή του ουσιαστικού (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Χειλά-Μαρκοπούλου 2003: 27, Τ. Kyriacopoulou 2005: 117), π.χ.: 127 Το ίδιο συμβαίνει και στην αντίστοιχη δομή της γαλλικής γλώσσας (Silberztein 1990: 76). 76

95 ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ο υπάλληλος η υπάλληλος ο ιδιωτικός υπάλληλος η ιδιωτική υπάλληλος Αυτό συμβαίνει κυρίως στα επαγγελματικά ουσιαστικά. Όπως παρατηρεί η Παυλίδου (2006: 48), «η αναγκαιότητα δήλωσης των νέων επαγγελμάτων των γυναικών αντιμετωπίστηκε με δύο τρόπους: α) με εκμετάλλευση των διγενών επαγγελματικών ουσιαστικών της καθαρεύουσας, π.χ. δημοσιογράφος, φιλόλογος, των οποίων η μορφολογική ως προς το γένος ασάφεια αίρεται με την προσθήκη του θηλυκού άρθρου, β) με επιστράτευση των καθαρά αρσενικών επαγγελματικών ουσιαστικών, π.χ. ταμίας, βουλευτής, γραμματεύς, και την προσθήκη του θηλυκού άρθρου, παραβλέποντας τη μορφολογική αντίφαση που προκύπτει». Οι Ιορδανίδου & Μάντζαρη (2005) μελέτησαν την παρουσία των θηλυκών επαγγελματικών ουσιαστικών απλών και πολυλεκτικών τόσο στα λεξικά και στις γραμματικές της νέας ελληνικής όσο και σε κείμενα του διαδικτύου και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι «η θηλυκοποίηση πραγματοποιείται σε ποσοστό 53% με την προσθήκη θηλυκής κατάληξης και σε ποσοστό 47% με τη χρήση επίκοινων τύπων» Αντίθεση Σύμφωνα με τον Leech (1974: 106), υπάρχουν τρία είδη αντίθεσης: α) η δυαδική ή απόλυτη αντίθεση, η οποία δεν επιδέχεται διαβαθμίσεις, π.χ. νεκρός ζωντανός, β) η πολλαπλή αντίθεση, η οποία επίσης δεν επιδέχεται διαβαθμίσεις αλλά παρουσιάζει περισσότερες από δύο εναλλακτικές λύσεις, όπως οι αντιθέσεις στα χρώματα, τα μέταλλα, τα είδη των ζώων κτλ., π.χ. χρυσός ασημένιος και γ) η πολική αντίθεση όπου τα αντιθετικά ζευγάρια αποτελούν τους πόλους μιας κλίμακας και η οποία δέχεται διαβαθμίσεις, π.χ. πλούσιος φτωχός, νέος γέρος. Τα ψευδοεπίθετα κατά κανόνα ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία εκτός από έναν μικρό αριθμό ψευδοεπιθέτων τα οποία παρουσιάζουν δυαδική αντίθεση, π.χ. πολεμική πολιτική αεροπορία. 77

96 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Στο μορφολογικό επίπεδο, η άρνηση στα ψευδοεπίθετα δεν πραγματώνεται συνήθως με άλλο επίθετο που να δηλώνει αντίθεση ή με ψευδοεπίθετο σύνθετο με αρνητικό πρόθημα αλλά με το μη, π.χ. ισορροπημένη διατροφή μη ισορροπημένη διατροφή. Ένα άλλο μορφολογικό χαρακτηριστικό που συνδέεται με την άρνηση και την αντίθεση είναι το πρόθημα αντι- ως α συνθετικό ψευδοεπιθέτων, π.χ. αντισκωριακό προϊόν, αντιπυρετικό φάρμακο (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986: ). 4.2 Ενδοκεντρικά εξωκεντρικά σύνθετα 128 Μια παράμετρος που διέπει τα σύνθετα ουσιαστικά μονολεκτικά και πολυλεκτικά είναι το ουσιαστικό-κεφαλή της εκάστοτε δομής. Για παράδειγμα, στα πολυλεκτικά σύνθετα ονόματα επιβατικό αυτοκίνητο, εκπαιδευτικό αυτοκίνητο και αστυνομικό αυτοκίνητο, το ουσιαστικό αυτοκίνητο είναι η κεφαλή των ακολουθιών και τα επίθετα επιβατικό, εκπαιδευτικό και αστυνομικό προσδιορίζουν ή κατηγοριοποιούν το ουσιαστικό-κεφαλή, το οποίο είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί και μόνο του: (3) Αγόρασα ένα επιβατικό αυτοκίνητο/αυτοκίνητο (3α) Ένα επιβατικό αυτοκίνητο είναι αυτοκίνητο Τα σύνθετα ονόματα τα οποία έχουν ένα ουσιαστικό-κεφαλή ονομάζονται ενδοκεντρικά και όλα τα άλλα είδη συνθέτων ονομάζονται εξωκεντρικά. Ένα παράδειγμα εξωκεντρικού σύνθετου ονόματος είναι η ακολουθία πληρωμένη πένα: (4) Αυτός ο δημοσιογράφος είναι πληρωμένη πένα (4α) *Η πληρωμένη πένα είναι πένα Όπως συμπεραίνει ο G. Gross (1996: 36), τα εξωκεντρικά σύνθετα είναι παγιωμένες ακολουθίες τόσο στο συντακτικό όσο και στο σημασιολογικό επίπεδο και μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για μελέτες που θα αφορούν το φαινόμενο της μεταφοράς. Από την άλλη μεριά, τα ενδοκεντρικά σύνθετα προκαλούν προβλήματα στο επίπεδο της ανάλυσης, καθώς κάποιες από τις ιδιότητές τους ταυτίζονται με αυτές των απλών ονοματικών συνόλων (G. Gross 1996: 36). Ως παράδειγμα, παραθέτουμε την ακολουθία μαύρη ζώνη ως όρο του καράτε. Εκ πρώτης όψεως, η 128 G. Gross (1996: 35-38). 78

97 ΤΑ ΕΙΔΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ ακολουθία αυτή είναι πλήρως συνθετική σε σημασιολογικό επίπεδο, δηλαδή ότι τόσο το επίθετο μαύρη όσο και το ουσιαστικό ζώνη διατηρούν τη σημασία τους. Στην πραγματικότητα όμως, η μαύρη ζώνη δεν είναι απλά μια ζώνη μαύρου χρώματος, αλλά παραπέμπει και σε μία διάκριση στο συγκεκριμένο άθλημα. Συνεπώς, η ακολουθία αυτή δεν ταυτίζεται σημασιολογικά με αυτήν που περιγράφει μια οποιαδήποτε μαύρη ζώνη, η οποία είναι μια ακολουθία με απόλυτα συνθετική σημασία. Στο συντακτικό επίπεδο, το ενδοκεντρικό και το εξωκεντρικό σύνθετο δεν παρουσιάζουν τις ίδιες ιδιότητες. Αν μελετήσουμε το σύνθετο όνομα μαύρη ζώνη και το συγκρίνουμε με το ονοματικό σύνολο η καινούργια μαύρη ζώνη, παρατηρούμε ότι, αν και η σημασία του σύνθετου ονόματος φαίνεται συνθετική, η εσωτερική του συντακτική δομή παρουσιάζει περιορισμούς. Αντιθέτως, το ε- λεύθερο ονοματικό σύνολο εμφανίζει μεγάλη ποικιλία στους προσδιορισμούς: η καινούργια μαύρη της ζώνη η ολοκαίνουργια μαύρη ζώνη της μια καινούργια μαύρη επώνυμη ζώνη Όσον αφορά το σύνθετο όνομα, οποιοσδήποτε προσδιορισμός αναφέρεται στο σύνολο της ακολουθίας (βλ. και υποκεφ ): η πολυπόθητη μαύρη ζώνη * η πολυπόθητη μαύρη καινούργια ζώνη * μια πολυπόθητη μαύρη ζώνη 79

98 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ 5 Παραλλαγές των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων Σ' αυτό το κεφάλαιο θα μελετήσουμε τις λεξιλογικές, ορθογραφικές, τυπογραφικές, φωνολογικές και μορφοσυντακτικές παραλλαγές των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων της δομής ΕΟ και ΕΕΟ της νέας ελληνικής 129, όπως αυτές παρουσιάζονται στα έντυπα λεξικά, καθώς και στο σώμα κειμένων που μελετήσαμε. Όπως παρατηρεί και ο M. Gross (1986: 4), τα είδη των παραλλαγών των σύνθετων ουσιαστικών είναι πολυάριθμα, σε τέτοιο βαθμό που καθίσταται δύσκολο το να προσδιορίσει κανείς αν μια δεδομένη ονοματική δομή αποτελεί σύνθετο ουσιαστικό ή όχι. Μια συνήθης κατηγορία γλωσσικών παραλλαγών είναι οι παραλλαγές κατονομασίας, όπως για παράδειγμα: αιώνιος ύπνος ασθενές φύλο λευκός θάνατος κακιά αρρώστια δεύτερη κατοικία Πρόκειται για τις παραλλαγές κατονομασίας που περιγράφουν τον θάνατο, τις γυναίκες, την ηρωίνη, τον καρκίνο και το εξοχικό σπίτι αντίστοιχα. Είναι ένα φαινόμενο που απαντά συχνά στις ονοματικές οντότητες, όπως για παράδειγμα τα σύνθετα αιώνια πόλη και υπέρμαχος στρατηγός που περιγράφουν τη Ρώμη και τη Θεοτόκο αντίστοιχα. Άλλες παραλλαγές κατονομασίας ονοματικών οντοτήτων είναι οι εξής: γηραιά ήπειρος Ευρώπη μαύρη ήπειρος Αφρική ασφοδελός λειμώνας Άδης Οι παραλλαγές κατονομασίας δεν αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έ- ρευνας και κατά συνέπεια δεν πραγματοποιείται η σύνδεση με το αντικείμενο αναφοράς τους. 129 Μελέτη για τις παραλλαγές της γαλλικής γλώσσας πραγματοποίησε ο Jung (1990). 80

99 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ 5.1 Λεξιλογικές παραλλαγές Εναλλαγή λόγιων τύπων με τύπους της κοινής νεοελληνικής Στη νέα ελληνική παρατηρείται πληθώρα παραλλαγών οι οποίες οφείλονται στην ταυτόχρονη παρουσία λόγιων και μη λόγιων τύπων της κοινής νεοελληνικής 130. Ανάλογες παραλλαγές εντοπίσαμε και στα πολυλεκτικά σύνθετα που μελετάμε και αφορούν τόσο το ουσιαστικό όσο και το επίθετο της εν λόγω δομής Παραλλαγές του επιθέτου εξωμήτριος κύηση (λόγιος τύπος) εξωμήτρια κύηση (μη λόγιος τύπος) λαχειοφόρος αγορά λαχειοφόρα αγορά (λόγιος τύπος) (μη λόγιος τύπος) ανάδοχος εταιρεία ανάδοχη εταιρεία (λόγιος τύπος) (μη λόγιος τύπος) εθελουσία έξοδος εθελούσια έξοδος (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) αρία φυλή άρια φυλή (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) ξηρά μπαταρία ξηρή μπαταρία (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) 130 Για τη διάκριση μεταξύ λόγιων και μη λόγιων τύπων, βλ. Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Φλιάτουρας (2004). 81

100 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ μαθητιώσα νεολαία μαθητική νεολαία (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) Παρατηρούμε ότι οι παραλλαγές αυτές εντοπίζονται κυρίως στη διαφορετική κατάληξη του λόγιου επιθέτου (εξωμήτριος + εξωμήτρια κύηση, λαχειοφόρος + λαχειοφόρα αγορά) και στον καταβιβασμό του τόνου στις λόγιες φράσεις (εθελουσία + εθελούσια έξοδος). Όσον αφορά την αυτόματη παραγωγή κλιτών τύπων των πολυλεκτικών συνθέτων (βλ. κεφ. 6), και οι δύο τύποι τόσο ο λόγιος όσο και ο τύπος της κοινής νεοελληνικής παράγονται αυτόματα κατά την κλίση Παραλλαγές του ουσιαστικού δίσεκτο έτος (λόγιος τύπος) δίσεκτος χρόνος (μη λόγιος τύπος) ιαματικό ύδωρ ιαματικό νερό (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) μητρική αγκάλη μητρική αγκαλιά (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) ποιητική αδεία ποιητική άδεια (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) σχολικός ιατρός σχολικός γιατρός (λόγιος τύπος) (μη λόγιος τύπος) αυτόπτης μάρτυς αυτόπτης μάρτυρας (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) 82

101 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Στην περίπτωση όπου η παραλλαγή εντοπίζεται στην αρχή μιας λέξης (ιατρός γιατρός), προβαίνουμε σε δύο διαφορετικές καταχωρίσεις στο ηλεκτρονικό μας λεξικό, ενώ στην περίπτωση που παρατηρείται παραλλαγή στην κλίση της λεξικής μονάδας (μάρτυς μάρτυρας), προβλέπουμε και τους δύο τύπους στο αντίστοιχο κλιτικό παράδειγμα (βλ. και υποκεφ ). Υπάρχουν ωστόσο και περιπτώσεις όπου η εναλλαγή από τη λόγια φράση σε τύπους της κοινής νεοελληνικής δεν είναι εφικτή 131, π.χ.: αλλά δούρειος ίππος *δούρειο άλογο (λόγιος τύπος) (τύπος της κοινής νεοελληνικής) Παραλλαγές του επιθέτου και του ουσιαστικού στην ίδια δ ο- μή Συχνά, ολόκληρη η δομή ΕΟ απαντά και στη λόγια και στη νεοελληνική μορφή της, λόγου χάρη: διάττων αστήρ διάττοντας αστέρας (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) χρυσούς αιών χρυσός αιώνας (λόγια φράση) (απόδοση στην κοινή νεοελληνική) χρυσούς κανών χρυσός κανόνας (λόγιος τύπος) (τύπος της κοινής νεοελληνικής) Παραλλαγές με συνώνυμες λεξικές μονάδες Παραλλαγές του επιθέτου Σε κάποιες πολυλεκτικές σύνθετε ς μονάδες, το επίθετο της ακολουθίας μπορεί να εναλλάσσεται με ένα συνώνυμό του: 131 Σε ανάλογη παρατήρηση κατέληξε και η A. Kyriakopoulou (2011: 116) για την κατηγορία σύνθετων ουσιαστικών Ουσιαστικό + Ουσιαστικό σε γενική πτώση. 83

102 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ λευκό κρασί άσπρο κρασί τελικό γράμμα ληκτικό γράμμα Παραλλαγές του ουσιαστικού Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στα ουσιαστικά: αδαμάντινο αστέρι αδαμάντινο άστρο βραδινό φαΐ βραδινό φαγητό επαπειλούμενη κύηση επαπειλούμενη εγκυμοσύνη σωματική κόπωση σωματική κούραση πνευματικό τέκνο πνευματικό παιδί χολιγουντιανή πολυτέλεια χολιγουντιανή χλιδή αλλά κρυφό σχολειό * κρυφό σχολείο 84

103 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Εναλλαγή τύπων της νέας ελληνικής με δάνειους τύπους Πρόκειται για δάνεια από την αγγλική, τη γαλλική και άλλες γλώσσες με μεταγραφή τους στη νέα ελληνική: αλλά μαύρο χιούμορ μπλακ χιούμορ μαύρη λίστα * μπλακ λίστα Εναλλαγή του ουσιαστικού με το υποκοριστικό του Το ουσιαστικό της πολυλεκτικής σύνθετης ακολουθίας ενδέχεται να εναλλάσσεται με το υποκοριστικό του: μαγικό ραβδί μαγικό ραβδάκι αναπηρικό καρότσι αναπηρικό καροτσάκι Εναλλαγή με μη γλωσσικό τύπο Εναλλαγή του επιθέτου Το επίθετο της σύνθετης λεξικής μονάδας μπορεί να αποδοθεί και με έναν μη γλωσσικό τύπο, όπως φαίνεται στα παρακάτω παραδείγματα: εικοσιτετράωρη/σαρανταοκτάωρη απεργία 24ωρη/48ωρη απεργία Εναλλαγή του ουσια στικού Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στα ουσιαστικά: φορολογικό νομοσχέδιο φορολογικό ν/σχ 85

104 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ευφωνικό νι ευφωνικό ν ευφωνικό γάμα ευφωνικό γ 5.2 Ορθογραφικές παραλλαγές Τα επίθετα και τα ουσιαστικά μιας πολυλεκτικής σύνθετης λεξικής μονάδας παρουσιάζουν και ορθογραφικές παραλλαγές Ορθογραφική παραλλαγή του επιθέτου εναίσιμος διατριβή αινέσιμος διατριβή Ορθογραφική παραλλαγή του ουσιαστικού ασφαλιστική εταιρεία ασφαλιστική εταιρία αναίμακτη εγχείρηση αναίμακτη εγχείριση 5.3 Εναλλαγή με συντετμημένους τύπους Μέσα στα κείμενα της νέας ελληνικής, συναντάμε συχνά τα πολυλεκτικά σύνθετα των κατηγοριών που μελετάμε στη συντετμημένη μορφή τους ως αρκτικόλεξα, ακρωνύμια ή συντομογραφίες. Αυτά τα είδη παραλλαγών δεν αφορούν ένα από τα συστατικά της πολυλεκτικής μονάδας, αλλά ολόκληρο το σύνθετο όνομα. Κατά τον Pottier (1985: 267), τα αρκτικόλεξα και τα ακρωνύμια αποτελούν ειδική περίπτωση σύνθετων λέξεων. Οι Κλαίρης & Μπαμπινιώτης (2009: 106) τα εντάσσουν στην ευρύτερη κατηγορία των περιφραστικών ονομάτων. 86

105 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Αρκτικόλεξα Ως αρκτικόλεξο ορίζεται «το γλωσσικό σημείο το οποίο στην κλασική μορφή του αναπαριστάνεται γραπτά με το πρώτο κεφαλαίο γράμμα της κάθε λέξης της λεξικής μονάδας της οποίας αποτελεί συντομευμένο τύπο και που έχει για σημαινόμενο το σημαινόμενο της λεξικής μονάδας και για σημαίνον το σύνολο των φωνητικών αξιών των γραπτών συμβόλων με τα οποία αναπαριστάνεται» (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 211). «Επειδή πρόκειται πράγματι για συντομογραφίες, μπορούν να έχουν τελεία στο τέλος κάθε γράμματος ή συμπλέγματος» (Κλαίρης & Μπαμπινιώτης 2009: 106) 132. Τα αρκτικόλεξα ανήκουν στην κατηγορία των ουσιαστικών αφού προέρχονται από συντόμευση λεξικής φράσης που είναι ονοματική φράση και συνήθως περιγράφουν ονοματικές οντότητες, όπως φαίνεται και στα παραδείγματα που παραθέτουμε: Ολυμπιακή Αεροπορία Ο.Α. Άρειος Πάγος Α.Π. Διεθνές Νομισματικό Ταμείο Δ.Ν.Τ. Ωστόσο, όπως παρατηρεί η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: ), όλες οι λεξικές φράσεις που αποτελούν κύρια ονόματα δε μετατρέπονται σε αρκτικόλεξα. Για να συμβεί αυτό, πρέπει η λεξική φράση να παρουσιάζει αρκετά υψηλή συχνότητα στον ειδικό τομέα όπου χρησιμοποιείται ή στο γενικό λεξιλόγιο, ώ- στε να προέλθει ουσιαστική οικονομία με τη χρήση του αρκτικόλεξου. Από τις ανάγκες της ίδιας της επικοινωνίας προκύπτει ότι η λεξική φράση που θα δώσει αρκτικόλεξο αποτελείται στην πλειονότητά της από ένα ουσιαστικό-κεφαλή, όπως ομοσπονδία, κόμμα, σύλλογος, ένωση κτλ., που αποτελεί συστατικό λεξικής φράσης που συμπληρώνεται με ένα άλλο ουσιαστικό ή επίθετο και που προσδιορίζεται από ένα άλλο ουσιαστικό ή επίθετο, που συχνά είναι γεωγραφικό όνομα, π.χ. Ελλάδα, Θεσσαλονίκη κτλ., π.χ.: Α.Σ.: Αθλητικός Σύλλογος Γ.Σ.: Γυμναστικός Σύλλογος Α.Ε.: Ασφαλιστική Εταιρεία Α.Χ.Ε.: Ανώνυμη Χρηματιστηριακή Εταιρεία 132 Οι Μήτσκα & Μιχαηλίδης (2004: ) ασχολήθηκαν με τις διαφορετικές μορφές με τις οποίες εμφανίζονται τα αρκτικόλεξα και τα ακρώνυμα στο λόγο και πρότειναν τρόπους αναπαράστασής τους στο πλαίσιο της κατασκευής ενός ηλεκτρονικού λεξικού. 87

106 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Γ.Ο.Δ.: Γερμανική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία Τα αρκτικόλεξα, όταν είναι μεγάλης συχνότητας, είναι δυνατόν να σχηματίσουν και παράγωγα με τη γνωστή διαδικασία της επιθηματικής παραγωγής, π.χ. Αθλητική Ένωση Κωνσταντινουπόλεως ΑΕΚ αεκτζής Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο ΕΑΜ εαμικός Τα αρκτικόλεξα ανήκουν στα άκλιτα μέρη του λόγου, ενώ ως προς τον α- ριθμό βρίσκονται στον ίδιο αριθμό και γένος με το ουσιαστικό-κεφαλή της λεξικής φράσης, π.χ.: ο Γενικός Γραμματέας ο Γ.Γ. το Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα το Α.Ε.Ι. Η πλούσια παραγωγή αρκτικόλεξων έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργούνται και ομόγραφα αρκτικόλεξα, π.χ.: Α.Ε.: Ανώνυμη Εταιρεία Α.Ε.: Ασφαλιστική Εταιρεία Α.Σ.Ο.: Αγροτικές Συνδικαλιστικές Οργανώσεις Α.Σ.Ο.: Αυτόνομος Σταφιδικός Οργανισμός Γ.Σ.: Γυμναστικός Σύλλογος Γ.Σ.: Γενική Συνέλευση Γ.Σ.: Γενικό Συμβούλιο Δ.Ο.Ε.: Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος Δ.Ο.Ε.: Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή Δ.Σ.: Διπλωματικό Σώμα Δ.Σ.: Διοικητικό Συμβούλιο 88

107 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Στην πράξη βέβαια δεν παρουσιάζονται προβλήματα κατανόησης, καθώς βοηθούν είτε τα συμφραζόμενα είτε το σημαίνον, αν κάποιο από τα αρκτικόλεξα έχει περάσει στον προφορικό λόγο Ακρωνύμια Τα ακρωνύμια δημιουργούνται μέσω της σύμπτυξης σε μία λέξη συνταγματικής μονάδας που συντελείται στον γραπτό λόγο με σκοπό να υιοθετηθεί από τον προφορικό, πράγμα που έχει συνέπειες ως προς την επιλογή του σημαίνοντος του ακρωνύμου. Το ακρώνυμο σχηματίζεται από το πρώτο τμήμα καθενός (συνήθως δύο) από τα συστατικά της συνταγματικής μονάδας. Το τμήμα αυτό μπορεί να ισοδυναμεί με την πρώτη συλλαβή, αλλά μπορεί και να την ξεπερνά για σημασιολογικούς λόγους ή για λόγους αρμονίας. Έτσι, το σύνολο παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά απλής λέξης, μη αιτιολογημένης, με έναν τόνο (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 214). Ελληνικά Ταχυδρομεία ΕΛ.ΤΑ. Ελληνική Αστυνομία ΕΛ.ΑΣ. Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Ο Τσοπανάκης (1998: ) εμπεριέχει στον όρο ακρώνυμα και τα αρκτικόλεξα και τα κατατάσσει στην κατηγορία των συνθηματικών λέξεων 133. Δε διαχωρίζει δηλαδή τις δύο κατηγορίες συντετμημένων τύπων παρά μόνο α- ναφέρει ότι υπάρχουν κάποια ακρώνυμα που αποτελούνται από τις αρχικές συλλαβές ενός συνόλου είτε εξ ολοκλήρου είτε εν μέρει, π.χ.: Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο ΔΗΠΕΘΕ Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα ΠΑΣΟΚ Τα αρκτικόλεξα και τα ακρώνυμα ανήκουν στη λεξική συντόμευση των λεξικών μονάδων. «Αυτός ο τρόπος συντόμευσης είναι νεολογικός για τη νέα ελληνική και αποτελεί μίμηση ξένων προτύπων. Για τους λόγους αυτούς, δεν αφθονούν τα ακρώνυμα όσον αφορά τα κοινά ουσιαστικά. Αντίθετα, όσον αφορά τα κύρια ονόματα, ένας μεγάλος αριθμός από ονόματα φίρμας, εταιρίας κτλ. σχηματίζεται με τον τρόπο αυτό όπου ο κατασκευαστής προσπαθεί να δημιουργήσει ως ένα βαθμό αιτιολογημένο γλωσσικό σημείο» (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη 1986: 215). 133 Ονομάζει επίσης τα ακρώνυμα κολοβά ψευτοσύνθετα. 89

108 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Το ηλεκτρονικό μας λεξικό περιλαμβάνει 193 αρκτικόλεξα και 15 ακρώνυμα. Ακολουθεί ένα αντιπροσωπευτικό απόσπασμα του λεξικού: Αρχείο λημματικών τύπων!ανώνυμη!βιομηχανική!εμπορική!εταιρεία.sigl,-p!ανώνυμη!εταιρεία.sigl,-p!ασφαλιστική!εταιρεία.sigl,-p!ανώτατο!εκπαιδευτικό!ίδρυμα.sigl,-p!ακαθάριστο!εθνικό!προϊόν.sigl,-p!δ!ημοκρατική!α!ν!ανέωση.acron,-p!δ!ημοκρατικό!κοινωνικό!κ!ίνημα.acron,-p!δ!ημοτικό!π!εριφερειακό!θ!έατρο.acron,-p!ε!λληνική!α!στυνομία.acron,-p Αρχείο κλιτών τύπων ΑΒΕΕ,Ανώνυμη Βιομηχανική Εμπορική Εταιρεία.SIGL ΑΕ,Ανώνυμη Εταιρεία.SIGL ΑΕ,Ασφαλιστική Εταιρεία.SIGL ΑΕΙ,Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα.SIGL ΑΕΠ,Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν.SIGL ΔΗΑΝΑ,Δημοκρατική Ανανέωση.ACRON ΔΗΚΚΙ,Δημοκρατικό Κοινωνικό Κίνημα.ACRON ΔΗΠΕΘΕ,Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο.ACRON ΕΛΑΣ,Ελληνική Αστυνομία.ACRON Συντομογραφίες Όπως συμπεραίνει η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 213), οι συντομογραφίες, όταν ξεπερνούν τα όρια της απλής λέξης, απεικονίζουν το πρώτο στοιχείο από κάθε συστατικό, π.χ.: 90

109 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ τετραγωνικό μέτρο τ.μ. ναυτικό μίλι ν.μ. Παρατηρούμε ότι οι συντομογραφίες παρουσιάζονται με μικρογράμματη γραφή 134 που συνοδεύεται από τελεία η οποία διαχωρίζει τα δύο συστατικά της σύνθετης λέξης (αν και συχνά και στα αρκτικόλεξα και στα ακρώνυμα παρατηρείται απαλοιφή της τελείας) 135, π.χ.: Ανώνυμη Εταιρεία Α.Ε. Ανώνυμη Εταιρεία ΑΕ Διεθνές Νομισματικό Ταμείο Δ.Ν.Τ. Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ΔΝΤ Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, η συντομευμένη και η πλήρης μορφή είναι παραλλαγές η μία της άλλης και γι αυτό πρέπει να συνδέονται μεταξύ τους. Επομένως, κρίνεται απαραίτητη η καταγραφή και επεξεργασία των μονάδων που ανήκουν σε αυτή τη γλωσσική κατηγορία. Στην παρούσα έρευνα, τα αρκτικόλεξα, τα ακρωνύμια και οι συντομογραφίες συνδέονται με την εκτεταμένη μορφή τους στο ηλεκτρονικό λεξικό. 5.4 Φωνολογικές παραλλαγές Παραλλαγές που οφείλονται σε αλλαγές φωνηέντων Στα συστατικά των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων παρατηρούνται παραλλαγές που οφείλονται σε αλλαγές των φωνηέντων: βουβός κινηματογράφος βωβός κινηματογράφος 134 Στο corpus μας συναντήσαμε τη συντομογραφία Τ.Θ. (ταχυδρομική θυρίδα) με μεγαλογράμματη γραφή. 135 Η απαλοιφή της τελείας μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην αυτόματη ανάλυση κειμένων, καθώς η ίδια γραφή χωρίς τελείες μπορεί να παραπέμπει σε άλλη λεξική μονάδα. Για παράδειγμα, το αρκτικόλεξο Ν.Α. παραπέμπει στα αρχικά της ονοματικής οντότητας Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση. Εάν αφαιρεθεί η μία από τις δύο τελείες (ΝΑ.), μπορεί να αντιστοιχεί ε- πίσης στη συντομογραφία του απλού επιθέτου νοτιοανατολικός, ή, ό ή του απλού επιρρήματος νοτιοανατολικά. Επίσης, το αρκτικόλεξο Ν.Δ. αποτελεί τη συντομευμένη μορφή δυο λεξικών μονάδων διαφορετικού γένους: το Νομοθετικό Διάταγμα και η Νέα Δημοκρατία, ενώ αν αφαιρεθεί η μία τελεία (ΝΔ.) αντιστοιχεί στη συντομογραφία του απλού επιθέτου νοτιοδυτικός, -ή, -ό και του απλού επιρρήματος νοτιοδυτικά. 91

110 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ αλλεργικό φτάρνισμα αλλεργικό φτέρνισμα πυροσβεστική φωλιά πυροσβεστική φωλεά σιαλογόνος αδένας σιελογόνος αδένας Παραλλαγές που οφείλονται σε αλλαγές συμφώνων και λόγιων συμφωνικών συμπλεγμάτων Παρατηρούνται επίσης παραλλαγές οι οποίες οφείλονται σε αλλαγές συμφώνων και λόγιων συμφωνικών συμπλεγμάτων: θαλασσινή άρμη θαλασσινή άλμη φυλλοβόλο δένδρο φυλλοβόλο δέντρο αναπληρωματικός παίκτης αναπληρωματικός παίχτης αδελφική συγγένεια αδερφική συγγένεια Παραλλαγές που οφείλονται στο τελικό ν (αργόν+αργό) μέλος (υγρόν+υγρό) πυρ 92

111 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ αλλά έτερον ήμισυ *έτερο ήμισυ Αυτού του είδους οι παραλλαγές προβλέπονται κατά την κλίση των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων Διαφορετικό γένος η δίστομη μάχαιρα το δίστομο μαχαίρι το κινηματογραφικό αστέρι ο κινηματογραφικός αστέρας η στρογγυλή τράπεζα το στρογγυλό τραπέζι ο καθαρός χρυσός το καθαρό χρυσάφι Στις περιπτώσεις διαφορετικού γένους, προβαίνουμε σε διαφορετικές καταχωρίσεις στο ηλεκτρονικό λεξικό. 5.5 Μορφοσυντακτικές παραλλαγές Η δομή ΕΟ Σύντμηση της πολυλεκτικής μονάδας Στα πολυλεκτικά σύνθετα παρατηρείται σύντμηση της πολυλεκτικής μονάδας σε απλή λέξη με ουσιαστικοποίηση ή με απαλοιφή του επιθέτου. Το φαινόμενο της εμφάνισης παραλλαγών στα σύνθετα ονόματα μελέτησε η Poncet- Montange (1991) στο πλαίσιο της εργασίας της για τα ονοματικά σύνολα της γαλλικής με δομή NAN (Ουσιαστικό + Επίθετο + Ουσιαστικό) και NAV (Ουσιαστικό + Επίθετο + Ρήμα) και τις παραλλαγές τους στον λόγο. Όπως συμπεραί- 93

112 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ νει, «υπάρχει μια φυσική τάση στις εκτεταμένες δομές να μετατρέπονται σε πιο συμπυκνωμένες» (1991 : 82). Ουσιαστικοποίηση του επιθέτου 136 Στα πολυλεκτικά σύνθετα παρατηρείται συντόμευση της πολυλεκτικής μονάδας σε απλή λέξη μέσω της ουσιαστικοποίησης του επιθέτου. Σύμφωνα με την Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986: 150 & 1996β: 139), η ουσιαστικοποίηση του επιθέτου μιας ονοματικής δομής προϋποθέτει ότι αυτή η δομή είναι σύνθετη. Για παράδειγμα, η ελεύθερη ακολουθία πλαστική σακούλα δεν μπορεί να υ- φίσταται ως πλαστική χωρίς το ουσιαστικό, ενώ η σύνθετη ακολουθία πλαστική επέμβαση υπόκειται σε ουσιαστικοποίηση του επιθέτου της. Ο Θαβώρης (1969: 41) χρησιμοποιεί τον όρο ουσιαστικοποίηση για να περιγράψει τα «τέλεια ουσιαστικά που προέρχονται από ουσιαστικοποιημένα επίθετα» και υποστηρίζει ότι σχεδόν κάθε επίθετο της ελληνικής είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί παράλληλα και ως ουσιαστικό με την προϋπόθεση το επίθετο να λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός ενός ουσιαστικού, έπειτα να παραλείπεται το ουσιαστικό και να απορροφάται η έννοιά του από το επίθετο. Η Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (1986 : 150) αναλύοντας το φαινόμενο της ουσιαστικοποίησης του επιθέτου, τονίζει ότι «απαλείφεται το ουσιαστικό και παραμένει ο προσδιορισμός, γιατί στην αντίθετη περίπτωση η απαλοιφή του προσδιορισμού, του στοιχείου δηλαδή που εξειδικεύει, θα αφαιρούσε τον λόγο ύπαρξης του ουσιαστικού, που έχει γενικό χαρακτήρα, και θα μετέτρεπε το ουσιαστικό σε πολύσημη λεξική μονάδα». Η πιο συχνή αλλαγή γραμματικής κατηγορίας αφορά το επίθετο που μετατρέπεται σε ουσιαστικό. Οι λόγοι αυτής της αλλαγής είναι δύο: α) Το επίθετο μαζί με το ουσιαστικό αποτελούν μια ιδιαίτερα συχνή ονοματική φράση που ειδικότερα στο λεξιλόγιο μπορεί να αποκτήσει τις ιδιότητες 136 Οι Αναστασιάδη-Συμεωνίδη κ.ά. (2012) διακρίνουν τα ουσιαστικοποιημένα επίθετα (ΟΕ) της ελληνικής στα ΟΕ με μετατροπή, τα οποία παράγονται στη μορφολογία, και στα ΟΕ με έλλειψη, που παράγονται στη σύνταξη. Στο συντακτικό επίπεδο, τα ΟΕ με μετατροπή εμφανίζονται συγχρονικά μόνο ως ουσιαστικά με εξειδικευμένη σημασία, π.χ. το λεξικό, η κριτική, το καλό, το γλυκό, το ιερό, ενώ τα ΟΕ με έλλειψη εμφανίζονται συγχρονικά και ως συστατικά λεξικών φράσεων (ή πολυλεκτικών συνθέτων) και ως ουσιαστικά, π.χ. το αστικό λεωφορείο & το αστικό, οι πανελλαδικές εξετάσεις & οι πανελλαδικές, το κινητό τηλέφωνο & το κινητό. Τα ουσιαστικοποιημένα επίθετα που αποτελούν αντικείμενο της παρούσας έρευνας ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. 94

113 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ του πολυλεκτικού συνθέτου. Έτσι το επίθετο που αποτελεί τον προσδιορισμό του ουσιαστικού αναλαμβάνει να παίξει και τον ρόλο του ουσιαστικού, δηλαδή του προσδιοριζόμενου, μετά την παράλειψη του τελευταίου. β) Αυτή η αλλαγή της γραμματικής κατηγορίας διευκολύνεται από το γεγονός ότι οι δύο κατηγορίες, του ουσιαστικού και του επιθέτου, έχουν κλιτικό σύστημα κοινό ως ένα βαθμό. Το ίδιο ισχύει και για τη μετοχή με το επίθετο και το ουσιαστικό, και έτσι είναι δυνατό η μετοχή να μετατραπεί σε ουσιαστικό (π.χ. συγκρουόμενα αυτοκινητάκια συγκρουόμενα). Βέβαια η απαλοιφή του προσδιοριζόμενου δεν έχει την κανονικότητα ενός συντακτικού μετασχηματισμού, εφόσον δεν εφαρμόζεται συγχρονικά σε κάθε πολυλεκτικό σύνθετο της μορφής ΕΟ και η ανακατηγοριοποίηση υπόκειται αυστηρά στους συντακτικούς κανόνες (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 120). Ένα μεγάλο μέρος των λεξικών μονάδων που προέρχονται από αλλαγή της γραμματικής κατηγορίας ανήκουν σε επιστημονικά και τεχνικά λεξιλόγια, όπου προτιμάται η έλλειψη για λόγους συντομίας, όχι όμως και σε βάρος της σαφήνειας, γι αυτό διατηρείται ο προσδιορισμός που εξειδικεύει το προσδιοριζόμενο (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 120), π.χ.: αστροναυτική επιστήμη αστροναυτική πληροφορική επιστήμη πληροφορική Οι Holton κ.ά. (1999: ) προβαίνουν σε αντίστοιχες παρατηρήσεις και καταλήγουν λέγοντας ότι αυτός ο τρόπος ουσιαστικοποίησης του επιθέτου είναι παραγωγικός, με την έννοια ότι εύκολα μπορούν να δημιουργηθούν νέα ουσιαστικοποιημένα επίθετα. Με βάση το κριτήριο της προβλεψιμότητας και της ποικιλίας του γένους ή του αριθμού, οι Αναστασιάδη-Συμεωνίδη κ.ά. (2012) διακρίνουν τα ουσιαστικοποιημένα επίθετα σε αυτά που προκύπτουν από έλλειψη και που έχουν συντακτικά προβλέψιμο γένος ανάλογα με το ουσιαστικό που προσδιορίζουν, ό- πως η σύνθετη λέξη το εμφιαλωμένο νερό το εμφιαλωμένο και σε αυτά που προκύπτουν από μετατροπή και έχουν συχνά μη προβλέψιμο γένος η στρατιωτική θητεία το στρατιωτικό Παρατηρούμε ότι η σύντμηση της πολυλεκτικής μονάδας θηλυκού γένους στρατιωτική θητεία είναι ένα ουδέτερο ουσιαστικό (το στρατιωτικό). 95

114 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Επιπλέον, το σύνθετο όνομα μαθηματική επιστήμη (ουσιαστικό θηλυκού γένους στον ενικό αριθμό) δε βρίσκεται στο ίδιο γένος και αριθμό με την παραλλαγή του μαθηματικά (ουδέτερο ουσιαστικό στον πληθυντικό αριθμό): η μαθηματική επιστήμη τα μαθηματικά Ωστόσο, η σημασία δε μεταβάλλεται. «Αυτή η συνωνυμία προϋποθέτει ότι η απαλοιφή του ουσιαστικού βασίζεται στην επανακατηγοριοποίηση (ουσιαστικοποίηση) του επιθέτου και ότι αυτή η έλλειψη πραγματοποιείται μετά τη λεξικοποίηση της πολυλεκτικής μονάδας» (Monceaux 1993: 216). Παρατηρούμε ακόμη ότι το ουδέτερο ενικού ενός επιθέτου χρησιμοποιείται συχνά για να δηλώσει ένα εθνικό ή διεθνές πολιτικό πρόβλημα, π.χ. το Κυπριακό (εννοείται η λέξη ζήτημα ή πρόβλημα), ενώ το ουδέτερο πληθυντικού ενός επιθέτου (συχνά ένα παράγωγο από ένα ουσιαστικό που δηλώνει μήνα) χρησιμοποιείται για να δηλώσει μια σειρά γεγονότων που έλαβαν χώρα σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, π.χ. τα Δεκεμβριανά (Αθήνα 1944). Όπως ήδη έχουμε αναφέρει, ένα επίθετο μπορεί να έχει ουσιαστικοποιηθεί τόσο πλήρως, ώστε να προσδιορίζεται και το ίδιο από άλλο επίθετο, π.χ.: εμφύλιος [πόλεμος] ο ισπανικός εμφύλιος [πόλεμος] Επιπλέον, μπορεί να αποτελέσει β συνθετικό μιας άλλης πολυλεκτικής σύνθετης μονάδας (Panayotopoulou 1992: 31), π.χ.: αναλογική ψηφοφορία αναλογική απλή αναλογική Οι Βοσκάκη & Θηλυκός (2003) έχουν πραγματοποιήσει εκτενή μελέτη των ουσιαστικοποιημένων επιθέτων της νέας ελληνικής 137 τόσο σε επίπεδο μορφολογίας όσο και σε επίπεδο αυτόματης αναγνώρισής τους μέσω πεπερασμένων αυτομάτων 138. Απαλοιφή του επιθέτου «Άλλου είδους έλλειψη είναι η παράλειψη του προσδιορισμού συνταγματικής μονάδας που αποτελεί φαινόμενο του λόγου (discours) και όχι της γλώσσας 137 Τα δεδομένα τους έχουν ενσωματωθεί στο ηλεκτρονικό λεξικό των σύνθετων λέξεων που κατασκευάζουμε. 138 Για τη μέθοδο των πεπερασμένων αυτομάτων, βλ. κεφ

115 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ (langue), π.χ. όταν χρησιμοποιείται η λεξική μονάδα πρόγραμμα αντί για τη λεξική μονάδα τηλεοπτικό πρόγραμμα, η λεξική μονάδα χάπι αντί για τη λεξική μονάδα αντισυλληπτικό χάπι 139. Ο τύπος με την έλλειψη δεν αποτελεί καινούριο σημείο, αλλά παραλλαγή σημείου. Η παράλειψη αυτή δεν είναι δυνατή όταν είναι προχωρημένος ο βαθμός λεξικοποίησης της λεξικής φράσης π.χ. *χαρά αντί για παιδική χαρά» (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: ). Άλλα παραδείγματα απαλοιφής του επιθέτου είναι τα εξής: ιπτάμενο δελφίνι δελφίνι αρτηριακή πίεση πίεση αυτόματος τηλεφωνητής τηλεφωνητής θεραπευτικός ορός ορός γραμματικό γένος γένος Ουσιαστικοποίηση και απαλοιφή του επιθέτου στην ίδια δομή Στην ίδια πολυλεκτική μονάδα είναι πιθανό να επέλθει και ουσιαστικοποίηση, αλλά και απαλοιφή του επιθέτου (Τ. Kyriacopoulou 2005: 122), π.χ.: αστικό λεωφορείο αστικό λεωφορείο Αντιστροφή στοιχείων Βασικό κριτήριο της παγίωσης των πολυλεκτικών σύνθετων μονάδων είναι η αδυναμία μεταβολής της σειράς των λέξεων: ψυχρός πόλεμος *πόλεμος ψυχρός Σε περίπτωση που συμβεί κάτι τέτοιο, παρατηρούμε αλλαγή στη σημασία (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 2000), π.χ.: καλή ώρα ώρα καλή Η Panayotopoulou (1992: 32) σημειώνει ότι «η λέξη χάπι όταν προσδιορίζεται από το οριστικό άρθρο το χωρίς την αναφορική λειτουργία του παραπέμπει στο αντισυλληπτικό χάπι, ενώ χωρίς το άρθρο αναρωτιόμαστε για τι είδους χάπι πρόκειται». 140 Η ακολουθία καλή ώρα σημαίνει «όπως, παραδείγματος χάρη», ενώ η αντίστροφη ακολουθία ώρα καλή περιγράφει μια αποχαιρετιστήρια ευχή (ΛΚΝ). 97

116 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η αντιστροφή των στοιχείων της πολυλεκτικής μονάδας δε συνεπάγεται και αλλαγή της σημασίας, π.χ.: χαμηλό βαρομετρικό βαρομετρικό χαμηλό Εναλλαγή σε πολυλεκτική σύνθετη μονάδα της δομής Ουσ ι- αστικό + Ουσιαστικόγε ν ι κ ή Η πολυλεκτική σύνθετη μονάδα που αποτελείται από ψευδοεπίθετο και ουσιαστικό αντιστοιχεί σε ένα άλλο είδος πολυλεκτικής μονάδας που αποτελείται από Ουσιαστικό + (Οριστικό άρθρο) + Ουσιαστικό σε γενική πτώση, π.χ.: κινηματογραφικός αστέρας αστέρας του κινηματογράφου βαθιά δομή δομή βάθους Με τον όρο αντιστοιχία δεν εννοείται ότι πρόκειται οπωσδήποτε για σημασιολογικά ταυτόσημες δομές ούτε ότι πραγματώνονται στον λόγο και οι δύο τύποι (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: ). Ο M. Gross (1981a: 215) υποστηρίζει ότι «τα ζεύγη που συνδέονται σε επίπεδο σύνταξης και μορφολογίας με τη σχέση (Ουσιαστικό) + Επίθετο = (Ουσιαστικό) + του + (Ουσιαστικό) 141 στα γαλλικά π.χ. (παραγωγή) γαλλική 142 = (παραγωγή) της Γαλλίας 143 όπου το επίθετο είναι μορφολογικά σύνδρομο με το ουσιαστικό είναι πολυάριθμα και πολύ παραγωγικά κυρίως με τους γεωγραφικούς και τεχνικούς όρους». Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου η α δομή ισοδυναμεί σημασιολογικά με τη β δομή αλλά διαφοροποιείται σημαντικά ως προς τη μορφολογία, καθώς το ψευδοεπίθετο παράγεται από θέμα που δεν εμφανίζεται σήμερα ως ελεύθερος τύπος της νέας ελληνικής, π.χ. ρινική κοιλότητα κοιλότητα της μύτης (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 1986: 167). 141 (N) Adj = (N) de N. 142 Υπενθυμίζουμε ότι στη γαλλική γλώσσα ο προσδιορισμός έπεται του ουσιαστικού στο οποίο αναφέρεται. 143 (production) française = (production) de la France. 98

117 ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Η δομή ΕΕΟ Ουσιαστικοποίηση του επιθέτου Στις δομές ΕΕΟ, η ουσιαστικοποίηση του δεύτερου επιθέτου της ακολουθίας συνεπάγεται και ταυτόχρονη απαλοιφή του ουσιαστικού: λαϊκή απογευματινή παράσταση λαϊκή απογευματινή διθέσιο δημοτικό σχολείο διθέσιο δημοτικό δακτυλικός εξάμετρος στίχος δακτυλικός εξάμετρος Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η συντετμημένη δομή εμφανίζεται σε δύο γένη (T. Kyriacopoulou 2005: 53). Αυτό συμβαίνει κυρίως στις λεξικές μονάδες που περιγράφουν γλώσσες, π.χ.: μεσαιωνική λατινική γλώσσα μεσαιωνική λατινική/μεσαιωνικά λατινικά Απαλοιφή του επιθέτου Στις δομές ΕΕΟ, παρατηρείται απαλοιφή είτε του πρώτου επιθέτου της α- κολουθίας: τηλεοπτικό φέρον κύμα φέρον κύμα είτε του δεύτερου επιθέτου: αρχιερατική θεία λειτουργία αρχιερατική λειτουργία εσωτερικός οδικός δακτύλιος εσωτερικός δακτύλιος νευρική ψυχογενής ανορεξία νευρική ανορεξία Απαλοιφή του επιθέτου και του ουσιαστικού Στην ίδια ακολουθία μπορεί να επέλθει αρχικά σύντμηση της πολυλεκτικής μονάδας με απαλοιφή του δεύτερου επιθέτου και στη συνέχεια μετατροπή της σύνθετης λέξης σε απλή μέσω της απαλοιφής του ουσιαστικού και της ουσιαστικοποίησης του επιθέτου: παιδικό τηλεοπτικό πρόγραμμα παιδικό πρόγραμμα παιδικό δεκαπενταμελές μαθητικό συμβούλιο δεκαπενταμελές συμβούλιο δεκαπενταμελές Συναντήσαμε και πολυλεκτικές σύνθετες λέξεις οι οποίες μετατρέπονται απευθείας σε απλές με απαλοιφή των δύο από τα τρία συνθετικά: 99

118 ΦΟΥΦΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ αυτόφωρο τριμελές πρωτοδικείο αυτόφωρο διαβαλκανικοί αθλητικοί αγώνες διαβαλκανικοί αρχαία ιλλυρική γλώσσα ιλλυρική Αλλαγή σημασίας Στο σημείο αυτό, να αναφέρουμε ότι υπάρχουν και κάποιες σπάνιες περιπτώσεις πολυλεκτικών μονάδων των οποίων η συντετμημένη μορφή έχει διαφορετική σημασία από την πλήρη δομή. Ως παράδειγμα, παραθέτουμε τη σύνθετη λέξη από το ειδικό λεξιλόγιο της επιστήμης των μαθηματικών ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο («ο ελάχιστος/μικρότερος φυσικός αριθμός που διαιρείται ακριβώς με καθένα εξ αυτών») 144 της οποίας η συντετμημένη μορφή κοινό πολλαπλάσιο δεν έχει το ίδιο αντικείμενο αναφοράς 145. Επιπλέον, όπως τονίζει η Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: 103), «η εγκύκλιος επιστολή από το χώρο της θεολογίας πέρασε στο γενικό λεξιλόγιο με το θεαματικό τρόπο της συντόμευσης, η οποία όμως με την αλλαγή σημασίας συμπαρέσυρε και αλλαγή στη γραμματική κ&