Σπάνιες Γαίες. Δηµητριοµετρία. ΔιΧηΝΕΤ. Δαµιανός Πασχαλίδης. Η Πράσινη Προσέγγιση της Οξείδωσης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σπάνιες Γαίες. Δηµητριοµετρία. ΔιΧηΝΕΤ. Δαµιανός Πασχαλίδης. Η Πράσινη Προσέγγιση της Οξείδωσης"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Διαπανεπιστηµιακό Διατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών 1 ΔιΧηΝΕΤ ηνετ ΔιΧηΝΕΤ ΧηΝΕΤ Διδακτική της Χηµείας και Νέες Εκπαιδευτικές Τεχνολογίες Σπάνιες Γαίες Η Πράσινη Προσέγγιση της Οξείδωσης Δηµητριοµετρία Χηµεία και Καθηµερινή Ζωή Το πείραµα στη διδασκαλία της χηµείας Δαµιανός Πασχαλίδης Θεσσαλονίκη 2005 Επιβλέποντες καθηγητές Α. Ι. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου-Μαρούλη

2 2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Διαπανεπιστηµιακό Διατµηµατικό Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΔιΧηΝΕΤ ηνετ ΔιΧηΝΕΤ ΧηΝΕΤ Διδακτική της Χηµείας και Νέες Εκπαιδευτικές Τεχνολογίες Σπάνιες Γαίες Η Πράσινη Προσέγγιση της Οξείδωσης Δηµητριοµετρία Χηµεία και Καθηµερινή Ζωή Το πείραµα στη διδασκαλία της χηµείας Δαµιανός Πασχαλίδης Θεσσαλονίκη 2005 Επιβλέποντες καθηγητές Α. Ι. Μαρούλης, Κ. Χατζηαντωνίου-Μαρούλη

3 i

4 i Πρόλογος Η εργασία αυτή εκπονήθηκε στα πλαίσια του προγράµµατος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διδακτική της Χηµείας και Νέες Εκπαιδευτικές Τεχνολογίες-ΔιΧηΝΕΤ» στο µάθηµα «Το πείραµα στη διδασκαλία της χηµείας» και αφορά στην πράσινη προσέγγιση των εφαρµογών των σπανίων γαιών στη χηµεία. Στο σηµείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσω τους καθηγητές κύριο Α. Μαρούλη και την κυρία Κ. Χατζηαντωνίου-Μαρούλη για τις υποδείξεις τους σε όλη τη διάρκεια εκπόνησης της παρούσας εργασίας.

5 ii Περίληψη Σε αυτή την εργασία παρουσιάζεται η δηµητριοµετρία ως µέθοδος ποσοτικού προσδιορισµού ουσιών φιλικότερη προς το περιβάλλον σε σχέση µε τη µαγγανιοµετρία και τη χρωµιοµετρία. Επίσης παρουσιάζεται µε απλό και εποπτικό τρόπο η µέτρηση της τοξικότητας διαφόρων οξειδωτικών χηµικών ουσιών µε τη διαδικασία εκβλάστησης των σπερµάτων

6 iii Πρόλογος Περίληψη Περιεχόµενα 1. Θεωρητικό Μέρος 1.1 Αρχές της Πράσινης Χηµείας- πράσινη προσέγγιση της οξείδωσης Οξειδοαναγωγή 2.1 Γενικά για την οξειδοαναγωγή Κυριότερα οξειδωτικά - αναγωγικά. αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Περιβαλλοντική Συµπεριφορά Οξειδωτικών Ενώσεων 3.1 Τοξικολογία κυριοτέρων ανοργάνων οξειδωτικών ενώσεων Συµπεριφορά των κυριοτέρων ανοργάνων οξειδωτικών...9 ενώσεων στο οικοσύστηµα H Οξείδωση στη Χηµεία 4.1 Η Οξείδωση στη χηµική βιοµηχανία Η Οξείδωση µε τετρασθενές δηµήτριο στο χηµικό εργαστήριο Δηµητριοµετρία 5.1 Γενικά για την ογκοµετρική ανάλυση Ογκοµετρικές αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Δείκτες στην οξειδοαναγωγική ογκοµετρική ανάλυση Πειραµατικό Μέρος 6.1 Κανόνες ασφάλειας στο χηµικό εργαστήριο Πειράµατα επίδειξης Προσδιορισµός τοξικότητας ενώσεων του Ce(IV) και Cr(VI) Οξειδωτική δράση του τετρασθενούς δηµητρίου Πειράµατα για Μαθητές - Φοιτητές Δηµητριοµετρικός προσδιορισµός σιδήρου Ανάκτηση του δηµητρίου Παράρτηµα 7.1 Προεργαστηριακές ερωτήσεις...50

7 iv 7.2 Μεταεργαστηριακές ερωτήσεις Απαντήσεις στις προεργαστηριακές ερωτήσεις Απαντήσεις στις µεταεργαστηριακές ερωτήσεις Ανάλυση επικινδυνότητας αντιδραστηρίων Εργαστηριακή Αναφορά LC LD Οικοτοξικολογία Βιβλιογραφία...61

8 1 1. Θεωρητικό Μέρος 1.1 Αρχές της Πράσινης Χηµείας- πράσινη προσέγγιση της οξείδωσης Η Πράσινη Χηµεία επιδιώκει την βιώσιµη ανάπτυξη δηµιουργώντας χηµικά προϊόντα που δεν βλάπτουν την υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον, χρησιµοποιώντας βιοµηχανικές διεργασίες που µειώνουν ή εξαλείφουν επικίνδυνα χηµικά και σχεδιάζοντας διεργασίες που ελαχιστοποιούν την παραγωγή αποβλήτων και την χρήση ενέργειας. Η Πράσινη Χηµεία συνεπώς προλαµβάνει τη ρύπανση, εξοικονοµώντας χρήµατα στην βιοµηχανία χρησιµοποιώντας σαφώς λιγότερη αφ ενός ενέργεια, και αφ ετέρου λιγότερα και ασφαλέστερα χηµικά µε αποτέλεσµα τη µείωση του κόστους του ελέγχου της ρύπανσης και της διάθεσης των αποβλήτων. Η Πράσινη Χηµεία παρ ολες τις συνεπαγόµενες δυσκολίες είναι ελκυστική για την Χηµική Βιοµηχανία καθόσον τη µείωση των αποβλήτων και η εξάλειψη των τοξικών παραπροϊόντων σηµαίνουν οικονοµικό όφελος. Η σηµαντική ανάπτυξη της Πράσινης Χηµείας από το 1991 µέχρι σήµερα είχε οδηγό την νέα γνώση για το τι είναι επικίνδυνο και τι ακίνδυνο, την συνεχώς αυξανόµενη ικανότητα των χηµικών να διαχειρίζονται εκλεκτικά και επιτυχώς τ ις χηµικές ενώσεις σε µοριακό επίπεδο και τη συνακόλουθη δηµιουργία καταλλήλων µη-τοξικών ενώσεων καθώς επίσης το συνεχώς αυξανόµενο υψηλ ό κόστος που απαιτεί η χρήση και η διάθεση επικινδύνων ουσιών. H παγκόσµια αποδοχή των στόχων και των αρχών της Πράσινης Χηµείας σαν βασικών παραγόντων της Βιώσιµης Ανάπτυξης συνιστά αναγνώριση του γεγονότος ότι οι χηµικοί σαν αρχιτέκτονες της ύλης έχουν την δύναµη και την ικανότητα να σχεδιάσουν µη τοξικά προϊόντα αλλά και διεργασίες που δεν δηµιουργούν απόβλητα. Το σύνολο αυτής της γνώσης και η εφαρµογή της δεν αφορούν µόνο τους Χηµικούς. Η Πράσινη Χηµεία είναι διεπιστηµονική είναι σκέψη και αντίληψη που χρησιµοποιεί ότι ποιο σύγχρονο (Νανοχηµεία Ηχοχηµεία κ.α.). Με τον όρο πράσινη προσέγγιση της οξείδωσης εννοούµε τις µεθόδους οξείδωσης που είναι σύµφωνες µε όσες το δυνατό περισσότερες από τις αρχές της «πράσινης χηµείας». Οι αρχές της «πράσινης χηµείας» είναι οι ακόλουθες 1 : 1. Πρόληψη

9 2 Είναι προτιµότερο να προλαµβάνουµε τα απόβλητα από το να κατεργαζόµαστε ή να καθαρίζουµε τα απόβλητα αφού σχηµατιστούν. 2. Οικονοµία Ατόµων Οι µέθοδοι σύνθεσης πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε όλα τα άτοµα των προϊόντων ή όσον το δυνατόν περισσότερα να συµµετέχουν στο τελικό προϊόν 3. Λιγότερο επικίνδυνες χηµικές συνθέσεις Σχεδιασµός συνθετικών µεθόδων ώστε να χρησιµοποιούν κα να δηµιουργούν ουσίες που έχουν ελάχιστη ή καθόλου τοξικότητα στον άνθρωπο και το περιβάλλον. Σχεδιασµός συνθετικών µεθόδων ώστε να χρησιµοποιούν κα να δηµιουργούν ουσίες που έχουν ελάχιστη ή καθόλου τοξικότητα στον άνθρωπο και το περιβάλλον. 4. Σχεδιασµός ασφαλέστερων χηµικών προϊόντων Τα χηµικά προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να είναι αποτελεσµατικά για τον σκοπό που σχεδιάστηκαν µε ελαχιστοποίηση της τοξικότητάς των. 5. Ασφαλέστεροι διαλύτες και βοηθητικά µέσα Η χρήση διαλυτών να αποφεύγεται ή όπου χρησιµοποιούνται να είναι αβλαβείς. 6. Σχεδιασµός για ενεργειακή αποτελεσµατικότητα Μείωση της απαιτούµενης ενέργειας στις διάφορες χηµικές διεργασίες και όπου είναι δυνατόν να γίνονται σε θερµοκρασία περιβάλλοντος και ατµοσφαιρική πίεση. 7. Χρήση ανανεώσιµων πρώτων υλών Οι πρώτες ύλες πρέπει να είναι ανανεώσιµες 8. Μείωση ενδιαµέσων παραγώγων Μη απαραίτητα παράγωγά όπως προστατευτικές οµάδες, προστασία αποπροστασία, προσωρινές τροποποιήσεις φυσικών και / ή χηµικών

10 3 διεργασιών πρέπει να ελαχιστοποιηθούν ή να αποφεύγονται διότι τα στάδια αυτά απαιτούν επιπλέον αντιδραστήρια και δηµιουργούν απόβλητα. 9. Κατάλυση Καταλυτικά αντιδραστήρια, κατά το δυνατόν εκλεκτικά, υπερέχουν των αντιδραστηρίων που επιβάλλει η στοιχειοµετρία της αντίδρασης. 10. Σχεδιασµός αποικοδοµήσιµων προϊόντων Προϊόντα που αποικοδοµούνται στο περιβάλλον προς µη τοξικά προϊόντα και δεν διατηρούνται ανέπαφα για µεγάλο χρονικό διάστηµα. 11. Ανάλυση πραγµατικού χρόνου για πρόληψη της ρύπανσης Ανάπτυξη µεθόδων ανάλυσης πραγµατικού χρόνου που θα επιτρέπουν τον έλεγχο των διεργασιών όσον αφορά το σχηµατισµό επικίνδυνων ουσιών 12. Ασφαλέστερη χηµεία για την πρόληψη ατυχηµάτων Οι χρησιµοποιούµενες και παραγόµενες ουσίες σε µία χηµική διεργασία πρέπει να επιλέγονται έτσι ώστε να υπάρχει ελάχιστη πιθανότητα χηµικών ατυχηµάτων συµπεριλαµβανοµένων των εκποµπών, εκρήξεων και ανάφλεξης

11 4 2. Οξειδοαναγωγή 2.1 Γενικά για την οξειδοαναγωγή Η οξειδοαναγωγή κατέχει την πρώτη θέση από άποψη σ πουδαιότητας ως χηµικό φαινόµενο στη ζωή του ανθρώπου. Στη βιολογία η αναπνοή των αερόβιων οργανισµών, στην τ εχνολογία η καύση, οι βασικές µεταλλουργικές διεργασίες, η διάβρωση των µετάλλων, τα γαλβανικά στοιχεία (µπαταρίες) και πολλά άλλα είναι στη βάση τους αντιδράσεις οξειδοαναγωγής. Οι αντιδράσεις οξειδοαναγωγής µπορούµε να πούµε ότι έχουν ως κοινό γνώρισµα τη µεταφορά ηλεκτρονίων µεταξύ των αντιδρώντων ουσιών, παρ όλο που ορισµός της οξειδοαναγωγής έχει διευρυνθεί σήµερα, ώστε να καλύπτει και άλλες περιπτώσεις. Αρχικά και πριν γίνει γνωστή η ηλεκτρονιακή δοµή των ατόµων, είχε δοθεί ο εξής ορισµός για την ο ξείδωση: «Οξείδωση είναι η ένωση ενός στοιχείου µε το οξυγόνο ή η αφαίρεση υδρογόνου από µια χηµική ένωση». π.χ. ο C οξειδώνεται σε CO 2 κατά την αντίδραση: C + O 2 CO 2 Επίσης το HCl οξειδώνεται σε Cl 2 : 4HCl + O 2 2Cl 2 + 2H 2 O Αντίστοιχα, για την αναγωγή δόθηκε ο ορισµός: «Αναγωγή είναι η ένωση ενός στοιχείου µε το υδρογόνο ή η αφαίρεση οξυγόνου από µια χηµική ένωση». π.χ. Το Br 2 ανάγεται σε HBr κατά την αντίδραση: H 2 + Br 2 2HBr και το ZnO ανάγεται σε Zn: ZnO + C Zn + CO Όµως, υπάρχουν και άλλες αντιδράσεις, όπως:

12 5 C + 2F 2 CF 4 2a + Cl 2 2aCl που µοιάζουν µε τις προηγούµενες και που µπορούν να ενταχθούν στην κατηγορία της οξειδοαναγωγής. Έτσι αργότερα, όταν έγινε γνωστή η ηλεκτρονιακή θεωρία για τη δοµή του ατόµου και εξηγήθηκαν οι χηµικοί δεσµοί, o ορισµός της οξειδοαναγωγής διευρύνθηκε: Οξείδωση είναι η αποβολή ηλεκτρονίων Αναγωγή είναι η πρόσληψη ηλεκτρονίων Με βάση τους τελευταίους ορισµούς γίνεται φανερό ότι για να γίνει οξείδωση δεν είναι οπωσδήποτε απαραίτητη η παρουσία οξυγόνου, αλλά οποιουδήποτε ηλεκτραρνητικού στοιχείου, όπως π.χ. το φθόριο, που έχει τάση να προσλαµβάνει ηλεκτρόνια. Με ανάλογο τρόπο δεν είναι απαραίτητη η παρουσία του υδρογόνου για την αναγωγή ενός σώµατος, αλλά ενός οποιοδήποτε ηλεκτροθετικού στοιχείου π.χ. a, που έχει τάση να αποβάλλει ηλεκτρόνια. Υπάρχουν όµως αντιδράσεις οξειδοαναγωγής που δεν καλύπτονται από τον προηγούµενο ορισµό: C + O 2 CO 2 H 2 + Br 2 2HBr Στις αντιδράσεις αυτές δεν παρατηρείται µεταφορά (αποβολή ή πρόσληψη) ηλεκτρονίων, αλλά απλή µετατόπιση φορτίων λόγω των πολωµένων οµοιοπολικών δεσµών στις µοριακές ενώσεις που σχηµατίζονται. Κρίνεται λοιπόν αναγκαίο να δοθεί ένας γενικότερος ορισµός για την οξειδοαναγωγή, ώστε να καλύπτει όλες τις περιπτώσεις. Για το σκοπό αυτό επινοήθηκε ένας νέος όρος στη χηµεία, ο αριθµός οξείδωσης. Έστω, δύο στοιχεία Α και Β που σχηµατίζουν οµοιοπολικό δεσµό Α -Β (µε παύλα - συµβολίζουµε το κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων). Αν θεωρήσουµε ότι το κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων ανήκει εξ ολοκλήρου στο ηλεκτραρνητικότερο από τ α δύο στοιχεία. (ας πούµε στην προκειµένη περίπτωσή το Β ), τότε φαινοµενικά η ένωση έχει τη δοµή Α + Β - Το φαινοµενικό αυτό φορτίο των Α και Β ονοµάζεται αριθµός

13 6 οξείδωσης (Α.Ο.). Δηλαδή το Α έχει Α.Ο. = +1 και το Β έχει Α.Ο. = -1. Μετά απ αυτό µπορούµε να δώσουµε τον εξής ορισµό: Αριθµός οξείδωσης ενός ατόµου σε µια µοριακή (οµοιοπολική) ένωση, ονοµάζεται το φαινοµενικό φορτίο που θα αποκτήσει το άτοµο αν τα κοινά ζεύγη ηλεκτρονίων αποδοθούν στο ηλεκτραρνητικότερο άτοµο. Αντίστοιχα, αριθµός οξείδωσης ενός ιόντος σε µια ιοντική είναι το πραγµατικό φορτίο του ιόντος. Μετά την εισαγωγή του αριθµού οξείδωσης, µπορεί να δοθεί ο παρακάτω ορισµός για την οξειδοαναγωγή: Οξείδωση είναι η αύξηση του αριθµού οξείδωσης ατόµου ή ιόντος. Αναγωγή είναι η ελάττωση του αριθµού οξείδωσης ατόµου ή ιόντος. Ο ορισµός αυτός καλύπτει όλες τις δυνατές περιπτώσεις που ονοµάζουµε σήµερα οξείδωση και αναγωγή. Δηλαδή, κάθε αύξηση του αριθµού οξείδωσης ενός στοιχείου αντιστοιχεί σε οξείδωση και αντιστρόφως κάθε φαινόµενο οξείδωσης αντιστοιχεί σε κάποια αύξηση του αριθµού οξείδωσης ενός στοιχείου. Με το ίδιο σκεπτικό, κάθε ελάττωση του αριθµού οξείδωσης αντιστοιχεί σε αναγωγή και κάθε αναγωγή αντιστοιχεί σε κάποια ελάττωση του αριθµού οξείδωσης ενός στοιχείου. Αν σε µια αντίδραση σε κάποιο άτοµο ή ιόν έχουµε αύξηση του αριθµού οξείδωσης, δηλαδή οξείδωση, πρέπει σε κάποιο άλλο άτοµο να έχουµε ελάττωση του αριθµού οξείδωσης, δηλαδή αναγωγή. Παρατηρούµε λοιπόν ότι µια αντίδραση οξείδωσης συνοδεύεται απαραίτητα µε αναγωγή γι αυτό και οι αντιδράσεις αυτές ονοµάζεται οξειδοαναγωγικές. 2.2 Κυριότερα οξειδωτικά - αναγωγικά. αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Παρατηρούµε στην αντίδραση C + O 2 CO 2 ότι το Ο 2, το οποίο ανάγεται, προκαλεί οξείδωση στον C και ο C, ο οποίος οξειδώνεται, προκαλεί αναγωγή στο Ο 2.

14 7 Στο παράδειγµα αυτό το οξυγόνο χαρακτηρίζεται ως οξειδωτική ουσία, ενώ ο άνθρακας ως αναγωγική ουσία. Για να γίνει όµως οξείδωση δεν είναι οπωσδήποτε απαραίτητο το οξυγόνο, αλλά οποιοδήποτε στοιχείο ή ένωση ή ιόν, που έχει άτοµο διατεθειµένο να µειώσει τον αριθµό οξείδωσης του. Γενικεύοντας µπορούµε να ορίσουµε: Οξειδωτικές ουσίες ή απλά οξειδωτικά ονοµάζονται οι ουσίες (στοιχεία, χηµικές ενώσεις ή ιόντα) που προκαλούν οξείδωση. Τα οξειδωτικά περιέχουν άτοµα που µπορούν να αναχθούν, που µπορούν δηλαδή να ελαττώσουν τον αριθµό οξείδωσης τους. Με ανάλογο τρόπο µπορούµε να ορίσουµε τα αναγωγικά: Αναγωγικές ουσίες ή απλά αναγωγικά ονοµάζονται οι ουσίες (στοιχεία, χηµικές ενώσεις ή ιόντα) που προκαλούν αναγωγή. Στους πίνακες που ακολουθούν αναφέρονται οι πιο συνηθισµένες οξειδωτικές και αναγωγικές ουσίες.

15 8 ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΟΞΕΙΔΩΤΙΚΑ Στοιχεία F 2, Ο 3, Cl 2, Br 2, Ο 2, I 2, S π.χ. Cl abr 2 acl + Br 2 Γενικά Χ 2 2Χ - + (Χ: F, Cl, Br, I) Ο 2 Ο Ο 3 Ο 2 + Ο 2- + Οξείδια MnO 2 + H + Mn 2+ PbO 2 + H + Pb 2+ CuO Cu 0 + Ag 2 O Ag 0 + SO 2 S 0 + Οξέα H 2 SO 4 (πυκνό) SO 2 + HO 3 (αραιό) O + HO 3 (πυκνό) O 2 + Άλατα KMnO 4 + H + Mn 2+ + K 2 Cr 2 O 7 + H + 2Cr 3+ Ce 4+ + H + Ce Fe 3+ Fe 2+ + Sn 4+ Sn 2+ π.χ. KClO 3 KCl + CaOCl 2 CaCl 2 + ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΑΝΑΓΩΓΙΚΑ Στοιχεία Μέταλλα K, Ba, Ca, a, Mg, Al, Mn Zn, Cr, Fe, Co, i, Sn, Pb, H 2,Bi, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Ορισµένα αµέταλλα C CO 2 + Η 2 Η 2 O + S H 2 SO 4 +. P H 3 PO 4 +. Οξείδια SO 2 H 2 SO 4 +, CO CO 2 + Οξέα 2 HX X 2 + (X = Cl, Br, I) H 2 S S 0 + Η 2 SO 3 Η 2 SO 4 + Άλατα a 2 SO 3 a 2 SO 4 + 2aX X 2 + (X = Cl,Br,I) a 2 S S + Fe 2+ Fe 3+ + οµοίως Sn 2+ Sn 4+ Αµµωνία 2H Πίνακας 1. Οι κυριότερες οξειδωτικές και αναγωγικές ενώσεις

16 9 3. Περιβαλλοντική Συµπεριφορά Οξειδωτικών Ενώσεων 3.1 Τοξικολογία κυριοτέρων ανοργάνων οξειδωτικών ενώσεων Το υπερµαγγανικό κάλιο και το διχρωµικό κάλιο αποτελούν τους σηµαντικότερους αντιπροσώπους των ανόργανων οξειδωτικών ενώσεων. Το υπερµαγγανικό κάλιο έχει τιµές τοξικότητας LD 50 = 1 g/κg σε ποντίκια ενώ το διχρωµικό κάλιο έχει αντίστοιχα πολύ υψηλότερη τοξικότητα 25 mg/κg 2. Η διαλυτότητα επίσης είναι µια κρίσιµη παράµετρος της βιολογικής διαθεσιµότητας ενός υλικού και είναι συχνά σηµαντικός και καθοριστικός παράγοντας της τοξικότητας του. Με δεδοµένη την πολύ υψηλή διαλυτότητα των παραπάνω ενώσεων στο νερό σε πολύ ευρεία κλίµακα τιµών ph κρίνεται επιτακτική η αντικατάστασή τους από άλλες φιλικότερες προς το περιβάλλον. Γενικά οι ενώσεις του δηµητρίου έχει βρεθεί ότι έχουν χαµηλή τοξικότητα και δ ίνουν δυσδιάλυτα ιζήµατα σε τιµές ph που επικρατούν στο φυσικό περιβάλλον. Με δεδοµένα τα παραπάνω είναι φυσικό κάθε αντικατάσταση χρήσης οξειδωτικών ενώσεων µεταβατικών στοιχείων από ενώσεις του δηµητρίου να είναι φιλικότερη προς το περιβάλλον. 3.2 Συµπεριφορά των κυριοτέρων ανοργάνων οξειδωτικών ενώσεων στο οικοσύστηµα Μελετώντας τη συµπεριφορά των κυριότερων ανόργανων οξειδωτικών ενώσεων στο περιβάλλον θα πρέπει να συµπεριλάβουµε και τη συµπεριφορά των αναχθέντων παραπροϊόντων τους. Πληθώρα συγκρισίµων δεδοµένων τοξικότητας χηµικών ενώσεων υπάρχει για τους θαλάσσιους οργανισµούς (ψάρια). Έτσι αν κατατάξουµε τις κυριότερες οξειδωτικές ενώσεις µε βάση την τοξικότητά τους στους θαλάσσιους οργανισµούς (ψάρια) προκύπτει ο παρακάτω πίνακας αυξανόµενης τοξικότητας 3 :

17 10 Ενώσεις LC 50 96h (mg/l) Ce 2 (SO 4 ) 3 >500 Ce(SO 4 ) 2 >500 Cr 2 (SO 4 ) 3 52 K 2 Cr 2 O 7 26 MnSO 4 15 KMnO Πίνακας 2. Τοξικότητα των κυριοτέρων οξειδωτικών ενώσεων στους θαλάσσιους οργανισµούς (ψάρια). Οι ενώσεις του δηµητρίου σ το χώµα λόγω της χαµηλής διαλυτότητας των ανθρακικών και φωσφορικών αλάτων τους παραµένουν στον ίδιο γεωλογικό ορίζοντα ακόµα και σε ευρεία περιοχή τιµών ph. Οι συγκεντρώσεις του δηµητρίου στα υπόγεια ύδατα έχει παρατηρηθεί ότι είναι συνήθως πολύ χαµηλότερες από εκείνες του χώµατος µέσω του οποίου διέρχεται το ύδωρ 4. Αυτό συµβαίνει επειδή στα φυσικά ύδατα οι ενώσεις του δηµητρίου αντιδρούν µε τα πυριτικά άλατα και το χουµικό υλικό µετατρεπόµενες σε ενώσεις πολύ µικρής διαλυτότητας 5.

18 11 4. H Οξείδωση στη Χηµεία 4.1 Η Οξείδωση στη χηµική βιοµηχανία Η οξείδωση στη χηµική βιοµηχανία αποτελεί µια από τις σπουδαιότερες χηµικές διεργασίες που χρησιµοποιούνται για την παραγωγή χηµικών ενώσεων. Οι τρόποι οξείδωσης είναι πολλοί και τα κυριότερα µέσα µεγάλης κλίµακας οξείδωσης είναι ο ατµοσφαιρικός αέρας ενώ για µικρή κλίµακα τα διχρωµικά και τα υπερµαγγανικά άλατα. Από τα διχρωµικά άλατα χρησιµοποιείται κυρίως το διχρωµικό κάλιο. Η οξείδωση πραγµατοποιείται διαλύοντας το διχρωµικό κάλιο και την οργανική ένωση συνήθως σε λουτρό θειικού οξέος. Έτσι παράγονται χρώµατα, αλδεΰδες, κινόνες και καρβοξυλικά οξέα. Το υπερµαγγανικό κάλιο χρησιµοποιείται σε ακόµα µικρότερη κλίµακα για την οξείδωση π αραγώγων του τολουολίου, του ξυλολίου και άλλων ενώσεων προς τα αντίστοιχα καρβοξυλικά παράγωγα. Επίσης το διχρωµικό κάλιο χρησιµοποιείται και για τη δέψη των δερµάτων. Τα δέρµατα εµβαπτίζονται σε διάλυµα διχρωµικού καλίου για να οξειδωθούν οι πρωτείνες και έτσι το τελικό προϊόν αποκτά µοναδική ανθεκτικότητα στα βακτήρια και τη θερµότητα. Όµως συνήθως χρησιµοποιείται µεγάλη περίσσεια διχρωµικού καλίου και µετά τη δέψη απαιτούνται αρκετές πλύσεις των δερµάτων που δηµιουργούν ανεπανόρθωτη καταστροφή του περιβάλλοντος κατά την απόρριψη των εκπλυµάτων στο περιβάλλον. Σχετικά πρόσφατα άρχισε να χρησιµοποιείται το τετρασθενές δηµήτριο ως οξειδωτικό. Το 1998 παρουσιάσθηκε δίπλωµα ευρεσιτεχνίας στο οποίο αναφερόταν η χρήση του τετρασθενούς δηµητρίου για την οξείδωση διαφόρων αρωµατικών ενώσεων σε βιοµηχανική κλίµακα 6. Ειδικότερα αναφερόταν η επίτευξη ηλεκτροχηµικής οξείδωσης του ανηγµένου τρισθενούς δηµητρίου σε τετρασθενές και µάλιστα µε ηµισυνεχείς και συνεχείς απλές χηµικές διεργασίες. Το γεγονός αυτό επιτρέπει την επίτευξη οξείδωσης διαφόρων αρωµατικών ενώσεων µε ηµισυνεχείς χηµικές διεργασίες µε συνεχή ανακύκλωση του οξειδωτικού πράγµα που είναι πολύ δύσκολο µε τη χρήση των διχρωµικών και των υπερµαγγανικών αλάτων. Επιπροσθέτως η συνεχής ανακύκλωση του οξειδωτικού αποτρέπει σε υψηλό βαθµό τον κίνδυνο περιβαλλοντικής ρύπανσης. Στο παρακάτω σχήµα βλέπουµε ένα διάγραµµα ροής της οξείδωσης του ναφθαλινίου µε δηµήτριο προς ναφθοκινόνη.

19 12 Διάγραµµα ροής της οξείδωσης του ναφθαλινίου προς ναφθοκινόνη. Η αντίδραση που πραγµατοποιείται συνοψίζεται στο σχήµα: O Ce(SO 4 ) 2 2(H 4 ) 2 (SO 4 ) 2H 2 O H 2 SO 4 H 2 O O Δηλαδή παρατηρούµε ότι η οξείδωση µε τετρασθενές δηµήτριο αποτελεί µια πολλά υποσχόµενη και φιλική προς το περιβάλλον µέθοδο οξείδωσης για τη χηµική βιοµηχανία. 4.2 Η Οξείδωση µε τετρασθενές δηµήτριο στο χηµικό εργαστήριο Στην οργανική χηµεία το τετρασθενές δηµήτριο είναι αναντικατάστατο αντιδραστήριο για ορισµένες περιπτώσεις οξείδωσης οργανικών ενώσεων σε

20 13 εξαιρετικά ήπιες συνθήκες (θερµοκρασία περιβάλλοντος) 7. Ειδικότερα η οξειδωτική αποµεθυλίωση τ ου 1,4-διµεθοξυναφθαλινίου προς 1,4-ναφθοκινόνη γίνεται σε θερµοκρασία περιβάλλοντος σε 30 min µε απόδοση 94% OCH 3 O Ce(O 3 ) 4 2(H 4 )O 3 CH 3 C H 2 O OCH 3 O Επίσης η οξείδωση πλευρικής αλυσίδας αρωµατικών υδρογονανθράκων όπως του τολουολίου οδηγεί σε σχηµατισµό βενζυλονιτρικού εστέρα σε 2.5 h σε θερµοκρασία 40 C µε απόδοση 75%. H 3 C Ce(O 3 ) 4 2(H 4 )O 3 CH 3 C O 2 O H 2 C και τέλος η οξείδωση πολυκυκλικών αρωµατικών υδρογονανθράκων σε κινόνες όπως του ναφθαλινίου που γίνεται σε θερµοκρασία περιβάλλοντος σε 6 h µε απόδοση 90% O Ce(SO 4 ) 2 2(H 4 ) 2 (SO 4 ) 2H 2 O H 2 SO 4 H 2 O O Το τετρασθενές δηµήτριο ως οξειδωτικό χρησιµοποιείται και στην αναλυτική χηµεία σε ογκοµετρικούς προσδιορισµούς διαφόρων ενώσεων. Ειδικότερα χρησιµοποιούνται τα άλατα αυτού: Ce(SO 4 ) 2 2(H 4 ) 2 (SO 4 ) 2H 2 O και Ce(O 3 ) 4 2(H 4 )O 3 ως οξειδωτικά και η µέθοδος ονοµάζεται δηµητριοµετρία.

21 14 5. Δηµητριοµετρία 5.1 Γενικά για την ογκοµετρική ανάλυση Μεταξύ των µεθόδων οι οποίες χρησιµοποιούνται για τον ποσοτικό προσδιορισµό των χηµικών ουσιών είναι και η ογκοµετρική ανάλυση. Παρά το γεγονός ότι έχουν αναπτυχθεί και άλλες µέθοδοι οι οποίες χρησιµοπ οιούν αναλυτικές συσκευές µεγάλης ακρίβειας, τα αποτελέσµατα της ογκοµετρικής ανάλυσης είναι εξίσου µεγάλης ακρίβειας. Με τη µέθοδο αυτή προσδιορίζεται πειραµατικά ο όγκος ενός διαλύµατος ουσίας γνωστής συγκέντρωσης ο οποίος απαιτείται για να αντιδράσει πλήρως µε την άγνωστη ουσία που περιέχεται σε ορισµένο όγκο διαλύµατος. Το διάλυµα µε τη γνωστή συγκέντρωση ονοµάζεται πρότυπο διάλυµα. Το διάλυµα αυτό πρέπει να είναι σταθερό, δηλαδή να µη διασπάται από το φως, να µην αλλοιώνεται κατά την παραµονή, να µην οξειδώνεται, να αντιδρά ποσοτικά µε την ουσία η οποία πρόκειται να προσδιορισθεί. Οι αντιδράσεις του πρότυπου διαλύµατος µε την ουσία που προσδιορίζεται πρέπει: να είναι γνωστής στοιχειοµετρίας να είναι γρήγορες Οι αντιδράσεις στην ογκοµετρική ανάλυση διακρίνονται στις εξής κατηγορίες: Στις ιονικές αντιδράσεις στις οποίες δεν παρατηρείται µεταβολή στον αριθµό οξείδωσης Στις αντιδράσεις οξειδοαναγωγής, στις οποίες γίνεται µεταφορά ηλεκτρονίων Ως ισοδύναµο σηµείο µιας ογκοµέτρησης ορίζεται το σηµείο εκείνο κατά το οποίο η ποσό τητα του προσδιοριζόµενου συστατικού αντιδρά πλήρως µε ισοδύναµη ποσότητα του πρότυπου διαλύµατος. Πολλές φορές το τέλος ενός προσδιορισµού, δηλαδή το τελικό σηµείο, δε συµπίπτει µε το ισοδύναµο σηµείο. Η διαφορά του όγκου του πρότ υπου διαλύµατος µεταξύ του τελικού ση µείου και του ισοδύναµου σηµείου δίνει το σφάλµα της ογκοµετρικής ανάλυσης. Όσο πιο µικρή είναι η διαφορά, τόσο πιο

22 15 ακριβής είναι η µέθοδος που χρησιµοποιείται. Στις περιπτώσεις που κατά την ογκοµέτρηση µια ποσότητα προ τύπου διαλύµατος αντιδρά µε τον προστιθέµενο δείκτη ή µε κάποιο άλλο συστατικό, εκτός της άγνωστης ουσίας, γίνεται ο λεγόµενος λευκός προσδιορισµός. Ο προσδιορισµός αυτός είναι ογκοµέτρηση ενός διαλύµατος που περιέχει όλα τα συστατικά (Δείκτη, ύδωρ, ρυθµιστικό διάλυµα κτλ.) εκτός από την άγνωστη ουσία. Η ποσότητα του πρότυπου διαλύµατος, που θα χρησιµοποιηθεί για το λευκό προσδιορισµό, είναι πολύ µικρή και αφαιρείται από την ποσότητα του πρότυπου διαλύµατος που καταναλώνεται για τον κανονικό προσδιορισµό. 5.2 Ογκοµετρικές αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Η ονοµασία των ογκοµετρικών αναλύσεων οι οποίες βασίζονται στις αντιδράσεις οξειδοαναγωγής σχετίζεται µε εκείνη του πρότυπου διαλύµατος. Έτσι όταν το πρότυπο διάλυµα είναι το υπερµαγγανικό κάλιο, ΚΜηΟ 4, η µέθοδος ονοµάζεται µαγγανιοµετρία, όταν το πρότυπο διάλυµα είναι το διχρωµικό κάλιο, Κ 2 Cr 2 Ο 7, η µέθοδος ονοµάζεται χρωµιοµετρία ενώ όταν το πρότυπο είναι διάλυµα τετρασθενούς δηµητρίου η µέθοδος ονοµάζεται δηµητριοµετρία. Ορισµένα παραδείγµατα ογκοµετρικών προσδιορισµών φαίνονται στις παρακάτω αντιδράσεις: Ο προσδιορισµός δισθενούς σιδήρου γίνεται κατά την αντίδραση: Fe 2+ +Ce 4+ Fe 3+ +Ce 3+ ο προσδιορισµός µονοσθενούς χαλκού: Cu + +Ce 4+ Cu 2+ +Ce 3+ και ο προσδιορισµός σιδηροκυανιούχων ανιόντων: Fe(C) Ce 4+ Fe(C) Ce 3+ Τα πλεονεκτήµατα αυτής της µεθόδου έναντι της χρωµιοµετρίας είναι ότι είναι φιλικότερη προς το περιβάλλον για δύο λόγους:

23 16 Το χρώµιο είναι πολύ τοξικότερο του τετρασθενούς δηµητρίου 8-14 Τα διαλύµατα του τετρασθενούς δηµητρίου σε θειικό οξύ είναι πολύ σταθερότερα των αντιστοίχων του εξασθενούς χρωµίου έτσι δηµιουργούνται πολύ λιγότερα απόβλητα αναλυτικών εργαστηρίων. Δυστυχώς όµως το πολύ υψηλό κόστος του τετρασθενούς δηµητρίου περιορίζει την χρήση του µόνο σε απολύτως αναγκαίες περιπτώσεις και ειδικά σε εκπαιδευτικά ιδρύµατα την έχει καταστήσει σχεδόν ανύπαρκτη. Όµως µε αφορµή τον φιλικότερο προς το περιβάλλον χαρακτήρα του κρίνεται σκόπιµη και η επιλογή της δηµητριοµετρίας ως µεθόδου ογκοµετρικού προσδιορισµού διαφόρων ενώσεων. Ένα παράδειγµα µεθόδου ογκοµετρικού προσδιορισµού µε το οποίο θα ασχοληθούµε στο πειραµατικό µέρος αποτελεί ο προσδιορισµός του σιδήρου µε πρότυπο διάλυµα διένυδρου εναµµώνιου θειικού δηµητρίου (ΝΗ 4 ) 4 Ce(SO 4 ) 4 2H 2 O, σύµφωνα µε την αντίδραση: Fe 2+ +Ce 4+ Fe 3+ +Ce 3+ Οι έγχρωµες ουσίες στο σύστηµα είναι το τετρασθενές δηµήτριο (κίτρινο) και ο δισθενής σίδηρος (ελαφρό πράσινο)και έχουν ελάχιστη ένταση χρώ µατος, η οποία µετά την αντίδραση µειώνεται ακόµα περισσότερο µετά την αναγωγή τ ου τετρασθενούς δηµητρίου σε τρισθενές (άχρωµο) στο ισοδύναµο σηµείο. Επειδή όµως ο αποχρωµατισµός αυτός δεν είναι σαφής και κατά συνέπεια δεν επιτρέπει τον ευκρινή εντοπισµό του τελικού σηµείου προστίθεται ως δείκτης η φερροΐνη και το διάλυµα αρχικά χρωµατίζεται κόκκινο. Στο ισοδύναµο σηµείο το χρώµα αυτό εξαφανίζεται ή παρατηρείται ασθενέστατο κυανό χρώµα σε περιπτώσεις υψηλής συγκέντρωσης σιδήρου.

24 Δείκτες στην οξειδοαναγωγική ογκοµετρική ανάλυση Στις οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις κατά τις οποίες το οξειδωτικό σώµα είναι έγχρωµη ένωση, π.χ. ΚΜηΟ 4, δε χρησιµ οποιούνται δείκτες, επειδή τα ίδια τα οξειδωτικά σώµατα είτε αποχρωµατίζονται (ΚΜηΟ 4 ), είτε αλλάζουν χρώµα (Κ 2 Cr 2 Ο 7 ) κατά την αναγωγή τους. Έτσι κατά τον προσδιορισµό του Να 2 S 2 Ο 3 ή του Η 2 Ο 2 µε πρότυπο διάλυµα ΚΜηΟ 4, στο τελικό σηµείο του προσδιορισµού το άχρωµο διάλυµα χρωµατίζεται ελαφρώς ρόδινο από µικρή περίσσεια του ΚΜηΟ 4. Επίσης σε ογκοµετρικούς προσδιορισµούς µε πρότυπο διάλυµα Κ 2 Cr 2 Ο 7, το πορτοκαλί χρώµα του Κ 2 Cr 2 Ο 7, µετατρέπεται σε ελαφ ρώς πράσινο. Σε ορισµένες αντιδράσεις οξειδοαναγωγής στις οποίες τα προϊόντα είναι άχρωµα, όπως στη δηµητριοµετρία η παρουσία του δείκτη κρίνεται απαραίτητη. Συγκεκριµένα χρησιµοποιείται συνήθως ως δείκτης η φερροΐνη. Η φερροΐνη είναι σύµπλοκη ένωση δισθενούς σιδήρου και 1,10-φαινανθρολίνης µε έντονο κόκκινο χρώµα και συντακτικό τύπο: 2+ Fe Συντακτικός τύπος φερροΐνης Η φερροΐνη είναι δείκτης οξειδοαναγωγής και κατά την ογκοµέτρηση συµβαίνει η ακόλουθη οξειδοαναγωγική αντίδραση: Fe 3+ +e - Fe 2+ κυανό ερυθρό

25 6. Πειραµατικό Μέρος 18

26 19 6. Πειραµατικό Μέρος 6.1 Κανόνες ασφάλειας στο χηµικό εργαστήριο Οι κανόνες ασφαλείας κατά την ενασχόλησή µας σε χηµικά εργαστήρια συνοψίζονται στα ακόλουθα µέτρα: 1 Φοράµε πάντα εργαστηριακή ποδιά και γυαλιά ασφαλείας. 2 Δεν δοκιµάζουµε αντιδραστήρια µε το στόµα ούτε τα µυρίζουµε. 3 Δεν τρώµε φαγητό δεν πίνουµε και δεν καπνίζουµε µέσα σε χηµικά εργαστήρια. 4 Δε θερµαίνουµε σε γυµνή φλόγα εύφλεκτα υγρά. 5 Όταν θερµαίνουµε υγρά σε οποιοδήποτε σκεύος το ύψος του υγρού δεν πρέπει να υπερβαίνει το ένα τρίτο του ύψους του σκεύους. 6 Όταν θερµαίνουµε υγρά σε δοκιµαστικούς σωλήνες φροντίζουµε το στόµιο του δοκιµαστικού σωλήνα να µην στρέφεται προς το πρόσωπο κανενός. 7 Η µετάγγιση καυστικών υγρών δεν γίνεται µε αναρρόφηση αέρα µε το στόµα από το σιφώνιο αλλά χρησιµοποιείται ελαστική φούσκα αναρρόφησης. 8 Η αραίωση πυκνών οξέων γίνεται µε την προσθήκη του οξέος στο νερό και ποτέ αντίστροφα 9 Πριν χρησιµοποιήσουµε κάποιο αντιδραστήριο διαβάζουµε προσεκτικά την ετικέτα και τα σύµβολα περιγραφής κινδύνου που υπάρχουν σε αυτή για να γνωρίζουµε τις προφυλάξεις που απαιτούνται πριν τη χρήση. 10 Διαβάζουµε τον πίνακα µε τα σύµβολα περιγραφής κινδύνου που υπάρχουν στις ετικέτες των αντιδραστηρίων ώστε να γνωρίζουµε τη σηµασία του κάθε συµβόλου

27 Πίνακας 3.Σύµβολα περιγραφής κινδύνου. 20

28 Πειράµατα επίδειξης Προσδιορισµός τοξικότητας ενώσεων του Ce(IV) και Cr(VI). Οξειδωτική δράση του τετρασθενούς δηµητρίου

29 Προσδιορισµός τοξικότητας ενώσεων του Ce(IV) και Cr(VI) Σκοπός: Ο προσδιορισµός της τοξικότητας του διχρωµικού καλίου, που αποτελεί και το συνηθέστερο οξειδωτικό, και σύγκριση της µε τη ν τοξικότητα του τετρασθενούς θειικού δηµητρίου που αποτελεί φιλικότερο προς το περιβάλλον οξειδωτικό. Στόχος: Αυτή η εργαστηριακή άσκηση δίνει τη δυνατότητα στους πειραµατιζόµενους: Να αντιληφθούν µε τρόπο απλό και εποπτικό την έννοια της τοξικότητας µιας χηµικής ουσίας στο περιβάλλον. Να συγκρίνουν δύο χηµικές ενώσεις ως προς την τοξικότητά τους µε τρόπο απλό και να αποφανθούν ποια προκαλεί τη µεγαλύτερη περιβαλλοντική καταστροφή. Να σχεδιάσουν παρόµοια πειράµατα µε άλλες ουσίες που θεωρούν οι ίδιοι ότι ίσως να έχουν υψηλή τοξικότητα. Δοκιµασία εκβλάστησης σπόρων Θεωρητικό υπόβαθρο Είναι γνωστό ότι κατά την εκβλάστηση των σπόρων αναπτύσσονται κύτταρα µε µεγάλους ρυθµούς. Συµβαίνουν δ ηλαδή λειτουργίες κυτταρικής διαίρεσης όπου γίνεται αντιγραφή του µορίου του DA σε µεγάλους ρυθµούς. Αν κατά τη φάση αυτή προστεθούν στο περιβάλλον των κυττάρων χηµικές ενώσεις υπάρχει υψηλότερη πιθανότητα από κάθε άλλη περίπτωση να αλληλεπιδράσουν µε το γενετικό υλικό των κυττάρων και να προκληθούν µεταλλάξεις ε ίτε καταστροφή του γενετικού υλικού. Εκµεταλλευόµενοι το γεγονός αυτό προσθέτουµε χηµικές ενώσεις κατά τη φάση της φύτρωσης των σπερµάτων και µετρούµε το% ποσοστό των σπερµάτων που φυτρώνουν. Συγκεκριµένα επιλέγονται µικρά σπέρµατα φακής (vicia faba) που εκτίθενται σε διαφορετικές συγκεντρώσεις διαλυµάτων χηµικών ενώσεων. Παρατηρούµε το ποσοστό των σπερµάτων που φυτρώνουν σε συνάρτηση µε τη συγκέντρωση του εφαρµοζόµενου διαλύµατος και εξάγουµε τα αποτελέσµατά µας σχετικά µε την τοξικότητα των ουσιών 15.

30 23 Πειραµατικό µέρος Απαιτούµενα αντιδραστήρια: Διχρωµικό κάλιο Κ 2 Cr 2 Ο 7 Εναµµώνιο θειικό δηµήτριο διένυδρο (ΝΗ 4 ) 4 Ce(SO 4 ) 4 2H 2 O Απαιτούµενα Όργανα-Συσκευές: Προβολέας διαφανειών Σιφώνιο µετρήσεως 10 ml Ζυγός Τριβλία petri γυάλινα Ø 10 cm (7) Φιαλίδια ζυγίσεως (6) Σπάτουλα Ογκοµετρικές φιάλες των 100 ml Διηθητικό χαρτί Διαφάνεια Σπέρµατα φακής (vicia faba) Τρόπος εργασίας Ζυγίζουµε σε τρία φιαλίδια ζυγίσεως 6.320, και g εναµµώνιου θειικού δηµητρίου (ΝΗ 4 ) 4 Ce(SO 4 ) 4 2H 2 O. Μεταφέρουµε το στερεό από το κάθε ένα φιαλίδιο ζυγίσεως ξεχωριστά µε τη βοήθεια σπάτουλας σε µία διαφορετική ογκοµετρική φιάλη των 100 ml και προσθέτουµε νερό µέχρι τη χαραγή. Έτσι έχουµε παρασκευάσει τρία διαλύµατα εναµµώνιου θειικού δηµητρίου (ΝΗ 4 ) 4 Ce(SO 4 ) 4 2H 2 O µε συγκεντρώσεις 0.1Μ, 0.01Μ και 0.001Μ. Ζυγίζουµε σε τρία φιαλίδια ζυγίσεως 2.940, και g διχρωµικού καλίου Κ 2 Cr 2 Ο 7. Μεταφέρουµε το στερεό από το κάθε ένα φιαλίδιο ζυγίσεως ξεχωριστά µε τη βοήθεια σπάτουλας σε µία διαφορετική ογκοµετρική φιάλη των 100 ml και προσθέτουµε νερό µέχρι τη χαραγή. Έτσι έχουµε παρασκευάσει τρία

31 24 διαλύµατα διχρωµικού καλίου µε συγκεντρώσεις 0.1Μ, 0.01Μ και 0.001Μ. Σε κάθε ένα από ε πτά τριβλία petri τοποθετούµε ένα κυκλικό κοµµάτι διηθητικό χαρτί διαµέτρου ~9 cm και 30 σπέρµατα φακής. Σε κάθε ένα τριβλίο προσθέτουµε 5 ml από ένα διάλυµα που παρασκευάσαµε και σηµειώνουµε τη συγκέντρωση και την ουσία που περιέχει. Στο έβδοµο τριβλίο προσθέτουµε 5 ml ύδατος και χρησιµεύει ως µάρτυρας της φυτρωτικής ικανότητας των χρησιµοποιηθέντων σπερµάτων. Πωµατίζουµε τα τριβλία και τα αφήνουµε για 24 h σε θερµοκρασία 30 C. Παρατηρούµε ότι σε κάποια τριβλία δεν έχουν φυτρώσει καθόλου σπέρµατα καταγρά φουµε τα αποτελέσµατα µετρώντας και τον αριθµό των σπερµάτων που φύτρωσαν σε σχέση µε τον αριθµό των τοποθετηθέντων σπερµάτων. Κατόπιν αποχύνεται το διάλυµα από τα τριβλία, πωµατίζονται, αναποδογυρίζονται ανοίγονται και αφαιρείται το διηθητικό χαρτί. Τοποθετούµε διαφάνεια πάνω στην τράπεζα του προβολέα διαφανειών στην οποία σηµειώνουµε τους χηµικούς τύπους και τις συγκεντρώσεις των χρησιµοποιηθέντων διαλυµ άτων. Τα πώµατα των τριβλίων, που περιέχουν πλέον τα φυτρωµένα ή µη σπέρµατα, τοποθετούνται στην αντίστοιχη θέση της διαφάνειας πάνω στην τ ράπεζα του προβολέα διαφανειών. Έτσι γίνεται εποπτικά ορατό σε όλο το ακροατήριο το αποτέλεσµα του πειράµατος. Σχόλια-Προφυλάξεις Λαµβάνεται µέριµνα ώστε σε καµία περίπτωση οι πειραµατιζόµενοι να µην έρθουν σε επαφή µε το διάλυµα του διχρωµικού καλίου ή να µην εισπνεύσουν σκόνη του ιδίου στερεού

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ !Unexpected End of Formula l ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Πασχαλίδης Δαμιανός 6. Πειραµατικό Μέρος 6.1 Κανόνες ασφάλειας στο χηµικό εργαστήριο Οι κανόνες ασφαλείας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ

ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ !Unexpected End of Formula l ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ Η ΠΡΑΣΙΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΜΕΤΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Πασχαλίδης Δαμιανός Πρόλογος H εργασία αυτή εκπονήθηκε στα πλαίσια του προγράµµατος Μεταπτυχιακών Σπουδών

Διαβάστε περισσότερα

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017

1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 1ο και 2ο ΕΚΦΕ Ηρακλείου ΤΟΠΙΚΟΣ ΠΡΟΚΡΙΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2017 Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2017 Διαγωνισμός στη Χημεία (Διάρκεια 1 ώρα) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΜΑΘΗΤΩΝ 1)... ΣΧΟΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργ. Κέντρου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη

ph< 8,2 : άχρωμη ph> 10 : ροζ-κόκκινη ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΦΕ ΣΥΡΟΥ για το EUSO 2016 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ - ΧΗΜΕΙΑ Μαθητές: Σχολείο 1. 2. 3. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΟΞΕΟΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 2. ΟΓΚΟΜΕΤΡΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ B ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗ: ΟΡΙΣΜΟΊ ΟΞΕΊΔΩΣΗΣ ΟΡΙΣΜΟΊ ΑΝΑΓΩΓΉΣ Οξείδωση είναι η ένωση ενός στοιχείου με οξυ Αναγωγή είναι η ένωση ενός στοιχείου με υδρο γόνο ή η αφαίρεση υδρογόνου από μία χημική γόνο ή η αφαίρεση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργαστηρίου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΤΑΞΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ Τάξη : Β Λυκείου Ηµεροµηνία : 8/06/2005 ιάρκεια : 2,5 ώρες Αριθµός σελίδων: 5 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ Ορισμοί : -Αριθμός οξείδωσης: I)Σε μία ιοντική ένωση ο αριθμός οξείδωσης κάθε στοιχείου είναι ίσος με το ηλεκτρικό φορτίο που έχει το αντίστοιχο ιόν Παράδειγμα:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ - ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ Οι χηµικές αντιδράσεις συµβολίζονται µε τις χηµικές εξισώσεις, µοριακές ή ιοντικές. Οι χηµικές αντιδράσεις που περιλαµβάνουν ιόντα συµβολίζονται µε ιοντικές εξισώσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Τετάρτη 23 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A4 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ. ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΧΡΗΣΙΜΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ - ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : ΧΡΟΝΟΣ: 2,5 ώρες ΤΑΞΗ: Β Ενιαίου Λυκείου ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ:. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: Τμήμα: Aρ.:.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ Κεφάλαιο 1ο-ΟΞΕΙΔΩΑΝΑΓΩΓΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ Ορισμοί : -Αριθμός οξείδωσης: I)Σε μία ιοντική ένωση ο αριθμός οξείδωσης κάθε στοιχείου είναι ίσος με το ηλεκτρικό φορτίο που έχει το

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο

Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα και το μάρμαρο Επίδραση των οξέων στα μέταλλα Τα μέταλλα που είναι πιο δραστικά από το υδρογόνο (εκτός από το Pb) αντικαθιστούν το υδρογόνο στα οξέα (με εξαίρεση το HNO 3

Διαβάστε περισσότερα

Τύποι Χημικών αντιδράσεων

Τύποι Χημικών αντιδράσεων Τύποι Χημικών αντιδράσεων 1. Αντιδράσεις καταβύθισης: Ανάμιξη διαλυμάτων δύο ιοντικών ουσιών και σχηματισμός στερεάς ιοντικής ουσίας (ίζημα) 2. Αντιδράσεις οξέων βάσεων: Βάση και οξύ αντιδρούν με μεταφορά

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη ορισµένων ιδιοτήτων των οξέων (I) & βάσεων (Ι), εξουδετέρωση

Μελέτη ορισµένων ιδιοτήτων των οξέων (I) & βάσεων (Ι), εξουδετέρωση Μελέτη ορισµένων ιδιοτήτων των οξέων (I) & βάσεων (Ι), εξουδετέρωση Τα πειράµατα αυτά µπορούν να πραγµατοποιηθούν στην ίδια διδακτική ώρα, µε τον τρόπο που περιγράφεται παρακάτω: Αλλαγή χρώµατος δεικτών

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα

Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Εισαγωγή Ποιοτική ανάλυση ιόντων 1 ο Πείραμα Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα καίρια περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Ειδικά η απόρριψη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΟΓΚΟΜΕΤΡΗΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΟΓΚΟΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΟΓΚΟΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Γαλβανικά στοιχεία-στοιχείο Daniel Zn (s) + Cu +2 (aq) Zn +2 + Cu (s) Zn(s) Zn +2 (aq) + 2e - (ημιαντίδραση οξείδωσης)

Διαβάστε περισσότερα

3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής

3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής 3.5 Αντιδράσεις οξειδοαναγωγής Αντίδραση σιδήρου με Cu 2+ (aq) Αριστερά: Ένα σιδερένιο καρφί και ένα διάλυμα θειικού χαλκού(ιι), το οποίο έχει χρώμα μπλε. Κέντρο: Ο Fe αντιδρά με Cu 2+ (aq) παρέχοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗ. γ) Cl2 (ομοιοπολική ένωση) To μόριο του HCl έχει ηλεκτρονιακό τύπο: H( C

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗ. γ) Cl2 (ομοιοπολική ένωση) To μόριο του HCl έχει ηλεκτρονιακό τύπο: H( C ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗ Αριθμός οξείδωσης (Α.Ο.: στις ιοντικές (ετεροπολικές ενώσεις, ονομάζεται το πραγματικό φορτίο που έχει ένα ιόν. στις ομοιοπολικές (μοριακές ενώσεις, ονομάζεται το φαινομενικό φορτίο που θα

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1 έως 1.5 να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: 1.1 Τα ισότοπα άτομα: α. έχουν ίδιο αριθμό νετρονίων β. έχουν την ίδια μάζα

Διαβάστε περισσότερα

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4

FeCl 3(aq) + 6NH 4 SCN (aq) (NH 4 ) 3 [Fe(SCN) 6 ] (aq) +3NH 4 Cl (aq) (1) ή FeCl 4 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΟΡΓΑΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΧΗΜΕΙΑ» για τους ΦΟΙΤΗΤΕΣ του ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Οι διδάσκοντες Αικατερίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΠΡΑΣΙΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΟΙ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΠΡΑΣΙΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΟΙ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΠΡΑΣΙΝΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Οι 12 Αρχές της Πράσινης Χημείας 1. Πρόληψη: Είναι προτιμότερο να προλαμβάνουμε τα απόβλητα από το να κατεργαζόμαστε ή να καθαρίζουμε τα απόβλητα αφού σχηματιστούν. 2.

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας. Εργαστηριακή άσκηση: Οξείδωση αλκοολών. Όργανα και αντιδραστήρια. Πειραµατική διαδικασία. Αντιδραστήρια. Όργανα

Φύλλο εργασίας. Εργαστηριακή άσκηση: Οξείδωση αλκοολών. Όργανα και αντιδραστήρια. Πειραµατική διαδικασία. Αντιδραστήρια. Όργανα Εργαστηριακή άσκηση: Οξείδωση αλκοολών Φύλλο εργασίας Όργανα και αντιδραστήρια Ονοµατεπώνυµο:.. Οµάδα: Τµήµα: Ηµεροµηνία: Όργανα Αντιδραστήρια Στήριγµα δοκιµαστικών σωλήνων οκιµαστικοί σωλήνες (αριθµηµένοι)

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας

Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας 3.9. Κριτήρια αξιολόγησης Παράδειγµα κριτηρίου σύντοµης διάρκειας ΟΜΑ Α Α Αντικείµενο εξέτασης: Οξέα - βάσεις (ιδιότητες - ονοµατολογία) Στοιχεία µαθητή: Επώνυµο:... Όνοµα:... Τάξη:... Τµήµα:...Μάθηµα:...

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων

5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων 5. Η ισχύς ενός λευκαντικού ρούχων Σκοπός Τα λευκαντικά είναι συνήθως υδατικά διαλύματα υποχλωριώδους νατρίου, NaOCl, και κυκλοφορούν με την εμπορική ονομασία «χλωρίνη». Σκοπός αυτού του πειράματος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Υπολογισμός της περιεκτικότητας σε οξικό οξύ, του ξυδιού του εμπορίου με τη μέθοδο της ογκομέτρησης που καλείται αλκαλιμετρία. Χρησιμοποιείται δείκτης φαινολοφθαλεΐνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Σέρρες 05/12/2015

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Σέρρες 05/12/2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ 14 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών EUSO 2016 ΤΟΠΙΚΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Μαθητές/τριες που συμμετέχουν: (1) (2) (3) Σέρρες 05/12/2015

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις

Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις Γεωργική Χημεία Εργαστηριακές ασκήσεις Γεώργιος Παπαδόπουλος, Καθηγητής Τμ. Τεχνολόγων Γεωπόνων Τ.Ε. Άρτα, 2015 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Προχοϊδα: Μετράει τον όγκο ενός υγρού (ή διαλύµατος) µε ακρίβεια 0,1 ml και συνήθως έχει χωρητικότητα από 10 έως 250 ml.

Προχοϊδα: Μετράει τον όγκο ενός υγρού (ή διαλύµατος) µε ακρίβεια 0,1 ml και συνήθως έχει χωρητικότητα από 10 έως 250 ml. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2009 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑ 1. 2. 3. Μαθητές: Σχολείο ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ - ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ 1. Χρησιµοποιούµενα όργανα Προχοϊδα: Μετράει

Διαβάστε περισσότερα

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν)

(είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Μεταθετικές Αντιδράσεις (είναι οι αντιδράσεις στις οποίες δεν μεταβάλλεται ο αριθμός οξείδωσης σε κανένα από τα στοιχεία που συμμετέχουν) l Αντιδράσεις εξουδετέρωσης Χαρακτηρίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Προχοϊδα: Μετράει τον όγκο ενός υγρού (ή διαλύµατος) µε ακρίβεια 0,1 ml και µπορεί να έχει χωρητικότητα από 10 έως 250 ml.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Προχοϊδα: Μετράει τον όγκο ενός υγρού (ή διαλύµατος) µε ακρίβεια 0,1 ml και µπορεί να έχει χωρητικότητα από 10 έως 250 ml. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ 1. Χρησιµοποιούµενα όργανα Προχοϊδα: Μετράει τον όγκο ενός υγρού (ή διαλύµατος) µε ακρίβεια 0,1 ml και µπορεί να έχει χωρητικότητα από 10 έως 250

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας

Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Προσδιορισμός της διαλυτότητας στο νερό στερεών ουσιών - Φύλλο εργασίας Γνωστικό αντικείμενο: Τάξη Διδακτική ενότητα Απαιτούμενος χρόνος Διαλυτότητα ουσιών σε υγρούς διαλύτες B Γυμνασίου Ενότητα 2: ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ. Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 10 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012.

ΧΗΜΕΙΑ. Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 10 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012. Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 10 η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΧΗΜΕΙΑ Σχολείο: 1) Ονομ/επώνυμα μαθητών: 2)... 3) Το Παγκόσµιο Πείραµα για

Διαβάστε περισσότερα

Στην συγκεκριµένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα µετρήσουµε 3 παραµέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου µας,

Στην συγκεκριµένη εργαστηριακή δραστηριότητα θα µετρήσουµε 3 παραµέτρους για την ποιότητα του νερού που προέρχεται από το δίκτυο του σχολείου µας, 8η Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Επιστηµών- EUSO 2010 Τοπικός ιαγωνισµός Νοµού Μαγνησίας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΦΕ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ Σχολείο: Φύλλο Εργασίας Ονοµ/υµα: Έλεγχος της Ποιότητας του Πόσιµου Νερού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE»

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» email: panekfe@yahoo.gr, www.ekfe.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ EUSO 2011 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ -

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ. Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ. Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια:

Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ. Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ. Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια: ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Ον/νυμο: Τμήμα: Ημ/νια: ΤΑΞΗ B' ΛΥΚΕΙΟΥ Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ Εργαστηριακή άσκηση: Ο Ξ Ε Ι Δ Ω Σ Η Α Ι Θ Α Ν Ο Λ Η Σ Θωμάς Kρεμιώτης 1 από 6 ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ α/α ΟΡΓΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

2η Δραστηριότητα ΧΗΜΕΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Α) Β) Γ) Ανίχνευση ρύπανσης στα νερά λίμνης

2η Δραστηριότητα ΧΗΜΕΙΑ. Ονοματεπώνυμα: Α) Β) Γ) Ανίχνευση ρύπανσης στα νερά λίμνης 2η Δραστηριότητα ΧΗΜΕΙΑ Σχολείο: Ονοματεπώνυμα: Α) Β) Γ) Ανίχνευση ρύπανσης στα νερά λίμνης ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΩΡΙΑ Η ρύπανση του υδροφόρου ορίζοντα και των εδαφών από βιομηχανικά απόβλητα είναι ένα από τα πιο

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman.

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD Θεωρητικό υπόβαθρο Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2 Οργανικά απόβλητα και µικροργανισµοί Οξείδωση Ενέργεια Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια οξείδωση Νέα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµός οξείδωσης - Οξείδωση - Αναγωγή. Κατηγορίες οξειδοαναγωγικών αντιδράσεων. Μεθοδολογία ασκήσεων οξειδοαναγωγής

Αριθµός οξείδωσης - Οξείδωση - Αναγωγή. Κατηγορίες οξειδοαναγωγικών αντιδράσεων. Μεθοδολογία ασκήσεων οξειδοαναγωγής 9 ο Μάθηµα: Αριθµός οξείδωσης - Οξείδωση - Αναγωγή 10 ο Μάθηµα: Κατηγορίες οξειδοαναγωγικών αντιδράσεων 11 ο Μάθηµα: Μεθοδολογία ασκήσεων οξειδοαναγωγής 205. 9 o Αριθµός οξείδωσης Οξείδωση - Αναγωγή Α.

Διαβάστε περισσότερα

Στόχοι της εργαστηριακής άσκησης

Στόχοι της εργαστηριακής άσκησης ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Φυσικών Επιστημών 2013-2014 Τοπικός διαγωνισμός στη Χημεία Ονόματα των μαθητών της ομάδας: 1) 2) 3) Στόχοι της εργαστηριακής

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ

ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΜΕ ΑΝΘΡΑΚΙΚΑ ΙΟΝΤΑ Α. ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ ΣΕ ΥΔΑΤΙΚO ΔΙΑΛΥΜΑ Λίγα λόγια πριν από το πείραμα. Η σόδα περιέχει διαλυμένο αέριο διοξείδιο του άνθρακα το οποίο προστίθεται κατά την

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΔΑΣΟΥΠΟΛΗ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 25/5/2015 ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2.5 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5)

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/2016 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1. έως Α5. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ)

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΟΞΥΤΗΤΑΣ ΣΕ ΚΡΑΣΙ (ΛΕΥΚΟ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΥΠΕΥΘΥΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - «ΠΑΝΕΚΦE» email:panekfe@yahoo.gr www.ekfe.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ - EUSO 2010 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Μεταθετικές αντιδράσεις διπλής αντικατάστασης οι οποίες οδηγούν σε σχηματισμό ιζήματος. Το ίζημα σε πολλές περιπτώσεις επιτρέπει την ταυτοποίηση ενός αντιδρώντος σώματος

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή άσκηση 3: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΟΝΤΩΝ

Εργαστηριακή άσκηση 3: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΟΝΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟΧΟΙ Εργαστηριακή άσκηση 3: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙ ΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΟΝΤΩΝ Οι στόχοι αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι οι µαθητές: Να χρησιµοποιούν τις φυσικές και χηµικές ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ

Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ. Χημεία. Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ ΑΕΝ / ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΥ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Καθηγητής : ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ ΠΛΑΪΝΑΚΗΣ Χημεία Εργαστηριακή άσκηση ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΣ 2 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΟΥ 1 ΤΙΤΛΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Προσδιορισμός περιεκτικότητας άγνωστου

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ε.Κ.Φ.Ε. ΔΙ.Δ.Ε Α ΑΘΗΝΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 2016 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ Ονόματα διαγωνιζομένων: 1) 2) 3) Σχολείο: Όνομα Υπεύθυνου Καθηγητή: 1 η ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Γραμμομοριακή συγκέντρωση διαλυμάτων Συγκέντρωση διαλύματος: ποσότητα διαλυμένης ουσίας σε καθορισμένη ποσότητα διαλύματος Αραιό διάλυμα: μικρή συγκέντρωση διαλυμένης ουσίας Πυκνό

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΕΚΦΕ ΝΕΑΣ ΙΩΝΙΑΣ ΕΚΦΕ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΙΑΣ ΤΟΠΙΙΚΟΥ ΔΙΙΑΓΩΝΙΙΣΜΟΥ EUSO 2012 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ-ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Αποφασίσατε να δουλέψετε στο πλαίσιο της Ερευνητικής Εργασίας το θέμα που προτάθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1 ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Υπολογισμός της περιεκτικότητας του ξιδιού σε οξικό οξύ με την κλασική μέθοδο. ΣΧΟΛΕΙΟ 1 ο ΓΕΛ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΤΜΗΜΑ Γ θετ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO

Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014 Ε.Κ.Φ.Ε. Καστοριάς Τοπικός Μαθητικός Διαγωνισμός EUSO 2014-2015 ΟΜΑΔΑ : 1] 2] 3] Γενικό Λύκειο Άργους Ορεστικού. 6 - Δεκ. - 1014 Χημεία ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Το εργαστήριο είναι χώρος για σοβαρή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2015 Β ΦΑΣΗ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 26 Απριλίου 2015 ιάρκεια Εξέτασης: 2 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΛΑΝΙΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ XHMEIAΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 05 /06 /15 ΔΙΑΡΚΕΙΑ : Χημεία Βιολογία 2 ώρες ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΧΗΜΕΙΑΣ 2013 Για τη Β τάξη Λυκείου ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α Ερώτηση 1 (5 μονάδες) (α): (ιν), (β): (ιιι), (γ): (ι), (δ): (ιι) (4x0,5= μ. 2) Μεταξύ των μορίων του ΗF αναπτύσσονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2016 Β ΦΑΣΗ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2016 Β ΦΑΣΗ ΤΑΞΗ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ: ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 17 Απριλίου 2016 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α.1 Για την αντίδραση: Fe (s) + 2HCl (aq) FeCl 2(aq)

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες

Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου. Χημικές αντιδράσεις. Πολύπλοκες 1 Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Χημείας Α Λυκείου Χημικές Αντιδράσεις Χημικές αντιδράσεις Οξειδοαναγωγικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Σέρρες 26/11/2011. Σύνολο µορίων:..

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Σέρρες 26/11/2011. Σύνολο µορίων:.. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ 10 η Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Επιστηµών EUSO 2012 ΤΟΠΙΚΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Μαθητές/τριες που συµµετέχουν: (1) (2) (3) Σέρρες 26/11/2011

Διαβάστε περισσότερα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα

Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Διαλύματα - Περιεκτικότητες διαλυμάτων Γενικά για διαλύματα Μάθημα 6 6.1. SOS: Τι ονομάζεται διάλυμα, Διάλυμα είναι ένα ομογενές μίγμα δύο ή περισσοτέρων καθαρών ουσιών. Παράδειγμα: Ο ατμοσφαιρικός αέρας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΟΚΤΩ (8)

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΟΚΤΩ (8) ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ A ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 16/04/2016 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΟΚΤΩ (8) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1. έως Α5. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης

Διαβάστε περισσότερα

Α + Β - + Γ + Δ - Α + Δ - + Γ + Β - Στις αντιδράσεις αυτές οι Α.Ο όλων των στοιχείων παραμένουν σταθεροί.

Α + Β - + Γ + Δ - Α + Δ - + Γ + Β - Στις αντιδράσεις αυτές οι Α.Ο όλων των στοιχείων παραμένουν σταθεροί. 1. Στόχοι του μαθήματος 4 o Μάθημα : Μεταθετικές αντιδράσεις Οι μαθητές να γνωρίσουν: i) ποιες είναι οι σπουδαιότερες κατηγορίες των μεταθετικών αντιδράσεων. ii) τις μορφές των αντιδράσεων διπλής αντικατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-14 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΤΑΞΗ :Γ ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΒΑΘΜΟΣ:.. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 04/06/14 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2 ΩΡΕΣ (Βιολογία Χημεία) Αριθμός σελίδων γραπτού:7

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ. ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα- Ιδιότητες - είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΟΞΕΑ, ΒΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΛΑΤΑ 1.1 Τα οξέα ΜΑΘΗΜΑ 1 o : Γενικά για τα οξέα Ιδιότητες είκτες ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 1. Ποιες χηµικές ενώσεις ονοµάζονται οξέα; Με ποιόν χηµικό τύπο παριστάνουµε γενικά τα οξέα; Οξέα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οξείδωση της αιθανόλης

Οξείδωση της αιθανόλης 1 Εργαστηριακή Διδασκαλία των Φυσικών εργασιών στα Γενικά Λύκεια Περίοδος 2006 2007 Χημεία Γενικής Παιδείας Β Λυκείου Ενδεικτική προσέγγιση της εργαστηριακή δραστηριότητας : Οξείδωση της αιθανόλης Από

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:.

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΕΡΡΩΝ 13 η Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Επιστηµών EUSO 2015 ΤΟΠΙΚΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΩΝ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟ:. Μαθητές/τριες που συµµετέχουν: (1) (2) (3) Σέρρες 13/12/2014

Διαβάστε περισσότερα

XHMEIA ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

XHMEIA ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ XHMEIA ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Ποια από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΕΝΤΡΟΥ: ΧΑΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ- ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ : ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Υπολογισµός της περιεκτικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

Χηµικές Εξισώσεις Οξειδοαναγωγικών Αντιδράσεων

Χηµικές Εξισώσεις Οξειδοαναγωγικών Αντιδράσεων Χηµικές Εξισώσεις Οξειδοαναγωγικών Αντιδράσεων Θεµελιώδη δεδοµένα Η οξείδωση και η αναγωγή επιτελούνται ταυτόχρονα Το οξειδωτικό αντιδρά µε το αναγωγικό σε ισοδύναµες ποσότητες Ισοστάθµιση (εύρεση των

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Χημεία

Περιβαλλοντική Χημεία ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Περιβαλλοντική Χημεία Ενότητα 8.2: Χημικώς Απαιτούμενο Οξυγόνο (Chemical Oxygen Demand, COD) Ευάγγελος Φουντουκίδης Τμήμα Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης

3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης 3 o Μάθημα : Αντιδράσεις απλής αντικατάστασης 1. Στόχοι του μαθήματος Οι μαθητές να γνωρίσουν:i) πότε πραγματοποιείται μια αντίδραση απλής αντικατάστασης, με βάση τη σειρά δραστικότητας των μετάλλων και

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1

Συντάκτης: Τζαμτζής Αθανάσιος Σελίδα 1 ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 3 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Υπολογισμός της περιεκτικότητας του ξιδιού σε οξικό οξύ με την κλασική μέθοδο. ΣΧΟΛΕΙΟ 1 ο ΓΕΛ ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ ΤΜΗΜΑ Γ θετ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οξειδοαναγωγή. Εισαγωγική Χημεία

Οξειδοαναγωγή. Εισαγωγική Χημεία Οξειδοαναγωγή Εισαγωγική Χημεία Οξειδωτικά:Αυτά που προκαλούν οξείδωση, κερδίζουν ένα ή περισσότερα ηλεκτρόνια,ανάγονται, ο ΑΟ του στοιχείου μειώνεται Αναγωγικά:προκαλούν αναγωγή, χάνουν ένα ή περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΦ.3.1: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ (α)

ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΦ.3.1: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ (α) ΚΕΦ.3.1: ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ (α ΧΗΜΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ είναι οι μεταβολές κατά τις οποίες από κάποια αρχικά σώματα (αντιδρώντα παράγονται νέα σώματα (προϊόντα. CO 2 O γλυκόζη (Φωτοσύνθεση Σάκχαρα αλκοόλη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΛΙΜΟΥ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΛΙΜΟΥ 1 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΛΙΜΟΥ ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2015 ΧΗΜΕΙΑ 6 - Δεκεμβρίου - 2014 Ερρίκος Γιακουμάκης Χημικός 2 1 η ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Ανίχνευση κατιόντων ή ανιόντων που υπάρχουν σε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η κατανόηση του μηχανισμού λειτουργίας των γαλβανικών και ηλεκτρολυτικών κελιών καθώς και των εφαρμογών τους. Θεωρητικό Μέρος Όταν φέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Παράγοντες που επηρεάζουν την θέση της χημικής ισορροπίας 4 η εργαστηριακή άσκηση ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ 4 η εργαστηριακή άσκηση Διδακτικοί στόχοι 1. Να διαπιστώσεις την επίδραση της μεταβολής της συγκέντρωσης και της θερμοκρασίας στη θέση της χημικής ισορροπίας. 2. Να εξηγείς τη μετατόπιση

Διαβάστε περισσότερα

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης

1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός 1. Ταυτοποίηση μιας άγνωστης χημικής ένωσης Σκοπός αυτής της εργαστηριακής άσκησης είναι να μάθετε να δίνετε έμφαση στη σημασία της παρατήρησης κατά την εκτέλεση ενός πειράματος. Παρατήρηση, γενικά,

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος.

Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος. Αριθµόςοξείδωσηςενός ιόντος σε µια ιοντική (ετεροπολική) ένωση είναι το πραγµατικό ηλεκτρικό φορτίο του ιόντος. Αριθµόςοξείδωσηςενός ατόµου σε µια οµοιοπολική ένωση είναι το φαινοµενικό ηλεκτρικό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2011 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ XHMEIA ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A. [ Ar ]3d 4s. [ Ar ]3d

ÈÅÌÁÔÁ 2011 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ XHMEIA ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ A. [ Ar ]3d 4s. [ Ar ]3d Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 0 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ XHMEIA ΘΕΜΑ A ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Οδηγία Καθ όλη τη διάρκεια της πειραµατικής διαδικασίας να φοράτε τα προστατευτικά γυαλιά και τα γάντια µιας χρήσης.

Γενική Οδηγία Καθ όλη τη διάρκεια της πειραµατικής διαδικασίας να φοράτε τα προστατευτικά γυαλιά και τα γάντια µιας χρήσης. Τοπικός προκριµατικός ιαγωνισµός στη Χηµεία Σχολείο:. Ονοµατεπώνυµο µαθητών: 1.. 2.. 3.. Γενική Οδηγία Καθ όλη τη διάρκεια της πειραµατικής διαδικασίας να φοράτε τα προστατευτικά γυαλιά και τα γάντια µιας

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στην 11η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2013 Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2013 ΧΗΜΕΙΑ Σχολείο: 1) Ονομ/επώνυμα μαθητών: 2)... 3) ΚΙΝΗΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΧΗΜΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΠΙΚΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ EUSO 2009

ΘΕΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΠΙΚΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ EUSO 2009 ΘΕΜΑΤΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΠΙΚΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ EUSO 2009 ΘΕΜΑΤΑ Α. Αραίωση ιαλύµατος ΗCl 1M. Παρασκευή 100mL διαλύµατος HCl 0.8Μ. Β. Θερµότητα Αντίδρασης. Υπολογισµός της θερµότητας αντίδρασης στην εξουδετέρωση του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÊÏÌÏÔÇÍÇ. 3. Ένα διάλυµα µεθοξειδίου του νατρίου CH3ONa συγκέντρωσης 0,1M σε θερµοκρασία 25 ο C έχει: α. ph= β. ph> γ. ph< δ.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ÊÏÌÏÔÇÍÇ. 3. Ένα διάλυµα µεθοξειδίου του νατρίου CH3ONa συγκέντρωσης 0,1M σε θερµοκρασία 25 ο C έχει: α. ph= β. ph> γ. ph< δ. Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 0 ΘΕΜΑ A Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ XHMEIA ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Στις ερωτήσεις 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτική Χημεία Ι (Θ) Ερωτήσεις Πιστοποίησης

Αναλυτική Χημεία Ι (Θ) Ερωτήσεις Πιστοποίησης Αναλυτική Χημεία Ι (Θ) Ερωτήσεις Πιστοποίησης Ερώτηση 1η: (Ομάδα 2.3.89) Πότε η φλόγα λέγεται αναγωγική και πότε οξειδωτική; Πολλά χημικά πειράματα για να γίνουν απαιτούν θέρμανση που γίνεται συνήθως με

Διαβάστε περισσότερα

I (aq) κι έτσι σχηματίζεται το ευδιάλυτο σύμπλοκο ιόν

I (aq) κι έτσι σχηματίζεται το ευδιάλυτο σύμπλοκο ιόν ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ ΠΕΙΡΑΜΑ 3 ΧΗΜΙΚΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΗΣ (ΧΚ3) ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΑΚΑΔ. ΕΤΟΣ: 203-4 ΤΜΗΜAΤΑ TΡΙΤΗΣ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗΣ Τίτλος Πειράματος: ΚΙΝΗΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης

Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης Άσκηση 5η Ογκομετρήσεις Εξουδετέρωσης Εργαστήριο Χημείας Τμήμα ΔΕΑΠΤ Πανεπιστήμιο Πατρών Ποσοτική Ανάλυση Αναλυτική Χημεία Ποιοτική Ανάλυση Ποσοτική Ανάλυση Ογκομετρική ανάλυση Ποσοτικός προσδιορισμός

Διαβάστε περισσότερα

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 2 ο Γυμνάσιο Καματερού 1 ΦΥΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ 1. Πόσα γραμμάρια είναι: ι) 0,2 kg, ii) 5,1 kg, iii) 150 mg, iv) 45 mg, v) 0,1 t, vi) 1,2 t; 2. Πόσα λίτρα είναι: i) 0,02 m 3, ii) 15 m 3, iii) 12cm

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA. 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA. 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: ΜΟΝΑΔΕΣ: ΤΟΠΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ EUSO 2014 ΧHMEIA 7 Δεκεμβρίου 2013 ΛΥΚΕΙΟ :.... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2.. 3.. ΜΟΝΑΔΕΣ: 1 η δραστηριότητα Οι σκόνες μιλούνε. Στη δραστηριότητα αυτή θα ταυτοποιήσετε καθεμία από τις πέντε

Διαβάστε περισσότερα