ΜΕΛΕΤΗ ΕΝ ΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΣΥΧΝΟΤΕΡΩΝ ΡΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΙ ΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΜΕΛΕΤΗ ΕΝ ΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΣΥΧΝΟΤΕΡΩΝ ΡΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΙ ΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΠΑΙ ΙΟΥ Α ΠΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ιευθύντρια: Καθηγήτρια Φλωρεντία Κανακούδη-Τσακαλίδου ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ Αριθµός 1823 ΜΕΛΕΤΗ ΕΝ ΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗΣ ΤΩΝ ΣΥΧΝΟΤΕΡΩΝ ΡΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΙ ΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΕΛΕΝΗ ΤΣΙΤΣΑΜΗ ΠΑΙ ΙΑΤΡΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΥΠΟΒΛΗΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006

2 Η ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΝΑΚΟΥ Η-ΤΣΑΚΑΛΙ ΟΥ ΦΛΩΡΕΝΤΙΑ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΣΙΟΥΡΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Η ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΝΑΚΟΥ Η-ΤΣΑΚΑΛΙ ΟΥ ΦΛΩΡΕΝΤΙΑ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΣΙΟΥΡΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ-ΜΕΤΑΞΑ ΜΙΡΑΝΤΑ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΥ-ΓΙΓΗ ΜΑΡΙΑ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΕΤΑΣ ΛΟΥΚΑΣ, ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Η έγκρισις της ιδακτορικής ιατριβής υπό της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης δεν υποδηλοί αποδοχήν των γνωµών του συγγραφέως (Νόµος 5343/32, αρθρ. 202 & 2 και ν. 1268/82, αρθρ. 50 & 8)

3 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΕ ΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΠΟΝΤΗΣ

4

5 Στην υποµονή των γονέων µου Στην Αρετή που έφυγε, στην Αρετή που ήλθε

6

7 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...9 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ...10 ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...12 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΝΕΑΝΙΚΗ Ι ΙΟΠΑΘΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α Επιδηµιολογία Οικογενειακή κατανοµή Γενετική Συσχετίσεις µε HLA-αλλήλια Άλλες ανοσογενετικές συσχετίσεις Πανγενωµική προσέγγιση Περιβαλλοντικοί παράγοντες ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟΣ ΕΡΥΘΗΜΑΤΩ ΗΣ ΛΥΚΟΣ Επιδηµιολογία Οικογενειακή κατανοµή και κληρονοµικότητα Γενετική Περιβαλλοντικοί παράγοντες ΣΚΛΗΡΟ ΕΡΜΑ Οικογενειακή κατανοµή Γενετική Περιβαλλοντικοί παράγοντες ΝΕΑΝΙΚΗ ΕΡΜΑΤΟΜΥΟΣΙΤΙ Α/ΠΟΛΥΜΥΟΣΙΤΙ Α ΑΓΓΕΙΙΤΙ ΕΣ Πορφύρα Henoch-Schönlein Νόσος Kawasaki Άλλες αγγειίτιδες...43

8 ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΥΛΙΚΟ Ενδοοικογενειακή κατανοµή ρευµατικών νοσηµάτων Ενδοοικογενειακή κατανοµή αυτοαντισωµάτων ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ Εντοπισµός πασχόντων Επιβεβαίωση της διάγνωσης στα µέλη των οικογενειών Προσδιορισµός αυτοαντισωµάτων Στατιστική ανάλυση ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Ενδοοικογενειακή κατανοµή ρευµατικών νοσηµάτων Ενδοοικογενειακή κατανοµή αυτοαντισωµάτων ΣΥΖΗΤΗΣΗ...67 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι. Ερωτηµατολόγιο...73 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ. Αντιπροσωπευτικά οικογενειακά δένδρα...86 ΠΕΡΙΛΗΨΗ...90 ABSTRACT...92 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...94

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η αιτιοπαθογένεια των ρευµατικών νοσηµάτων της παιδικής ηλικίας παραµένει αδιευκρίνιστη, παρά το γεγονός ότι η ανοσολογική βάση τους είναι ε- παρκώς τεκµηριωµένη και παρά το ότι ισχυρές ενδείξεις υποδηλώνουν τον αυτοάνοσο χαρακτήρα τους. Ωστόσο, τα αυτοάνοσα νοσήµατα, είναι γνωστό, ότι δεν µπορούν να αποδοθούν µόνο στην παρουσία δεικτών αυτοανοσίας. Η διαφυγή αυτοδραστικών Τ και Β λεµφοκυτταρικών κλώνων, κατά τη διάρκεια της ωρίµανσης και της εκπαίδευσής τους στο θύµο και τον µυελό των οστών, αντίστοιχα, είναι φυσιολογικό φαινόµενο, το οποίο δεν οδηγεί σε νόσο, επειδή µηχανισµοί περιφερικής ανοχής ελέγχουν τη δράση τους. Φαίνεται ότι πολλοί άλλοι παράγοντες (γενετικοί, περιβαλλοντικοί, ορµονικοί, ψυχογενείς κ.ά.), οι οποίοι είναι ικανοί να καταργήσουν αυτή την ανοχή, πρέπει να συνεπιδράσουν, ώστε να προκύψει η εκδήλωση ενός αυτοανόσου νοσήµατος. Η γενετική και η ανοσογενετική βάση τόσο των συστηµατικών, όσο και των οργανοειδικών, αυτοάνοσων νοσηµάτων, έχει αποτελέσει αντικείµενο ε- κτεταµένης έρευνας. Η παρατηρούµενη οικογενής κατανοµή των αυτοάνοσων και, ειδικότερα, των ρευµατικών νοσηµάτων έχει επιβεβαιωθεί από παλιά και αποτέλεσε ισχυρό κίνητρο για τη γενετική µελέτη τους. Λόγω, µάλιστα, του πολυγονιδιακού χαρακτήρα αυτών των νοσηµάτων, σε αντίθεση µε τις γενετικές, οι οικογενειακές µελέτες είναι δυνατόν να προσφέρουν πολύ ακριβέστερη προσέγγιση του σχετικού κινδύνου. Είναι ενδιαφέρον ότι η οικογενής κατανοµή των αυτοάνοσων νοσηµάτων δεν αφορά αποκλειστικά και µόνο το ίδιο νόσηµα, αλλά συνδυασµούς αυτοάνοσων νοσηµάτων. Για παράδειγµα, στις οικογένειες ενηλίκων ατόµων που πάσχουν από χρόνια ρευµατικά νοσήµατα (κυρίως ρευµατοειδή αρθρίτιδα, α- γκυλωτική σπονδυλαρθρίτιδα, συστηµατικό ερυθηµατώδη λύκο), υπάρχουν, πολλές φορές, και άλλα άτοµα που παρουσιάζουν κλινικές εκδηλώσεις του ί- διου ή άλλου ρευµατικού νοσήµατος. Αν και υπάρχουν αρκετές µελέτες αναφορικά µε την οικογενή προδιάθεση σε ρευµατικά νοσήµατα, που παρουσιάζουν τα ενήλικα µέλη των οικογενειών ενηλίκων πασχόντων, η σχετική βιβλιογραφία αναφορικά µε τα ρευµατικά νοσήµατα της παιδικής ηλικίας είναι εξαιρετικά περιορισµένη. Κλινικές παρατηρήσεις, επί σειρά ετών, στο Παιδορευµατολογικό Ιατρείο της Α Παιδιατρικής Κλινικής του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης υποδεικνύουν ότι

10 παρεµφερής οικογενής κατανοµή µε τα ρευµατικά νοσήµατα των ενηλίκων, υπάρχει και σε εκείνα της παιδικής ηλικίας. Σκοπός αυτής της µελέτης ήταν να διερευνηθεί αν παρατηρείται και σε ποιο βαθµό οικογενής κατανοµή των ρευµατικών νοσηµάτων της παιδικής ηλικίας και να προσδιοριστεί ο σχετικός κίνδυνος εµφάνισης του ίδιου ή άλλου ρευµατικού νοσήµατος στα µέλη των οικογενειών πασχόντων παιδιών. Επιπλέον, επιχειρήθηκε να διερευνηθεί αν η οικογενής επίπτωση των ρευµατικών νοσηµάτων συνοδεύεται από ανάλογη κατανοµή άλλων αυτοάνοσων ορολογικών ευρηµάτων (δεικτών). Η όλη µελέτη χωρίστηκε σε δύο µέρη: α. Το Γενικό Μέρος, όπου παρουσιάζονται τα πιο πρόσφατα επιδηµιολογικά δεδοµένα των ρευµατικών νοσηµάτων της παιδικής ηλικίας, καθώς και τα αποτελέσµατα των γενετικών και περιβαλλοντικών µελετών, οι οποίες, τα τελευταία ιδίως χρόνια, επιχείρησαν να διαφωτίσουν την αιτιολογία αυτών των νοσηµάτων. Ιδιαίτερη προσπάθεια καταβλήθηκε στην ανάδειξη της σηµασίας που απέκτησαν, κατά τη διάρκεια αυτών των ερευνητικών προσπαθειών, οι οικογενειακές µελέτες, όσον αφορά τις γενωµικές προσεγγίσεις του προβλήµατος. β. Το Ειδικό Μέρος, που περιλαµβάνει την περιγραφή του υλικού, της µεθοδολογίας και των τεχνικών που χρησιµοποιήθηκαν, τα ευρήµατα (αποτελέσµατα) της µελέτης, την ανάλυση/συζήτηση των αποτελεσµάτων, τη βιβλιογραφία που χρησιµοποιήθηκε και, τέλος, την περίληψη της µελέτης. Ευχαριστίες Στην επιβλέπουσα της διδακτορικής µου διατριβής, σεβαστή µου Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Ανοσολογίας και ιευθύντρια της Α Παιδιατρικής Κλινικής του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης κ. Φλωρεντία Κανακούδη- Τσακαλίδου εκφράζω την ευγνωµοσύνη µου, τόσο για την ανάθεση του συγκεκριµένου θέµατος, τη διάθεση του υλικού, τη στενή παρακολούθηση και την καθοδήγησή της σε όλα τα στάδια της µελέτης, όσο και για πολύτιµη συµβολή της στην εκπαίδευσή µου στην Παιδιατρική και στην Παιδορευµατολογία. Τις θερµές ευχαριστίες µου εκφράζω, επίσης, στα άλλα δύο µέλη της Τριµελούς Επιτροπής, τους Καθηγητές κκ. Αικ. Μαλακά-Ζαφειρίου και Β. Κατσουγιαννόπουλο. Ιδιαίτερα ευχαριστώ, από αυτό το σηµείο, την κ. Αικ. Μαλακά- Ζαφειρίου για τη συµπαράστασή της κατά την εκπόνηση αυτής της διατριβής αλλά και κατά τη διάρκεια της ειδικότητάς µου στην Παιδιατρική. 10

11 Πολύτιµη, για τη συλλογή του υλικού της µελέτης και τη συνεργασία µου µε τις οικογένειες των µικρών ασθενών, ήταν η συµβολή των συναδέλφων του Παιδορευµατολογικού Ιατρείου της Α Παιδιατρικής Κλινικής κκ. Μαρίας Τραχανά και Τζένης Πρατσίδου. Τις ευχαριστώ θερµότατα γι αυτό, καθώς επίσης και τις βιολόγους κκ. Β. Τζιµούλη και Α. Ταπάρκου και το λοιπό τεχνολογικό προσωπικό του Ανοσολογικού Εργαστηρίου της Α Παιδιατρικής Κλινικής για τη βοήθεια τους στη συλλογή των δειγµάτων αίµατος και στον προσδιορισµό των αυτοαντισωµάτων. Καθόλου ευκαταφρόνητη δεν ήταν η βοήθεια αρκετών συναδέλφων από τις Παιδιατρικές και Παιδοχειρουργικές Κλινικές του Ιπποκράτειου Νοσοκοµείου Θεσσαλονίκης, αναφορικά µε την παραχώρηση των ασθενών τους, που χρησιµοποιήθηκαν ως µάρτυρες στη µελέτη. Κρίσιµη σηµασία για την ολοκλήρωση της διατριβής µου είχε η επιδηµιολογική και στατιστική ανάλυση των δεδοµένων. Το σηµαντικό αυτό έργο έφερα σε πέρας µε τη βοήθεια και την κατάλληλη εκπαίδευση που, µεθοδικά και α- κούραστα, µου προσέφεραν οι αγαπητοί φίλοι Angela Pistorio (γιατρόςεπιδηµιολόγος) και Nicola Ruperto (παιδορευµατολόγος), κατά τη διάρκεια της µετεκπαίδευσής µου στο IRCCS Policlinico S. Matteo, Universita di Pavia, Pavia, Italy. Τους ευχαριστώ θερµά και θα τους θυµάµαι πάντα γι αυτό. Θάταν µεγάλη παράλειψη, αν δεν ευχαριστούσα τα παιδιά, τους γονείς τους και τα άλλα µέλη των οικογενειών, που αποτέλεσαν το υλικό της διατριβής µου, για την πρόθυµη συνεργασία τους. Χωρίς αυτή τη συνεργασία δεν θα ήταν εφικτή η περάτωση της µελέτης Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Λεφτέρη µου για τη συνεχή του παρουσία στις δύσκολες στιγµές µου και το σύζυγό µου, συνάδελφο Τάσο Γερ- µενή για τις ώρες αγλαής µαθητείας που περνώ πλάι του, καθώς µε σαφήνεια µου µεταδίδει όσα δεν ξέρω. 11

12 Συντοµογραφίες ANA: Αντιπυρηνικά αντισώµατα (antinuclear antibodies) ANCA: Αντισώµατα έναντι του κυτταροπλάσµατος των ουδετεροφίλων (antineutrophil cytoplasmic antibodies ASPs: Ζεύγη προσβεβληµένων αδελφών (affected sibling pairs) CI: ιάστηµα εµπιστοσύνης (confidence interval) CRP: C-αντιδρώσα πρωτεΐνη (C-reactive protein) ELISA: Ανοσοενζυµική δοκιµασία (enzyme-linked immunosorbent assay) HAV: ιός της ηπατίτιδας A (hepatitis A virus) HLA: Ανθρώπινο λευκοκυτταρικό αντιγόνο (human leukocyte antigen) HBV: Ιός της ηπατίτιδας B (hepatitis B virus) HCV: Ιός της ηπατίτιδας C (hepatitis C virus) HSV: Ιός του απλού έρπητα 1 (herpes simplex virus) IB: Ανοσοαποτύπωση (immunoblotting) IIF: Έµµεσος ανοσοφθορισµός (indirect immunofluorescense) IL-x: Ιντελευκίνη x LOD: Logarithm of odds MHC: Μείζον σύµπλεγµα ιστοσυµβατότητας (major histocompatibility complex) MIF: Παράγοντας αναστολής της µετανάστευσης των µακροφάγων (macrophage migration inhibitory factor) OR: Λόγος των odds RFs: Ρευµατοειδείς παράγοντες (rheumatoid factors) RR: Σχετικός κίνδυνος (relative risk) SNP: Μονήρης νουκλεοτιδικός πολυµορφισµός (single nucleotide polymorphism) ΝΙΑ: Νεανική ιδιοπαθής αρθρίτιδα (juvenile idiopathic arthritis) ΡΑ: Ρευµατοειδής αρθρίτιδα ΣΕΛ: Συστηµατικός ερυθηµατώδης λύκος 12

13 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

14

15 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα ρευµατικά νοσήµατα της παιδικής ηλικίας, συµπεριλαµβανοµένης της ΝΙΑ, του ΣΕΛ, της νεανικής δερµατοµυοσίτιδας/πολυµυοσίτιδας, του σκληροδέρµατος και των αγγειιτίδων, αν και σπάνια ως µεµονωµένες κλινικές οντότητες, αντιπροσωπεύουν, στο σύνολό τους, τα συνηθέστερα χρόνια νοσήµατα της Παιδιατρικής και µια από τις σηµαντικές αιτίες παιδικής αναπηρίας. Η τελευταία δεκαετία χαρακτηρίστηκε από τεράστια πρόοδο της Παιδιατρικής Ρευ- µατολογίας, ιδιαίτερα στους τοµείς της ταξινόµησης αυτών των νοσηµάτων, της µέτρησης της έκβασής τους και των ειδικών θεραπειών, στους οποίους ε- στιάστηκε το ενδιαφέρον των παιδορευµατολόγων. Η πρόοδος που συντελέστηκε, είχε άµεση αντανάκλαση στη διερεύνηση της αιτιοπαθογένειάς τους και πολύ περισσότερο στη διάκρισή τους από τα αντίστοιχα νοσήµατα των ενηλίκων. Σηµαντική συµβολή, στο σηµείο αυτό, είχε η οµαδική καταγραφή και παρακολούθηση των πασχόντων από ειδικά οργανωµένα κέντρα (registries). Έτσι, υπάρχουν πλέον ισχυρές ενδείξεις ότι ορισµένα τουλάχιστον από τα ρευµατικά νοσήµατα της παιδικής ηλικίας αποτελούν διακριτές νοσολογικές οντότητες, η αιτιολογική διερεύνηση των οποίων απαιτεί ειδικά προσανατολισµένη ερευνητική προσπάθεια. Για παράδειγµα, οι συσχετίσεις της ολιγοαρθρικής ΝΙΑ µε τα MHC-γονίδια βρέθηκε ότι είναι διαφορετικές από τις αντίστοιχες της ΡΑ των ενηλίκων και η εκλεκτική χρήση ορισµένων οµάδων γονιδίων του Vβ TcR, που παρατηρείται στην τελευταία, δεν επιβεβαιώθηκε ότι συµβαίνει και στην ΝΙΑ. Επίσης, άλλες εκδηλώσεις αυτών των νοσηµάτων, οι οποίες πιθανότατα σχετίζονται µε την έναρξή τους πριν από την οριστική διαµόρφωση του σκελετού, όπως η αυξηµένη απώλεια οστικής µάζας και η καθυστέρηση της ανάπτυξης, υποδεικνύουν την επίδραση διαφορετικών παθογενετικών µηχανισµών. Όπως διαφαίνεται, ακόµη και αυτές οι προηγµένες προσεγγίσεις αφήνουν αναπάντητο, εκτός των πολλών άλλων, και το ερώτηµα της τυχόν κοινής προδιάθεσης των ρευµατικών νοσηµάτων της παιδικής ηλικίας, που επιχειρεί να διαφωτίσει η παρούσα µελέτη. Κατ αυτή την έννοια, η συγκεκριµένη µελέτη ενδέχεται να αποτελέσει το έναυσµα για µια συνολικότερη αιτιολογική προσέγγιση της γενετικής αυτών των νοσηµάτων, αλλά, παράλληλα, να δώσει χρήσιµες κλινικές πληροφορίες για την αντιµετώπιση του σχετικού κινδύνου των µελών των οικογενειών αυτών των ασθενών. 15

16 2. ΝΕΑΝΙΚΗ Ι ΙΟΠΑΘΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α Η ΝΙΑ είναι το αντίστοιχο νόσηµα µε τη ΡΑ των ενηλίκων, γι αυτό και µέχρι πρόσφατα φερόταν, µεταξύ άλλων, ως νεανική ρευµατοειδής αρθρίτιδα. Η εκτεταµένη, όµως, µελέτη της φυσικής ιστορίας, της παθοφυσιολογίας αλλά και της γενετικής της νόσου, τις τελευταίες δεκαετίες, αποκάλυψε σηµαντικές διαφορές, οι οποίες πείθουν ότι πρόκειται για διακριτή νοσολογική οντότητα [1]. Πιθανότατα, µάλιστα, δεν πρόκειται για ενιαίο νόσηµα, αλλά για µια φαινοτυπικώς ετερογενή οµάδα χρόνιων αρθροπαθειών της παιδικής ηλικίας. Η νόσος χαρακτηρίζεται από χρόνια ή υποτροπιάζουσα άσηπτη φλεγµονή του συνδετικού ιστού, που εκδηλώνεται κλινικά µε διόγκωση, περιορισµό του εύρους κινητικότητας των προσβεβληµένων αρθρώσεων, θερµότητα και πόνο, αυτόµατο ή κατά την κίνηση. Προκειµένου να τεθεί η διάγνωσή της, τα συ- µπτώµατα πρέπει να έχουν διάρκεια τουλάχιστον 6 εβδοµάδων, να αρχίζουν πριν από την ηλικία των 16 χρόνων, να µην αποδίδονται σε άλλη αιτία και να αντιστοιχούν σε µια από τις παρακάτω 8 µορφές (ILAR International League Against Rheumatism task force) [2, 3]: 1. Συστηµατική, όταν η νόσος συνοδεύεται από συστηµατικές εκδηλώσεις. 2. Ολιγοαρθρική επίµονη (pauciarticular persistent), µε προσβολή 1 4 αρθρώσεων. 3. Ολιγοαρθρική επεκταθείσα (pauciarticular extented), που εµφανίζεται ως ολιγοαρθρική αλλά παρουσιάζει επέκταση σε >4 αρθρώσεις, εντός του πρώτου έτους ή και µετέπειτα, χωρίς να είναι απαραίτητο να φλεγµαίνουν συγχρόνως >4 αρθρώσεις. 4. Πολυαρθική RF( ), µε προσβολή >4 αρθρώσεων και απουσία RFs. 5. Πολυαρθρική RF(+), µε προσβολή >4 αρθρώσεων και παρουσία RFs. 6. Αρθρίτιδα σχετιζόµενη µε ενθεσίτιδα. 7. Ψωριασική αρθρίτιδα. 8. Μη ταξινοµούµενη ή επικαλυπτόµενη µορφή. Ειδικά εργαστηριακά ευρήµατα δεν υπάρχουν. Ορισµένα, εντούτοις, ευρήµατα βοηθούν στην παρακολούθηση της νόσου, στην αξιολόγηση της ενεργότητάς της και, σε συνδυασµό µε την κλινική συµπτωµατολογία, κατευθύνουν τη φαρµακευτική αγωγή. Τέτοια, είναι η αύξηση της συγκέντρωσης των πρωτεϊνών οξείας φάσης (π.χ. CRP, SSA, ινωδογόνο κ.ά.) και της ταχύτητας καθίζησης των ερυθροκυττάρων, κατά τη διάρκεια της ενεργού φλεγµονής, καθώς και οι διαταραχές των κυτταρικών στοιχείων του αίµατος (π.χ. αναιµία, λευκο- 16

17 κυττάρωση, θροµβοκυττάρωση). Η παρουσία RFs συµβάλλει στη διάκριση των µορφών της νόσου, ενώ η ανίχνευση ΑΝΑ στον προσδιορισµό των παιδιών που έχουν αυξηµένο κίνδυνο εµφάνισης ιριδοκυκλίτιδας [4, 5, 6] Επιδηµιολογία Η ΝΙΑ είναι το συχνότερο από τα ρευµατικά νοσήµατα της παιδικής ηλικίας. Ο ακριβής, εντούτοις, προσδιορισµός της επίπτωσης και του επιπολασµού της αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί δύσκολο εγχείρηµα, για µια σειρά από λόγους. Κυριότερος, µεταξύ αυτών, είναι η κλινική ετερογένεια της νόσου, σε συνδυασµό µε τη, µέχρι προ ολίγων ετών, έλλειψη ενιαίων διαγνωστικών κριτηρίων. Τα κριτήρια του American College of Rheumatology (ACR), του 1977 [7], διέφεραν σηµαντικά από εκείνα της European League Against Rheumatism (EULAR), του 1978 [8], κυρίως αναφορικά µε τη διάρκεια των συµπτωµάτων (6 εβδοµάδες έναντι 3 µηνών, αντίστοιχα), αλλά και µε τις υποοµάδες των ασθενών που περιλάµβαναν (τα κριτήρια της EULAR περιελάµβαναν, επιπλέον εκείνων της ACR, τη νεανική αγκυλωτική σπονδυλαρθρίτιδα, τη νεανική ψωριασική αρθρίτιδα και τη συνοδό αρθρίτιδα της φλεγµονώδους νόσου του εντέρου). Πληθυσµιακές, εξάλλου, µελέτες (population-based cohort studies), οι οποίες αποτελούν την ιδανική προσέγγιση προσδιορισµού της επίπτωσης και του επιπολασµού των νοσηµάτων, είναι σχεδόν αδύνατο να εφαρµοστούν σε σπάνια νοσήµατα, όπως η ΝΙΑ. Γι αυτό, τα στοιχεία που υπάρχουν, προέρχονται από σειρές ασθενών ή από κέντρα καταγραφής (registries) του νοσήµατος, µε αποτέλεσµα να υπόκεινται στην αίρεση των σφαλµάτων, που εισάγονται σε τέτοιου είδους µελέτες, από διάφορους εξωγενείς παράγοντες (δοµή των συστηµάτων υγείας, ενηµέρωση σχετικά µε τη νόσο, πρόσβαση στους ειδικούς κ.ά.) [9, 10]. Οι περισσότερες µελέτες, που αφορούν την επιδηµιολογία της ΝΙΑ, είναι περιγραφικές, ενώ, πρόσφατα, ελάχιστες αναλυτικές επιδηµιολογικές µελέτες έχουν εµφανιστεί στη διεθνή βιβλιογραφία. Ανεξάρτητα, πάντως, από τα προβλήµατα που παρουσιάζουν, το ενδιαφέρον γι αυτές τις µελέτες συνεχίζει να είναι αµείωτο, επειδή είναι αυτές που, ουσιαστικά, κατευθύνουν την έρευνα για την αναζήτηση τής, ακόµη αδιευκρίνιστης, αιτιοπαθογένειας του νοσήµατος. Το κυριότερο επιδηµιολογικό χαρακτηριστικό της ΝΙΑ είναι η ευρύτατη διακύµανση της επίπτωσης και του επιπολασµού της ανάµεσα στις διάφορες γεωγραφικές περιοχές και εθνότητες (πίνακες 1 και 2). Η νόσος είναι συχνότερη στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, όπου η επίπτωσή της κυµαίνεται από 1,3 έως 17

18 22,6 περιπτώσεις ανά παιδιά <16 ετών ανά έτος. Στην Ευρώπη, η ε- πίπτωση της ΝΙΑ ακολουθεί το πρότυπο φθίνουσας συχνότητας των αυτοάνοσων νοσηµάτων. Η µεγαλύτερη επίπτωση, δηλαδή, παρατηρείται στις βόρειες χώρες (π.χ. Βόρεια Νορβηγία 22,6, Φινλανδία 18,2 ανά ) και η µικρότερη στις νοτιότερες (π.χ. Γαλλία ανά 1,3 1,8 ανά ) [10, 11, 12, 13]. ΠΙΝΑΚΑΣ 1. Επιπολασµός της ΝΙΑ κατά γεωγραφικές περιοχές και εθνότητες Χώρα / Εθνότητα Νορβηγία Σουηδία Γερµανία Βέλγιο Ηνωµένο Βασίλειο Γαλλία Τουρκία Αλάσκα / Ινδιάνοι Β. Αµερικής Καναδάς ΗΠΑ ΗΠΑ / Αφροαµερικανοί Κόστα-Ρίκα / Ισπανοί + Ινδιάνοι Κουβέιτ/Αραβία Αυστραλία Επιπολασµός / πληθυσµού Ευρεία γεωγραφική διακύµανση παρατηρείται, επίσης, και ως προς τις µορφές της νόσου. Στους Καυκάσιους της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά, η ολιγοαρθρική µορφή αντιπροσωπεύει >50%, η πολυαρθρική το 25% και η συστηµατική το 10% των περιπτώσεων ΝΙΑ. Αντίθετα, η πολυαρθρική µορφή επικρατεί στη Νότια Αφρική, την Ινδία, την Ταϋλάνδη, καθώς και στους Αφροαµερικανούς και στους ιθαγενείς του Καναδά. Παροµοίως, η RF-θετικότητα, ενώ στις υτικές χώρες κυµαίνεται µεταξύ 2% και 7%, στη Νότια Αφρική, την Ινδία, στους Αφροαµερικανούς και στους ιθαγενείς του Καναδά είναι σηµαντικά συχνότερη, µε ποσοστά 37%, 19%, 20% και 56%, αντίστοιχα. Στους ίδιους πληθυσµούς, αναφέρεται, επίσης, ότι είναι πολύ µικρότερο το ποσοστό των ΑΝΑ(+) κοριτσιών µε µονοαρθρική µορφή της νόσου [10, 11, 14]. Αναφορικά µε την κατανοµή κατά φύλο, η ΝΙΑ φαίνεται ότι ακολουθεί την εκλεκτικότητα προς το θήλυ, που παρουσιάζουν τα περισσότερα αυτοάνοσα νοσήµατα. Το µεγαλύτερο ποσοστό νόσου µε ολιγοαρθρική έναρξη προσβάλλει περισσότερο το θήλυ παρά το άρρεν φύλο, µε αναλογία 6-7:1. Ανάµεσα σε ασθενείς µε πολυαρθρική µορφή της νόσου, η αναλογία θηλέων προς 18

19 άρρενες είναι 4:1, ενώ στη συστηµατική µορφή δεν υπάρχει σηµαντική εκλεκτικότητα ως προς το φύλο. Επίσης, ο κίνδυνος εµφάνισης της νόσου σε συγγενείς πρώτου βαθµού είναι µεγαλύτερος, όταν ο πάσχων είναι γένους θηλυκού [10, 15]. Παρά ταύτα, µελέτες από την Ινδία [16], και τη Σιγκαπούρη [17] έχουν δείξει υπεροχή των αρρένων, µεταξύ των πασχόντων από ΝΙΑ, ενώ στη Νότια Αφρική [18] δεν φαίνεται να υπάρχει διαφορά µεταξύ των δύο φύλων. ΠΙΝΑΚΑΣ 2. Επίπτωση της ΝΙΑ κατά γεωγραφικές περιοχές και εθνότητες Χώρα / Εθνότητα Ευρώπη Νορβηγία Φινλανδία Σουηδία ανία Γερµανία Ηνωµένο Βασίλειο Γαλλία Ετήσια επίπτωση / πληθυσµού 22,6 13,5 19,6 8,3 13, ,3 5,3 10 1,3 1,8 Αµερική Αλάσκα / Εσκιµώοι Καναδάς / Καυκάσιοι Καναδάς / Ινδιάνοι Καναδάς / Κινέζοι ΗΠΑ / Καυκάσιοι ΗΠΑ / Αφροαµερικάνοι Κόστα-Ρίκα / Ισπανοί + Ινδιάνοι 5 3 9,4 7 18,1 0 7, , Οικογενειακή κατανοµή Η εµφάνιση πολλαπλών περιπτώσεων του ίδιου νοσήµατος µεταξύ των µελών των ιδίων οικογενειών (familial aggregation) συνηγορεί είτε υπέρ της γενετικής βάσης του νοσήµατος είτε υπέρ της αιτιοπαθογενετικής επίδρασης συγκεκριµένων περιβαλλοντικών παραγόντων. Η µελέτη, κατά συνέπεια, της οικογενούς κατανοµής των νοσηµάτων αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή προσανατολίζει την έρευνα για την αιτιολογία των νοσηµάτων, ιδιαίτερα εκείνων των οποίων η τελευταία παραµένει αδιευκρίνιστη. 19

20 Στο πλαίσιο µιας ανάλογης προσπάθειας, είχε επιχειρηθεί από παλιά η µελέτη της οικογενειακής συρροής περιστατικών ΝΙΑ. Οι αρχικές παρατηρήσεις συνηγορούσαν υπέρ του γεγονότος ότι υπάρχει πράγµατι ένας µέτριου βαθµού κίνδυνος για τη νόσο στους συγγενείς των πασχόντων [19, 20, 21, 22], ενώ, επιπλέον, είχε παρατηρηθεί και η προσβολή µερικών ζευγών µονοζυγωτικών διδύµων [19, 23, 24, 25]. Συστηµατικότερη µελέτη του θέµατος, στην Ευρώπη, επιχειρήθηκε το 1985 από τους Clemens et al [26]. Η µελέτη αφορούσε τις οικογένειες ασθενών µε ΝΙΑ, µεταξύ των οποίων εντοπίστηκαν 12 ASPs. Αντιστοίχως, το 1994, οργανώθηκε στην Αµερική, από το National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases, ένα ερευνητικό κέντρο καταγραφής αδελφών που έπασχαν από ΝΙΑ (Juvenile Rheumatoid Arthritis Affected Sib Pairs JRA ASP Registry), το οποίο κατέγραψε 113 ASPs. Το γεγονός αυτό οδήγησε αναγωγικά στο συµπέρασµα ότι στις ΗΠΑ, µε πληθυσµό , υπάρχουν περίπου 300 τέτοια ζεύγη [15]. Από την ανάλυση των στοιχείων 71 από τα παραπάνω καταγεγραµµένα ASPs, που έγινε από τους Moroldo et al [27], προέκυψαν ενδείξεις σηµαντικής οικογενειακής συρροής της ολιγοαρθρικής µορφής της νόσου (38 ζεύγη αδελφών µε ολιγοαρθρική εµφάνιση στο σύνολο των 81 ασθενών µε ολιγοαρθρική νόσο). Στα 7 ζεύγη µονοζυγωτικών διδύµων, που περιλάµβανε η µελέτη, παρατηρήθηκε, επίσης, σηµαντική συµφωνία ως προς την ηλικία έναρξης της νόσου (διαφορά 3,3 µηνών έναντι των 2,8 ετών, που παρατηρήθηκε µεταξύ των προσβεβληµένων µη διδύµων αδελφών). Η εγκυρότητα, πάντως, των δύο τελευταίων µελετών, φαίνεται ότι πάσχει από µεροληψίες εντοπισµού και αναγνώρισης των περιστατικών της νόσου (detection bias) [10]. Πολύ πιο έγκυρη απάντηση στο θέµα της οικογενειακής συρροής της ΝΙΑ και µάλλον οριστικά συµπεράσµατα [28] εµφανίζεται να δίνει πρόσφατη µελέτη [29] ανάλυσης ζευγών αδελφών (sibpair analysis), η οποία αναφέρεται σε 164 ζεύγη µη διδύµων αδελφών προσβεβληµένων από ΝΙΑ, καταγεγραµµένα στο JRA ASP Registry. Πρόκειται για τη µεγαλύτερη σχετική µελέτη, που έχει δηµοσιευθεί µέχρι σήµερα, και το δείγµα της θεωρείται απολύτως αντιπροσωπευτικό, αφού αντιστοιχεί στο 50% ASPs από ΝΙΑ στις ΗΠΑ. Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το εύρηµα ότι η οικογενής κατανοµή αφορούσε όλα σχεδόν τα χαρακτηριστικά της νόσου που µελετήθηκαν. Συγκεκριµένα, η ολιγοαρθρική και η πολυαρθρική εµφάνιση της νόσου αποτελούσαν κοινό χαρακτηριστικό στο 53% και στο 19% των ASPs, αντίστοιχα, ενώ ανάλογη οικογενής κατανοµή δεν παρατηρήθηκε αναφορικά µε τη συστηµατική µορφή της 20

21 νόσου. Ο σχετικός κίνδυνος των αδελφών (λ s ) * για την ενθεσίτιδα, τη λευκοκυττάρωση, την παρουσία RFs, την αναιµία και την παρουσία ΑΝΑ προσδιορίστηκε σε 29,5, 25, 11, 1,7 και 1,3, αντίστοιχα. ιαφορές ως προς τα χαρακτηριστικά της νόσου δεν παρατηρήθηκαν µεταξύ των ASPs και των µονήρων περιστατικών της νόσου, που χρησιµοποιήθηκαν ως µάρτυρες. Το µέγεθος και η αντιπροσωπευτικότητα του δείγµατος της µελέτης ενισχύουν σηµαντικά την άποψη ότι τα ευρήµατα αυτά είναι πολύ περισσότερο αποτέλεσµα γενετικών παραγόντων παρά περιβαλλοντικών επιδράσεων. Είναι εντυπωσιακό ότι ανάλογα µε τα παραπάνω ευρήµατα παρατηρήθηκαν σε παρεµφερή µελέτη [30], που δηµοσιεύθηκε ταυτόχρονα και αφορούσε την οικογενή κατανοµή της ΡΑ των ενηλίκων και των χαρακτηριστικών της. Το υλικό αυτής της τελευταίας µελέτης αποτελούσαν 512 οικογένειες µε πολλαπλά περιστατικά ρευµατοειδούς αρθρίτιδας, οι οποίες είναι καταγεγραµµένες από το North American Rheumatoid Arthritis Consortium. Η κλασική προσέγγιση της ανάλυσης σύνδεσης (linkage analysis), που θα µπορούσε να παράσχει πολύ ισχυρότερες ενδείξεις για τη γενετική βάση του νοσήµατος, δεν είναι δυνατό να εφαρµοστεί στην περίπτωση της ΝΙΑ, επειδή τα περιστατικά οικογενειών µε περισσότερα των δύο προσβεβληµένα µέλη είναι εξαιρετικά σπάνια. Αναφορικά µε το γενικότερο θέµα της προδιάθεσης στα αυτοάνοσα νοσήµατα και µε το κατά πόσο η ΝΙΑ εµπλέκεται στην υπόθεση της οικογενούς κατανοµής τους, δεν φαίνεται, µέχρι στιγµής, να έχει δοθεί ικανοποιητική απάντηση στη βιβλιογραφία. Υπάρχουν σποραδικές δηµοσιεύσεις οικογενειών πασχόντων από ΝΙΑ, κάποιο ή κάποια άλλα µέλη των οποίων πάσχουν από µη ρευµατικά αυτοάνοσα νοσήµατα, όπως γυροειδή αλωπεκία, ινσουλινοεξαρτώ- µενο σακχαρώδη διαβήτη, θυρεοειδίτιδα ή λεύκη [31, 32, 33]. Είναι, όµως, αµφίβολο, αν η συχνότητα αυτής της συρροής διαφέρει σηµαντικά από την α- ναµενόµενη στο γενικό πληθυσµό. Η µοναδική καλά σχεδιασµένη µελέτη, που πραγµατοποιήθηκε µ αυτό το στόχο είναι εκείνη των Prahalad et al [34], οι οποίοι µελέτησαν τους πρώτου και δεύτερου βαθµού συγγενείς 110 ασθενών * Ο σχετικός κίνδυνος των αδελφών (sibling relative risk, λ s ) είναι µέτρο εκτίµησης της οικογενούς συρροής µιας νόσου ή ενός χαρακτηριστικού της νόσου. Αντιπροσωπεύει τον κίνδυνο που διατρέχει ο αδελφός του πάσχοντος να προσβληθεί από τη νόσο, σε σχέση µε τον αντίστοιχο κίνδυνο ενός µέλους του γενικού πληθυσµού. Όταν λ s =1, σηµαίνει ότι δεν υπάρχει οικογενής συρροή και ότι ο κίνδυνος των µελών της οικογένειας του πάσχοντος να προσβληθούν από τη νόσο, είναι ο ίδιος µε εκείνον του γενικού πληθυσµού. 21

22 µε ΝΙΑ. Ένα τουλάχιστον αυτοάνοσο νόσηµα εντοπίστηκε σε ποσοστό 12,6% των συγγενών των ασθενών, έναντι του αντίστοιχου 4% των µαρτύρων. Αυτή, εντούτοις, η διαφορά στην οικογενή επίπτωση των αυτοάνοσων νοσηµάτων µεταξύ ασθενών µε ΝΙΑ και µαρτύρων, δεν είναι σηµαντική παρά µόνον αναφορικά µε την επίπτωση της θυρεοειδίτιδας Hashimoto (OR 3,5, 95% CI 1,6-7,9) Γενετική Οι ενδείξεις που προκύπτουν από τις παραπάνω µελέτες της οικογενειακής κατανοµής της ΝΙΑ, σχετικά µε τη γενετική προδιάθεση στη νόσο, επιβεβαιώνονται από πλήθος γενετικών µελετών, που υποδεικνύουν τη σύνδεσή της µε τα αλληλόµορφα διαφόρων γενετικών τόπων [35, 36, 37] Συσχετίσεις µε HLA-αλλήλια Η εµπλοκή ανοσιακών µηχανισµών στην παθογένεια της ΝΙΑ, καθώς και η αποκάλυψη της σύνδεσης αφενός της αγκυλωτικής σπονδυλίτιδας µε το HLA- B27 και αφετέρου της ΡΑ των ενηλίκων µε το HLA-DR4, έδωσαν, από παλιά, την αφορµή για τη διερεύνηση ενδεχοµένων συσχετίσεων της νόσου µε HLAαλλήλια. Η πρώτη τέτοια συσχέτιση που περιγράφηκε, το 1974, ήταν εκείνη του HLA-B27 µε περιπτώσεις τις νόσου που προσέβαλαν κυρίως αγόρια και παρουσίαζαν, στην εξέλιξή τους, χαρακτηριστικά σπονδυλαρθροπάθειας [38]. Εκ των υστέρων, αποδείχθηκε ότι η συγκεκριµένη µελέτη παρουσίαζε σφάλµα αναγνώρισης της νόσου και ότι τα περιστατικά, που µελετήθηκαν δεν έπασχαν από ΝΙΑ αλλά από πρώιµη εκδήλωση αγκυλωτικής σπονδυλίτιδας. Η µόνη επιβεβαιωµένη συσχέτιση της ΝΙΑ µε τάξης Ι HLA-γονίδια φαίνεται ότι είναι αυτή µε το HLA-Α2 [39, 40]. Από τα τάξης ΙΙ HLA-γονίδια, την ισχυρότερη σύνδεση µε την RF( ) ΝΙΑ, σε όλους σχεδόν τους πληθυσµούς που έχουν µελετηθεί, φαίνεται να έχει το αλλήλιο HLA-DRB1*0801, σε βαθµό µάλιστα που να προτείνεται ως δείκτης της οροαρνητικής αρθρίτιδας στα παιδιά (RR=8) [41, 42, 43]. Η σύνδεση αυτή ε- πιβεβαιώθηκε και από τη µεγαλύτερη, µέχρι σήµερα πολυκεντρική µελέτη του θέµατος, που έγινε στο πλαίσιο του 12th International Histocompatibility Workshop (1997) και περιέλαβε 1502 καυκάσιους ασθενείς [44]. Στο υλικό αυτής της µελέτης περιλαµβανόταν το σύνολο σχεδόν (265) των Ελλήνων ασθενών µε ΝΙΑ. Η επιµέρους ανάλυση των αποτελεσµάτων των Ελλήνων ασθενών δεν ανέδειξε σηµαντικές αποκλίσεις από τα αποτελέσµατα του συνόλου των 22

23 ασθενών της πολυκεντρικής µελέτης [45]. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτών των µελετών είναι ότι ανέδειξαν σειρά συσχετίσεων µεταξύ διαφόρων HLAαλληλίων και διαφόρων µορφών ή υποοµάδων της νόσου (πίν. 3), γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι η κλινική της ετερογένεια έχει γενετικό υπόβαθρο. Σηµειώνεται, επίσης, ότι συσχετίσεις της ΝΙΑ µε το HLA-DR4, που συνδέεται µε τη ΡΑ των ενηλίκων, δεν έχουν παρατηρηθεί, στοιχείο που επιβεβαιώνει τη διαφορετική νοσολογική υπόσταση των δύο νοσηµάτων. ΠΙΝΑΚΑΣ 3. Οι συσχετίσεις των µορφών και υποοµάδων της ΝΙΑ µε HLA-αλλήλια, που προσδιορίστηκαν στην πολυκεντρική µελέτη του 12th International Histocompatibility Workshop (1997) [44]. (Με # σηµειώνονται οι προστατευτικές συσχετίσεις). Συστηµατική Μορφή / Υποοµάδα ΝΙΗ Ολιγοαρθρική εµφάνιση / Ολιγοαρθρική επίµονη / Ολιγοαρθρική επεκταθείσα και ιριδοκυκλίτιδα Ολιγοαρθρική και ιριδοκυκλίτιδα Ιριδοκυκλίτιδα ΑΝΑ(+) ΑΝΑ( ) RF(+) πολυαρθρίτιδα Ψωριασική αρθρίτιδα HLA-αλλήλια DRB1*13 #, DQA1*102 #, DQA1*103 #, DQA1*201 #, DQA1*501 #, DQB1*603 # DRB1*08, DQΒ1*11, DQA1*0401, DQA1*0601, DQΒ1*0301, DQB1*0402, DRB1*07 #, DQA1*0201 # DRB1*13 #, DPB1*0201 DRB1*01 # DRB1*11, DQA1*0101, DQA1*0102 DRB1*14, DQΒ1*0301, DQΒ1*0302 DRB1*04, DQΒ1*0301, DQΒ1*0302, DQΒ1*0402 DRB1*14, DQA1*0101, DQΒ1*0301 Η ταυτόχρονη παρουσία επιβαρυντικών HLA-γονιδίων φαίνεται ότι συνοδεύεται από αυξηµένο κίνδυνο εµφάνισης ΝΙΗ. Ο απλότυπος HLA-A2, DP2, DR5 (ή DR8 και DR13) έχει δειχθεί ότι δεκαπλασιάζει τον κίνδυνο ολιγοαρθρικής ΝΙΑ [43, 46, 47], σηµειώνεται δε ότι τα αλλήλια αυτά δεν βρίσκονται σε ανισορροπία σύνδεσης. Επίσης, ο απλότυπος HLA-DRB1*08, DPB1*0301 αυξάνει σηµαντικά τον κίνδυνο RF(+) πολυαρθρικής νόσου [43]. Πρόσφατες µελέτες µικροδορυφορικών δεικτών της MHC-περιοχής υποδεικνύουν την ύπαρξη και άλλων γενετικών τόπων, κυρίως εντός της τάξης Ι HLA-περιοχής, οι οποίοι συσχετίζονται σηµαντικά µε διάφορες µορφές της ΝΙΑ. Ένα τέτοιο νέο, µη χαρακτηρισµένο γονίδιο σηµαίνεται από το µικροδορυφορικό D6S265, βρίσκεται κοντά στην περιοχή HLA-A και δεν βρίσκεται σε ανισορροπία σύνδεσης (linkage disequilibrium) ούτε µε τον απλότυπο DR8-DQ4 ούτε µε τα HLA-A αλλήλια. Η συσχέτισή του µε τη ΝΙΑ είναι πολύ σηµαντική (odds 23

24 ratio 4,7), γεγονός που σηµαίνει ότι µπορεί να αποτελεί σοβαρό προδιαθεσικό παράγοντα για τη νόσο [48, 49] Άλλες ανοσογενετικές συσχετίσεις εδοµένου ότι ο λ s για τη ΝΙΑ είναι 15 και ότι η συσχέτιση µε τα διάφορα HLA-αλλήλια φαίνεται να ευθύνεται για 17% αυτού του κινδύνου [50], προκύπτει ότι άλλα γονίδια, που βρίσκονται εκτός της HLA-περιοχής, ευθύνονται για την εµφάνιση της νόσου. Για την αναζήτηση αυτών των γονιδίων έ- χουν γίνει πολλές µελέτες, αλλά λίγες είναι οι µέχρι στιγµής επιβεβαιωµένες συσχετίσεις [51]. Μεταξύ των τελευταίων σηµειώνεται η συσχέτιση µε ένα SNP στη θέση του γονιδίου CTLA4 [52]. Το ενδιαφέρον αυτής της συσχέτισης µε τη ΝΙΑ έγκειται στο γεγονός ότι ο ίδιος SNP έχει δειχθεί ότι σχετίζεται και µε τη ΡΑ, την κοκκιωµάτωση Wegener και το σακχαρώδη διαβήτη τύπου Ι, ενώ, αντίθετα, αρκετοί άλλοι πολυµορφισµοί του ίδιου γονιδίου, που συνδέονται µε διάφορα αυτοάνοσα νοσήµατα, δεν συσχετίζονται µε τη νόσο. Ενδιαφέρουσα είναι, επίσης, η συσχέτιση της ΝΙΑ µε ένα SNP στη θέση - 173(G/C) του γονιδίου MIF [53]. Οι ασθενείς που φέρουν ένα MIF -173C αλλήλιο (γονότυποι GC/CC) εµφανίζονται, σε σχέση µε τους ασθενείς που έχουν γονότυπο GG, µε αυξηµένα επίπεδα MIF στον ορό και στο αρθρικό υγρό, χρειάζονται µεγαλύτερες ηµερήσιες δόσεις κορτικοειδών, έχουν φτωχότερη ανταπόκριση στην ενδαρθρική χορήγηση κορτικοειδών και µεγαλύτερο αριθµό προσβεβληµένων αρθρώσεων. Φαίνεται, δηλαδή, ότι η παρουσία του αλληλίου MIF -173C αποτελεί δείκτη κακής έκβασης της συστηµατικής ΝΙΑ. Άλλες ανοσογενετικές συσχετίσεις της ΝΙΑ, που έχουν πρόσφατα παρατηρηθεί, αναφέρονται στα γονίδια της IL-6, της IL-13, του µετατρεπτικού ενζύµου της αγγειοτασίνης, καθώς και στο γονίδιο MEFV, που προκαλεί τον οικογενή µεσογειακό πυρετό [37, 51] Πανγενωµική προσέγγιση Η σύγχρονη γενωµική προσέγγιση * των γενετικά σύνθετων, πολυγονιδιακών νοσηµάτων, όπως η NIA, υπερβαίνει το επίπεδο της µελέτης των µονή- * Τα αποτελέσµατα των παραµετρικών µελετών σύνδεσης (linkage studies) εκφράζονται ως LOD score. Στις πανγενωµικές αναλύσεις, τιµή του LOD score 3,6 θεωρείται στατιστικά σηµαντική στο επίπεδο P<0, LOD score 2,2 θεωρείται ένδειξη γενετικής σύνδεσης, ενώ τόποι µε LOD score 1 θεωρούνται δυνητικά ενδιαφέροντες. 24

25 ρων γονιδίων και επιχειρεί την αναγνώριση γενετικών τόπων, που συνδέονται µε προδιάθεση σε αυτά τα νοσήµατα, µε τη µαζική ανάλυση του γενώµατος ή κάποιων µεγάλων περιοχών του (genome-wide scan) [54]. Μια τέτοια µελέτη, στην οποία αναλύθηκε η περιοχή του HLA-DR και 386 µικροδορυφορικοί δείκτες, έγινε πρόσφατα σε 121 ζεύγη αδελφών µε ΝΙΑ [55]. Οι ισχυρότερες ενδείξεις σύνδεσης µε την ΝΙΑ προέκυψαν στην περιοχή του HLA-DRB1 τόπου (LOD score 2,26), µε υπερδιεισδυτικότητα (overtransmission) του απλοτύπου DR8. Στους HLA-DR8(+) ασθενείς παρατηρήθηκε µια εξαιρετικά ισχυρή σύνδεση της νόσου (LOD score >6) µε τη χρωµοσωµιακή περιοχή 2p25. Ισχυρή σύνδεση διαπιστώθηκε, ακόµη, µεταξύ της ολιγοαρθρικής µορφής και της χρωµοσωµιακής περιοχής 7q11, καθώς και µεταξύ της πολυαρθρικής και της περιοχής 19p13. Πολλές άλλες περιοχές, που βρέθηκαν να συνδέονται, επίσης, µε διάφορες υποοµάδες της νόσου, ήταν µοναδικές για τη ΝΙΑ. Παρά το γεγονός ότι η πανγενωµική προσέγγιση αποκαλύπτει συσχετίσεις που θα ήταν αδύνατο να εντοπιστούν µε τη συµβατική γονιδιακή ανάλυση, δεν παύει, πρακτικά, να αποτελεί ένα τεράστιο εγχείρηµα. Μια πιο ρεαλιστική στρατηγική, που προτείνεται, είναι η ανάλυση περιοχών του γενώµατος, οι ο- ποίες περιέχουν γονίδια που σχετίζονται µε την παθοφυσιολογία του νοσήµατος. Ο εντοπισµός, κατά συνέπεια, αυτών των περιοχών, που φέρονται ως ενδιάµεσοι φαινότυποι (intermediate phenotypes), προϋποθέτει λεπτοµερειακή µελέτη των παθοφυσιολογικών διεργασιών, κάτι που στην ΝΙΑ δεν φαίνεται να έχει γίνει ακόµη σε ικανοποιητικό, για τις συγκεκριµένες ανάγκες, βαθµό. Παρά τα σοβαρά προβλήµατα και την εν γένει χαµηλή εγκυρότητα των αποτελεσµάτων των γενετικών µελετών, που αναφέρονται σε σύνθετα, πολυγονιδιακά νοσήµατα και ιδιαίτερα στα σπανιότερα από αυτά, όπως η ΝΙΑ, από τις µέχρι τώρα ενδείξεις προκύπτει ότι: α. Η ΝΙΑ είναι, πράγµατι, µια νόσος µε σύνθετη, πολυγονιδιακή επιβάρυνση. β. Μικρό µέρος της γενετικής αιτιολογίας της ΝΙΑ µπορεί να αποδοθεί σε γονίδια του MHC, µε το HLA-DR8 να διαδραµατίζει ίσως το σηµαντικότερο ρόλο. γ. Πολλά άλλα γονίδια, εκτός του MHC, φαίνεται ότι συµµετέχουν στη διαµόρφωση της γενετικής της ταυτότητας. δ. Η νόσος δεν φαίνεται να έχει την ίδια γενετική βάση µε άλλα αυτοάνοσα νοσήµατα, συµπεριλαµβανοµένης της ΡΑ. ε. Η κλινική ετερογένεια της ΝΙΑ φαίνεται να αντιστοιχείται, σε σηµαντικό βαθ- µό, µε ανάλογη γενετική ετερογένεια. 25

26 2.4. Περιβαλλοντικοί παράγοντες Αν και από τα αποτελέσµατα των µελετών οικογενούς κατανοµής της ΝΙΑ δύσκολα µπορεί να υποστηριχθεί το ενδεχόµενο της αιτιοπαθογενετικής επίδρασης κάποιου ή κάποιων περιβαλλοντικών παραγόντων, αρκετές ερευνητικές προσπάθειες έχουν γίνει στο παρελθόν προς αυτή την κατεύθυνση. Το σύνολο σχεδόν αυτών των εργασιών επιχειρεί να διερευνήσει την ενδεχόµενη σχέση της νόσου µε λοιµώδεις παράγοντες. Αρκετές µελέτες, κυρίως της δεκαετίας του 70 και του 80 προσεγγίζουν το θέµα µέσω της αναζήτησης αντισω- µάτων έναντι διαφόρων παθογόνων, κυρίως ιών (HBV, ιλαράς, ερυθράς, Coxcackie, Epstein-Barr, παρβοϊοί κ.ά.), στον ορό των πασχόντων. Παρά τις προσπάθειες, όµως, καµιά από αυτές τις µελέτες δεν παρέχει ισχυρές ενδείξεις υ- πέρ αυτής της υπόθεσης [12]. Πιο πειστικές φαίνεται να είναι διάφορες επιδηµιολογικές µελέτες, που αναφέρονται στη συρροή περιστατικών της νόσου σε ορισµένες χρονικές περιόδους. Συγκεκριµένα, κυκλικά πρότυπα επίπτωσης της νόσου έχουν περιγραφεί κατά την περίοδο στη Σουηδία, µε έξαρση το 1986 [56], κατά την περίοδο στον Καναδά µε εξάρσεις το 1979, 1982, 1986 και [57], καθώς και κατά την περίοδο στη Μινεσότα των ΗΠΑ, µε εξάρσεις το 1967, 1975 και 1987 [58]. Στις δύο πρώτες από αυτές τις µελέτες, οι εξάρσεις της επίπτωσης της νόσου συνέπιπταν µε αύξηση της επίπτωσης των λοιµώξεων από Μ. pneumoniae. Ορισµένοι, επίσης, συγγραφείς αναφέρουν εποχιακή έναρξη της νόσου, η οποία συµπίπτει µε την παρουσία λοίµωξης από εντεροϊό στην ίδια γεωγραφική περιοχή [58, 59]. Ενδιαφέρον, τέλος, παρουσιάζει η µελέτη της συρροής περιστατικών ΝΙΑ στο Ηνωµένο Βασίλειο, σε άτοµα που γεννήθηκαν το 1963, όταν υπήρχε επιδηµία από ένα συγκεκριµένο στέλεχος του ιού Α της γρίπης. Οι ασθενείς είχαν υψηλότερα επίπεδα αντισωµάτων έναντι αυτού του στελέχους του ιού, σε σχέση µε τους µάρτυρες, και εκδήλωσαν τη νόσο το 1977, όταν παρατηρήθηκε πάλι επιδηµία γρίπης από ένα άλλο στέλεχος του ιού Α. Οι συγγραφείς υποθέτουν ότι οι ασθενείς εµφάνισαν τη νόσο, ως αποτέλεσµα της ευαισθητοποίησής τους έναντι του ιού της γρίπης, κατά τη διάρκεια της ενδοµήτριας ζωής [60]. Η υπόθεση αυτή δίνει κάποια εξήγηση στο γεγονός ότι η εκδήλωση της ΝΙΑ δεν συνοδεύεται από την παρουσία λοιµώξεων. 26

27 3. ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟΣ ΕΡΥΘΗΜΑΤΩ ΗΣ ΛΥΚΟΣ Ο ΣΕΛ είναι το πρότυπο αυτοάνοσο νόσηµα, στην εκδήλωση του οποίου γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες διαδραµατίζουν καθοριστικό ρόλο. Χαρακτηρίζεται από µεγάλη βιολογική πολυπλοκότητα και εξ ίσου µεγάλη κλινική και ορολογική ετερογένεια. Ποσοστό 15-20% των ασθενών µε ΣΕΛ είναι παιδιά (εικ. 1). Η διάγνωση του παιδιατρικού ΣΕΛ βασίζεται στα ίδια κριτήρια, όπως και στους ενήλικες [61, 62]. Αν και η εµφάνιση, τα συµπτώµατα και τα ανοσολογικά ευρήµατα στον παιδιατρικό ΣΕΛ είναι παρόµοια µε εκείνα του ΣΕΛ των ενηλίκων, στα παιδιά η νόσος είναι βαρύτερη κατά την εµφάνισή της, χαρακτηρίζεται από συχνότερη προσβολή των διαφόρων οργάνων και έχει θορυβωδέστερη κλινική πορεία [4, 5, 63]. Ηλικία κατά την εµφάνιση της νόσου (έτη) ΕΙΚΟΝΑ 1. Κατανοµή των ασθενών του Hopkins Lupus Cohort κατά ηλικία εµφάνισης της νόσου [64]. ( σύνολο ασθενών, Καυκάσιοι, Αφροαµερικάνοι). Η προσβολή της καρδιάς αποτελεί σηµαντική αιτία νοσηρότητας και θνητότητας στα παιδιά µε ΣΕΛ. Η προϊούσα αθηροσκλήρυνση, που συνοδεύει τη νόσο, έχει ως αποτέλεσµα την παρουσία ισχαιµικής καρδιοπάθειας στο 16% των ασυµπτωµατικών παιδιών [65]. Ο νευροψυχιατρικός ΣΕΛ είναι µια από τις συχνότερες σοβαρές επιπλοκές του ΣΕΛ στα παιδιά. Προσβάλλει το 20-30% των παιδιών και εφήβων και, στην πλειονότητα αυτών των ασθενών, εκδηλώνεται κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους της νόσου [66]. Οι πνεύµονες προσβάλλονται σε ποσοστό 5-77%, αλλά οι λειτουργικές δοκιµασίες της αναπνοής είναι επηρεασµένες στα περισσότερα παιδιά µε ΣΕΛ, µε συχνότερες τις διαταραχές περιοριστικού τύπου [67]. Η νεφρίτιδα είναι η συχνότερη (>80%) πρώ- 27

28 τη εκδήλωση του παιδιατρικού ΣΕΛ και καθορίζει την πορεία και την πρόγνωση της νόσου [68]. Η επιτυχής αντιµετώπιση της νεφρίτιδας του ΣΕΛ, βασικά µε τη χρήση κυκλοσπορίνης και αζαθειοπρίνης, έχει βελτιώσει θεαµατικά την πρόγνωση του παιδιατρικού ΣΕΛ, κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών. Η δεκαετής επιβίωση των ασθενών, το 1968, υπολογιζόταν στο 20% [69], ενώ κατά την τελευταία δεκαετία η πενταετής επιβίωση των ασθενών κυµαίνεται µεταξύ 78% και 92%, και η πενταετής επιβίωση των νεφρών, από τη στιγµή της διάγνωσης της προσβολής τους, είναι 44-93% [70]. Η βελτίωση, βέβαια, της επιβίωσης έχει ως αποτέλεσµα της αύξηση της νοσηρότητας από τις συνέπειες της δραστηριότητας της νόσου, τις ανεπιθύµητες ενέργειες των φαρµάκων και τη συννοσηρότητα µε άλλες καταστάσεις. ΠΙΝΑΚΑΣ 4. Επίπτωση και επιπολασµός του ΣΕΛ κατά γεωγραφικές περιοχές και εθνότητες Χώρα / Εθνότητα Ισλανδία Ηνωµένο Βασίλειο / Καυκάσιοι Ηνωµένο Βασίλειο / Ασιάτες Καραϊβική Βραζιλία Σουηδία ανία Νορβηγία ΗΠΑ ΗΠΑ / Αφροαµερικανοί Ετήσια επίπτωση (ανά ) 3,3 4 4,6 8,7 4 4,8 3,6 2,6 7,3 + 63,7 Επιπολασµός (ανά ) 20 24, ,6 8, ,7 44,9 23,8 * Αναµενόµενη σταθµισµένη µέση επίπτωση για το έτος 1976 * Σταθµισµένη µέση τιµή επιπολασµού κατά το έτος Επιδηµιολογία Ο επιπολασµός του ΣΕΛ στους Καυκάσιους είναι 1/ Οι διαφορές επιπολασµού της νόσου, που παρατηρούνται µεταξύ των διαφόρων χωρών, αντανακλούν µάλλον µεθοδολογικές διαφορές (πίν. 4). Η νόσος προσβάλλει καθ υπεροχήν το γυναικείο φύλο, µε αναλογία έναντι των ανδρών, που κυ- µαίνεται από 4,3 έως 13,6 [64]. Σηµαντικά αυξηµένος, έναντι των Καυκασίων, είναι ο επιπολασµός του ΣΕΛ στους Αφροαµερικανούς, τους Ασιάτες, τους Πορτορικάνους και τους Α- 28

29 βοργίνους. Υπάρχουν ενδείξεις, µάλιστα, ότι σ αυτές τις φυλές η νόσος προσβάλλει πολύ συχνότερα τις γυναίκες, εµφανίζεται σε νεαρότερη ηλικία και µε βαρύτερη εικόνα, και παρουσιάζει µεγαλύτερη θνητότητα. Αντίθετα, ο ΣΕΛ είναι εξαιρετικά σπάνιος στους µαύρους της υτικής Αφρικής. Από τη µελέτη αυτών των διαφορών προκύπτει ότι, χωρίς να αποκλείεται η επίδραση γενετικών παραγόντων, περιβαλλοντικοί παράγοντες ενδέχεται να διαδραµατίζουν, επίσης, σηµαντικό ρόλο [71]. Η αύξηση του επιπολασµού του ΣΕΛ είναι πολύ πιθανό ότι οφείλεται στη σηµαντική βελτίωση της επιβίωσης των ασθενών, που παρατηρείται κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Εντούτοις, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η επίπτωση της νόσου παρουσιάζει σταθερή, βαθµιαία αύξηση, τόσο στην Αµερική, όσο και στην Ευρώπη Οικογενειακή κατανοµή και κληρονοµικότητα Η οικογενειακή κατανοµή του ΣΕΛ έχει αναγνωριστεί από πολύ παλιά και έχει µελετηθεί σε µεγάλη έκταση. Ο λ s για τη νόσο είναι 20, ενώ η συχνότητα προσβολής (concordance rate) των δίδυµων αδελφών είναι για µεν τους διζυγωτικούς 2-5% για δε τους µονοζυγωτικούς 24-58% [72, 73]. Αυτή η δεκαπλάσια διαφορά στη συχνότητα προσβολής, µεταξύ διζυγωτικών και µονοζυγωτικών διδύµων, υποδεικνύει ότι πολλαπλά γονίδια, που είναι κοινά στους διδύµους, επηρεάζουν την προδιάθεση στη νόσο. Το γεγονός, εξάλλου, ότι η µεγαλύτερη συχνότητα προσβολής, που έχει παρατηρηθεί σε µονοζυγωτικούς διδύµους, δεν υπερβαίνει το 58%, υποδηλώνει ότι και µη γενετικοί παράγοντες συµβάλλουν, εξίσου σηµαντικά, στην παθογένεια του ΣΕΛ ή, αλλιώς, ότι η διεισδυτικότητα των γενετικών παραγόντων που καθορίζουν την προδιάθεση στη νόσο, τροποποιείται από περιβαλλοντικούς παράγοντες (environmental penetrance). Για την ερµηνεία της κληρονοµικότητας των πολυπαραγοντικών, πολυγονιδιακών νοσηµάτων, όπως ο ΣΕΛ και τα άλλα αυτοάνοσα νοσήµατα, προτείνονται δύο βασικά µοντέλα: το µοντέλο του ουδού προδιάθεσης (threshold liability model) ή µοντέλο επιστασίας (epistatic model) και το µοντέλο της γενετικής ετερογένειας (genetic heterogeneity model) [74]. Σύµφωνα µε το πρώτο, η νόσος εµφανίζεται, όταν υπερβαίνεται ένας συγκεκριµένος υποθετικός ουδός προδιάθεσης, ο οποίος διαµορφώνεται από την πολύπλοκη συνεργασία του συνόλου των προδιαθεσικών γονιδίων (susceptibility genes) κάθε ατόµου. Τα προϊόντα των προδιαθεσικών αλληλίων αλληλεπιδρούν, ευοδωτικά ή ανασταλτικά, κατά απλό αθροιστικό ή πολλαπλασιαστικό τρόπο, αλλά η συµβολή 29

30 κάθε αλληλίου στη διαµόρφωση του ουδού προδιάθεσης είναι πεπερασµένη. Η οµοζυγωτία, σε οποιοδήποτε από αυτά, δεν είναι ικανή να οδηγήσει στην εµφάνιση της νόσου. Αντίθετα, ο κληρονοµικός κίνδυνος είναι συνάρτηση του αριθµού των κληρονοµουµένων αλληλίων. Πειράµατα µε τα επιρρεπή στην αυτοανοσία (autoimmunity-prone) στελέχη ποντικών NOD (non-obese diabetic) και NZM2410 επιβεβαιώνουν τη λειτουργία αυτού του µοντέλου. Το µοντέλο της γενετικής ετερογένειας προτείνει τη διάκριση των αυτοάνοσων νοσηµάτων σε υποκατηγορίες, ανάλογα µε τις οµάδες των κληρονο- µουµένων αλληλίων. Υποθέτει, δηλαδή, ότι διαφορετικά σύνολα (sets) αλληλίων µπορεί να προάγουν την εµφάνιση ενός νοσήµατος αλλά διαφορετικών κατηγοριών του. Αν και το µοντέλο αυτό επαληθεύεται από τη µελέτη της γενετικής µερικών αυτοάνοσων νοσηµάτων, όπως η πολλαπλή σκλήρυνση και ο τύπου Ι σακχαρώδης διαβήτης, στο ΣΕΛ δεν φαίνεται να λειτουργεί, λόγω της τεράστιας γενετικής του ετερογένειας και της σχετικά πολύ µικρότερης φαινοτυπικής του έκφρασης. Ο ΣΕΛ φαίνεται ότι εµπλέκεται σηµαντικά στο γενικότερο φαινόµενο της κληρονοµικότητας των αυτοάνοσων νοσηµάτων, εν γένει. Η πιο πρόσφατη και µεθοδολογικά εγκυρότερη, από τις σχετικές µελέτες που έχουν διεξαχθεί [75], έδειξε ότι ο κίνδυνος εµφάνισης ΣΕΛ αυξάνει παράλληλα µε τον αριθµό των πρώτου βαθµού συγγενών, που είναι προσβεβληµένοι από κάποιο άλλο αυτοάνοσο νόσηµα (RR 4,1 και 11,3, όταν ένας ή δύο, αντίστοιχα, πρώτου βαθµού συγγενείς είναι προσβεβληµένοι από κάποιο άλλο αυτοάνοσο νόσηµα). Αντιστοίχως, η πιθανότητα ύπαρξης άλλου αυτοάνοσου νοσήµατος στους πρώτου βαθµού συγγενείς των ασθενών µε ΣΕΛ είναι αυξηµένη, σε σύγκριση µε την αντίστοιχη πιθανότητα των υγιών µαρτύρων (RR=4,6, 95% CI 1,9-11,1), ενώ ο κίνδυνος αυτός διπλασιάζεται, όταν ο ασθενής µε ΣΕΛ είναι γυναίκα (RR=10,3, 95% CI 3,1-34,4) Γενετική Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, στο Κεφάλαιο της Γενετικής της ΝΙΑ, η πανγενωµική προσέγγιση αποτελεί το σύγχρονο τρόπο µελέτης της γενετικής των πολυγονιδιακών νοσηµάτων. Βασικά, η προσέγγιση αυτή γίνεται σε δύο επίπεδα. Το πρώτο επίπεδο αντιπροσωπεύουν οι µελέτες σύνδεσης (linkage studies), διά των οποίων επιχειρείται ο προσδιορισµός γενωµικών τµηµάτων, που συνδέονται µε την παρουσία της νόσου σε οικογένειες µε δύο ή περισσότερα πάσχοντα µέλη. Οι µελέτες αυτές διενεργούνται µε τη χρήση των > µικροδορυφορικών περιοχών και των > SNPs που είναι σή- 30

31 µερα διαθέσιµα. Επειδή τα γενωµικά τµήµατα, που προσδιορίζονται µ αυτές τις µελέτες, είναι αρκετά µεγάλα (10-30 cm), περιέχουν δηλαδή γονίδια, ακολουθούν µελέτες λεπτοµερούς χαρτογράφησης (fine mapping), µε στόχο να µειωθεί ο αριθµός των υποψήφιων προδιαθεσικών γονιδίων. Αυτό επιτυγχάνεται είτε µε πληθυσµιακές µελέτες ασθενών-µαρτύρων (case-control studies) είτε µε οικογενειακές µελέτες µεταβίβασης της ανισορροπίας (transmission disequilibrium test) (µεταβίβαση ενός αλληλίου συνδεοµένου µε τη νόσο από έναν ετερόζυγο γονέα στο προσβεβληµένο παιδί) [72, 73]. ΠΙΝΑΚΑΣ 5. Οι χρωµοσωµιακές περιοχές που επιβεβαιωµένα συνδέονται µε το ΣΕΛ και τα υποψήφια προδιαθεσικά γονίδια [76]. Χρωµόσωµα Κυτταρογενετική περιοχή Υποψήφια προδιαθεσικά γονίδια q23 1q q q p16-15,2 6p q24 16q12 CRP, FcγRIIA, FcγRIIB, FcγRIIIA, PBXI PARP PDCD-1 MHC απλότυποι, C4Q0 OAZ PARP: Poly(ADP-ribose) polymerase gene, PDCD-1: programmed cell death 1 gene, OAZ: OLF1/EBF-associated zinc finger protein ΠΙΝΑΚΑΣ 6. Χρωµοσωµιακές περιοχές που επιβεβαιωµένα συνδέονται µε εκδηλώσεις του ΣΕΛ [76]. Εκδηλώσεις της νόσου Νευροψυχιατρικές διαταραχές Αντι-dsDNA αντισώµατα Αιµολυτική αναιµία ΑΝΑ (πυρηνισκικό πρότυπο) Νεφρική προσβολή Συνύπαρξη ρευµατοειδούς αρθρίτιδας Λεύκη Θροµβοπενία ισκοειδής ερυθηµατώδης λύκος Χρωµοσωµιακή περιοχή 4p16 19p13.2, 18q21.1, 10q q14 11q14 10q22.3, 2q34-35, 11p15.6 5p p13 1q22-23, 11p13 11p13 31

32 Τουλάχιστον 15 τέτοιου είδους µελέτες έχουν γίνει, µέχρι σήµερα, για το ΣΕΛ, οι οποίες έχουν επιβεβαιώσει τη σύνδεση της νόσου µε τουλάχιστον 8 γενωµικά τµήµατα και έχουν προσδιορίσει µια σειρά υποψήφιων προδιαθεσικών γονιδίων (πίν. 5). Επιπλέον, 10 τέτοιες µελέτες, που έχουν δηµοσιευθεί πρόσφατα, αποδεικνύουν τη σύνδεση ορισµένων εκδηλώσεων του ΣΕΛ µε συγκεκριµένες χρωµοσωµιακές περιοχές (πίν. 6) [72, 73, 76, 77]. Συνδεόµενα µε το ΣΕΛ γονίδια στο 1q23. Το σύµπλεγµα των γονιδίων FCGR2A, FCGR3A, FCGR2B και FCGR2B, που εδράζονται σ αυτή την περιοχή του χρωµοσώµατος 1 και κωδικοποιούν την παραγωγή των χαµηλής συγγένειας υποδοχέων της IgG, και ιδιαίτερα ορισµένα αλλήλια των γονιδίων FCGR2A και FCGR3A φαίνεται ότι σχετίζονται µε το ΣΕΛ. Ένας SNPπολυµορφισµός στο κωδικόνιο 131 του γονιδίου FCGR2A έχει ως αποτέλεσµα την αντικατάσταση µιας ιστιδίνης (H) µε αργινίνη (R) στο µόριο του FcγRIIa (CD32). Μετα-ανάλυση 17 σχετικών µελετών έδειξε ότι το αλλήλιο FcγRIIa- R131 συνοδεύεται από κίνδυνο εµφάνισης ΣΕΛ, αλλά όχι και νεφρίτιδας του λύκου, ίσο προς 1,3 [78]. Μια ανάλογη αντικατάσταση της φαινυλαλανίνης (F) από βαλίνη (V) στη θέση 158 της αµινοξικής αλληλουχίας του FcγRIIIa (CD16) αντιστοιχεί σε έναν T/G πολυµορφισµό του FCGR3A. Μετα-ανάλυση, που περιλαµβάνει ασθενείς µε ΣΕΛ, έδειξε ότι το αλλήλιο FcγRIIIa-F158 αυτού του γονιδίου συνοδεύεται από κίνδυνο εµφάνισης νεφρίτιδας του λύκου ίσο προς 1,2 [79]. Επειδή οι παραπάνω πολυµορφισµοί συνεπάγονται διαφορετική ισχύ σύνδεσης των αντίστοιχων υποδοχέων µε τα IgG-ανοσοσυµπλέγµατα, η βιολογική σηµασία τους ενδέχεται να σχετίζεται µε διαφορετικό βαθµό καθήλωσης των ανοσοσυµπλεγµάτων στους νεφρούς. Λόγω του χαµηλού σχετικού κινδύνου, που συνοδεύει την παρουσία των παραπάνω αλληλοµόρφων, θεωρείται ότι η παθογενετική δράση τους εκφράζεται, όταν συνυπάρχουν µε αλλήλια άλλων πρωτεϊνών, οι οποίες, επίσης, επηρεάζουν την κάθαρση των ανοσοσυµπλεγµάτων. Τέλος, ένας FcγRIIb-I/T232 πολυµορφισµός φαίνεται ότι συνδέεται µε το ΣΕΛ, αλλά µόνο σε ιάπωνες και κινέζους ασθενείς. Στην ίδια περιοχή του χρωµοσώµατος 1, εδράζεται και το γονίδιο της CRP, πολυµορφισµοί του οποίου φαίνεται ότι συνοδεύονται από διαφορές στα βασικά επίπεδα της πρωτεΐνης στο ορό. Ένα τέτοιο αλληλόµορφο, που σχετίζεται µε χαµηλές βασικές συγκεντρώσεις CRP (CRP4), ανακοινώθηκε πρόσφατα ότι σχετίζεται µε το ΣΕΛ και την παραγωγή ΑΝΑ. Ο παθογενετικός ρόλος αυτού του αλληλίου ενδέχεται να έχει σχέση µε τη µεσολαβούµενη από τη CRP απο- µάκρυνση των αποπτωτικών προϊόντων και συγκεκριµένα µε την ικανότητά της να συνδέεται µε τις ριβονουκλεοπρωτεϊνες και τα φωσφολιπιδικά παράγωγα. Η 32

33 µειωµένη ικανότητα πραγµατοποίησης αυτών των συνδέσεων, επί ελάττωσης της CRP, µπορεί να έχει ως αποτέλεσµα την παραγωγή αυτοαντισωµάτων (θεωρία του «κακού» θανάτου bad death theory of autoimmunity). Ένα νέο προδιαθεσικό για το ΣΕΛ γονίδιο της ίδιας χρωµοσωµικής περιοχής προσδιορίστηκε πρόσφατα, µε γενωµική ανάλυση, και είναι το PBX1 (pre- B-cell leukemia transcription factor). Συνδεόµενα µε το ΣΕΛ γονίδια στο 1q Το γονίδιο PARP, που εδράζεται σ αυτή τη χρωµοσωµιακή περιοχή, κωδικοποιεί την παραγωγή του πυρηνικού ενζύµου PARP (poly (ADP-ribose) polymerase), το οποίο καταλύει τη µετα- µεταφραστική ADP-ριβοζυλίωση των πρωτεϊνών. Η δραστικότητα του PARP ε- πάγεται ισχυρά από τα DNA-θραύσµατα και διαδραµατίζει σηµαντικό ρόλο στις διεργασίες επιδιόρθωσης του DNA, στην εν γένει σταθερότητα του γενώµατος, στην απόπτωση, στην αντίδραση στο stress και στις κακοήθειες. Αντι- PARP αντισώµατα εντοπίζονται συχνά στα αυτοάνοσα νοσήµατα και φαίνεται ότι α- ναστέλλουν τη µεσολαβούµενη από την κασπάση-3 διάσπαση του PARP, κατά τη διάρκεια της απόπτωσης, µε αποτέλεσµα τη συνάθροιση αυτοδραστικών κυττάρων. Μια πολυµορφική CA επαναλαµβανόµενη δινουκλεοτιδική αλληλουχία, που εντοπίζεται πλησίον µιας θέσης σύνδεσης κάποιου µεταγραφικού παράγοντα, εντός της περιοχής του προαγωγέα του PARP, έχει δειχθεί ότι συνδέεται µε το ΣΕΛ [80]. Συνδεόµενα µε το ΣΕΛ γονίδια στο 2q37. Το γονίδιο PDCD1 (programmed cell death 1 gene), που εδράζεται σ αυτή τη χρωµοσωµιακή περιοχή, κωδικοποιεί την παραγωγή του µορίου PDCD1, το οποίο ανήκει στην οικογένεια των CD28/CTLA4/ICOS. Το µόριο αυτό επάγει τη µεταβίβαση ανασταλτικών µηνυ- µάτων, µε σηµαντική επίδραση, τόσο στην Τ, όσο και στη Β-απάντηση. Σε µια µεγάλη µελέτη, που περιλάµβανε ασθενείς, διαπιστώθηκε συσχέτιση του ΣΕΛ µε έναν SNP-πολυµορφισµό αυτού του γονιδίου [81]. Η παρουσία αυτού του πολυµορφισµού επηρεάζει τη σύνδεση του µεταγραφικού παράγοντα RUNX1 µε έναν ιντρονικό υποκινητή, γεγονός που ενδέχεται να αποτελεί τη παθοφυσιολογική βάση της σχέσης του µε το ΣΕΛ. Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλοί άλλοι πολυµορφισµοί αυτού του γονιδίου έχει βρεθεί ότι σχετίζονται µε άλλα αυτοάνοσα νοσήµατα, όπως η ΡΑ και ο τύπου Ι σακχαρώδης διαβήτης. Συνδεόµενα µε το ΣΕΛ γονίδια στο 6p Πρόκειται για τη χρωµοσω- µιακή περιοχή, που φιλοξενεί το MHC. Η συσχέτιση του ΣΕΛ µε τα αλλήλια HLA-DR2 και DR3 έχει δειχθεί από σειρά µελετών. Καθένα από αυτά τα αλλήλια διπλασιάζει το RR της νόσου [82]. Ένας µεγάλος αριθµός άλλων MHCαλληλίων έχει, επίσης, συσχετιστεί µε το ΣΕΛ, αλλά η σχετική σηµασία καθενός 33

Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος. www.rheuma,gr

Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος. www.rheuma,gr Πολλες από τις ρευματικες παθησεις των ενηλικων προσβαλουν και τα παιδια,αν και σε μικροτερη συχνοτητα. Επιπλεον καποιες παθησεις όπως είναι ο συστηματικης έναρξης ή ο ολιγοαρθρικος τυπος εναρξης της Νεανικης

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ "ΚΛΙΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ - ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ" Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

«Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή

«Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή «Επιδημιολογία του Ερυθηματώδους Λύκου- Η εμπειρία της Ομάδας Μελέτης Λύκου της Θεσσαλονίκης» Στεφανίδου Στυλιανή Ορισμός Ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (ΣΕΛ) είναι ένα τυπικό μη οργανοειδικό αυτοάνοσο

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΑΝΤΙ-ΙΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΓΡΙΠΗ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΙΟ Α/Η1Ν1 ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΕΠΑΦΩΝ ΤΟΥΣ Ιούλιος 2009 Το παρόν έγγραφο

Διαβάστε περισσότερα

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Αναλογία Λόγος Πηλίκο Αναλογία Proportion Αναλογία (Proportion) Ο αριθµητής ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ στον παρανοµαστή

Διαβάστε περισσότερα

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΑΡΘΡΙΤΙ Α ΤΟΥ LYME

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΑΡΘΡΙΤΙ Α ΤΟΥ LYME www.pediatric-rheumathology.printo.it ΑΡΘΡΙΤΙ Α ΤΟΥ LYME Τι είναι; Η αρθρίτιδα του Lyme είναι µία από τις νόσους που προκαλούνται από το µικρόβιο Βorrelia burgdorferi (νόσος του Lyme ή Μπορρελίωση) που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 Ορισμοί Γενετική: μελέτη της κληρονομικότητας και των παραλλαγών της Ιατρική γενετική: η γενετική του ανθρώπινου είδους Κλινική γενετική:

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010

Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες Η σημασία της πρώιμης διάγνωσης Δαούσης Δημήτριος Λέκτορας Παθολογίας/Ρευματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Παμπελοννησιακό Ιατρικό Συνέδριο Πάτρα, 23 Οκτ. 2010 Σπονδυλαρθροπάθειες

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΣΗ καταστροφή µυελίνης αποκλείονται παθολογικές καταστάσεις από αποτυχία σχηµατισµού µυελίνης (δυσµυελίνωση) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον

Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον Η διαδικασία επικοινωνίας με τους ενδιαφερόμενους με σκοπό την ενημέρωσή τους: α) σε θέματα διάγνωσης, πρόγνωσης και αντιμετώπισης της νόσου β) στον τρόπο κληρονομικής μεταβίβασης της νόσου και της πιθανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ 27 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής Υγείας ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ Κοντογεώργη Ευαγγελία, Θωμοπουλος Θωμάς, Πετρίδου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ανοσολογικός έλεγχος στην παρακολούθηση της πορείας της νόσου και της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας.. ί ς ής ά ς ( ) ής ής ής ύ ί ώ

Ο ανοσολογικός έλεγχος στην παρακολούθηση της πορείας της νόσου και της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας.. ί ς ής ά ς ( ) ής ής ής ύ ί ώ Ο ανοσολογικός έλεγχος στην παρακολούθηση της πορείας της νόσου και της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας. ί ς ής ά ς ( ) ής ής ής ύ ί ώ Ο ανοσολογικός έλεγχος των ρευµατικών νοσηµάτων είναι πιθανολογικός

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους. Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ

Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους. Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ Σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα και AIDS στους εφήβους Χαράλαµπος Ανταχόπουλος 3 η Παιδιατρική Κλινική ΑΠΘ Εφηβική ηλικία και σεξουαλικά µεταδιδόµενα νοσήµατα (STDs) Έναρξη σεξουαλικής ζωής Έλλειψη προφυλάξεων

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος

Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος Στέφανος Φοινίτσης - Αορτίτις Απεικόνιση 31 Αορτίτις Απεικόνιση. Φοινίτσης Στέφανος Λέκτορας Α.Π.Θ. Η αορτίτιδα ορίζεται ως φλεγμονή του τοιχώματος της αορτής. Αιτιολογικά ταξινομείται σε δύο μεγάλες ομάδες:

Διαβάστε περισσότερα

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΝΕΑΝΙΚΗ Ι ΙΟΠΑΘΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΝΕΑΝΙΚΗ Ι ΙΟΠΑΘΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α www.pediatric-rheumathology.printo.it ΝΕΑΝΙΚΗ Ι ΙΟΠΑΘΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α Τι είναι; Η Νεανική Ιδιοπαθής Αρθρίτιδα (ΝΙΑ) είναι µία χρόνια νόσος που χαρακτηρίζεται από επίµονη φλεγµονή των αρθρώσεων. Οι τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων

Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση χων ομόλογων χρωμοσωμάτων ΚεφόΑηιο 5 ΜενδεΠική κπηρονουικότηϊα 1. Συμπληρώστε με τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο κείμενο: Τα γονίδια που βρίσκονται στην ίδια γενετική θέση των ομόλογων χρωμοσωμάτων και ελέγχουν την ίδια ιδιότητα

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες Σε ασθενείς µε οροαρνητική σπονδυλαρθροπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Εισαγωγή στην Ανοσολογία ρ. Γιώργος Κρασιάς Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου Τµήµα Μοριακής Ιολογίας Τι είναι το Ανοσοποιητικό Σύστηµα (ΑΣ)? Το ΑΣ (Immune System) είναι ένα σύστηµα άµυνας του

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Μύρων Μαυρικάκης Αναπλ. Καθηγητής Θεραπευτικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Παθολόγος - Ρευματολόγος ριν αρχίσω την ομιλία μου θα

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΑΣΘΜΑ Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. Αν από το τρέξιμο, τη γυμναστική ή άλλη εργασία, δυσκολεύεται η αναπνοή, αυτό λέγεται άσθμα. Αρεταίος Καππαδόκης, 100 μχ Οι γυναίκες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου

ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ. ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα. Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου ΕΓΚΑΙΡΗ ΙΑΓΝΩΣΗ & ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ρ. Μυλωνάκη Θεοχαρούλα ιευθύντρια Β Παθολογικής Κλινικής Γ.Ν. Χανίων Υπεύθυνη ιαβητολογικού Ιατρείου Πινακοθήκη ήµου Χανίων, 17/02/2012 Συχνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ Πως να προλάβετε τον ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ με ΤΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ Χορηγία Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία με ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ «Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ Η έννοια της οροαρνητικής ΣπΑ Προακτινολογική ΣπΑ ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ ΣπΑ Ομάδα φλεγμονωδών αρθροπαθειών Με κοινά κλινικά χαρακτηριστικά και γενετικούς προδιαθεσικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΕΛ. ΦΡΥΣΙΡΑ Επ. Καθηγήτρια Κλινικής Γενετικής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙ ΩΝ «Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ» ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ κ.ε. ΚΑΝΑΒΑΚΗΣ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013)

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Η επιτήρηση της γρίπης για την περίοδο 2012-2013 σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και στην Ελλάδα ξεκίνησε την εβδομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες ασθενών-μαρτύρων (case-control studies) Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Dr Α. Μεντής, Ιατρός Βιοπαθολόγος, Κλινικός Μικροβιολόγος ιευθυντής ιαγνωστικού Τμήματος ιευθυντής Εργαστηρίου Ιατρικής Μικροβιολογίας ιευθυντής Εθνικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ X.ΠΩΓΩΝΙΔΗΣ 1,Α.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 2,Ε.ΞΕΝΟΔΟΧΙΔΟΥ 3, Δ.ΟΥΖΟΥΝΗΣ 2, Μ.ΤΣΟΥΛΗ 3,Α.ΠΑΠΠΑ 3, Ε.ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ 4 1.Κ.Υ ΜΑΥΡΟΘΑΛΑΣΣΑΣ, 2.Κ.Υ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

Γενετική χαρτογράφηση. http://www.compgen.org/material/courses /genetics

Γενετική χαρτογράφηση. http://www.compgen.org/material/courses /genetics Γενετική χαρτογράφηση http://www.compgen.org/material/courses /genetics 1 2 3 ΦΥΣΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Καθορίζουν τις πραγματικές θέσεις δεικτών του γονιδιώματος Ο κάθε ερευνητής στο παρελθόν κλωνοποιούσε και ταχτοποιούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ

ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ» ΕΠI ΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΤΟΥ ΓΟΝΙ ΙΟΥ SLCO1B1 ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΕΑ ΟΡΓΑΝΙΚΩΝ ΑΝΙΟΝΤΩΝ ΟΑΤΡ1Β1 ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΙΠΙ ΑΙΜΙΚΗ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ.

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. Η σηµασία των κονδυλωµάτων ως πρόβληµα υγείας Επίπτωση:

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα για τη γενετική της σκλήρυνσης κατά πλάκας

Νεότερα δεδομένα για τη γενετική της σκλήρυνσης κατά πλάκας ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2008, 25(2):135-150 Νεότερα δεδομένα για τη γενετική της σκλήρυνσης κατά πλάκας Στην αιτιοπαθογένεια της σκλήρυνσης κατά πλάκας (ΣΚΠ) συμβάλλουν τόσο γενετικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΣ ΠΥΡΕΤΟΣ (ΟΜΠ)

www.pediatric-rheumathology.printo.it ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΣ ΠΥΡΕΤΟΣ (ΟΜΠ) www.pediatric-rheumathology.printo.it ΟΙΚΟΓΕΝΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΣ ΠΥΡΕΤΟΣ (ΟΜΠ) Τι είναι; Ο Οικογενής Μεσογειακός Πυρετός (ΟΜΠ) είναι µία γενετική νόσος που χαρακτηρίζεται από υποτροπιάζουσες προσβολές πυρετού,

Διαβάστε περισσότερα

Μάρτιος 2009. ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας

Μάρτιος 2009. ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας Μάρτιος 2009 ιαγνωστική προσέγγιση ραγοειδίτιδας Ταξινόµηση Πρόσθια Πρόσθιος θάλαµος ιάµεση Πρόσθιο Πρόσθιουαλοειδές περιφέρεια αµφιβληστροειδή Οπίσθια Αµφιβληστροειδής χοριοειδής Γενικευµένη Όλες οι περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. γ Α4. δ Α5. δ ΘΕΜΑ B B1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1. στ 2. ζ 3. ε 4. α 5. δ 6. β 7. γ Β2.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 5ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 5ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 5ο ΜΟΝΟΫΒΡΙΔΙΣΜΟΣ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗ-ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΑ 1. Διασταυρώνονται δυο μοσχομπίζελα, το ένα με κανονικό σχήμα καρπού και το άλλο με περιεσφιγμένο σχήμα. Να βρεθεί

Διαβάστε περισσότερα

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n..

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n.. Μέτρα Κινδύνου για Δίτιμα Κατηγορικά Δεδομένα Σε αυτή την ενότητα θα ορίσουμε δείκτες μέτρησης του κινδύνου εμφάνισης μίας νόσου όταν έχουμε δίτιμες κατηγορικές μεταβλητές. Στην πιο απλή περίπτωση μας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ε. Παρασκάκης Επικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης Ορισμός Το άσθμα είναι μία χρόνια φλεγμονώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ. Χρυσούλα Νικολάου

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ. Χρυσούλα Νικολάου ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ Χρυσούλα Νικολάου Μονοκλωνικές ελεύθερες ελαφρές αλύσεις Οι μονοκλωνικές ελεύθερες ελαφρές αλύσεις οι οποίες είναι γνωστές ως πρωτεΐνη Bence

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 5/10/2015

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 5/10/2015 Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Σακχαρώδης διαβήτης Ε. Κουτρούμπα-Μαρκέτου Δρ. Διευθύντρια Βιοχημικού Εργαστηρίου ΓΝΑ ΚΑΤ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΒΑΘΜΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ PCO CONVIN ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΒΑΘΜΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ PCO CONVIN ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014 PCO CONVIN ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΒΑΘΜΟΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΕΛ. 3 ΣΕΛ. 4 ΣΕΛ. 6 ΣΕΛ. 16 ΣΕΛ.

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review

Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review Μπέλλου Μαρία, Βανταράκης Γεώργιος, Κόκκινος Πέτρος, Βανταράκης Απόστολος 1 Μονάδα Περιβαλλοντικής Μικροβιολογίας, Εργαστήριο Υγιεινής, Τμήμα Ιατρικής,

Διαβάστε περισσότερα

Νοσολογία_Νοσ. 1201 Παθήσεις των Αρθρώσεων και Οστών. C.D.A. Εβδ.9

Νοσολογία_Νοσ. 1201 Παθήσεις των Αρθρώσεων και Οστών. C.D.A. Εβδ.9 1.Γενικά περί Ρευµατικών Νοσηµάτων 2.Συστηµατικός Ερυθηµατώδης Λύκος ( Σ. Ε. Λ.) 3. Ρευµατοειδής Αρθρίτιδα 4. Οστεοαρθρίτιδα 5. Σκληρόδερµα, Προοδευτική Συστηµατική Σκλήρυνση 01/15 1.Γενικά περί Ρευµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας

Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας Απαρτιωμένη διδασκαλία στην Αιματολογία 2015 Αργύρης Σ. Συμεωνίδης Οντότητες μη Hodgkin λεμφωμάτων που θα αναφερθούν Πρωτοπαθές Β-λέμφωμα

Διαβάστε περισσότερα

Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση

Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση Περιστέρι Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα στοιχεία παρουσιάστηκαν στην ημερίδα με θέμα την Ψωρίαση, που διοργάνωσαν ο Δήμος Περιστερίου και το Εθνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγείας, την

Διαβάστε περισσότερα

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011 Ο ρευµατολόγος και η χρήση του µαγνητικού συντονισµού στην πρώιµη διάγνωση των σπονδυλαρθιτίδων και στην παρακολούθηση της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας 23-26 Ιουνίου 2011 Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum

Διαβάστε περισσότερα

Ένα πρότυπο εξωνοσοκομειακής αντιμετώπισης της επιδημίας του ιού Η1Ν1 από τους SOS Ιατρούς στην Ελλάδα.

Ένα πρότυπο εξωνοσοκομειακής αντιμετώπισης της επιδημίας του ιού Η1Ν1 από τους SOS Ιατρούς στην Ελλάδα. Ένα πρότυπο εξωνοσοκομειακής αντιμετώπισης της επιδημίας του ιού Η1Ν1 από τους SOS Ιατρούς στην Ελλάδα. Σπυρίδων Μπάρμπας, Θεόδωρος Σπυρόπουλος, Γεώργιος Πέππας, Γεώργιος Θεοχάρης Πανδημική γρίπη τύπου

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Αϖοµόνωση και γενετική διαφοροϖοίηση ϖληθυσµών του ζαρκαδιού (Capreoluscapreolus) στην Ελλάδα νέα δεδοµένα για αϖοτελεσµατικότερη διαχείριση και διατήρηση ηµήτρης Τσαϖάρης Παναγιώτης Κασαϖίδης Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ. Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΗ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑ Χατζημιχαηλίδου Σοφία ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΙΤΙΔΕΣ Οσφυαλγία (φλεγμονώδους τύπου) Ιερολαγονίτιδα Ασύμμετρη περιφερική αρθρίτιδα Ενθεσίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Εργαστήριο Υγειοφυσικής & Περιβαλλοντικής Υγείας, ΙΠΤ-Α, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Μανωλά Καλλιόπη, Ph.D Ερευνήτρια Γ Κυτταρογενετική Κλάδος της Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

ενήλικες με ενεργή και εξελισσόμενη ψωριασική αρθρίτιδα (νόσος που προκαλεί ερυθρές, φολιδωτές κηλίδες στο δέρμα και φλεγμονή των αρθρώσεων)

ενήλικες με ενεργή και εξελισσόμενη ψωριασική αρθρίτιδα (νόσος που προκαλεί ερυθρές, φολιδωτές κηλίδες στο δέρμα και φλεγμονή των αρθρώσεων) EMA/178267/2015 EMEA/H/C/000481 Περίληψη EPAR για το κοινό αδαλιμουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση προβλημάτων ασυμβατότητας. Νίκη Βγόντζα

Επίλυση προβλημάτων ασυμβατότητας. Νίκη Βγόντζα Επίλυση προβλημάτων ασυμβατότητας Νίκη Βγόντζα Βασικά στάδια ελέγχου συμβατότητας του αίματος μεταξύ δότη και λήπτη 1.Αίτηση αίματος (παραπεμπτικό) και δείγμα ασθενή 2.Ομάδα ABO,RhD στο δείγμα του ασθενή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑ Α Α. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ιατρική Σχολή 3 η Παιδιατρική Κλινική. Εξετάσεις E έτους, 7 Ιουνίου 2011. Ονοµατεπώνυµο φοιτητή:

ΟΜΑ Α Α. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ιατρική Σχολή 3 η Παιδιατρική Κλινική. Εξετάσεις E έτους, 7 Ιουνίου 2011. Ονοµατεπώνυµο φοιτητή: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ιατρική Σχολή 3 η Παιδιατρική Κλινική ιευθυντής : Καθηγητής Ιωάννης Ν. Τσανάκας Ι οκράτειο Νοσοκοµείο Κωνσταντινου όλεως 49 Θεσσαλονίκη 54642 Τηλ.: 2310-992982 FAX:

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Η νέα εποχή στον Προγεννητικό Έλεγχο: Μοριακός Καρυότυπος - array CGH - Συγκριτικός γενωμικός υβριδισμός με μικροσυστοιχίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ. Αζναουρίδης, Π. Πιέτρη, Ν. Ιωακειμίδης, Π. Ξαπλαντέρης, Χ. Στεφανάδης

Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ. Αζναουρίδης, Π. Πιέτρη, Ν. Ιωακειμίδης, Π. Ξαπλαντέρης, Χ. Στεφανάδης Σχέση ανάμεσα στον εμβολιασμό έναντι του πνευμονιόκοκκου και την εμφάνιση καρδιαγγειακών συμβάντων: μετα-ανάλυση και συστηματική ανασκόπηση προοπτικών μελετών Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Ελένη Κομνηνού, Ρευματολόγος, Επιστημονικά Υπεύθυνη Ρευματολογικού Τμήματος ΙΑΣΩ General ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Οι ρευματικές παθήσεις αφορούν,σε ένα μεγάλο ποσοστό, νέες γυναίκες που βρίσκονται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα