Η µεταβίβαση, ένα µεταβατικό πεδίο στην διατοµή της ψυχανάλυσης και των νευροεπιστηµών 1. Ιάκωβος Κλεώπας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η µεταβίβαση, ένα µεταβατικό πεδίο στην διατοµή της ψυχανάλυσης και των νευροεπιστηµών 1. Ιάκωβος Κλεώπας"

Transcript

1 Η µεταβίβαση, ένα µεταβατικό πεδίο στην διατοµή της ψυχανάλυσης και των νευροεπιστηµών 1 Ιάκωβος Κλεώπας Στο σύγχρονο βιβλιογραφικό ρεύµα γύρω από το θέµα της νευροψυχανάλυσης, µπορούµε να παρατηρήσουµε την εµφάνιση µίας σειράς άρθρων και κειµένων, προσανατολισµένα στην κλινική πλευρά της σχέσης µεταξύ ψυχανάλυσης και νευροεπιστηµών. Παρότι ακόµα «πτωχή» (L. Ouss-Ryngaert, 2007), αυτή η βιβλιογραφία αναδεικνύεται ως ένα προνοµιακό πεδίο έρευνας. Σε αυτό το άρθρο γίνεται η προσπάθεια προσέγγισης του ερωτήµατος της επιστηµονικής αξίας της ψυχανάλυσης και της σχέσης της µε τις νευροεπιστήµες, αναφορικά µε αυτό το οποίο κυρίως αποτελεί η ψυχανάλυση µία κλινική πράξη και σχέση (Georgieff et Jeannerod, 2000, Georgieff, 2007). Η πρόταση µου είναι ότι η µεταβίβαση, η πολυσηµία η οποία την χαρακτηρίζει και την συγκροτεί, κυµαινόµενη από το πεδίο του αισθητηριοκινητικού και του αντιληπτικού έως σε αυτό του αναπαραστατικού και του ψευδαισθητικού, αναλογεί και είναι έκφραση ενός συνόλου δυναµικών εγκεφαλικών διεργασιών. Η προτεινόµενη προσέγγιση, βασισµένη στην µελέτη της µεταβίβασης και στην συνεισφορά κλινικών και ερευνητικών δεδοµένων, αναφέρεται σε ένα οργανωτικό πεδίο συνδετικών διεργασιών και αντιστίξεων, ανάµεσα από την ψυχική και την εξωτερική πραγµατικότητα, καθώς και µεταξύ ψυχισµού και σώµατος. ΜΕΤΑΒΑΣΕΙΣ Θα θεωρούσα ότι η θεραπευτική και ερευνητική αξία της ψυχαναλυτικής θεωρίας και κλινικής άπτεται µίας θεµελιώδους λειτουργίας της σωµατοψυχικής οντότητας, του ψυχισµού όπως και του νευρικού συστήµατος. Αυτή η λειτουργία αναδεικνύεται και γίνεται αντικείµενο επεξεργασίας µέσω της µεταψυχολογικής θεωρίας και ιδίως µέσω της κλινικής πράξης. Ο Jean Guillaumin (1975) έχει προτείνει την έννοια «δοκιµασίας της ψυχικής πραγµατικότητας». Πρόκειται για την εφαρµογή της φροϋδικής έννοιας της «δοκιµασίας της πραγµατικότητας» στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής κλινικής. Σύµφωνα µε τον Guillaumin η ανάλυση του µεταβιβαστικού βιώµατος µέσω των προτεινοµένων ερµηνειών και κατασκευών επιφέρει µία µορφή «εξίσωσης», όπου η εξωτερική πραγµατικότητα εξισώνεται µε την ψυχική πραγµατικότητα. Η ψυχαναλυτική εργασία και η θεραπευτική σχέση αναπαράγουν και αναδεικνύουν την οργάνωση της ψυχικής πραγµατικότητας. 1 Μετάφραση του άρθρου µε τίτλο, «Le transfert, un champ transitionnel à l intersection de la psychanalyse et des neurosciences», δηµοσιευµένο στην Revue Française de Psychanalyse, 2/2008 : Μετάφραση του συγγραφέα. 1

2 Αναφέροµαι έτσι σε ένα σύνολο ενδοϋποκειµενικών και διϋποκειµενικών διεργασιών, τόσο νευρωνικών όσο νοητικών και ψυχικών, οι οποίες επιτρέπουν την διάκριση και την σύνδεση µεταξύ ψυχισµού και σώµατος εντός της σωµατοψυχικής οντότητας, καθώς και την [αναφορική µε την προηγούµενη] διάκριση και σύνδεση µεταξύ της σωµατοψυχικής οντότητας και των αντικειµένων. Θα πρότεινα την ονοµασία αυτού του συνόλου διεργασιών ως το πεδίο της σωµατοψυχικής µεταβατικής πραγµατικότητας. Η έννοια της µεταβατικής πραγµατικότητας που προτείνουµε συνδέεται µε τον µηχανισµό του διπλού ορίου που έχει περιγράψει ο Green (1990, 2002), εµπνεόµενος από το έργο του Winnicott (1971) σχετικά µε το µεταβατικό πεδίο και το µεταβατικό αντικείµενο. Σύµφωνα µε τον Α. Green ο τρόπος σχέσης και το όριο µεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πραγµατικότητας, αναδιπλασιάζονται και αναπαράγονται εντός του ψυχισµού. Αυτός ο αναδιπλασιασµός οδηγεί στην λειτουργική διάκριση των συστηµάτων του συνειδητού, του προσυνειδητού και του ασυνειδήτου. Ο τύπος των διεργασιών που αναπτύσσονται µεταξύ των ψυχικών συστηµάτων είναι συνάρτηση των δυναµικών σχέσεων που παράγονται µεταξύ της σωµατοψυχικής οντότητας και των αντικειµένων, επιτρέποντας µία διεργασία αλληλο-νοηµατοδότησης. Η έννοια της σωµατοψυχικής µεταβατικής πραγµατικότητας αποτελεί µία εννοιολογική προέκταση της λειτουργίας του «διπλού ορίου». Αφορά στην ανάπτυξη ορισµένων πεδίων συνδετικών διεργασιών που δηµιουργούν και προτείνουν εν δυνάµει µορφώµατα και τρόπους αυτοοργάνωσης : α) εντός των σωµατικών διεργασιών και της οργάνωσης του σώµατος, β) στα όρια µεταξύ ψυχισµού και σώµατος, γ) µεταξύ των συστηµάτων του ψυχικού οργάνου, καθώς και δ) µεταξύ της σωµατοψυχικής οντότητας και των αντικειµένων του εξωτερικού περιβάλλοντος. ΜΕΤΑΞΥ ΨΥΧΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, Η ΥΠΟΘΕΣΗ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΟΥ ΜΟΝΙΣΜΟΥ Η εξέταση της σχέσης µεταξύ νευροεπιστηµών και ψυχανάλυσης συνδέεται µε την εξέταση της σχέσης µεταξύ ψυχικής και εξωτερικής πραγµατικότητας. Ο ορισµός της ψυχικής πραγµατικότητας σε σχέση µε την εξωτερική πραγµατικότητα απασχόλησε την σκέψη του Freud και πολλών συνεχιστών του. Το σώµα εξ αιτίας της σύνδεσης µε τις ενορµήσεις και την σεξουαλικότητα, ή ίσως προς αποφυγήν του επιστηµολογικού «ατοπήµατος» του δυϊσµού, περιλαµβάνεται συνήθως στην εσωτερική και στην ψυχική πραγµατικότητα. Σύµφωνα µε ορισµένους συγγραφείς, όπως η Florence Bégoin-Guignard (1990), «η ψυχική πραγµατικότητα δεν αντιτίθεται σε µία υλική πραγµατικότητα, αλλά σε µία πραγµατικότητα εξωτερική του ψυχισµού, συµπεριλαµβανοµένου του σώµατος του υποκειµένου και της ψυχικής πραγµατικότητας του Άλλου», και θα προσέθετα συµπεριλαµβανοµένης της σωµατικής και νοητικής πραγµατικότητας του άλλου. Σύµφωνα µε τον Α. Green (1983, 2002) το βιολογικό εντάσσεται στην εσωτερική πραγµατικότητα εφ όσον οι ενορµήσεις στην δεύτερη τοπική τοποθετούνται εντός του ασυνειδήτου, στον χώρο του συστήµατος του Εκείνου. Εδώ, η εξωτερική πραγµατικότητα αφορά στα εξωτερικά αντικείµενα. Εάν δεχθούµε ότι οι ενορµήσεις ευρίσκονται εντός του 2

3 εκείνου, δεν θα πρέπει να ξεχνάµε ότι πρόκειται ήδη για έναν εκπρόσωπο, στο µεταίχµιο του σωµατικού και του ψυχικού. Αποτελώντας ήδη κάτι το διαφορετικό ή το διαφοροποιούµενο από την (ή ίσως εντός της) βιολογική πραγµατικότητα. Η πραγµατικότητα του σώµατος και του νευρικού συστήµατος, αποτελούν την πλέον θεµελιώδη εσωτερική πραγµατικότητα. Ωστόσο, σε σχέση µε την ψυχική πραγµατικότητα τίθεται το ερώτηµα αναφορικά µε τον τρόπο και τους µηχανισµούς µε τους οποίους ένα βιολογικό αντικείµενο ή µία βιολογική λειτουργία, θα αποτελέσουν επίσης ένα ψυχικό αντικείµενο και θα αποκτήσουν έτσι µία αξία στο πεδίο του ψυχισµού και αντιστρόφως. ηλαδή τίθεται το ερώτηµα του συνόλου των διεργασιών που εξασφαλίζουν µία µορφή διπλής απαίτησης έργου, από το σώµα προς τον ψυχισµό και από τον ψυχισµό προς το σώµα. Η σχέση ψυχισµού και σώµατος αποτελεί το λεγόµενο binding problem. Στην νευροεπιστηµονική, την νευρο-φιλοσοφική και την νευρο-ψυχαναλυτική βιβλιογραφία έχει διατυπωθεί ένας τύπος απαντήσεως µέσω της έννοιας του «διττού µονισµού». Η προσέγγιση των Μ. Solms και Ο. Turnbull (2002), του Jaak Panksepp (2005) ή των Bernard και Bianca Lechevalier όταν προτείνουν «µία ανάγνωση µε δύο φωνές» του νευρολογικού και του ψυχικού γεγονότος (1998, 2002), λέει ότι στο πλαίσιο του διττού µονισµού παράγεται µία διπλή ανάγνωση, η µία ψυχαναλυτική (ή νοητική) και η άλλη νευροβιολογική, του ιδίου βασικού βιολογικού υλικού. Πρόσφατα η L. Ouss-Ryngaert (ο.π.) επανέρχεται στο θέµα και στην µεθοδολογία της «διπλής ανάγνωσης» και της «συµπληρωµατικής θέσης», µία προσέγγιση που συναντούµε στον Opatow (1999) 2. Η σκέψη µου είναι ότι µία δεύτερη ή διαφορετική ανάγνωση, σηµαίνει την µορφοποίηση ενός δεύτερου ή ενός άλλου κειµένου. Ενδιάµεσα, και αυτός είναι ο ρόλος του αναγνώστου και ερµηνευτή, αναπτύσσεται µία διεργασία και ένα σώµα αµοιβαίων µεταφορών και µεταβάσεων, από και προς το ένα ή το άλλο κείµενο. Άρα µία τρίτη, µεταβατική µορφή πραγµατικότητας. Η διατύπωση ενός τρίτου, µεταβιολογικού και µεταψυχολογικού κειµένου. Θα πρότεινα έτσι την έννοια του µεταβατικού µονισµού. Πρόκειται για έναν διττό µονισµό ο οποίος αναφέρεται σε µία σωµατοψυχική ενότητα. Και, µέσα σε αυτήν, σε µία διάκριση ψυχισµού και σώµατος. Αυτή η διάκριση για να γίνει πράξη και για να θεµελιωθεί προϋποθέτει την ύπαρξη ενός δυναµικού τρόπου σύνδεσης και µετάβασης. Η έννοια του µεταβατικού µονισµού είναι εν µέρει συναφής µε αυτό που έχει προτείνει ο Scalzone (2005). Αυτός ο συγγραφέας λέει ότι η ψυχανάλυση και οι νευροεπιστήµες «διαχειρίζονται εικονικές [ή δυνητικές] δοµές και τις διεργασίες τους». Ο σκοπός µας είναι να εξετάσουµε αυτό το οποίο διαµορφώνει την ενδιάµεση δυνητική µορφή, τόσο µεταψυχολογική όσο και µεταβιολογική. Εντούτοις, σύµφωνα µε τον Scalzone, η νευροεπιστηµονική και η ψυχαναλυτική προσέγγιση «είναι δύο πλευρές της ιδίας νοούµενης πραγµατικότητας [η οποία «θεµελιώνεται επάνω σε υλικές δοµές»], αλλά µε διαφορετικές φαινοµενολογικές πραγµατικότητες» (2005). Υπό αυτή την έννοια, η σκέψη του Scalzone φαίνεται να κατευθύνεται προς την έννοια του µονισµού διπλής όψεως. 2 Ο Opatow αναφέρει την «αρχή της συµπληρωµατικότητας» και την «ασυµµετρία» η οποία υπάρχει ανάµεσα στο σωµατικό και το νοητικό. Λέει ωστόσο ότι υφίσταται ένα ανεπίλυτο πρόβληµα γύρω από την φύση αυτής της συµπληρωµατικής ή ασύµµετρης σχέσης. Τέλος, µία παρόµοια προσέγγιση προέρχεται από το πεδίο της νευροφιλοσοφίας, από τον Velmans (2006) όταν µιλάει για έναν «reflexive monism». 3

4 ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΚΡΙΣΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Ο Edelman, ο Damasio, ο Panksepp καθώς και άλλοι συγγραφείς οι οποίοι πραγµατοποίησαν έρευνες σε επιµέρους τοµείς, προτείνουν ότι οι έννοιες και οι λειτουργίες που περιγράφονται από την ψυχανάλυση, όπως το ασυνείδητο, η απώθηση, οι ενορµήσεις ή οι αναπαραστατικές και οι συναισθηµατικές διεργασίες, ανευρίσκονται στο πλαίσιο της εγκεφαλικής λειτουργίας. Υπογραµµίζεται έτσι η σηµασία τους ως προς τον τρόπο οργάνωσης του κεντρικού νευρικού συστήµατος. Θεωρώ ότι οι προτεινόµενοι νευροψυχαναλυτικοί συσχετισµοί αφορούν έννοιες και λειτουργίες οι οποίες σαφώς συνδέονται αλλά συγχρόνως είναι διαφορετικής τάξεως. Για παράδειγµα, η έννοια του «γνωσιακού ασυνειδήτου», οι αυτοµατικές διεργασίες των υποφλοιωδών εγκεφαλικών περιοχών, η έννοια των «βασικών συναισθηµάτων» και των «συγκινησιακών συστηµάτων» που περιγράφονται από τους Lechevalier (1998), τον Eustache (1998), τον Edelman (1989, 2003), τον Damasio (1999, 2003) και τον Panksepp (1998, 2005), παρά το γεγονός ότι αντικατοπτρίζουν δυναµικές νευρωνικές διεργασίες, αναφέρονται σε διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις. Κυρίως σκέπτοµαι ότι παραπέµπουν σε πεδία λειτουργίας της σωµατοψυχικής οντότητας τα οποία διαφοροποιούνται από αυτά που περιγράφουν οι µεταψυχολογικές έννοιες του ασυνειδήτου ή η θεωρία των ενορµήσεων. Στην ψυχοπαθολογία, στο πλαίσιο της ψυχοσωµατικής κλινικής, µπορούµε να παρατηρήσουµε την έκφραση της «χρηστικής σκέψης» (Marty, 1990), ουσιαστικά γνωσιακή και αγκιστρωµένη στην πραγµατικότητα (στην εξωτερική πραγµατικότητα και στην γνωσιακή πραγµατικότητα). Θα σκεπτόµουν ότι αφορά σε µία νοητική διεργασία στην βάση γνωσιακών και όχι ψυχικών αναπαραστάσεων. Τοποθετείται λιγότερο ή περισσότερο εκτός της ψυχικής λειτουργίας και της λειτουργίας του συστήµατος του προσυνειδητού όπως έχει περιγραφεί από το Freud. Αποτελώντας έτσι µέρος µίας γνωσιακής πραγµατικότητας, απαραίτητης για την ψυχική λειτουργία, αλλά επίσης εξωτερική ως προς αυτήν. Ο Damasio και ο Edelman (ο.π.) διακρίνουν την «πυρηνική» ή «πρωτογενή» συνείδηση από την «εκτεταµένη» ή «δευτερογενή» συνείδηση (που περιλαµβάνει την αυτοβιογραφική µνήµη και τις δευτερογενείς λεκτικές διεργασίες). Σηµειώνεται ότι η απόκτηση µίας πρωτογενούς και µίας δευτερογενούς συνείδησης ή νόησης καθώς και η ύπαρξη των ασυνειδήτων διεργασιών τους, δεν επαρκούν και δεν εξηγούν την δυναµική διάσταση µίας προσωπικότητας, την ψυχική τοπική της. Σχετικά µε αυτό, ο Damasio (2003) γράφει ότι µία ψυχοπαθητική προσωπικότητα ένας εγκληµατίας σύµφωνα µε το παράδειγµα που δίνει κατέχει αυτές τις µορφές συνείδησης. Αλλά αυτή η ειδικά ανθρώπινη ιδιότητα δεν εξασφαλίζει ούτε αποτελεί µία πρόβλεψη γύρω από την υποκειµενική και ποιοτική διάσταση της προσωπικότητας. Έτσι θεωρώ ότι θα πρέπει να διακρίνουµε στο εσωτερικό της σωµατοψυχικής οντότητας τα πεδία της ψυχικής πραγµατικότητας, της γνωσιακής πραγµατικότητας και της σωµατικής 4

5 πραγµατικότητας, καθώς και το πεδίο της σχέσης αυτών των πεδίων ως προς την πραγµατικότητα των εξωτερικών αντικειµένων. Η σκέψη µου είναι ότι µία εργασία νοηµατοδότησης µπορεί να αφορά στο πεδίο των γνωσιακών λειτουργιών, δηµιουργώντας µε αυτόν τον τρόπο νέες δυνατότητες των νοητικών λειτουργιών, οι οποίες θα µπορέσουν να γίνουν αντικείµενο µίας ψυχικής εργασίας νοηµατοδότησης, ή ψυχικοποίησης. Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Η κλινική εργασία µε νευροψυχολογικούς ασθενείς µε αντικείµενο την αποκατάσταση των διαταραχών των ανωτέρων νοητικών λειτουργιών εξ αιτίας εγκεφαλικών βλαβών ή µε αντικείµενο την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση προσφέρει ένα υλικό διερευνήσεως το οποίο φωτίζει την σχέση µεταξύ ψυχανάλυσης και νευροεπιστηµών. Θα περιορισθούµε εδώ σε ορισµένες γενικές παρατηρήσεις που προέρχονται από τα αποτελέσµατα µίας ευρύτερης έρευνας γύρω από 14 κλινικά περιστατικά (Cléopas, 2006). Θα θεωρούσα αυτές τις παρατηρήσεις ως ενδεικτικές της πολυσηµίας και της πολυπλοκότητας του σχηµατισµού του νευροψυχολογικού συµπτώµατος καθώς και της θεραπευτικής προσέγγισης του. Η εµβάθυνση της ανάλυσης της νευροψυχολογικής σηµειολογίας και του κλινικού υλικού, ακολουθώντας την µεθοδολογία που έχει προτείνει ο Alexander Luria (1973, 1980) σε συνδυασµό µε την ψυχαναλυτική προσέγγιση, αναδεικνύει την σηµασία της θεραπευτικής σχέσης, τόσο ως προς τις ψυχικές διεργασίες όσο και ως προς την λειτουργική αποκατάσταση. Αυτή η προσέγγιση θέτει µία σειρά ερωτηµάτων γύρω από τον σχηµατισµό και την πορεία των συµπτωµάτων. Το νευροψυχολογικό σύµπτωµα και η νευροψυχολογική κλινική αποτελούν ένα παράδειγµα της κλινικής της σύνδεσης µεταξύ του σώµατος, της νόησης και του ψυχισµού. Θα τα τοποθετούσαµε στην διατοµή των νευροεπιστηµών, της ψυχανάλυσης και της ψυχοσωµατικής. Η άρθρωση της ψυχαναλυτικής και της νευροψυχολογικής κλινικής προσέγγισης έχει ήδη αναπτυχθεί, ιδίως από τους Karen και Marc Solms (2000), την Η. Oppenheim- Gluckman (2000), τον Ο. Turnbull (2004), την L. Ouss-Ryngaert (ο.π.) και την Μ. Siksou (2007). Κατά την διάρκεια των θεραπευτικών συνεδριών παρατηρείται συχνά η παροδική και διακυµαινοµένη βελτίωση των νευροψυχολογικών ελλειµµάτων καθώς και της γνωσιακής απόδοσης. Η βελτίωση ή αντίθετα η επιδείνωση των συµπτωµάτων, είναι συνάρτηση της πορείας και της δυναµικής της θεραπευτικής σχέσης, όχι µόνον της ψυχοθεραπευτικής ή της νευροψυχολογικής αλλά και στο πλαίσιο άλλων θεραπειών νευρολογικής αποκατάστασης. Παρατηρήσαµε ότι η διακύµανση της απόδοσης και η συχνά µη προβλεπόµενη παροδική άρση ενός νευροψυχολογικού συµπτώµατος συνδέεται µε την επεξεργασία εντός της θεραπευτικής σχέσης, άλλοτε αισθητηριοκινητικών, άλλοτε γνωσιακών και άλλοτε ψυχικών διεργασιών και δεδοµένων. Συνδέεται δηλαδή µε τις κινήσεις και µε την 5

6 ποιότητα των κινήσεων οι οποίες εκφράζονται µέσα στην θεραπευτική σχέση. Επίσης η παρατηρούµενη βελτίωση µειώνεται και συχνότερα δεν αναπαράγεται στην επόµενη συνεδρία ή παύει στα µεσοδιαστήµατα. Άλλες φορές, στον απόηχο µίας παροδικής βελτιωτικής κίνησης στο γνωσιακό ή στο κινητικό επίπεδο, σε επόµενες συνεδρίες αναδύεται ένα νέο, διαφορετικό στοιχείο αποκατάστασης µίας λειτουργίας, ένας νέος τρόπος νοηµατοδότησης του βιώµατος του αντικειµενικού ελλείµµατος ή αντίθετα εµφανίζεται µία µορφολογική παλινδροµική και αποδιοργανωτική κίνηση. Αυτές οι δυναµικές κινήσεις διακυµάνσεων είναι γνωστές στην ψυχαναλυτική κλινική των ψυχικών διαταραχών. Ωστόσο στην περίπτωση των νευροψυχολογικών διαταραχών έχουµε να κάνουµε µε την λειτουργία και την δυσλειτουργία της σωµατοψυχικής οντότητας στο γνωσιακό, στο αισθητηριοκινητικό και στο νευρωνικό επίπεδο. Αυτό το οποίο παρατηρούµε ανήκει σε αυτό το οποίο ψυχαναλυτικά έχει ορισθεί ως το προ-ψυχικό. Θα µπορούσαµε να αναφέρουµε το παράδειγµα των αφασιών. Κατά την αποδιοργάνωση του λόγου εξ αιτίας βλαβών του αριστερού εγκεφαλικού ηµισφαιρίου ή εξ αιτίας υποφλοιωδών αφασικών διαταραχών, µπορούµε να παρατηρήσουµε την αυθόρµητη έκφραση ορισµένων δοµικών στοιχείων του λόγου τα οποία φυσιολογικά επεξεργαζόµαστε ασυνείδητα, ή την ανάδυση φωνητικών στοιχείων και µορφολογικών ή σηµασιολογικών παραφασιών. Αυτά τα στοιχεία φαίνεται να αποτελούν την έκφραση ενός ασυνειδήτου. Το οποίο θα έλεγα ότι δεν αντιστοιχεί στην έκφραση του δυναµικού ψυχαναλυτικού ασυνειδήτου, ή, ότι δεν αποκτά µία τέτοια αντιστοιχία και σηµασία παρά υπό ορισµένους όρους. Οι όροι αυτοί αφορούν στην εγκατάσταση και την ανάπτυξη του πεδίου των µεταβατικών διεργασιών µεταξύ του γνωσιακού και του ψυχικού. Η Η. Oppenheim-Gluckman (ο.π.) προτείνει την έννοια της έκφρασης ενός «αποσυνδεµένου ασυνειδήτου» στους ασθενείς µε εγκεφαλικές βλάβες. Ένα ασυνείδητο αποσυνδεµένο ως προς την δυναµική και τις διεργασίες που αναπτύσσονται µεταξύ των ψυχικών συστηµάτων. Σε αυτές τις κλινικές περιπτώσεις καθώς και στο πλαίσιο των θεωρητικών προσεγγίσεων µεταξύ νευροεπιστηµών και ψυχανάλυσης, θεωρώ ότι πρέπει να εξετασθούν οι τρόποι και οι µορφές σύνδεσης µεταξύ των δύο πεδίων. Πρέπει να διερευνηθεί αυτό το οποίο παράγεται εντός του πεδίου της σχέσης τους καθώς και η φύση των µηχανισµών που εξασφαλίζουν την σύνδεση µεταξύ του βιολογικού, του γνωσιακού και του ψυχικού. Το ζητούµενο είναι η διερεύνηση των πιθανών αντιστίξεων παρά οι γραµµικοί ανατοµο-ψυχικοί συσχετισµοί. Σκέπτοµαι τον όρο των αντιστίξεων µε την µουσική του έννοια, ως τον συνδυασµό διαφορετικών ή και αντιθέτων µουσικών γραµµών εντός της ιδίας σύνθεσης. ΝΕΥΡΟΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΣΤΙΞΕΙΣ ΤΗΣ ΕΝΣΥΝΑΙΣΘΗΣΗΣ, ΤΗΣ ΕΝ ΟΣΚΟΠΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΗΣ Θα θέλαµε να προτείνουµε την εξέταση ορισµένων πιθανών σηµείων νευρωνικής στήριξης του πεδίου της µεταβατικής πραγµατικότητας και της µεταβίβασης. Η λειτουργία του πεδίου της σωµατοψυχικής µεταβατικής πραγµατικότητας θα µπορούσε ίσως να συνοψισθεί σε µία µορφή σχέσης µεταξύ 6

7 δύο µερών, όπου το ένα µοιάζει να εκφράζει προς το άλλο, «αυτό που λες, αυτό που είσαι, ή προτίθεσαι να κάνεις και αυτό που ανιχνεύω, για εµένα σηµαίνει, µου θυµίζει από την πρωτύτερη ιστορία µου ή την από κοινού ιστορία µας, το εξής». Το σύνολο αυτών των στοιχείων µεταφέρεται και εκπροσωπείται ως εν δυνάµει µορφοποιητικά στοιχεία εντός της σχέσης και επέκεινα ως εν δυνάµει τρόποι αυτοοργάνωσης του κάθε µέρους που απαρτίζει την σχέση. Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι η λειτουργία του νευρώνα και της σύναψης (Arhem, Blomberg και Liljenstrom, 2000), η λειτουργία του λιµβικού συστήµατος (Freeman, 2000 a, 2000 b) και πιθανώς η συνολική εγκεφαλική λειτουργία (Schore, 2000 Freeman, ο.π.), διαµορφώνονται σύµφωνα µε τις αρχές της θεωρίας του χάους και των αυτοοργανωνόµενων συστηµάτων. Το σκεπτικό είναι ότι δεν υφίστανται µόνον γραµµικές σχέσεις αιτίου-αιτιατού ή απλές µορφές ανάδρασης. Η λειτουργία ενός σύνθετου συστήµατος καθορίζεται δυναµικά, µέσω της διαδοχής µεταβατικών περιόδων αστάθειας και περιόδων σταθεροποίησης, σύµφωνα µε την ευαισθησία του συστήµατος στις ελάχιστες και µη προβλεπόµενες, παρά στο µεθύστερον, αρχικές συνθήκες. Σύµφωνα εποµένως µε την ύπαρξη και τον τύπο ορισµένων «παράξενων ελκυστών», γύρω από τους οποίους στην φάση σταθεροποίησης ένα σύστηµα «κατακάθεται» και προσδιορίζει έναν τρόπο λειτουργίας. Αυτές οι προσεγγίσεις έχουν αναπτυχθεί στην ψυχανάλυση από συγγραφείς όπως οι Sylvie και George Pragier (1990), ο Quinodoz (1997) και από τους Lewis και Granic (2002). Μία πρωτόλεια εικόνα των µεταβατικών διεργασιών, ως ένα πεδίο διαθεσιµότητας εν δυνάµει τρόπων δράσης και ενδιάδρασης, εξασφαλίζεται από την νευρωνική πλαστικότητα. Ο Edelman (1989) µε αφετηρία τις παρατηρήσεις του για το ανοσοποιητικό σύστηµα, ο Ameisen (2003) προσεγγίζοντας το θέµα τη απόπτωσης από µία βιολογική και µία µεταβιολογική άποψη, καθώς και άλλοι σύγχρονοι ερευνητές, έδειξαν την σηµασία των ιδιοτήτων του νευρώνα και της σύναψης ως προς την ανάπτυξη της υποκειµενικότητας. Ο Bear (2003) παρατηρεί ότι η µεταβολή της συναπτικής δράσης, εξαρτάται από την εµπειρία, από το τρέχον βίωµα και από αυτό που µορφοποιείται εντός του συναπτικού χώρου, το οποίο ονοµάζει «µεταπλαστικότητα». ηλαδή µία πλαστικότητα της πλαστικότητας των συναπτικών συνδέσεων. Μας επιτρέπει να αντιληφθούµε ότι η εµπειρία και η υποκειµενική µνήµη έχουν εξαιρετική σηµασία, αλλά δεν επαρκούν. Απαιτείται η ανάπτυξη στοχαστικών και µη γραµµικών διεργασιών της σύναψης. Απαιτείται µία συνεννόηση, µία ενδιάµεση συσχέτιση της δραστηριότητας µεταξύ του προσυναπτικού και του µετασυναπτικού νευρώνα, σύµφωνα µε την ευαισθησία τους ως προς τις ελάχιστες και µη προβλεπόµενες συνθήκες εκ του πρωτύτερου και του τρέχοντος βιώµατος. Στην ψυχαναλυτική θεωρία η συγκρότηση της ψυχικής πραγµατικότητας παράγεται µέσα από την σταδιακή διάκριση µεταξύ συναισθήµατος και αναπαραστάσεων (Green, 1999) στην βάση των πρωτογενών ενορµητικών διεργασιών και του εκπροσώπου της ενόρµησης. Αυτή η ψυχαναλυτική θέση φαίνεται να επιβεβαιώνεται και να αντιστοιχεί σε ένα κοµβικό σηµείο για την ανάπτυξη των ενδοσωµατικών µεταβατικών διεργασιών που εξασφαλίζονται από τις διεργασίες των πυρήνων του εγκεφαλικού στελέχους ιδίως στην περιοχή της 7

8 περιϋδραγωγού φαιάς ουσίας και των συνδέσεων τους µε το λιµβικό, το παραλιµβικό και το θαλαµοφλοιικό σύστηµα. Σύµφωνα µε τις ανατοµικά διαφορετικές αλλά και εννοιολογικά συγκλίνουσες απόψεις των Damasio (1999, 2003) και Panksepp (1998, 2005), σε αυτή την περιοχή παράγεται η συνάντηση και η συσχέτιση µεταξύ των εκπροσωπούµενων σωµατικών καταστάσεων µε τα αντικείµενα. Ως αντικείµενο µπορεί να θεωρηθεί είτε ένα εξωτερικό είτε ένα εσωτερικό, ιδιοδεκτικό ή εσωδεκτικό ερέθισµα, γνωσιακό ή ψυχικό. Απόρροια αυτής της διαδικασίας είναι η ανάπτυξη των διαφόρων µορφών µνήµης και των συναισθηµατικών κινήσεων. Σε αυτό το επίπεδο διεργασιών παρατηρούµε, ότι εντός της αρχικής οντότητας παράγονται ενδοσωµατικές «αντικειµενοτρόποι σχέσεις» - ή θα µπορούσαµε να πούµε «αντικειµενοποιητικές λειτουργίες» - και, σχέσεις µεταξύ αυτού του συµπλέγµατος και των άλλων αντικειµένων. Οι έννοιες των αντικειµενοτρόπων σχέσεων και της αντικειµενοποιού λειτουργίας που περιγράφεται από τον Green (2002) αναφέρονται στην ψυχική οργάνωση. Εδώ προτείνεται η χρήση αυτών των εννοιών από µία µεταβιολογική άποψη, υπογραµµίζοντας την ύπαρξη ορισµένων µικροσκοπικών και µακροσκοπικών 3 βιολογικών διεργασιών οι οποίες εξασφαλίζουν µία δυναµική βιολογική οργάνωση, εντός της οποίας ο τρόπος λειτουργίας ενός οργάνου ή µίας σωµατικής δοµής αποκτά ένα νόηµα και φέρει ένα νόηµα σε σχέση µε άλλες λειτουργίες, τις επενδύει και γίνεται αντικείµενο των επενδύσεων τους. Η ψυχική πραγµατικότητα εννοούµενη ως το ασυνείδητο ή ως το σύνολο του ψυχικού οργάνου χαρακτηρίζεται από την πολυσηµία του περιεχοµένου και των λειτουργιών της καθώς και από ποιοτικές µεταβολές. Ο Walter Freeman (2000α, 2000β, 2003) ανέπτυξε την νευροδυναµική προσέγγιση της εγκεφαλικής λειτουργίας. Αναλύει την δράση της αρχιτεκτονικής του λιµβικού συστήµατος εφαρµόζοντας την θεωρία του χάους και της αυτο-οργάνωσης. Ο Edelman (1989) περιγράφει την λειτουργία και τις συνδέσεις του λιµβικού συστήµατος ωσάν έναν περιστρεφόµενο ανεµιστήρα ο οποίος ακτινοβολεί αµφίδροµα προς το σύνολο της εγκεφαλικής τοπογραφίας. Οι «παράξενοι ελκυστές» και η ευαισθησία στις ελάχιστες και µη προβλεπόµενες συνθήκες του λιµβικού συστήµατος, επιτρέπουν την παραγωγή εν δυνάµει τρόπων αντιλήψεως, νοηµατοδότησης και δράσης, ιδιότητες που συγκροτούν ακριβώς την οργάνωση του ψυχισµού. Η σκέψη µου είναι ότι οι διαθεσιµότητες του λιµβικού συστήµατος µπορεί να αφορούν στο ψυχικό, στο γνωσιακό ή στο σωµατοαισθητηριακό πεδίο και κυρίως αφορούν στην µεταξύ τους σχέση. Αφορούν δηλαδή τόσο σε µία διεργασία του τύπου του ψυχαναλυτικού προσυνειδητού όσο και σε µία γνωσιακή ή και σωµατική µορφή νοηµατοδότησης. Η νευροδυναµική προσέγγιση προσδίδει στην νεοδαρβινική θεώρηση του Edelman και στην έννοια της «επανεισόδου» µία ιδιαίτερη εξελικτική δυναµική σε έναν οριζόντιο άξονα. Αυτό το οποίο παράγεται µέσα από µία µη προβλέψιµη, χαοτική διεργασία, δεν χαρακτηρίζεται από µία γραµµική διαδοχή αναπτυξιακών σταδίων. Αυτο-αναδύεται, και τότε, το προϊόν της ανάδυσης εντάσσεται στην εξελικτική πορεία της σωµατοψυχικής οντότητας και των 3 Οι µικροσκοπικές διεργασίες τοποθετούνται στο συναπτικό επίπεδο ή ίσως σε αυτό το οποίο περιγράφεται από τον Edelman (1989) στην τοποβιολογική θεωρία. Ένα παράδειγµα µακροσκοπικών διεργασιών τοποθετείται στο επίπεδο των πυρήνων του εγκεφαλικού στελέχους. 8

9 διαφοροποιήσεων που αναπτύσσονται. Υπό ψυχαναλυτικούς όρους, δεν εξηγείται µόνον µέσα από την αναµνηµόνευση. Ερµηνεύεται και κατασκευάζεται µέσα από την µεταβιβαστική διεργασία. Με αυτόν τον τρόπο άλλωστε ανοίγεται όλη η δυνατότητα εισαγωγής στοιχείων αλλαγής, διαφοροποιήσεως και κινητοποιήσεως ενός συστήµατος. Ένα βασικό πεδίο συναντήσεως των νευροεπιστηµών και της ψυχανάλυσης ως προς την µεταβίβαση είναι η εκατέρωθεν προσέγγιση της ενσυναίσθησης και των αναπαραστάσεων δράσης. Από το 1990 έως σήµερα, ο F. Levin (1990), ο A. Schore (1994, 2003), ο G. Gabbard µε τον D. Western (2002) και η R. Pally (2005) διετύπωσαν ορισµένες θεωρητικές προτάσεις σχετικά µε την λειτουργία της µεταβίβασης και τους πιθανούς νευρωνικούς συσχετισµούς της. Ο Levin (1990) λέει ότι «το φαινόµενο της µεταβίβασης εκπροσωπεί µία βαθιά δοµή ή στρατηγική του εγκεφάλου, µία βιο-ψυχο-κοινωνικής αξίας [στρατηγική]» Η σκέψη µου είναι ότι το πρώτο µέρος αυτής της πρότασης, του χαρακτηρισµού της µεταβίβασης ως µία βαθιά δοµή ή στρατηγική του εγκεφάλου ή ακόµα του συνόλου της σωµατοψυχικής οντότητας, πραγµατικά ισχύει. Αντίθετα θα έλεγα ότι το φαινόµενο της µεταβίβασης δεν περιορίζεται σε µία προσαρµοστική διεργασία. Η ψυχαναλυτική κλινική, η µεταβιβαστική σχέση, αναδεικνύουν το στοιχείο της σύγκρουσης, την συνεχή ενδοϋποκειµενική και διϋποκειµενική διαλεκτική, την παραδοξότητα και την εξωπραγµατική χροιά της λειτουργίας του ασυνειδήτου, τα οποία ευρίσκονται στην βάση µίας φυσιολογικής ή µίας παθολογικής µορφής προσαρµογής. Οι νευροεπιστήµες µας παρέχουν τις ενδείξεις της διαλεκτικής ή και της σύγκρουσης εντός της εγκεφαλικής λειτουργίας (Llinas and Ribary, 2001). Η αναζήτηση της προσαρµογής ως θεραπευτικός στόχος, διατρέχει τον κίνδυνο να οδηγήσει την σωµατοψυχική οντότητα προς µία κατάσταση ακαµψίας και περίσφιξης των λειτουργιών της, προς την παθολογική µορφή της υπερπροσαρµογής. Οι ανατοµικοί συσχετισµοί του φαινοµένου της µεταβίβασης που προτείνει ο Levin αφορούν στην δράση του µετωπιαίου λοβού και των νευρωνικών δικτύων της µνήµης. Οι γνωσιακές και οι εγκεφαλικές λειτουργίες της µνήµης, η ασυνείδητη τους διάσταση µέσω κυρίως της µνήµης διεργασιών, αποτελούν σύµφωνα µε τους Gabbard και Western (Gabbard, 2001, Westen and Gabbard, 2002) το σηµείο σύνδεσης µεταξύ ψυχανάλυσης και νευροεπιστηµών αναφορικά µε την µεταβίβαση. Η προσέγγιση του Schore υπογραµµίζει τον µη γραµµικό τρόπο λειτουργίας του δεξιού εγκεφαλικού ηµισφαιρίου, συσχετίζοντας-το µε την οργάνωση του δυναµικού ασυνειδήτου. Προτείνει ότι η επικοινωνία µεταξύ των «δύο δεξιών ηµισφαιρίων», του αναλυτού και του ασθενούς του, στηρίζει την διεργασία της µεταβίβασης και τις ασυνείδητες ταυτίσεις οι οποίες θα αναλυθούν στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης. Τα στοιχεία της εξωλεκτικής επικοινωνίας που εκφράζονται και βιώνονται εντός της θεραπευτικής σχέσης, την σπουδαιότητα των οποίων εξετάζουν οι Gabbard και Western, έχουν µία σηµαντική επίδραση ως προς την εγκατάσταση της µεταβίβασης και ως προς την πρόοδο της θεραπείας. Η Regina Pally (2005) αναφέρεται σε ένα ευρύ σύνολο νευροεπιστηµονικών δεδοµένων σχετικά µε την µνήµη, το ασυνείδητο, την δράση του µετωπιαίου λοβού και σε δεδοµένα γύρω από την θεωρία του πνεύµατος και της προσοµοίωσης που 9

10 εξηγούν τους νευρωνικούς µηχανισµούς της ενσυναίσθησης. Η προσέγγιση της Pally στηρίζεται στην έννοια της «πρόβλεψης». Στο νευρωνικό επίπεδο βασίζεται στις εγκεφαλικές διεργασίες της προσοµοίωσης και της θεωρίας του πνεύµατος, στις οποίες θα επανέλθουµε στην συνέχεια. Οι ψυχοπαθολογικές προβλέψεις, εννοούµενες ως συνειδητές και ασυνείδητες κατασκευές τις οποίες εγκαθιστά ο ασθενής στην πορεία της ψυχικής και διαπροσωπικής ζωής του, αναπαράγονται στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης όπου γίνονται αντικείµενο ερµηνευτικής διεργασίας. Η άποψη που ακολουθεί η Pally περιγράφει την µεταβιβαστική σχέση ως µία σχέση µάθησης (learning), µέσω της οποίας ο ασθενής συνειδητοποιεί και µαθαίνει τα δυσλειτουργικά και παθογόνα στοιχεία του ατοµικού του τρόπου σκέψης και σχέσης ως προς του άλλους. Η σκέψη µου είναι ότι οι νευροεπιστηµονικές ανακαλύψεις παρέχουν ένα σηµείο στήριξης στην έννοια της µάθησης ή της µνήµης ως δυναµικές, υποκειµενικές και ως επί το πλείστον ασυνείδητες διεργασίες. Στηρίζουν επίσης έναν δυναµικό τρόπο κατανόησης της εγκατάστασης και της έκφρασης παθολογικών τρόπων σκέψης και συµπεριφοράς. Ωστόσο, θεωρώ ότι ορισµένα δεδοµένα της νευροεπιστηµονικής έρευνας και της νευροψυχολογικής κλινικής, οδηγούν στην σκέψη ότι η µεταβιβαστική σχέση, οι κινήσεις ενσυναίσθησης και ενδοσκόπησης που την απαρτίζουν, δεν µπορούν να εννοηθούν ως διεργασίες εκµάθησης ή ασυνειδήτων ταυτίσεων γύρω από µία µνήµη διεργασιών ή γύρω από µία άδηλη ή αυτοβιογραφική µνήµη. Θα έλεγα ότι οι προσεγγίσεις των Levin, Gabbard και Schore αποτελούν ένα είδος αναγωγής του φαινοµένου της µεταβίβασης σε ορισµένες βασικές και απαραίτητες για την ανάπτυξη του, εγκεφαλικές διεργασίες. Αυτές οι προσεγγίσεις αναπτύσσονται µε αφετηρία µία ερµηνεία των επίκαιρων νευροεπιστηµονικών γνώσεων, σύµφωνα µε το θεωρητικό και κλινικό υπόβαθρο που ακολουθούν. ηλαδή τις θεωρίες της προσκόλλησης, την θεωρία των αντικειµενοτρόπων σχέσεων και κυρίως το πρότυπο των διαπροσωπικών και διϋποκειµενικών θεραπειών. Σε αυτές προτείνεται κατά την γνώµη µου µία µερική ερµηνεία της λειτουργίας της ενσυναίσθησης. Η ενσυναίσθηση νοείται ως µία σχέση αµοιβαίας κατανόησης και συναίσθησης µέσω των οποίων ένας ασθενής µαθαίνει αυτό το οποίο είναι απαραίτητο έτσι ώστε να αλλάξει τον τρόπο της νοητικής του λειτουργίας. Νοείται επίσης ως χαρακτηριολογικές ταυτίσεις και ταυτίσεις βασισµένες στο αντιληπτικό. Σε αυτή την περίπτωση η έννοια της ενσυναίσθησης, όπως σηµειώνει η Louise de Urtubey (2004), δεν έχει τίποτα να προσθέσει ή να προσφέρει στην θεωρητική και στην κλινική κατανόηση της µεταβίβασης. Θεωρώ ότι η λειτουργία της ενσυναίσθησης υπερβαίνει το διαπροσωπικό και το διϋποκειµενικό ή τις πρωτογενείς ταυτίσεις. Αναφέρεται ίσως σε αυτό που µας κάνει να σκεφθούµε ο Freud (1913) στο κείµενο των τεχνικών συµβουλών για την έναρξη της θεραπείας και για την εγκατάσταση της θεραπευτικής σχέσης, όταν παροµοιάζει την νεύρωση, του ασθενούς και την νεύρωση που αναπαράγεται στην µεταβίβαση, µε έναν πλήρη «οργανισµό». Θα λέγαµε : έναν από κοινού και ενδιάµεσο οργανισµό, τόσο πλήρη και πραγµατικό όσο εικονικό και µεταβατικό. Προσπαθώντας να εξηγήσουµε την ενσυναίσθηση και τους µηχανισµούς που την συγκροτούν, θα θέλαµε να αναφερθούµε στις προσεγγίσεις των ακολούθων 10

11 συγγραφέων. Στην σκέψη του Kohut (1971) όπου διατυπώνεται ότι η ενσυναίσθηση είναι µία µορφή ενδοσκόπησης. Στην σκέψη του Serge Lebovici (1998, 2002) όταν αναφέρεται στην «µεταφορική ενσυναίσθηση», δηλαδή στην µεταφορά της συναίσθησης του ασυνείδητου βιώµατος του άλλου σε αναπαραστάσεις. Στις προτάσεις του de M Uzan (1977) όταν αναφέρεται στο «παράδοξο σύστηµα» σύµφωνα µε το οποίο ο ψυχισµός του αναλυτού, αποδεχόµενος έναν βαθµό αλλοιώσεως ή απώλειας του αισθήµατος ταυτότητας και της ναρκισσιστικής συνοχής του, γίνεται «κυριολεκτικά το ψυχικό όργανο του αναλυόµενου». Στην σκέψη του Widlöcher (1999, 2004) όταν αναφέρεται στην έννοια του «συν-σκέπτεσθαι» και της «ανάτµησης» της ενσυναίσθησης, σύµφωνα µε τις οποίες ο αναλυτής βασιζόµενος στις ταυτίσεις του µε τον ασθενή του και αναλύοντας τις εσωτερικές του κινήσεις, κατασκευάζει µορφές «εν δυνάµει ερµηνειών» του βιώµατος του άλλου. Στις προτάσεις τέλος των César και Sara Botella (1990, 2001) γύρω από την µορφολογική παλινδρόµηση της σκέψης του αναλυτού. Ακολουθώντας την θεωρητική και κλινική συνεισφορά αυτών των προσεγγίσεων, θα λέγαµε ότι η ενσυναίσθηση αποτελεί µία µορφή ενδοσκόπησης περί του άλλου, χαρακτηριζόµενη από µία πολυσηµία και µία δυναµική ανάλογες µε αυτές της λειτουργίας του ψυχικού οργάνου. Αφορά όχι µόνον σε πρωτογενείς ή δευτερογενείς ταυτίσεις, αλλά κυρίως στην παραίτηση εκ των ναρκισσιστικών οφελών και επενδύσεων προς όφελος της κατανόησης του αντικειµένου, µε βάση τις εσωτερικές αναπαραστάσεις, τα συναισθήµατα και τις σκέψεις. Αναφέρεται σε διαθεσιµότητες, σε µία κίνηση θετικού (όχι όµως αποκλειστικά σε ένα θετικό συναίσθηµα), στο έδαφος µίας εργασίας αρνητικού. Είναι µία εκχώρηση του ψυχικού οργάνου του υποκειµένου, διατηρώντας ταυτόχρονα την ικανότητα διάκρισης µεταξύ εαυτού και αντικειµένου, προς την συναίσθηση σκέψεων ή συναισθηµάτων του άλλου. Περισσότερο από αγάπη προς το αντικείµενο είναι µία ενδοσκοπική εκχώρηση προς όφελος αυτού. Και µε αυτή την έννοια είναι περισσότερο της τάξεως του αντι-ναρκισσισµού (Pasche, 1969). Ορισµένα δεδοµένα της σύγχρονης νευροεπιστηµονικής έρευνας γύρω από τις εγκεφαλικές λειτουργίες οι οποίες εξασφαλίζουν τις διεργασίες της ενσυναίσθησης και της ενδοσκόπησης, συγκλίνουν µε την ψυχαναλυτική άποψη την οποία περιγράψαµε. Σύµφωνα µε τους Blair (2005) και Decety (2006) η ενσυναίσθηση µπορεί να θεωρηθεί ως αναπαραστατική ή/και γνωσιακή ενσυναίσθηση, ως κινητική ενσυναίσθηση ή ενσυναίσθηση των κινητικών αναπαραστάσεων δράσης και ως συγκινησιακή ή/και συναισθηµατική ενσυναίσθηση. Η νευρωνική θεωρία του πνεύµατος η οποία αναπτύχθηκε κυρίως από τους Uta και Christopher Frith (2003), την Hellene Gallagher (2003) και πιο πρόσφατα από τις έρευνες της Rebecca Saxe (2005, 2006), ορίζεται ως η ικανότητα των εγκεφαλικών διεργασιών προς την «ακριβή πρόβλεψη της συµπεριφοράς άλλων ατόµων, σχεδόν ως εάν διαβάζαµε το πνεύµα τους. Αυτή η εξαιρετική ικανότητα είναι γνωστή ως το να έχει κανείς µία θεωρία του πνεύµατος, ή να νοηµατοδοτεί». Πρόκειται για την ικανότητα σκέψης γύρω από την σκέψη του άλλου µε βάση τα υποκειµενικά µνηµονικά ίχνη και βιώµατα. Οι κύριες εγκεφαλικές δοµές που περιλαµβάνονται στην νευρωνική θεωρία του πνεύµατος είναι : ο µέσος 11

12 προµετωπιαίος λοβός και η περιοχή του παραπροσαγωγίου, η άνω κροταφική αύλακα και η κροταφο-βρεγµατική σύνδεση. Η συγκρότηση µίας θεωρίας του πνεύµατος αντιστοιχεί στην δυναµική συνέργεια του συνόλου αυτών των περιοχών καθώς και άλλων υποστηρικτικών δοµών σύµφωνα µε τον εµπλεκόµενο τύπο νοητικής λειτουργίας. Θα αναφερθούµε σε ορισµένα από τα πολλά ερευνητικά ευρήµατα αυτού του πεδίου. Οι Frith αναφέρονται στην λειτουργία της «απόζευξης» που εξυπηρετείται από τον µέσο προµετωπιαίο λοβό. Αντιστοιχεί στην ικανότητα µίας εσωτερικής εικονικής απελευθέρωσης από τα τρέχοντα πραγµατικά δεδοµένα, η οποία επιτρέπει την ανάπτυξη δυνητικών µορφών υποκειµενικής σκέψης γύρω από την σκέψη και την συµπεριφορά του άλλου. Οι Saxe και Wexler (2005) προτείνουν ότι η δράση αυτής της περιοχής και άρα η διεργασία της ενσυναίσθησης και της ενδοσκόπησης, µειώνονται όταν η προσοχή και η αντίληψη έλκονται από τα κοινωνικά, τα χαρακτηριολογικά ή ακόµα από τα ενεστώτα φυσικά ή λεκτικά στοιχεία που εκφράζονται από τον άλλο. Αυτά τα στοιχεία, παρά το γεγονός ότι µπορούν να ενδυναµώσουν τις ασυνείδητες ταυτίσεις µε τον άλλο και µε αυτόν τον τρόπο να υποστηρίζουν ή να εµπλουτίζουν την µεταβιβαστική σχέση, φαίνονται ασύµβατα µε την πρόοδο και την εµβάθυνση της ενσυναίσθησης και της ενδοσκόπησης. Αναδεικνύεται έτσι µία νευροεπιστηµονική στήριξη της φροϋδικής αρχής της ασυµµετρίας της ψυχαναλυτικής σχέσης και καταδεικνύονται οι περιορισµοί που προκαλούνται τον µοντέλο της διαπροσωπικής θεραπευτικής τεχνικής. Στην ίδια κατεύθυνση, παρατηρούµε ότι η ενσυναίσθηση αφορά στην ανακίνηση των εσωτερικών αναπαραστάσεων εκείνου που σκέπτεται γύρω από την σκέψη ή τις προθέσεις του άλλου, ως υποκείµενο ενός βιώµατος. Αυτό συµπεραίνεται από µία πειραµατική µελέτη που πραγµατοποίησαν οι Uddin και συνεργάτες (2005), όπως επίσης προτείνεται από τον (Johnson et al., 2002) γύρω από την διάκριση µεταξύ της selfawareness και της self-reflection. Σύµφωνα µε τα αποτελέσµατα πολλών ερευνών η ενσυναίσθηση διαφοροποιείται από την αίσθηση του υποκειµένου ενόσω δρα ή αισθάνεται και διαφοροποιείται από την κατάσταση επενδύσεως του εαυτού και του εαυτού ως αντικείµενο ενός βιώµατος. Οι Saxe και Wexler (2005) και ο Decety (2006) θεωρούν καθοριστική την δράση της κροταφο-βρεγµατικής συνέσεως για την «απόδοση µεταβατικών καταστάσεων πνεύµατος» και για την µη συγχώνευση εαυτού και άλλου. Οι Saxe και Wexler (2005) σηµειώνουν ότι η δράση της δεξιάς κροταφο-βρεγµατικής σύνδεσης «αντικατοπτρίζει µία διεργασία κατασκευής ενός συνεκτικού προτύπου του πνεύµατος του πρωταγωνιστή, χωρίς την αναφορά στην κατάσταση του πνεύµατος του ιδίου του υποκειµένου». Συναντούµε εδώ µία πιθανή επιβεβαίωση της κατάστασης παραδοξότητας στην οποία αναφέρεται ο de M Uzan και της εικόνας εκχώρησης του ψυχικού οργάνου ή της νόησης, χωρίς εντούτοις να παράγεται µία κατάσταση συγχώνευσης, όπως προτείνεται από τους Decety (2006) και Goldman (2005). Η R. Saxe (2006) βασιζόµενη σε πρόσφατες έρευνες σχετικά µε την δράση της ραχιαίας περιοχής του µέσου προµετωπιαίου φλοιού, θεωρεί ότι αυτή συνδέεται µε την «µοναδική ανθρώπινη» ικανότητα συγκρότησης τριαδικών σχέσεων, του τύπου «εγώ εσύ και εκείνο». Συναντήσουµε εδώ τις ψυχαναλυτικές προτάσεις του André Green για το θέµα των «τριαδικών» διεργασιών και 12

13 διαµορφώσεων, που αφορούν την οιδιπόδεια οργάνωση και ευρίσκονται στην βάση της ψυχικής οργάνωσης. Υπό το φως των νευροεπιστηµονικών δεδοµένων, θα έλεγα ότι πρόκειται για την ικανότητα εγκατάστασης : α) εντός µίας διϋποκειµενικής σχέσης και, β) ενδοϋποκειµενικά, εντός των ενδοψυχικών σχέσεων, µίας από κοινού σχέσης µε ένα τρίτο αντικείµενο, ή, µε τον «οργανισµό» της µεταβιβαστικής σχέσης. Εν προκειµένω, το πεδίο της µεταβατικής σωµατοψυχικής πραγµατικότητας. Τέλος σύµφωνα µε τις εργασίες του Ramachandran γύρω από την συναισθησία (1998, 2001) ή των Mason και Just (2006), η δράση της κροταφο-βρεγµατικής σύνδεσης των δύο ηµισφαιρίων έχει συσχετισθεί µε τις λεκτικές και τις µη λεκτικές µεταφορικές διεργασίες. Οι ερευνητικές οµάδες των Rizzolatti (1996, 1998, 2001), Iacoboni (2002, 2005) και Perrett (1994) ανέδειξαν την δράση του συστήµατος των καθρεπτικών νευρώνων και µέσω αυτής, την ικανότητα ενσυναίσθησης σχετικά µε την κατάσταση και τις προθέσεις δράσης του άλλου. Το σύστηµα καθρεπτικών νευρώνων περιλαµβάνει το κάτω τµήµα του προ-κινητικού µετωπιαίου λοβού, το κατώτερο τµήµα του βρεγµατικού λοβού και την άνω κροταφική αύλακα. Το σκεπτικό είναι ότι µε βάση τα προσλαµβανόµενα οπτικά ή ακουστικά ερεθίσµατα διαµορφώνεται η εσωτερική προσοµοίωση της δράσης και της προθέσης δράσης του άλλου, χωρίς ωστόσο να εκδηλώνεται ή να εκφράζεται η ίδια η δράση. Πρόκειται για µία εσωτερική προσοµοίωση του άλλου θεµελιωµένη στις εγγεγραµµένες και τις εν τω γίγνεσθαι της σχέσης, ενδοϋποκειµενικά διαµορφωνόµενες αναπαραστάσεις δράσης, τις οποίες, σύµφωνα µε τον Jeannerod (2002), µοιραζόµαστε διϋποκειµενικά µε τον άλλο. Στην ψυχανάλυση η έννοια των αναπαραστάσεων δράσης έχει προταθεί από τους Perron και Perron- Borelli (1985, 1987) µε σκοπό την ανάδειξη της δυναµικής της φαντασιώσεως σε σχέση µε τις αναπαραστάσεις. Οι αναπαραστάσεις δράσης ευρίσκονται στον πυρήνα της οργάνωσης των φαντασιώσεων και στο όνειρο. Η φαντασίωση, σηµειώνουν, είναι «η αναπαράσταση µίας φανταστικής σχέσης υποκειµένου αντικειµένου, ως πρωταγωνιστές µίας δράσης». Με ανάλογο τρόπο ο Le Guen (2002) αναφέρεται στις «δράσεις που δραστηριοποιούν την θεραπεία». ηµιουργείται έτσι µία µοιραζόµενη προσοµοίωση αναπαραστάσεων δράσης που εξυπηρετούνται από το σύστηµα των καθρεπτικών νευρώνων. Έχει διαπιστωθεί ότι το σύστηµα των καθρεπτικών νευρώνων, ανατοµολειτουργικά συνδέεται µε την οργάνωση και έκφραση του λόγου, ως προς την οποία οι κινητικές αναπαραστάσεις δράσης αποτελούν ένα πρωτύτερο οντογενετικό και φυλογενετικό εξελικτικό στάδιο. Από αυτή την διαπίστωση και σύµφωνα µε κλινικά δεδοµένα από την θεραπεία αφασικών ασθενών θα λέγαµε ότι το σώµα µορφοποιεί και κινεί τον λόγο, όπως ο λόγος µορφοποιεί, απαιτεί ή προτείνει ένα έργο προς το σώµα. Με βάση την οπτικο-ακουστική λειτουργία των καθρεπτικών νευρώνων, τις συνδέσεις τους µε τα βασικά γάγγλια και το λιµβικό σύστηµα, παρατηρούµε µία στήριξη των ψυχαναλυτικών θέσεων σχετικά µε την σύνδεση των αναπαραστάσεων λέξεως, των αναπαραστάσεων πράγµατος και των ενορµήσεων, εντός των αναπαραστάσεων δράσης (Perron, ο.π.). Κατανοούµε έτσι την σηµασία (κάτι το οποίο δεν σηµαίνει µία ανατοµική τοποθέτηση) του κυκλώµατος των καθρεπτικών νευρώνων για τον σχηµατισµό των φαντασιώσεων. 13

14 Ο Scalzone (2005) προτείνει την σύνδεση µεταξύ της λειτουργίας των καθρεπτικών νευρώνων, την εικονική διάσταση των διεργασιών αυτών των δοµών, µε την φροϋδική µεταψυχολογία ως µία θεωρία εικονικών δοµών. Οι Pierre Marty και Michel Fain στο άρθρο τους για την «πρωτογενή κινητική ενορµητική σχέση» γράφουν ότι «ορισµένες µορφές [κινητικής] σχέσης των ασθενών µας, βρίσκουν µέσα µας µία ηχώ, ένα καλούπι που τις εγγράφει τέλεια και η οποία αποτελεί χωρίς αµφιβολία ένα σηµαντικό τµήµα της διαίσθησης µας» (1955). Η σκέψη των Marty και Fain φαίνεται να προαγγέλλει την ανακάλυψη της δράσης των καθρεπτικών νευρώνων και της σηµασίας των αναπαραστάσεων δράσης, ως ένα σύµπλεγµα αισθητηριοκινητικών ιχνών, κινητικών µορφών σχέσης µε το αντικείµενο της ενόρµησης, ως αναπαραστάσεις της δοµής υποκείµενο δράση αντικείµενο και ως µία διεργασία αµφίδροµων µεταβάσεων από και προς τις αναπαραστάσεις λέξεων. Η κλινική των αφασικών και των σωµατοαγνωσιακών ασθενών δείχνει την σηµασία της επεξεργασίας των αναπαραστάσεων δράσης εντός της θεραπευτικής σχέσης ως µεταβατικό πεδίο, για την βελτίωση των κινητικών, των γνωσιακών και των ψυχικών ελλειµµάτων καθώς και ως προς την έκφραση αποδιοργανωτικών κινήσεων. Η «θεωρία του πνεύµατος» αναφέρεται στον ψυχαναλυτικό και ψυχοσωµατικό όρο της νοηµατοδότησης. Θα τονίσουµε ωστόσο ότι στην περίπτωση της «θεωρίας του πνεύµατος» πρόκειται για µία διεργασία νοηµατοδότησης που µπορεί να αφορά σε γνωσιακές συνειδητές ή ασυνείδητες αναπαραστάσεις, χωρίς να είναι απαραίτητη η σύνδεση µε το συναίσθηµα. Υπό αυτή την άποψη η νοηµατοδότηση δεν αφορά αποκλειστικά στην ανάπτυξη των διεργασιών του προσυνειδητού. Ανάλογα, οι αναπαραστάσεις δράσης και το σύστηµα των καθρεπτικών νευρώνων διατρέχουν και αφορούν στο σύνολο των πεδίων οργάνωσης και λειτουργίας της σωµατοψυχικής οντότητας, από το πρωτογενές, το προ-ψυχικό ή το «σωµατικό ασυνείδητο», από το γνωσιακό έως το πεδίο των δευτερογενών διεργασιών του προσυνειδητού. Κατ αυτόν τον τρόπο καθίσταται ίσως δυνατή η διάκριση και η σύνδεση των πεδίων της σωµατικής πραγµατικότητας, της γνωσιακής πραγµατικότητας και της ψυχικής πραγµατικότητας. Από κοινού µε την «θεωρία του πνεύµατος», οι θεωρίες της κινητικής προσοµοίωσης αποτελούν θεµελιώδη στοιχεία για την συγκρότηση της µεταβατικής πραγµατικότητας και για την ανάπτυξη της µεταβιβαστικής σχέσης. Η σηµασία αυτών των νευρωνικών κυκλωµάτων υπογραµµίζεται επίσης από τον Μ. Mancia (2007), καθώς υποστηρίζουν «την ανάκτηση του µη απωθηµένου ασυνειδήτου µέσα στην αναλυτική σχέση» 4. Παρατηρούµε τέλος ότι τα 4 Σχετικά µε το θέµα του µη απωθηµένου ασυνειδήτου που εξετάζει ο Mancia και που επεξηγείται από το γεγονός ότι µέχρι την ηλικία των δύο ετών η ωρίµανση του εγκεφάλου δεν επιτρέπει παρά την εγγραφή άδηλων και µη συνειδητά ανακαλούµενων µνηµονικών ιχνών, θεωρώ ότι δεν πρέπει να συγχέεται αυτή η αναγκαστική µη ανάκληση, η µη επιστροφή του απωθηµένου, µε την παρά τούτο δυνατότητα απώθησης αυτού που είναι δυσάρεστο, ή έτσι ώστε να υπάρξει ένας ελεύθερος χώρος (µία διεργασία αρνητικού) στην νευρωνική, την νοητική και την ψυχική εργασία. Τα άδηλα µνηµονικά ίχνη επιστρέφουν µέσα από διάφορους τρόπους έκφρασης, συµµετέχουν στην νευροδυναµική οργάνωση και µπορούν να ενέχουν µία πολυσηµία. Τέλος, αναρωτιέµαι εάν η άδηλη εγγραφή τους προέρχεται από µία µορφή έλξεως, µε έναν ανάλογο τρόπο µε την διεργασία της δευτερογενούς απώθησης. Η οργάνωση των υποφλοιωδών διεργασιών είναι επίσης δυναµική και υποκειµενική. 14

15 νευροεπιστηµονικά ευρήµατα σχετικά µε την ενσυναίσθηση αναδεικνύουν την πολυσηµία και την διαστρωµάτωση της µεταβιβαστικής σχέσης. Θα πρότεινα ότι το σύνολο των ανατοµο-λειτουργικών περιοχών που ανακαλύφθηκαν από τις νευροεπιστηµονικές έρευνες στις οποίες αναφερθήκαµε δηλαδή η δράση των πυρήνων του εγκεφαλικού στελέχους, του λιµβικού συστήµατος, των περιοχών που περιλαµβάνουν καθρεπτικούς νευρώνες και της θεωρίας του πνεύµατος, καθώς και η δράση της κροταφο-βρεγµατικής σύνδεσης που εξασφαλίζει την λειτουργία της µεταφοράς συνθέτουν την νευρωνική χαρτογράφηση του µεταβατικού πεδίου. Με την µορφή µίας υπόθεσης, θα προτείναµε να ονοµάσουµε το σύνολο αυτών των περιοχών ως τον µεταβατικό εγκέφαλο. Τέλος, πρόσφατες έρευνες αναφορικά µε την λευκή ουσία του εγκεφάλου, η οποία εξασφαλίζει τις διηµισφαιρικές και τις ενδο-ηµισφαιρικές συνδέσεις, δείχνουν την σηµασία της ως προς την ενσυναίσθηση, σε σχέση µε την νευρο-ανάπτυξη της µυελινοποίησης (Powell, 2006). ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Στο πλαίσιο µίας θεραπευτικής σχέσης, η συνάντηση και η επικοινωνία µεταξύ δύο ψυχικών κόσµων παράγεται και βασίζεται στην ασύµµετρη ενδιάδραση των εκατέρωθεν ενδοϋποκειµενικών αναπαραστάσεων δράσης, θεωριών του πνεύµατος, κινήσεων ενσυναίσθησης και ενδοσκόπησης, υποκειµενικών τρόπων νοηµατοδότησης και αυτο-οργάνωσης. Εντός του από κοινού ενδιαµέσου χώρου, δηµιουργείται ένα µεταβατικό πεδίο δυνητικών αναπαραστάσεων δράσης, θεωριών του πνεύµατος, εκπροσωπήσεως και µετεπεξεργασίας των πρωτύτερων κινήσεων ενσυναίσθησης και ενδοσκόπησης. ηµιουργείται έτσι ένα πεδίο εν δυνάµει τρόπων αυτο-οργάνωσης, νέων δυνητικών µορφών νοηµατοδότησης και δράσης. Οι µηχανισµοί των µεταβατικών και ερµηνευτικών συναλλαγών που δηµιουργούν τους εν δυνάµει τρόπους οργάνωσης και λειτουργίας, παράγονται ενδοϋποκειµενικά, στο σωµατικό, στο νοητικό και στο ψυχικό επίπεδο, καθώς και διϋποκειµενικά. Τα διάφορα ψυχαναλυτικά ρεύµατα έθεσαν το ερώτηµα εάν η εργασία του ψυχισµού τείνει προς τον προσπορισµό της ευχαριστήσεως ή προς αναζήτηση του αντικειµένου. Θα έλεγα ότι µεταξύ των δύο αυτών µορφών αναζήτησης αναπτύσσεται η αναζήτηση των µεταβατικών διεργασιών - τις οποίες ανέδειξε το έργο του Winnicott και του Bion - µε τρόπο ώστε ο ψυχισµός και το σύνολο της σωµατοψυχικής οντότητας να αντλεί και να επεξεργάζεται τους δικούς της τρόπους, δυνάµεις και νοήµατα λειτουργίας. Ακολουθώντας την φροϋδική έννοια του «οργανισµού», θα έλεγα ότι η µεταβίβαση είναι µία οντότητα, η οποία προέρχεται αλλά δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στην ψυχική ούτε στην εξωτερική πραγµατικότητα. Είναι µία ενδιάµεση µορφή, απότοκος των διεργασιών του πεδίου της σωµατοψυχικής µεταβατικής πραγµατικότητας. Υπό αυτή την έννοια, η µεταβίβαση εννοούµενη ως ένα δυναµικό σύνολο σωµατο-αισθητηριακών, γνωσιακών, ψυχικών και νευρωνικών διεργασιών, τοποθετείται στην διατοµή της ψυχανάλυσης και των νευροεπιστηµών. Ελπίζουµε ότι µέσα από τα επιχειρήµατα 15

16 που παρουσιάσαµε, διαφάνηκε ότι η προτεινόµενη προσέγγιση δεν αναφέρεται σε έναν σωµατο-ψυχικό ισοµορφισµό, ούτε σε έναν βιολογικό αναγωγισµό ή στον καθορισµό γραµµικών συσχετισµών. Αντίθετα, αποσκοπεί στην µελέτη των µηχανισµών οι οποίοι επιτρέπουν την διάκριση και την σύνδεση µεταξύ των πεδίων τα οποία διαµορφώνουν την σωµατοψυχική οντότητα, τον µεταβατικό µονισµό της. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ameisen J.C. (2003), La sculpture du vivant, édition révisée, Seuil. Arhem P., Blomberg C., Liljenstrom, editors (2000), Disorder Versus Order in Brain Function. Essays in Theoretical Neurobiology. Progress in Neural Processing 12, World Scientific. Bear M. (2003), Bidirectional synaptic plasticity: from theory to reality. Phil Trans R Soc Lond B 358: Bégoin-Guignard F. (1990), Eternité de l Inconscient, temporalité de la vie psychique. In La psychanalyse : questions pour demain, pp PUF. Blair R.J. (2005), Responding to the emotions of others: Dissociating forms of empathy through the study of typical and psychiatric populations. Conscious Cogn 4: Botella C. et Botella S. (1990), La problématique de la régression formelle de la pensée et de l hallucinatoire. In La psychanalyse : questions pour demain. PUF. Botella C. et Botella S. (2001), Figurabilité et régrédience. RFP 65: Cléopas I. (2006) La réalité psychique, la réalité du psychisme. Une étude clinique et théorique des processus psychiques et de la pensée psychanalytique dans l espace des neurosciences, Thèse de Doctorat en Psychologie, Université de Panteion, Athènes. Damasio A.R. (1999), The feeling of what happens: Body and emotion in the making of consciousness. New York: Harcourt Brace. Damasio A.R. (2003), Transparent feelings. A reply to Jaak Panksepp and Douglas Watt. Neuro-psychoanalysis 5: DecetyJ., Grèzes J. (2006), The power of simulation: Imaging one s own and other s behavior. Brain Research, 1079(1) : Edelman G. (1989), The remembered present: A biological theory of consciousness. Basic Books, New York. Edelman G. (2003), Naturalizing consciousness: a theoretical framework. Proceedings of the National Academy of Sciences 100: Freeman W.J. (2000a), Brains create macroscopic order from microscopic disorder by neurodynamics in perception. In Disorder Versus Order in Brain Function. Essays in Theoretical Neurobiology. Progress in Neural Processing 12, World Scientific. Freeman W.J. (2000b), Neurodynamics: An Exploration of Mesoscopic Brain Dynamics. London, Springer-Verlag. Freud S. (1913) [1985], Le début du traitement, in La technique psychanalytique, PUF. Frith U. and Frith C.D. (2003), Development and Neurophysiology of Mentalizing. Phil Trans R Soc Lond B 358: Gabbard G.O. (2001). What can neuroscience teach us about transference? Canadian Journal of Psychoanalysis 9:

17 Gallagher L.H. and Frith C.D. (2003), Functional imaging of theory of mind. Trends in Cognitive Sciences 7: Green A. (1983), Narcissisme de vie, narcissisme de mort. Paris, Les Éditions de Minuit. Green A. (1999), On discriminating and not discriminating between affects and representation. Int J Psychoanal 80: Green A. (1990), La folie privée. Paris, Editions Gallimard. Green A. (2002), Idées directrices pour une psychanalyse contemporaine. PUF. Guillaumin J. (1975), Psychanalyse, épreuve de réalité psychique. Nouvelle Revue de Psychanalyse 12: Iacoboni M. (2002), Understanding Others: Imitation, Language, Empathy. Brain Research Institute, University of California, USA. Disponible à Iacoboni M., Molnar-Szakacs I., Gallese V., Buccino G., Mazziotta J., Rizzolatti G. (2005), Grasping the Intentions of Others with One s Own Mirror Neuron System. PLOS Biology, 3 e79. Jeannerod M. (2002), La nature de l esprit, Paris, Odile Jacob. Georgieff N. (2007), Psychanalyse et neurosciences du lien : nouvelles conditions pour une rencontre entre psychanalyse et neurosciences, Revue française de Psychanalyse t. LXXI, 2: Georgieff N. et Jeannerod M. (2000), Psychanalyse et science(s), Encyclopédie Médico-Chirurgicale, Psychiatrie: Johnson S.C., Baxter L.C., Wilder L.S., Pipe J.G., Heiserman J.E. and Prigatano G.P. (2002), Neural correlates of self-reflection. Brain 125: Kaplan-Solms K., Solms M. (2000), Clinical studies in neuro-psychoanalysis. Introduction to a depth neuropsychology. International University Press. Kohut H. (1971), The Analysis of the Self. International University Press, New York. Le Guen C. (2002), Ces agirs qui agissent la cure, Revue française de Psychanalyse 66: Lebovici S. (1998), Les liens intergénérationnels (transmission, conflits). Les interactions fantasmatiques, in S. Lebovici et F. Weil-Halpern, Psychopathologie du bébé, Paris, PUF. Lebovici S. (2002), Le bébé, le psychanalyste et la métaphore, Paris, Odile Jacob. Lechevalier Bianca et Bernard (1998), Le corps et le sens. Dialogue entre une psychanalyste et un neurologue, Editions Delachaux et Niestlé. Lechevalier Bianca et Bernard (2002), Lecture à deux voix d une observation de maladie de Crohn, in Trouble neurologique - Conflit psychique, pp : 55-72, PUF. Levin F.M. (2003), Mapping the Mind. The Intersection of Psychoanalysis and Neuroscience. Karnac Books. Lewis M. and Granic I., editors (2000), Emotion, Development, and Self-Organization. Dynamic Systems Approaches to Emotional Development. Cambridge University Press. Luria A.R. (1973), The working brain: An introduction to Neuropsychology. Harmondsworth, Middlesex: Penguin. Luria A.R. (1980), Higher cortical functions in man. Basic Books, New York. M Uzan M. de (1977), Contre-transfert et système paradoxal, in De l art à la mort, Paris, Gallimard. Mancia M. (2007), Mémoire implicite et inconscient précoce non refoulé : leur rôle dans le transfert et le rêve, Revue française de Psychanalyse, t. LXXI, 2 : Marty P. (1990), La psychosomatique de l adulte, PUF. Marty P. et Fain M. (1955), Importance du rôle de la motricité dans la relation d objet, Revue française de Psychanalyse 19:

18 Mason R.A. Just A.M. (2006), Neuroimaging contributions to the understanding of discourse processes. In Handbook of Psycholinguistics. Traxler M & Gernsbachter MA (editors) Academic Press. Opatow B. (1999), Affect and the Integration Problem of Mind and Brain, Neuropsychoanalysis, 1 (1): Oppenheim-Gluckman H. (2000), La pensée naufragée. Clinique psychopathologique des patients cérébro-lésés, Editions Economica. Ouss-Ryngaert L. (2007), Impact des neurosciences sur la pratique psychanalytique : la double lecture comme clinique neuro-psychanalytique, Revue française de Psychanalyse, t. LXXI, 2 : Pally R. (2005), Non-conscious prediction and a role for consciousness in correcting prediction errors. Cortex, 41: Panksepp J. (1998), Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. New York: Oxford University Press. Panksepp J. (2005), Affective consciousness: Core emotional feelings in animals and humans. Consciousness and Cognition 14: Pasche F. (1969), À partir de Freud, Paris, Payot. Perrett D.I., Emery N.J. (1994), Understanding the intentions of others from visual signals: neurophysiological evidence. Current Psychological Cognition 13: Perron-Borelli M. (1985), Le fantasme : une représentation d action, Revue française de Psychanalyse 49: Perron-Borelli M., Perron R. (1987), Fantasme et action, Revue française de Psychanalyse 51: Powell K. (2006), Neurodevelopment:How does the teenage brain work?. Nature 442: Pragier G. et Faure-Pragier S. (1990), Un siècle après l esquisse : nouvelles métaphores? Métaphores du nouveau, Revue française de Psychanalyse 54: Quinodoz J.M. (1997), Transitions in psychic structures in the light of deterministic chaos theory. Int J Psychoanal 78: Ramachandran V.S. and Blakeslee S. (1998), Phantoms in the brain. New York: William Morrow. Ramachandran V.S. and Hubbard E.M. (2001), Psychophysical investigations into the neural basis of synaesthesia. Proceedings of the Royal Society of London B 268: Rizzolatti G., Fogassi L., Gallese V. (2001), Neurophysiological mechanisms underlying action understanding and imitation. Nature Revue of Neuroscience 2: Rizzolatti G., Arbib M.A. (1998), Language within our grasp. Trends in Neuroscience 21: Rizzolatti G., Fadiga L., Gallese V., Fogassi L. (1996), Premotor cortex and the recognition of motor actions. Brain Res Cogn Brain Res 3: Saxe R. and Wexler A. (2005), Making sense of another mind: The role of the right temporo-parietal junction. Neuropsychologia 43: Saxe R. (2006), Uniquely human social cognition. Current Opinion in Neurobiology 16: Scalzone F. (2005), Notes for a dialogue between psychoanalysis and neuroscience. Int J Psychoanal 86: Schore A.N. (2003), The seventh annual John Bowlby Memorial Lecture. Minds in the making: attachment, the self-organizing brain, and the developmentally-oriented psychoanalytic psychotherapy. In Revolutionary Connections. Psychotherapy and Neuroscience. Karnac Books. Solms M., Turnbull O. (2002), The Brain and the Inner World. London: Karnac Books. 18

19 Turnbull O. (2004), Emotion, false beliefs, and the neurobiology of intuition. In Revolutionary Connections. Psychotherapy and Neuroscience, Corrigall J. & Wilkinson H. eds, Karnak Books. Uddin L.Q., Kaplan J.T., Molnar-Szakacs I., Zaidel E., Iacoboni M. (2005), Self-face recognition activates a frontoparietal mirror network in the right hemisphere: an event-related fmri study. Neuroimage 25: Urtubey L. de (2004), Freud et l empathie, Revue française de Psychanalyse 68: Velmans M. (2006), How experienced phenomena relate to things themselves: Kant, Husserl, Hoche, and Reflexive Monism. Disponible à Westen D. and Gabbard G.O. (2002), Developments in cognitive neuroscience: II. Implications for theories of transference. Journal of the American Psychoanalytic Association 50: Widlöcher D. (1999), Affect et empathie, Revue française de Psychanalyse 63: Widlöcher D. (2004), Dissection de l empathie, Revue française de Psychanalyse 68: Winnicott D.W. (1971), Playing and Reality. London, Tavistock. 19

Η ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΘΗΛΩΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ (Σηµειώσεις Εισαγωγικών Διαλέξεων της ΕΨΣΕ)

Η ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΘΗΛΩΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ (Σηµειώσεις Εισαγωγικών Διαλέξεων της ΕΨΣΕ) Η ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΘΗΛΩΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ (Σηµειώσεις Εισαγωγικών Διαλέξεων της ΕΨΣΕ) Ιάκωβος Κλεώπας Στην σηµερινή συζήτηση θα εξετάσουµε τις έννοιες της παλινδρόµησης και της καθήλωσης σύµφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη

Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη 1 Ψυχανάλυση και Νευροεπιστήμες Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη Ι. Κλεώπας Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Έλσα Σμιτ-Κιτσίκη και τον Βασίλη Καψαμπέλη για την συμμετοχή

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013.

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013. Ο παρανοϊκός, ο χρηστικός και η σχέση. (Eκτεταμένη περίληψη της εισήγησης στο 2ο Συμπόσιο της ΕΨΣΕ, Ενοχή & Σωματοποίηση ) του César Botella Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Αντί-κείμενο: Μία αινιγματική ασύμμετρη δυάδα

Αντί-κείμενο: Μία αινιγματική ασύμμετρη δυάδα Απαρχές και Διαμόρφωση του Αντικειμένου Αντί-κείμενο: Μία αινιγματική ασύμμετρη δυάδα Βασίλης Δημόπουλος Εξετάζουμε το αντικείμενο ως το άλλο που κείται απέναντι στο «εγώ», κείμενο αντί αυτού, αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη, Δελτίο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, τεύχος 48

Συνέντευξη, Δελτίο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, τεύχος 48 Ιάκωβος Κλεώπας Ιστορία και βασικά γνωρίσµατα της ψυχοσωµατικής σκέψης Συνέντευξη, Δελτίο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, τεύχος 48 Δελτίο : Κύριε Κλεώπα, σας ευχαριστούµε που δεχθήκατε να έχετε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες

Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Σύντοµες σκέψεις από την οµιλία της Άννας Ποταµιάνου: 1 Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Πέτρος ΚΕΦΑΛΑΣ 2 Από τους σχολιασµούς που προηγήθηκαν, έχουν ήδη τεθεί πολλά ερωτήµατα. Θα κάνω µόνο ορισµένες

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty, Αθήνα 23 Νοεμβρίου 2013.

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty, Αθήνα 23 Νοεμβρίου 2013. Ενεστώσα Ενοχή Ιάκωβος Κλεώπας Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty, Αθήνα 23 Νοεμβρίου 2013. Ακολουθεί τμήμα της εισήγησης που παρουσιάσθηκε στο 2ο Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 EMDR Πρωτόκολλο Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 Τηλεσκοπική Επεξεργασία / Telescopic Processing Σημείο Αναστάτωσης EMD Περιορισμένη Εστίαση σε κάθε σημείο αναστάτωσης Στρατηγική EMDr

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ. «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο»

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ. «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο» ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο» Θα ήθελα να ξεκινήσω τον σχολιασµό µου εστιάζοντας την προσοχή µου στην ιδιάζουσα προβληµατική την

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ Η Α. Ποταμιάνου στο βιβλίο της «Το τραυματικό» πραγματεύεται ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο. H προβληματική του τραυματικού είναι παρούσα στην καθημερινότητα του υποκειμένου, μέσα από επώδυνα

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις Ψυχοσωματικής Η προσέγγιση της Γαλλικής Ψυχοσωματικής Σχολής. Ιάκωβος Κλεώπας, PhD. Εισαγωγή

Σημειώσεις Ψυχοσωματικής Η προσέγγιση της Γαλλικής Ψυχοσωματικής Σχολής. Ιάκωβος Κλεώπας, PhD. Εισαγωγή Σημειώσεις Ψυχοσωματικής Η προσέγγιση της Γαλλικής Ψυχοσωματικής Σχολής. Ιάκωβος Κλεώπας, PhD Εισαγωγή Η κλινική και θεωρητική προσέγγιση της γαλλικής ψυχοσωματικής σχολής αναπτύχθηκε στην βάση του έργου

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής Ψυχικές Μεταβάσεις Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης Χρήστος Ζερβής Στo πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας, και ξεκινώντας από τον Freud, το αντικείμενο της

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη (Δελτίο 48 της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας)

Συνέντευξη (Δελτίο 48 της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας) Άννα Ποταµιάνου Η ψυχοσωµατική οπτική, η ψυχικοποίηση, οι κάµψεις της και η αναλυτική στάση Συνέντευξη (Δελτίο 48 της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας) Δελτίο : Κυρία Ποταµιάνου, ευχαριστούµε που δεχθήκατε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ KEIMENOY RENE ROUSSILLON «ΨΥΧΙΚΗ ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ».

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ KEIMENOY RENE ROUSSILLON «ΨΥΧΙΚΗ ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ». ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ KEIMENOY RENE ROUSSILLON «ΨΥΧΙΚΗ ΠΡΩΤΗ ΥΛΗ». Σχολιάστρια: Έλενα Κοσµά Η παρουσία του René Roussillon ως κεντρικού οµιλητή στο 4 ο Συµπόσιο Ψυχοσωµατικής θέτει, κατά την άποψη µου, εκ νέου το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας 1 9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας ΤΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΥΝΟΥΧΙΣΜΟΥ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΩΘΗΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗ Βασίλης Δηµόπουλος Στην ψυχανάλυση η έννοια του ευνουχισµού αναφέρεται σε µία πολυσύνθετη

Διαβάστε περισσότερα

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ 8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Επιχείρηµα Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ Η έννοια της σαγήνης έχει σηµειώσει στην ψυχανάλυση µακρά πορεία εξέλιξης, η οποία συµπίπτει µε την ιστορία της φροϋδικής ανακάλυψης.

Διαβάστε περισσότερα

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών

Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Νευροβιολογία των Μνημονικών Λειτουργιών Ενότητα 2: Κατηγοριοποιήσεις Μάθησης & Μνήμης Κωνσταντίνος Παπαθεοδωρόπουλος Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Σκοποί ενότητας Ανάλυση των γενικών αξόνων που

Διαβάστε περισσότερα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα Κατάλογος Προσφερόµενων Μαθηµάτων Κωδικοποίηση Μαθηµάτων Ο φοιτητής µπορεί να αναγνωρίζει τα µαθήµατα που προσφέρονται σε κάθε έτος από τον κωδικό αριθµό που συνοδεύει κάθε εξαµηνιαίο µάθηµα, που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Στο Ν. Μακρής & Δ. Δεσλή (Επιμ.) Η Γνωστική Ψυχολογία Σήμερα: Γέφυρες για τη Μελέτη της Νόησης, Αθήνα, Τυπωθήτω Δαρδανός, 2004, 290-294.

Στο Ν. Μακρής & Δ. Δεσλή (Επιμ.) Η Γνωστική Ψυχολογία Σήμερα: Γέφυρες για τη Μελέτη της Νόησης, Αθήνα, Τυπωθήτω Δαρδανός, 2004, 290-294. Στο Ν. Μακρής & Δ. Δεσλή (Επιμ.) Η Γνωστική Ψυχολογία Σήμερα: Γέφυρες για τη Μελέτη της Νόησης, Αθήνα, Τυπωθήτω Δαρδανός, 2004, 290-294. Γνωστικό και Ψυχαναλυτικό Ασυνείδητο Μπετίνα Ντάβου Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ψυχοθεραπεία;

Τι είναι ψυχοθεραπεία; (M. HERSEN και W. SLEDGE, Encyclopedia of Psychotherapy Academic Press, 2002) 1 Τι είναι ψυχοθεραπεία; Ψυχοθεραπεία είναι η λεκτική επικοινωνία μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχοθεραπευτή με σκοπό : Την διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή Γιατίδιατυπώνονταιθεωρίεςγιατην ανάπτυξη; Γιατί η παρατήρηση της συµπεριφοράς (τόσοτωνπαιδιώνόσοκαιτωνενηλίκων) προκαλείενδιαφέρονταερωτήµατα. Oπως. είχνουµεσεέναπαιδί

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις.

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις. Μερικές πλευρές του ζητήµατος των οριακών οργανώσεων, µε αφορµή- αναφορά στο βιβλίο της Α. Ποταµιάνου «Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις» 1 από τον Β. Δηµόπουλο Η Άννα Ποταµιάνου,

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας

Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ας δούµε ένα παράδειγµα ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Τοµείς έρευνας της ψυχολογίας ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Εισαγωγή στην ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc. PhD Φυσικοθεραπεία Μάθηµα1 ο Είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τις νοητικές

Διαβάστε περισσότερα

Άδηλη µνήµη. Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1. Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες

Άδηλη µνήµη. Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1. Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Άδηλη µνήµη Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1 Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Το κείµενο της Άννας Ποταµιάνου σχετικά µε τις αµνηµονικές διαδικασίες θέτει κεντρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 6 Τι είναι Νοημοσύνη; Η ικανότητα του ατόμου να αφομοιώνει νέες πληροφορίες, να επωφελείται από τις εμπειρίες του και να προσαρμόζεται ρμ σε νέες

Διαβάστε περισσότερα

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Αντίληψη Αντίληψη εί η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Ηαντίληψηαποτελείκρίσιµη και αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Προσεγγίσεις Μουσικοθεραπείας

Προσεγγίσεις Μουσικοθεραπείας ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Προσεγγίσεις Μουσικοθεραπείας Ενότητα 4: Η συμβολή της ψυχανάλυσης στη μουσικοθεραπεία και στη διδασκαλία μουσικής Ψαλτοπούλου Ντόρα Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Οµάδα Εργασίας Αθανασίου Αλεξανδρίδη. Η Σαγήνη στον Nietzsche. Ο σαγηνευτικός και σαγηνευµένος Νίτσε

Οµάδα Εργασίας Αθανασίου Αλεξανδρίδη. Η Σαγήνη στον Nietzsche. Ο σαγηνευτικός και σαγηνευµένος Νίτσε Οµάδα Εργασίας Αθανασίου Αλεξανδρίδη Η Σαγήνη στον Nietzsche Νίκου Τζαβάρα Ο σαγηνευτικός και σαγηνευµένος Νίτσε Αριστέα Σκούλικα Ευχαριστώ τον Α. Αλεξανδρίδη για τις ενδιαφέρουσες σκέψεις. Θα ήθελα πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty

2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty 2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty 15 Νοεµβρίου 2014 Συζήτηση της οµιλίας των Marilia Aisenstein & Claude Smadja, "Ψυχικές ανακατατάξεις διαµέσου µίας σωµατοποίησης" Μαρία Κισσανδράκη Η Μαργαρίτα,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη

Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη 1 Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη Βασίλης Καψαµπέλης Ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, µέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Παρισιού Η ανάγνωση κειµένων τόσων πλούσιων όσο τά άρθρα τού Ιάκωβου Κλεώπα και

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος

Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος Διαδικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική εργασία Φώτης Μπόµπος Για τους ευνόητους λόγους της διαφύλαξης του προσωπικού απορρήτου, η κλινική περίπτωση που παρουσιάστηκε στο συνέδριο σχετικά µε την

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Με την σκέψη στα της σαγήνης

Με την σκέψη στα της σαγήνης Με την σκέψη στα της σαγήνης Άννα Ποταμιάνου Το 8 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στις 29 30 Νοεμβρίου 2014. Το θέμα «Η σαγήνη» επέτρεψε ενδιαφέρουσες και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ

ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΜΑ 10ο ΜΕΡΟΣ Γ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ Πρόσφατες εργασίες έχουν αποδείξει ότι στη μνήμη παρεμβαίνουν πολλές περιοχές του εγκεφάλου Παρ όλα αυτά, υπάρχουν διαφορετικοί τύποι μνήμης και ορισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΟΝ BION. Σωτήρης Μανωλόπουλος

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΟΝ BION. Σωτήρης Μανωλόπουλος Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΟΝ BION Σωτήρης Μανωλόπουλος Η Elsa Schmidt Kitsikis πρόσφατα δηµοσίευσε και στα Ελληνικά µια αληθινή Αναφορά στον Bion συνδέοντας µε πρωτότυπη σκέψη και πηγαίο συναίσθηµα

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική)

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΕΦΗΒΩΝ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΩΝ: Rorschach, Thematic Apperception Test T.A.T., Children s Apperception Test C.A.T., Ιχνογράφημα, Μύθοι της Duss, Συμπλήρωση Προτάσεων.

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίας του Νου και Αυτισμός: Ανασκόπηση Θεωρητικών Προσεγγίσεων και Κλινικών Εφαρμογών

Θεωρίας του Νου και Αυτισμός: Ανασκόπηση Θεωρητικών Προσεγγίσεων και Κλινικών Εφαρμογών Θεωρίας του Νου και Αυτισμός: Ανασκόπηση Θεωρητικών Προσεγγίσεων και Κλινικών Εφαρμογών Α. Γενά & Ε. Τσιρέμπολου Εθνικό & Καποδιστριακό Παν/μιο Αθηνών Θεωρία του Νου «ανάγνωση το νου»: κατανόηση των επιθυμιών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

Πώς σκέφτονται οι άνθρωποι; Προσέγγιση επεξεργασίας πληροφοριών Γνωστική ανάλυση του έργου (λύση προβλήµατος, κατανόηση κειµένου, επικοινωνία, κλπ.) σε επιµέρους νοητικές διεργασίες, δεξιότητες και γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας.

Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Οι νευρικοί μηχανισμοί της οπτικής επιλογής : από την πλευρά της νευροψυχολογίας. Ανάργυρος Β.Καραπέτσας Χειμερινό εξάμηνο: 2013 2014 Εισαγωγή Σε αυτό το άρθρο υποστηρίζεται ότι οι νευροψυχολογικές μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΚΗ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΨΥΧΙΚΗ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ Η ΨΥΧΙΚΗ ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ Από τον Οκτώβριο του 2005, στo πλαίσιo της Ε.Ψ.Ε., µια οµάδα συναδέλφων, αποτελούµενη αυτή την περίοδο από τις κυρίες Aσσέρ, Ζέη, Κατσαρού, Τατέου, Παπανδρέου και τους

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3)

Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Γνωστική Ψυχολογία ΙΙ (ΨΧ 05) Γλώσσα (3) Δυσκολίες στην ανάγνωση Τα θεωρητικά μέρη του δικτύου οπτικής αναγνώρισης λέξεων και οι εκτιμώμενες θέσεις τους στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου του έμπειρου

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Ζαχαρούλα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program )

Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα Αµµοθεραπείας (Sandplay Therapy Training Program ) Αποστολή Ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να προωθήσει τη µελέτη της αµµοθεραπείας (παιχνίδι µε άµµο) όπως διδάσκεται από την Dora

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές. 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος

Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές. 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος Βλάβη Δεξιού Ημισφαιρίου Σημειώσεις για Φοιτητές 2015, SpeechVoice-Σωτήρης Πανάγος 1 ΒΔΗ (RHD) : Χαρακτηριστικά 1. Δεν έχει ενσυναίσθηση της καταστασης του 2. Δυσκολία ελέγχου αριστερής πλευράς 3. Δυσκολία

Διαβάστε περισσότερα

Περίγραμμα Εισηγήσεων

Περίγραμμα Εισηγήσεων Περίγραμμα Εισηγήσεων Τίτλος Μαθήματος: Αναπτυξιακή ψυχολογία Κωδικός Μαθήματος: 724 Διάλεξη 1 Εισαγωγή στην αναπτυξιακή ψυχολογία πρέπει να γνωρίζουν: τους στόχους και το αντικείμενο της Εξελικτικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Journal Club. Journal club. Journal club

Journal Club. Journal club. Journal club Ορόλοςτηςγραπτήςµελέτηςπερίπτωσης (case study) ως εκπαιδευτικό εργαλείο και ως πιστοποίηση της επιτυχηµένης εκπαίδευσης στο Γνωσιακό Συµπεριφοριστικό µοντέλο θεραπείας Κ. Ευθυµίου Ινστιτούτο Έρευνας και

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΕΥ ΕΞΑΜΗΝΟ: Α ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25. Κεφάλαιο 2. Είδη συμβουλευτικής ψυχολογίας... 51. Πρόλογος... 19 Περιεχόμενα Πρόλογος... 19 Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή... 25 Ορισμός... 25 Ιστορική εξέλιξη... 30 Η ανάπτυξη της συμβουλευτικής ψυχολογίας στην Ελλάδα... 40 Θέματα που απασχολούν τη συμβουλευτική ψυχολογία...

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΩΜΑΤΙΚΟΣ ΕΑΥΤΟΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. Εισηγήτριες: Ελένη Σταυρουλάκη, Ιατρός-Ψυχοθεραπεύτρια Μαριλένα Κόμη, Ψυχοπαιδαγωγός-Ψυχοθεραπεύτρια

Ο ΣΩΜΑΤΙΚΟΣ ΕΑΥΤΟΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. Εισηγήτριες: Ελένη Σταυρουλάκη, Ιατρός-Ψυχοθεραπεύτρια Μαριλένα Κόμη, Ψυχοπαιδαγωγός-Ψυχοθεραπεύτρια ΚΕΝΤΡΟ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ «ΒΙΛΧΕΛΜ ΡΑΪΧ» ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΝΕΥΡΟΦΥΤΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ & ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ (Ε.Ι.Ν.Α.) 3ης Σεπτεμβρίου 84, 10434 ΑΘΗΝΑ, Τηλ. 210 8812139 & 210 8812104 Fax. 211

Διαβάστε περισσότερα

Το σώμα της μνήμης. Ιάκωβος Κλεώπας 4ο Συμπόσιο ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty

Το σώμα της μνήμης. Ιάκωβος Κλεώπας 4ο Συμπόσιο ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty Το σώμα της μνήμης Ιάκωβος Κλεώπας 4ο Συμπόσιο ΕΨΣΕ - IPSO P. Marty Ο Sandor Ferenczi στο κλινικό του ημερολόγιο με ημερομηνία 29/5/32 και τίτλο παύση έργου του εαυτού, και -εγώ, το εγώ με αρνητικό πρόσημο,

Διαβάστε περισσότερα

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Οργανωσιακή Κουλτούρα & Αλλαγή Στέφανος Μιχιώτης Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants Περιεχόμενο 1 ης συνάντησης Το σύστημα αντιλήψεων και η

Διαβάστε περισσότερα

26ο Συνέδριο Ευρωπαϊκής Ψυχαναλυτικής Οµοσπονδίας Βασιλεία, 2013. Η ψυχική µορφοποίηση και η αναλυτική διαδικασία Σκέψεις από τα κείµενα του συνεδρίου

26ο Συνέδριο Ευρωπαϊκής Ψυχαναλυτικής Οµοσπονδίας Βασιλεία, 2013. Η ψυχική µορφοποίηση και η αναλυτική διαδικασία Σκέψεις από τα κείµενα του συνεδρίου 26ο Συνέδριο Ευρωπαϊκής Ψυχαναλυτικής Οµοσπονδίας Βασιλεία, 2013 Η ψυχική µορφοποίηση και η αναλυτική διαδικασία Σκέψεις από τα κείµενα του συνεδρίου Αριστέα ΣΚΟΥΛΙΚΑ Η µορφοποίηση εντός του ψυχικού γίγνεσθαι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Ένα αρχέγονο ερώτηµα Τι είναι η γνώση; Ποια η διαδικασία του γνωρίζειν; θεωρίες, επιστημολογίες, μεταφορές και πρακτικές στην τάξη των μαθηματικών Μάθηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου

Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου Α κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Υπηρεσίας Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας Γραφείου ιασύνδεσης Ιονίου Πανεπιστηµίου Τρόποι αντιµετώπισης του άγχους. Πρόληψη και θεραπεία της κατάθλιψης. Ψυχολόγος - Howard

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης

Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης Η αύξηση των Νευροδιαβιβαστών στην διάρκεια της «βαθιάς» aκρόασης του Dr. Jerome Liss, M.D. j.liss@fastwebnet.it Η συνεδρία µε τον Ψυχοθεραπευτή ή τον Σύµβουλο έχει σκοπό να ενθαρρύνει την ανάδυση αναµνήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα