Δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και κίρρωση του ήπατος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και κίρρωση του ήπατος"

Transcript

1 Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN REVIEW Δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και κίρρωση του ήπατος Η κίρρωση του ήπατος αποτελεί χρόνια ηπατική νόσο που χαρακτηρίζεται από διάχυτη ίνωση και διαταραχή της φυσιολογικής λοβιακής αρχιτεκτονικής του οργάνου. Η παθογένεια της ίνωσης στην ηπατική κίρρωση παραμένει σε μεγάλο βαθμό αδιευκρίνιστη. Ο αγγειοβριθής ινώδης ιστός που περιβάλλει τους αναγεννητικούς ηπατικούς όζους υποδηλώνει τη συμμετοχή της αγγειογένεσης στην παθογένεια, ενώ και η φλεγμονώδης αντίδραση φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αστεροειδή κύτταρα συνιστούν τα κύτταρα-κλειδιά που ενεργοποιούνται από την υποξία και μια πλειάδα χυμοκινών και κυτταροκινών, στο «σταυροδρόμι» της επικοινωνίας μεταξύ της αγγειογένεσης, της φλεγμονής και της ίνωσης. Κατέχοντας στρατηγική θέση μεταξύ ηπατοκυττάρων και ενδοθηλιακών κυττάρων αποτελούν στόχο, αλλά και πηγή παραγωγής αγγειογενετικών παραγόντων και κυτταροκινών φλεγμονής και ενορχηστρώνουν με θαυμαστό τρόπο τις διεργασίες της ίνωσης, της αγγειογένεσης και της φλεγμονής. Το ενδοθήλιο, ένα όργανο με μεγάλη ετερογένεια στη δομή και στη λειτουργία και μια πλειάδα φυσιολογικών ιδιοτήτων, συσχετίζεται με την παθογένεια της κίρρωσης. Η δυσλειτουργία του εκφράζει την αγγειογένεση, τη φλεγμονή, ενώ πρόσφατα περιγράφεται ο ρόλος που διαδραματίζει στην υπερπηκτικότητα της κίρρωσης, η οποία ομοίως συσχετίστηκε με την εξέλιξη της ίνωσης. Σκοπός της παρούσας ανασκόπησης είναι η παρουσίαση των σύγχρονων απόψεων σχετικά με την παθογένεια της κίρρωσης, καθώς και οι πιθανές θεραπευτικές προοπτικές. Επίσης, περιγράφονται οι ενδοθηλιακές συνενώσεις, περιοχές με πολύπλοκη δομή που ομοίως εκφράζουν ενεργοποίηση του ενδοθηλίου και δεν έχουν έως τώρα μελετηθεί στην κίρρωση.... E. Νομικού, 1 Σ.Π. Ντουράκης 2 1 Κέντρο Αιμοδοσίας και Αιμορροφιλίας- Διαταραχών Αιμόστασης, Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Ιπποκράτειο», Αθήνα 2 Β Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Ιπποκράτειο», Αθήνα Endothelial dysfunction and cirrhosis of the liver Λέξεις ευρετηρίου Αγγειογένεση Βιοδείκτες ενδοθηλίου Κίρρωση scd146 Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΗΠΑΤΙΚΗ ΚΙΡΡΩΣΗ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Η κίρρωση του ήπατος αποτελεί μη αναστρέψιμη διάχυτη, χρόνια ηπατική νόσο που χαρακτηρίζεται από ίνωση και διαταραχή της φυσιολογικής λοβιακής αρχιτεκτονικής του οργάνου με σχηματισμό ανώμαλων παρεγχυματικών όζων. 1 Η ιστική βλάβη, απότοκος ποικίλων αιτιών λοιμώξεων, αυτοάνοσων μηχανισμών, ισχαιμίας, τοξινών οδηγεί στο θάνατο ηπατικών κυττάρων και αποτελεί το έναυσμα της διαδικασίας της επανόρθωσης. 2,3 Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει τη φάση της αναγέννησης, κατά την οποία τα κύτταρα που έχουν υποστεί βλάβη αντικαθίστανται από κύτταρα ίδιου τύπου, και τη φάση της ίνωσης, κατά την οποία συνδετικός ιστός αντικαθιστά το φυσιολογικό παρέγχυμα. 3 Το ήπαρ κατ εξοχήν χαρακτηρίζεται από μεγάλη αναγεννητική ικανότητα, με τα ώριμα και τα προγονικά ηπατοκύτταρα, καθώς και τα επιθηλιακά κύτταρα των χολαγγείων να διατηρούν την ικανότητα πολλαπλασιασμού σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής. 4,5 Η διαδικασία της ίνωσης που χαρακτηρίζεται από μεταβολές στην κατανομή και στη σύνθεση της εξωκυττάριας ουσίας, κατά την οποία ο φυσιολογικός ιστός αντικαθίσταται από ινώδη, οδηγεί προοδευτικά στη διαταραχή της αρχιτεκτονικής του οργάνου. 2,3 Τα κύτταρα που κατ εξοχήν εμπλέκονται στην ίνωση είναι οι μυοϊνοβλάστες, οι οποίoι όταν ενεργοποιηθούν λειτουργούν ως κύτταρα που πρωτίστως παράγουν κολλαγόνο. 3 Η κυτταρική προέλευση των μυοϊνοβλαστών ποικίλλει, καθώς στην ινογένεση συμμετέχουν μυοϊνοβλάστες/ινοβλάστες των πυλαίων διαστημάτων και της αφοριστικής ζώνης, περιχολαγγειακοί (μυο)ινοβλάστες, ηπατοκύτταρα που έχουν μετατραπεί σε μυοϊνοβλάστες μέσω επιθηλιακής-μεσεγχυματικής μετατροπής (epithelial-mesenchymal transition) και κυκλοφορούντα ινοκύτταρα προερχόμενα από πολυδύναμα κύτταρα του μυελού των οστών. 3,6 Επί-

2 138 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ σης, στο ήπαρ υπάρχει ένας ιδιαίτερος πληθυσμός τα αστεροειδή κύτταρα που κατά την ενεργοποίησή τους διαφοροποιούνται ομοίως σε μυοϊνοβλάστες. Συνιστούν το μόνιμο κυτταρικό πληθυσμό του χώρου του Disse και αποτελούν το 15% του συνόλου των κυττάρων του ήπατος. Όταν ενεργοποιηθούν, αποκτούν ιδιότητες ινοπαραγωγών κυττάρων διαδραματίζοντας βασικό ρόλο στη φλεγμονώδη αντίδραση και στην ηπατική ίνωση. 7,8 Εκτός από τη δυνατότητα παραγωγής εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας και έκλυσης κυτταροκινών και αυξητικών παραγόντων, 9 αποκτούν την ικανότητα διαφοροποίησης σε ηπατικά ή ενδοθηλιακά κύτταρα, 10 συμμετέχοντας έτσι στην αγγειογένεση μέσω της έκκρισης των αγγειογενετικών παραγόντων του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου (vascular endothelial growth factor, VEGF), του δίκην ινσουλίνης αυξητικού παράγοντα (insulin-like growth factor-ii, IGF-II) και της ενδοθηλίνης. 11 Στην κίρρωση, ο ινώδης ιστός αντιπροσωπεύει το 25 40% της συνολικής ηπατικής μάζας, σε αντίθεση με το φυσιολογικό ήπαρ όπου το ποσοστό της ίνωσης ανέρχεται περίπου στο 5%. 12 Κολλαγόνο τύπου Ι και ΙΙ εναποτίθεται στα πυλαία διαστήματα, στην περιπυλαία ζώνη και ενδολοβιακά, σχηματίζοντας λεπτά ή ευρέα διαφράγματα. 2 Οι διαταραχές του αγγειακού δικτύου, με προεξέχουσα τη δυσλειτουργία των ενδοθηλιακών κυττάρων, την αγγειογένεση και τις αρτηριοφλεβώδεις αναστομώσεις, οδηγούν στην αγγειακή αναδιοργάνωση και διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην παθοφυσιολογία της κίρρωσης. 13 Συγκεκριμένα, η εναπόθεση κολλαγόνου στο χώρο του Disse οδηγεί αφ ενός στη δυσλειτουργία των ενδοθηλιακών κυττάρων και αφ ετέρου στη μετατροπή των κολποειδών σε αγγειακούς χώρους με χαρακτηριστικά τριχοειδών. 14 Συνέπεια αυτών είναι η διαταραχή της ανταλλαγής ουσιών, αλλά και η αύξηση της κολποειδικής αντίστασης, καθώς η περικολποειδική ίνωση συμπιέζει τα κολποειδή, ενώ συγχρόνως αυξάνεται η παραγωγή της αγγειοσυσπαστικής ενδοθηλίνης και ελαττώνεται το οξείδιο του αζώτου από το δυσλειτουργικό ενδοθήλιο. 15 Η ιστική υποξία και η φλεγμονώδης διεργασία ενεργοποιούν τη διαδικασία της αγγειογένεσης, η οποία οδηγεί στη δημιουργία νέων αγγείων στο ήπαρ κατά τη διάρκεια της αναγέννησης. 16 Αναπτύσσονται έτσι αρτηριοφλεβώδεις και πυλαιοφλεβικές αναστομώσεις μεταξύ των μικρών αγγειακών κλάδων με κύρια συνέπεια την πλημμελή αιμάτωση του ηπατικού παρεγχύματος, καθώς το αίμα της ηπατικής αρτηρίας καταλήγει στις ηπατικές φλέβες μέσω των αναστομώσεων. Η εξάλειψη των κολποειδών και η αυξημένη κολποειδική αντίσταση, απότοκος της ίνωσης, επιτείνουν την ανάγκη αιματικής παράκαμψης και, καθώς εξελίσσεται η κίρρωση, το μεγαλύτερο τμήμα του ηπατικού παρεγχύματος παραμένει με πενιχρή αιμάτωση με αποτέλεσμα την επιδείνωση της βλάβης του παρεγχύματος. 13 Στις διαταραχές του αγγειακού δικτύου περιλαμβάνονται και οι θρομβώσεις πυλαίων και ηπατικών φλεβών, απότοκοι της βραδείας ροής του αίματος στο κιρρωτικό ήπαρ. Αγγειακές θρομβώσεις διαπιστώνονται σε νεκροτομές στο 40% των περιπτώσεων ηπατικής κίρρωσης. Θρομβώσεις στις ηπατικές φλέβες σχετίζονται με περιοχές συρρέουσας ίνωσης και εξάλειψης του ηπατικού παρεγχύματος, ενώ θρομβώσεις στην πυλαία συνδυάζονται με επιδείνωση της πυλαίας υπέρτασης ή την εμφάνιση ηπατικής ανεπάρκειας. 2 Οι εστίες της παρεγχυματικής εξάλειψης αποδίδονται σε θρόμβωση μικρών ηπατικών και πυλαίων φλεβών που οδηγούν σε ισχαιμία και απόπτωση των ηπατοκυττάρων. Η εξαφάνιση του παρεγχύματος οδηγεί στη σύγκλειση των τελικών ηπατικών φλεβιδίων και των γειτονικών πυλαίων διαστημάτων, ενώ έπεται η εναπόθεση του ινώδους ιστού. Καθώς η νόσος εξελίσσεται, οι εστίες συρρέουν και η μορφολογία του κιρρωτικού ήπατος διαμορφώνεται από την κατανομή και την έκταση των εστιών της παρεγχυματικής εξάλειψης. Οι μεταβολές στην αιμάτωση, η ίνωση με τη δημιουργία γεφυροποιών ινωδών διαφραγματίων και η διαταραχή της φυσιολογικής ζωνοειδούς διαμερισματοποίησης έχουν δραματικές συνέπειες για τη λειτουργία του κιρρωτικού ήπατος. Η αιματική ροή προωθούμενη μέσω των νέων αρτηριο-φλεβικών και φλεβο-φλεβικών αναστομώσεων παρακάμπτει μεγάλο τμήμα του ηπατικού παρεγχύματος, αποστερώντας το από τροφοδότηση και διοχετεύοντας τοξικές ουσίες από την πυλαία στη συστηματική κυκλοφορία. 2 Η διαταραχή της αιμάτωσης σε συνδυασμό με τις μεταβολές στη λειτουργική διαμερισματοποίηση προκαλούν την αποδιοργάνωση της δραστηριότητας του ήπατος και προφανώς συμβάλλουν στις μεταβολικές διαταραχές που παρατηρούνται στην κίρρωση. 2,17 2. ΤΟ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Το ενδοθήλιο επί μακρόν θεωρείτο μεμβράνη, ως σελοφάνη, που επαλείφει τα αγγεία με βασική λειτουργία την εξασφάλιση της διαπερατότητας αυτών. Χρειάστηκε να παρέλθουν πολλά χρόνια έρευνας και επίπονων μελετών για να διαλευκανθεί εν μέρει η πολυπλοκότητα τόσο της δομής όσο και της λειτουργίας του. Η λεπτομερής μελέτη του ενδοθηλίου έγινε δυνατή τη δεκαετία του 1970 με την ανάπτυξη τεχνικών in vitro καλλιέργειας των ενδοθηλιακών κυττάρων.

3 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ 139 Σήμερα, το ενδοθήλιο θεωρείται πλέον όργανο με δυναμική και ετερογένεια που κατέχει συνθετική, εκκριτική, μεταβολική και ανοσολογική λειτουργία. 18 Αποτελείται από ενδοθηλιακά κύτταρα που επαλείφουν τα αγγεία σε κάθε ιστό και όργανο, υπολογίζεται ότι ζυγίζει περίπου 1 kg και καλύπτει στον ενήλικα επιφάνεια έως και 7 m Τα ενδοθηλιακά κύτταρα παρουσιάζουν μεγάλη ετερογένεια ως προς τη μορφολογία, το μέγεθος, το σχήμα ή τον τρόπο σύνδεσης μεταξύ τους, που βεβαίως αποδίδει την ετερογένεια στο φαινότυπο, δηλαδή τη διαφορετική λειτουργία του ενδοθηλίου ανάλογα με τον τύπο του αγγείου, του ιστού ή της λειτουργίας του υποκείμενου οργάνου. 20 Συγκεκριμένα, ενώ το ενδοθήλιο των αρτηριών και των φλεβών σχηματίζει ένα συνεχές στρώμα κυττάρων συνδεόμενων μεταξύ τους με σφικτές συζεύξεις, το ενδοθήλιο των τριχοειδών μπορεί να είναι είτε συνεχές είτε ασυνεχές ή θυριδωτό ανάλογα με τις ανάγκες του υποκείμενου ιστού. Το θυριδωτό ενδοθήλιο χαρακτηρίζει όργανα που εμπλέκονται σε λειτουργία έκκρισης ή διήθησης όπως αδένες, βλεννογόνο στομάχου και εντέρου και νεφρικά σπειράματα. 21 Το ασυνεχές ενδοθήλιο χαρακτηρίζεται από το μεγαλύτερο σε διάμετρο χάσμα μεταξύ των ενδοθηλιακών κυττάρων επιτρέποντας τη μετανάστευση κυττάρων μεταξύ των κυτταρικών χασμάτων, και ανευρίσκεται σε κολποειδείς αγγειακούς σχηματισμούς όπως στο ήπαρ. 22 Εκτός από την ετερογένεια στη δομή, τα ενδοθηλιακά κύτταρα εμφανίζουν σημαντική ετερογένεια και στη λειτουργία. Η διαπερατότητα του ενδοθηλίου, για παράδειγμα, είναι πολύ μικρή σε συγκεκριμένους ιστούς, όπως χαρακτηριστικά συμβαίνει στον εγκέφαλο αιματοεγκεφαλικός φραγμός όπου το ενδοθήλιο είναι συνεχές με σφικτές συζεύξεις. 23 Παρατηρείται δηλαδή «προσαρμογή» του φαινοτύπου του ενδοθηλίου ανάλογα με το όργανο και συνοδεύεται από διαφορετική έκφραση πρωτεϊνών-δεικτών επιφανείας, μορίων προσκόλλησης ή ενδοκυττάριων ενζύμων. 20 Το ενδοθήλιο διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο σε πλειάδα φυσιολογικών διαδικασιών. Βασικές του λειτουργίες θεωρούνται η φρούρηση (φραγμός-διαπερατότητα), η συμμετοχή στον έλεγχο του αγγειοκινητικού τόνου, η διατήρηση της αιματικής ρευστότητας, η συμβολή στην αιμόσταση, η αγγειογένεση και η συμμετοχή στην ανοσία και στη φλεγμονώδη απάντηση. Η «φρούρηση» επιτελείται μέσω του φραγμού, του ελέγχου δηλαδή της μεταφοράς και της επιλεκτικής διόδου μορίων με τη συμβολή πολλαπλών διαμεμβρανικών υποδοχέων για πολυάριθμα μόρια. 18 Το ενδοθήλιο μέσω μορίων προσκόλλησης συμβάλλει ενεργά στη διακίνηση και στη μετανάστευση των λευκοκυττάρων, ιδιαίτερα στις περιοχές της φλεγμονής ως απάντηση στην έκλυση κυτταροκινών (ιντερλευκίνη-6, interleukin-6 [IL-6], ιντερλευκίνη-8, interleukin-8 [IL-8]) 24 (εικ. 1). Η διαπίδυση των λευκοκυττάρων λαμβάνει χώρα κυρίως στα μετατριχοειδικά φλεβίδια. Στο ήπαρ συγκεκριμένα, το μεγαλύτερο τμήμα της προσκόλλησης και της διαπίδυσης των λευκοκυττάρων πραγματοποιείται στο ενδοθήλιο των κολποειδών. 25 Τα ενδοθηλιακά κύτταρα επί πλέον διαδραματίζουν, μέσω πολύπλοκων μηχανισμών, σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της κυτταρικής ανοσίας είτε ως κύτταρα που παρουσιάζουν αντιγόνα στα Τ-λεμφοκύτταρα, είτε στρατολογώντας κύτταρα φλεγμονής. 18,26 Η ρύθμιση του αγγειακού τόνου επιτελείται μέσω της έκλυσης μεσολαβητών ουσιών, είτε με αγγειοδιασταλτική δράση όπως η προστακυκλίνη (prostacyclin) και το μονοξείδιο του αζώτου (nitric oxide, ΝΟ), είτε μέσω ουσιών που προάγουν την αγγειοσύσπαση όπως η ενδοθηλίνη και ο παράγοντας ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων (plateletactivating factor), συμβάλλοντας στη ρύθμιση της πίεσης και της αιματικής ροής. 18 Εξαιρετικά σημαντική είναι η συμβολή του ενδοθηλίου στη διασφάλιση της αιματικής ροής μέσω μιας ιδιαίτερα πολύπλοκης διαδικασίας, που σε φυσιολογικές συνθήκες προσφέρει μια πραγματικά θαυμαστή ισορροπία. Πραγματώνεται με το ρόλο που διαδραματίζουν τα ενδοθηλιακά κύτταρα στην αιμόσταση με την παραγωγή αντιπηκτικών αλλά και προπηκτικών παραγόντων. Έτσι, εξασφαλίζεται αφ ενός η ρευστότητα του αίματος και αφ ετέρου η περιορισμένη μόνο δημιουργία θρόμβου εκεί όπου προκύπτει διαταραχή της ακεραιότητας του ενδοθηλίου (τραύμα φλεγμονή), συμβάλλοντας στην επίσχεση της αιμορραγίας και στην ιστική αποκατάσταση. 18 Η αγγειογένεση είναι η συνεχιζόμενη επέκταση του αγγειακού δένδρου κατά τη διάρκεια της ζωής και η δημιουργία νέων αγγείων που στοχεύει σε φυσιολογικές καταστάσεις στην ιστική αποκατάσταση κατά τη διεργασία Εικόνα 1. Μετανάστευση των λευκοκυττάρων στις περιοχές της φλεγμονής μέσω του ενδοθηλίου (από Cines et al τροποποιημένο). 18

4 140 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ της επούλωσης τραύματος. Πραγματοποιείται μέσω της δράσης, κυρίως του VEGF και άλλων αγγειοποιητινών, σε υποδοχείς κινάσης τυροσίνης που βρίσκονται σε προϋπάρχοντα ενδοθηλιακά κύτταρα. Με αυτόν τον τρόπο παρατηρείται ενεργοποίηση, πολλαπλασιασμός και μετακίνηση νέων ενδοθηλιακών κυττάρων σε νέους σωληνώδεις σχηματισμούς, δηλαδή σε νέα αγγεία. 27,28 Συνοψίζοντας, το φυσιολογικό ανέπαφο ενδοθήλιο αναστέλλει την ενεργοποίηση της πήξης, διατηρεί τον αγγειακό τόνο σε διαστολή μέσω του ΝΟ και αναστέλλει την προσκόλληση λευκοκυττάρων και αιμοπεταλίων παρέχοντας μια «αντιθρομβωτική και αντιφλεγμονώδη» επιφάνεια, διασφαλίζοντας έτσι την ακεραιότητα του αγγείου, τη ροή και την αιματική ρευστότητα. Αντίθετα, όταν τα ενδοθηλιακά κύτταρα ενεργοποιηθούν στην προσπάθεια αναχαίτισης αιμορραγίας ή τραύματος, δημιουργείται μέσω των αντίθετων ενεργειών αγγειοσύσπασης, ενεργοποίησης μηχανισμού πήξης, προσκόλλησης έμμορφων στοιχείων μια «προθρομβωτική και προφλεγμονώδης» επιφάνεια. Η ενεργοποίηση του ενδοθηλίου συνιστά σημαντική λειτουργία του, απαραίτητη για την αποκατάσταση της ιστικής βλάβης και την άνοση απάντηση. Ωστόσο, η μη ελεγχόμενη ενεργοποίηση θα οδηγήσει σε «δυσλειτουργία» σχετιζόμενη με παθολογικές καταστάσεις, όπως χαρακτηριστικά παρατηρείται σε καρδιαγγειακά νοσήματα (αθηρωμάτωση, υπέρταση), στα φλεγμονώδη νοσήματα, στη σήψη, στις αγγειίτιδες και στα κακοήθη νοσήματα. Δείκτης της βλάβης του ενδοθηλίου θεωρείται η ανεύρεση στην κυκλοφορία ενδοθηλιακών κυττάρων. Αυτά αποσπώνται από το ενδοθήλιο σε περίπτωση μηχανικής βλάβης, όταν διαταράσσεται η λειτουργία των μορίων προσκόλλησης ή άλλων πρωτεϊνών του στρώματος και, τέλος, σε περίπτωση κυτταρικής απόπτωσης. 29 Τα κυκλοφορούντα ενδοθηλιακά κύτταρα (circulating endothelial cells, CEC) συνήθως δεν ανευρίσκονται σε υγιή άτομα. Αντίθετα, είναι παρόντα σε νοσήματα όπου προέχει η βλάβη του ενδοθηλίου. Έχει διαπιστωθεί αυξημένος αριθμός CEC σε ασθενείς με αιματολογικές κακοήθειες, μελάνωμα ή καρκίνο του μαστού, των ωοθηκών, των όρχεων, του προστάτη και του παχέος εντέρου. 30,31 Ομοίως, τα CEC είναι αυξημένα σε ασθενείς με δρεπανοκυτταρική αναιμία, σε αγγειίτιδες, στη σήψη, στην αθηρωμάτωση και σε καρδιαγγειακά νοσήματα. Πολλές μελέτες αξιολογούν το ρόλο του ενδοθηλίου και της αγγειογένεσης στη χρόνια ηπατική νόσο και στην κίρρωση. Δείκτες ενεργοποίησης του ενδοθηλίου που προσδιορίζονται στο αίμα προσφέρουν έναν προσιτό, μη επεμβατικό, έμμεσο τρόπο εκτίμησης της ίνωσης και ενδεχομένως έναν υποσχόμενο στόχο στη θεραπευτική. Καθώς προς το παρόν δεν υπάρχει βιοδείκτης που να μπορεί με ακρίβεια να ανιχνεύει την ιστολογικά επιβεβαιωμένη κίρρωση, 32,33 στόχος των σύγχρονων μελετών είναι η αξιολόγηση δεικτών που πρωτίστως θα μπορούν να έχουν κλινική χρησιμότητα. Τα CEC, τα προγονικά ενδοθηλιακά κύτταρα (endothelial progenitor cells, EPC) και οι διαλυτοί αγγειογενετικοί παράγοντες, όπως ο VEGF, έχουν αξιολογηθεί στην κίρρωση και τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν τη συσχέτιση αγγειογένεσης-ίνωσης αλλά και τη συμβολή της στην πρόοδο της κίρρωσης Αντίθετα, οι ενδοθηλιακές συνενώσεις, που είναι περιοχές του ενδοθηλίου με πολύπλοκη δομή, ελάχιστα έχουν μελετηθεί και δεν υπάρχουν έως σήμερα αναφορές σχετικά με το ρόλο τους σε κιρρωτικούς ασθενείς Οι ενδοθηλιακές συνενώσεις Τα ενδοθηλιακά κύτταρα διατηρούν την επαφή τους με τα παρακείμενα μέσω σύνθετων και πολύπλοκων δομών, που αποτελούν τις περιοχές συνένωσης (endothelial junctions). Οι διακυτταρικές συνενώσεις, ουσιαστικά, είναι ειδικές περιοχές της μεμβράνης που οργανώνονται κατά την επαφή δύο κυττάρων. Οι ενδοθηλιακές συνενώσεις αποτελούνται από διαμεμβρανικές πρωτεΐνες που αφ ενός διατηρούν τη σύναψη των παρακείμενων κυττάρων και αφ ετέρου ασκούν δράση σε αντίστοιχους ενδοκυττάριους υποδοχείς στον κυτταροσκελετό και συμβάλλουν στην «αγκυροβόληση» και στη σταθεροποίηση της συνένωσης. 41,42 Στο ενδοθήλιο περιγράφονται κυρίως δύο τύποι συνενώσεων: Οι συναπτικές (adherens junctions) και οι σφικτές στενού τύπου συνενώσεις (tight junctions) (εικ. 2). Η δομή τους διαφέρει με σκοπό να υπηρετούν τις λειτουργικές απαιτήσεις των διαφόρων οργάνων. 43 Στη μικροκυκλοφορία του εγκεφάλου και στο ενδοθήλιο που επενδύει αρτηριακούς κλάδους, όπου απαιτείται αυστηρή επιτήρηση της διαπερατότητάς του, επικρατούν οι στενού τύπου συνδέσεις. 41,43 Αντίθετα, στα μετατριχοειδικά φλεβίδια οι συνενώσεις είναι εξειδικευμένες στην αναστρέψιμη διαφυγή πλάσματος ή στη διαπίδυση έμμορφων στοιχείων. 43 Οι ενδοθηλιακές συνενώσεις παρουσιάζουν πολύπλοκη μοριακή οργάνωση με διαμεμβρανικά και κυτταροπλασματικά στοιχεία. Πρωτεΐνες προσκόλλησης με διμερή διάταξη συνδέονται με παρόμοια διμερή του παρακείμενου ενδοθηλιακού κυττάρου, δημιουργώντας συμπλέγματα μορίων προσκόλλησης. Επί πλέον, ένα σύνθετο δίκτυο ενδοκυττάριας μεταφοράς σήματος μέσω αντίστοιχων μεσολαβητών-συνεργών υποδοχέων καθιστά τις περιοχές των συνενώσεων βασικούς πρωταγωνιστές μεταφοράς πληροφοριών εντός των κυττάρων. 41,43

5 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ 141 Εικόνα 2. Ενδοθηλιακές συνενώσεις (από Dejana et al τροποποιημένο). 41 Occludin: Oκλουδίνη, JAM: Junctional adhesion molecule, συνενωτικά μόρια προσκόλλησης, VE-cadherin: Vascular endothelial cadherin, καδερίνη του αγγειακού ενδοθηλίου. Τα τελευταία χρόνια γίνεται μεγάλη προσπάθεια αποκρυπτογράφησης της οργάνωσης των δια-κυτταρικών συνενώσεων και έχουν αναγνωριστεί αρκετές διαμεμβρανικές πρωτεΐνες. Η καδερίνη του αγγειακού ενδοθηλίου (vascular endothelial cadherin, VE-cadherin) στις συναπτικές συνενώσεις, η οκλουδίνη (occludin) και η οικογένεια των συνενωτικών μορίων προσκόλλησης JAM (junctional adhesion molecule) στις στενού τύπου συνενώσεις συνιστούν μικρό μόνο δείγμα των μορίων αυτών 44,45 (εικ. 2). Οι ενδοθηλιακές συνενώσεις ελέγχουν πολύ σημαντικές λειτουργίες του ενδοθηλίου και αποτελούν δομές με δυναμική και όχι στατική ικανότητα, αφού υπηρετούν τις ανάγκες του ενδοθηλίου σε «ηρεμία» και στη φάση της ενεργοποίησής του, όπως συμβαίνει κατά τη διαδικασία της φλεγμονής και της αγγειογένεσης. 46,47 Οι διαμεμβρανικές πρωτεΐνες των συνενώσεων μέσω των ενδοκυττάριων σημάτων αναστέλλουν τον πολλαπλασιασμό, τη μετανάστευση και την απόπτωση των ενδοθηλιακών κυττάρων, ενώ συμβάλλουν στη διατήρηση της πολικότητας και της επιλεκτικής διαπερατότητας. 43,47 Ωστόσο, διαθέτουν τη δυναμική να μεταπηδήσουν στην αντίθετη λειτουργία όταν απαιτείται αγγειογένεση, οπότε συμβαίνει πολλαπλασιασμός και μετανάστευση ενδοθηλίου και δόμηση νεο-διαμορφωμένου αγγειακού δικτύου. 48 Το ίδιο συμβαίνει και κατά τη φλεγμονώδη απάντηση, οπότε χαλαρώνει η λειτουργία του φραγμού και αυξάνει η διαπίδυση λευκοκυττάρων. 47,49 Οι συναπτικές συνενώσεις (adherens junctions), εκτός από τη συμβολή τους στη διατήρηση της ακεραιότητας του ενδοθηλίου, σχετίζονται κατ εξοχήν με την αγγειογένεση και την οργάνωση των νέων αγγείων. 42 Αυτό μάλλον συμβαίνει μέσω της δημιουργίας συμπλεγμάτων με υποδοχείς αυξητικών παραγόντων, όπως του υποδοχέα του αυξητικού παράγοντα του αγγειακού ενδοθηλίου-2 (vascular endothelial growth factor receptor-2, VEGFR-2) και της ρύθμισης της λειτουργίας τους. 47 Αντίθετα, οι συνενώσεις στενού τύπου (tight junctions) δεν εμπλέκονται στην αγγειογένεση, αλλά σχετίζονται κατ εξοχήν με τη λειτουργία του φραγμού ελέγχοντας κυρίως την παρα-κυτταρική διαβατότητα και τη διατήρηση της πολικότητας των ενδοθηλιακών κυττάρων. 42 Η προσπάθεια της αποκρυπτογράφησης της οργάνωσης των ενδοθηλιακών συνάψεων, εκτός από την προσφορά στην κατανόηση της επικοινωνίας του ενδοθηλίου με τον περιβάλλοντα χώρο, πιθανόν να ανοίξει νέες οδούς στη θεραπευτική με σκοπό τον έλεγχο της φλεγμονής και της αγγειογένεσης μέσω της στόχευσης στην ενδοθηλιακή συνένωση. 46, Ο βιοδείκτης ενεργοποίησης ενδοθηλίου CD146. Πρόσφατα, ανακαλύφθηκαν δύο νέες διαμεμβρανικές πρωτεΐνες που εκτείνονται κατά μήκος των δια-κυτταρικών σχισμών των παρακείμενων ενδοθηλιακών κυττάρων: Το μόριο προσκόλλησης αιμοπεταλίων-ενδοθηλιακών κυττάρων (platelet endothelial cell adhesion molecule, PECAM-1) 50,51 και το αντιγόνο CD146 (S-endo-1 Ag), αναφερόμενο και ως MUC18 52,53 (εικ. 3). H πρωτεΐνη PECAM έχει μελετηθεί επαρκώς και σήμερα θεωρείται ότι βρίσκεται μεταξύ των ενδοθηλιακών κυττάρων, χωρίς όμως να περιορίζεται στις περιοχές των συνενώσεων. 42,46 Αντίθετα, η πρωτεΐνη CD146 έχει μελετηθεί πολύ λιγότερο.

6 142 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ Εικόνα 4. CD146: Δομή-μετάδοση ενδοκυττάριου σήματος (από Shih τροποποιημένο). 55 Ρaxillin: Παξιλλίνη. Εικόνα 3. Ενδοθηλιακή συνένωση: Εντόπιση διαμεμβρανικών πρωτεϊνών PECAM, CD146 (από Bazzoni και Dejana τροποποιημένο). 42 PECAM: Platelet endothelial cell adhesion molecule, μόριο προσκόλλησης αιμοπεταλίουενδοθηλιακών κυττάρων. Το αντιγόνο S-endo-1 (CD146), γνωστό και ως MUC18/ MCAM ή Mel-CAM ή Α32 αντιγόνο, ανήκει στα μόρια προσκόλλησης και είναι μέλος της υπερ-οικογένειας των ανοσοσφαιρινών (Ig SF), 52 η οποία περιλαμβάνει ποικιλία κυτταρικών υποδοχέων που χαρακτηρίζονται από κοινή δομή την Ιg ομολογία στην εξωκυττάρια περιοχή. 54 Τα συνώνυμα του CD146 οφείλονται στην αναγνώριση της έκφρασής του σε διαφορετικούς ιστούς από ανεξάρτητες ερευνητικές ομάδες. 55 Αρχικά, αυτό το μόριο ανακαλύφθηκε σε κύτταρα μελανώματος 56 και ακολούθως σε διάφορους ιστούς, όπως σε κύτταρα λείων μυών, σε δενδριτικά κύτταρα, 53,57 στην τροφοβλάστη και στους μυοϊνοβλάστες. 58 Σήμερα είναι γνωστό ότι εκφράζεται σε όλο το ανθρώπειο ενδοθήλιο, ανεξάρτητα από την ανατομική θέση ή το διαμέτρημα του αγγείου. 57,59 To μόριο CD146 εντοπίζεται στην ενδοθηλιακή συνένωση, όχι όμως εκεί όπου εδράζεται η VE-καδερίνη της συναπτικής συνένωσης 53 (εικ. 3). Αποτελείται από πέντε εξωκυττάριες περιοχές με ομολογία όπως η Ιg (V-V-C2-C2-C2), ένα διαμεμβρανικό τμήμα και μια μικρή κυτταροπλασματική τελική περιοχή, η οποία μέσω κινασών μεταδίδει το ενδοκυττάριο σήμα στο πολύπλοκο δίκτυο των πρωτεϊνών του κυτταροσκελετού. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω φωσφορυλίωσης ενδοκυττάριων μορίων και δημιουργίας συμπλέγματος πολλών πρωτεϊνών, όπως των CD146, p59 FYN, p125 FAK και της παξιλλίνης. Το εν λόγω σύμπλεγμα προάγει την προσκόλληση και τη συνοχή των παρακείμενων ενδοθηλιακών κυττάρων 53,55,60 (εικ. 4). Επί πλέον, φαίνεται ότι μέσω της διατήρησης της συνοχής συμμετέχει στον έλεγχο της παρακυττάριας διαπερατότητας του ενδοθηλίου. 53 Νεότερες μελέτες αποκαλύπτουν τη συμμετοχή του μορίου CD146 στην αγγειογένεση, που αποτελεί ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία σχετιζόμενη άμεσα με τη λειτουργία της δια-ενδοθηλιακής συνένωσης. 61,62 Η δημιουργία αγγείου απαιτεί εκτεταμένες και δυναμικές αλλαγές στη μορφολογία του ενδοθηλίου με την ενεργοποίηση των ενδοθηλιακών κυττάρων, τη μεταξύ τους επικοινωνία και τη συμβολή κυρίως του κυτταροσκελετού. 63 Φαίνεται ότι η μετάδοση από το μόριο CD146 του ενδοκυττάριου σήματος μέσω φωσφορυλίωσης πρωτεϊνών στον κυτταροσκελετό ενεργοποιεί τη διαδικασία της μετακίνησης και του πολλαπλασιασμού των ενδοθηλιακών κυττάρων, την υποστροφή τους για την εμφάνιση αυλού, την αναδιοργάνωσή τους και, τελικά, τη δημιουργία νέου αγγείου. 55,62,63 Κατά τη διαδικασία της φλεγμονής, το ενεργοποιημένο από τις κυτταροκίνες (παράγων νέκρωσης του όγκου α, tumor necrosis factor [TNF-α], ιντερλευκίνη-2, interleukin-2 [IL-2]) ενδοθήλιο αυξάνει τη διαπερατότητά του, εκφράζει μόρια προσκόλλησης και, τελικά, επιτρέπει τη διαπίδυση των λευκοκυττάρων προς τους ιστούς. 64 Πρόσφατες μελέτες καταδεικνύουν ότι ο TNF-α αυξάνει την έκφραση του CD146 στο ενδοθήλιο και αποδεικνύουν ότι διαδραματίζει ρόλο και στη φλεγμονώδη απάντηση. Εμπλέκεται στη διαπίδυση των μονοκυττάρων διά μέσου της ενδοθηλιακής στιβάδας, συνδεόμενο με άγνωστο προς το παρόν υποδοχέα που φέρουν στη μεμβράνη τους τα μονοκύτταρα. 65,66 Πρόσφατα, περιγράφηκε η διαλυτή μορφή του μορίου scd146 (soluble CD146) στο υπερκείμενο καλλιέργειας ανθρώπειων ενδοθηλιακών κυττάρων. 67 Είναι πλέον γνωστό ότι

7 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ 143 συντίθεται από τα ενδοθηλιακά κύτταρα στην καλλιέργεια ως πρόδρομη μορφή, με προοδευτική εμφάνιση της ώριμης γλυκοπρωτεΐνης στην κυτταρική μεμβράνη και, τελικά, την παρουσία της διαλυτής μορφής (scd146) στο θρεπτικό υλικό της καλλιέργειας. 67 Στη συνέχεια καταδείχθηκε η παρουσία του διαλυτού CD146 και στο πλάσμα υγιών ατόμων, όπου αποδίδεται στο φυσιολογικό μεταβολικό κύκλο των πρωτεϊνών προσκόλλησης της ενδοθηλιακής συνένωσης. 68 Δεδομένης της δυσκολίας εξερεύνησης του ενδοθηλίου in vivo, η ανακάλυψη δεικτών ενεργοποίησής του στο πλάσμα συνιστά μια πολύ ελκυστική εναλλακτική ιδέα, στη σύγχρονη έρευνα. Τα επίπεδα του scd146 έχουν ήδη αξιολογηθεί σε πολλές κατηγορίες ασθενών. Οι πρώτες αναφορές συσχετίζουν το scd146 με την εξέλιξη και τη μετάσταση του μελανώματος, 69,70 ενώ δεν στοιχειοθετούνται παρόμοια συμπεράσματα σε άλλες μορφές καρκίνου όπως του μαστού 71 ή στο πολλαπλό μυέλωμα. 72 Αυξημένα επίπεδα CD146 παρατηρούνται σε ασθενείς με χρόνια νεφρική ανεπάρκεια, καθώς και σε ασθενείς με ενεργό φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, σχετιζόμενα προφανώς με αλλαγές της λειτουργίας του ενδοθηλίου αυξημένη διαπερατότητα και αγγειογένεση. 68,73,74 Ομοίως, τα αυξημένα επίπεδα CD146 συσχετίζονται με την ανάπτυξη αθηρωμάτωσης, καθώς εμπλέκονται στη δυσλειτουργία του ενδοθηλίου, στη διαπίδυση των μονοκυττάρων και στη φλεγμονώδη αντίδραση. 66,75 Πρόσφατα, έχει μελετηθεί η συμμετοχή του CD146 στην ανάπτυξη του αγγειακού δικτύου του πλακούντα και η συμβολή του στη διείσδυση της τροφοβλάστης, 76 ενώ τα αυξημένα επίπεδα συσχετίστηκαν με μαιευτικές επιπλοκές και κατ εξοχήν με αποβολές. 77,78 Τέλος, αυξημένα επίπεδα των μορίων προσκόλλησης των ενδοθηλιακών συνενώσεων scd146 και των διαλυτών μορίων προσκόλλησης αιμοπεταλίου-ενδοθηλιακών κυττάρων (soluble platelet endothelial cell adhesion molecule, specam) έχουν βρεθεί σε ασθενείς με ιδιοπαθείς φλεγμονώδεις μυοπάθειες και ιδιαίτερα στην πολυμυοσίτιδα. 79 Ωστόσο, δεν υπάρχουν προς το παρόν μελέτες που να αξιολογούν τα επίπεδα του scd146 σε ασθενείς με ηπατική νόσο ή κίρρωση, αν και είναι γνωστή η εμπλοκή του ενδοθηλίου και της αγγειογένεσης στην παθογένειά τους. Πρόσφατα, μελετήσαμε τα επίπεδα του scd146 με ανοσοενζυμική μέθοδο (ELISA) σε 69 κιρρωτικούς ασθενείς και σε ομάδα ελέγχου που περιλάμβανε υγιείς αιμοδότες. Οι ασθενείς, συγκρινόμενοι με τους υγιείς, είχαν σαφώς υψηλότερες διάμεσες τιμές (535 έναντι 318 ng/ml), ενώ η τιμή του ορίου διάκρισης (cut-off), που ήταν 383 ng/ml, έδειξε ευαισθησία 74% και ειδικότητα 80% για τη διάγνωση της κίρρωσης (c-statistic: 0,81). Ακολούθως, οι ασθενείς χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: Αντιρροπούμενη (Child A) και μη αντιρροπούμενη κίρρωση (Child B, C). Η ομάδα με την αντιρροπούμενη κίρρωση είχε χαμηλότερες τιμές scd146 συγκρινόμενη με την αντίστοιχη της μη αντιρροπούμενης κίρρωσης (377 έναντι 809 ng/ml), με την τιμή cut-off να προσεγγίζει τα 534 ng/ml και να παρέχει ευαισθησία 76% και ειδικότητα 81% στη διαφορική διάγνωση μεταξύ αντιρροπούμενων και μη αντιρροπούμενων περιπτώσεων κίρρωσης (c-statistic: 0,83). Επί πλέον, τα επίπεδα scd146 έδειξαν θετική συσχέτιση με τις τιμές της ασπαρτικής αμινοτρανσφεράσης (aspartate transaminase, AST) και της χολερυθρίνης, αλλά κυρίως με τις τιμές INR (International Normalized Ratio) και του μοντέλου τελικού σταδίου της ηπατικής νόσου (model of end stage liver disease, MELD) (r=0,611, p<0,001 και r=0,55, p<0,001, αντίστοιχα). Έτσι, τα επίπεδα του scd146 μπορεί να θεωρηθούν αξιόπιστος βιοδείκτης ενεργοποίησης του ενδοθηλίου δείκτης αγγειογένεσης και ίνωσης που σχετίζεται με την πρόοδο της ηπατικής νόσου και την εξέλιξη της κίρρωσης. 3. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΣΤΗΝ ΚΙΡΡΩΣΗ 3.1. Αγγειογένεση φλεγμονή ίνωση Η παθογένεια της ίνωσης στην ηπατική κίρρωση παραμένει σε μεγάλο βαθμό αδιευκρίνιστη. Ο αγγειοβριθής ινώδης ιστός που περιβάλλει τους αναγεννητικούς ηπατικούς όζους υποδηλώνει τη συμμετοχή της αγγειογένεσης στην παθογένεια, ενώ και η φλεγμονώδης αντίδραση φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο Η αγγειογένεση, μια δυναμική διαδικασία εξαρτώμενη από αυξητικούς παράγοντες και ενεργοποιούμενη από την υποξία, 83,84 παρατηρείται στα χρόνια νοσήματα του ήπατος, ανεξαρτήτως αιτιολογίας, και ευνοεί την ανάπτυξη ίνωσης και την εξέλιξη σε κίρρωση. 82,85,86 Επί πλέον, η αγγειογένεση σχετίζεται με τις μεταβολές της αγγειακής ηπατικής αρχιτεκτονικής και την ελαττωμένη αιμάτωση του παρεγχύματος στην κίρρωση, ρυθμίζει τη δημιουργία των πυλαιο-συστηματικών αναστομώσεων και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση επιπλοκών, όπως στην ανάπτυξη του ηπατοκυτταρικού καρκινώματος. 82 Σύγχρονες μελέτες υποστηρίζουν ότι η διαδικασία της ινογένεσης και της αγγειογένεσης στο κιρρωτικό ήπαρ συμβαίνουν και ανιχνεύονται παράλληλα, με πολύπλοκους μοριακούς μηχανισμούς να διέπουν την αμφίδρομη επικοινωνία μεταξύ των κυττάρων που πρωταγωνιστούν σε αμφότερες τις διαδικασίες. 82,87 Η εναπόθεση εξωκυττάριας ουσίας στα διαστήματα του Disse και η διαταραχή των κολποειδών οδηγούν σε υποξία και έκλυση αγγειογενετικών παραγόντων όπως ο VEGF από τα ηπατοκύτταρα. 82,87,88 Έτσι αρχίζει η επικοινωνία μεταξύ των ηπατοκυττάρων

8 144 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ και των πέριξ μη παρεγχυματικών κυττάρων, όπως των ενδοθηλιακών κυττάρων των κολποειδών και των μυοϊνοβλαστών/αστεροειδών κυττάρων. Ο VEGF αφ ενός προάγει τον πολλαπλασιασμό των ενδοθηλιακών κυττάρων και αφ ετέρου, σε συνεργασία με άλλες αγγειογενετικές κυτταροκίνες, ενεργοποιεί τον πολλαπλασιασμό των αστεροειδών κυττάρων και την παραγωγή κολλαγόνου τύπου I. 72,82,87 Ωστόσο, και τα ίδια τα αστεροειδή κύτταρα είναι σημαντική πηγή παραγωγής αγγειογενετικών κυτταροκινών, όπως VEGF και αγγειοποιητίνης 1 (Ang-1), σε καταστάσεις υποξίας αλλά και σε χρόνια ηπατική βλάβη πιθανώς και μέσω της δράσης προφλεγμονωδών κυτταροκινών. 80,87,89,90 Είναι επίσης γνωστή η σχέση φλεγμονής-αγγειογένεσης, καθώς τα νέα αγγεία συμβάλλουν σημαντικά στη διατήρηση της φλεγμονής, αλλά και στη μετάπτωση από την οξεία στη χρόνια φλεγμονώδη αντίδραση. 82,91 Τα αστεροειδή κύτταρα συνιστούν τα κύτταρα-κλειδιά που ενεργοποιούνται από την υποξία και μια πλειάδα χυμοκινών και κυτταροκινών, στο «σταυροδρόμι» της επικοινωνίας μεταξύ της αγγειογένεσης, της φλεγμονής και της ίνωσης. Κατέχοντας στρατηγική θέση μεταξύ ηπατοκυττάρων και ενδοθηλιακών κυττάρων, τα αστεροειδή κύτταρα αποτελούν στόχο αλλά και πηγή παραγωγής αγγειογενετικών παραγόντων και κυτταροκινών φλεγμονής και ενορχηστρώνουν με θαυμαστό τρόπο τις διεργασίες της ίνωσης, της αγγειογένεσης και της φλεγμονής. 92, Διαταραχές της αιμόστασης και ίνωση Η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου σχετίζεται με την αντίσταση στη θρομβομοδουλίνη (thrombomodulin, ΤΜ) που παρατηρείται στους ασθενείς με κίρρωση. 94,95 Η θρομβομοδουλίνη είναι ο ενδοθηλιακός υποδοχέας της θρομβίνης, μέσω του οποίου η θρομβίνη συνδεόμενη με την πρωτεΐνη C απενεργοποιεί τον ενεργοποιημένο παράγοντα VIII (FVIIIa) και τον ενεργοποιημένο παράγοντα V (FVa) (εικ. 5). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία υπερ-πηκτικής κατάστασης, η οποία επιδεινώνεται καθώς εξελίσσεται η κίρρωση και ευθύνεται εν μέρει για τις θρομβωτικές επιπλοκές, που επίσης αυξάνουν στους ασθενείς με μη αντιρροπούμενη κίρρωση σε σύγκριση με την αντιρροπούμενη. 94,96 Οι παθογενετικοί μηχανισμοί που συσχετίζουν την υπερ-πηκτικότητα με την ίνωση πιθανολογούνται ως εξής: Η έκπτωση των ανασταλτών της πήξης, ιδιαίτερα της πρωτεΐνης C, ή η αύξηση του FVIIIa (κυρίως μέσω της αντίστασης της θρομβομοδουλίνης) οδηγούν στη δημιουργία μικροθρομβώσεων, ιστικής υποξίας και νεκρώσεων στο ηπατικό παρέγχυμα, που έχουν ως αποτέλεσμα την αντικατάστασή του από ινώδη ιστό. Επί πλέον, πιθανολογείται και απ ευθείας ενεργοποίηση των αστεροειδών κυττάρων από τη θρομβίνη διαμέσου των υποδοχέων ενεργοποίησης μέσω πρωτεασών-1 (protease activated receptors, PAR-1) που φέρουν τα κύτταρα αυτά. 97 Κλινικές μελέτες επιβεβαίωσαν τη θεωρία ότι η υπερπηκτικότητα συμβάλλει στην παθογένεια της ίνωσης. Η ετεροζυγωτία της μετάλλαξης FVLeiden σε ασθενείς με λοίμωξη από ιό της ηπατίτιδας C (hepatitis C virus, HCV) σχετίζεται με τριπλάσιο κίνδυνο ταχείας εξέλιξης της ίνωσης σε κίρρωση, 98 ενώ η έκπτωση της πρωτεΐνης C, η αύξηση Εικόνα 5. Ενεργοποίηση της πρωτεΐνης C από τη θρομβίνη στη μεμβράνη του ενδοθηλιακού κυττάρου (από Tripodi και Mannucci τροποποιημένο). 101

9 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ 145 του FVIII και η υπερομοκυστεϊναιμία ομοίως σχετίζονται με προχωρημένη ίνωση σε HCV (+) ασθενείς. 99 Αντίθετα, η φυσική ιστορία της ηπατικής νόσου σε HCV (+), HIV ( ) ασθενείς με αιμορροφιλία δείχνει βραδεία εξέλιξη της ίνωσης και χαμηλή θνητότητα (3%) από ηπατικές επιπλοκές. 100 Φαίνεται όντως ότι ενώ η προθρομβωτική κατάσταση προάγει την ίνωση, η αντιθρομβωτική σχετίζεται με βραδεία εξέλιξη της ηπατικής νόσου προς την κίρρωση. Πράγματι, τα πρόσφατα στοιχεία των σύγχρονων μελετών άλλαξαν την αντίληψή μας σχετικά με την αιμόσταση στον κιρρωτικό ασθενή. Παρ ότι οι παρατεταμένοι χρόνοι πήξης των δοκιμασιών ρουτίνας (χρόνος προθρομβίνης, prothrombin time [PT], χρόνος ενεργοποιημένης μερικής θρομβοπλαστίνης, activated partial thromboplastin time [APTT]) δηλώνουν αιμορραγική διάθεση, η φυσιολογική ή και η αυξημένη παραγωγή θρομβίνης που παρατηρείται στον ασθενή με κίρρωση αναθεωρεί την πεποίθηση ότι ο ηπατοπαθής πρωτίστως αιμορραγεί. 101 Η αιμορραγική διάθεση της προχωρημένης κίρρωσης δεν πρέπει να αποδίδεται στην αιμοστατική διαταραχή, αλλά μάλλον σε μηχανισμούς άλλους που ευνοούν την αιμορραγία, όπως η βακτηριακή λοίμωξη, η νεφρική ανεπάρκεια, η πυλαία υπέρταση και η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου. 96,101 Ο ρόλος της υπερ-ινωδόλυσης, αν και δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως, φαίνεται να ευνοεί την αιμορραγία. 96,101 Ωστόσο, η ελάττωση της σύνθεσης των παραγόντων πήξης αντισταθμίζεται από τη σύγχρονη έκπτωση των ανασταλτών, ενώ και η θρομβοπάθεια της κίρρωσης αμφισβητείται πλέον. Αντίθετα, η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου που παρατηρείται στην κίρρωση και η απώλεια του «προστατευτικού» αντιθρομβωτικού ρόλου του, καθώς και η παρατηρούμενη αύξηση του παράγοντα von Willebrand, πιθανόν να προάγουν την προσκόλληση και τη συσσώρευση των αιμοπεταλίων. 101,102 Η επικρατούσα λοιπόν άποψη ότι οι κιρρωτικοί ασθενείς έχουν φυσική αντιπηξία θεωρείται πλέον μύθος. Όχι μόνο δεν έχουν προστασία αλλά παρουσιάζουν συχνά και εκδηλώσεις θρομβοεμβολικής νόσου. Οι εκδηλώσεις αυτές μπορεί να είναι «σιωπηλές», όπως η εξέλιξη της ίνωσης που προαναφέρθηκε, ενδέχεται όμως να είναι και κλινικά έκδηλες όπως με φλεβοθρόμβωση, πνευμονική εμβολή ή θρόμβωση της πυλαίας φλέβας Αρκετές μελέτες, όπως πρόσφατα αυτή από τη Δανία, 104 παρουσιάζουν μεγαλύτερα ποσοστά φλεβοθρόμβωσης στους ηπατοπαθείς σε σύγκριση με άτομα χωρίς ηπατική νόσο, θεωρώντας κατ εξοχήν υπαίτιους τη δυσλειτουργία του ενδοθηλίου με την αντίσταση στη θρομβομοδουλίνη, την έκπτωση των ανασταλτών της πήξης και την αύξηση του FVIII. Επίσης, η επίπτωση της θρόμβωσης της πυλαίας φλέβας αυξάνει καθώς επιδεινώνεται η κίρρωση και είναι πλέον έκδηλη η θρομβοφιλία (από 1% στην αντιρροπούμενη σε 8 25% στη μη αντιρροπούμενη κίρρωση) ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Οι παρατηρήσεις ότι η κίρρωση μπορεί ενδεχομένως να υποχωρήσει όταν ο παράγοντας που πυροδοτεί την ίνωση εξαλειφθεί, μπορεί να ερμηνευτούν από τη δυναμική διαδικασία της ινογένεσης και της ινόλυσης. 105 Οι θεραπευτικοί στόχοι διακρίνονται στην πρωτογενή αγωγή αναχαίτισης της ίνωσης που στοχεύει στην υποκείμενη νόσο, όπως για παράδειγμα στην HCV-λοίμωξη και στη λοίμωξη από ιό της ηπατίτιδας B (hepatitis Β virus, HBV), και στη δευτερογενή, η οποία θα στοχεύει αμιγώς στην ινογένεση, ανεξάρτητα από την αιτιολογία της κίρρωσης. Η έρευνα πλέον εστιάζεται κυρίως στους φαρμακολογικούς παράγοντες που στοχεύουν στις οδούς της ινογένεσης και αναστέλλουν την ίνωση, όπως οι αναστολείς της αγγειογένεσης (π.χ. ανταγωνιστές VEGF-υποδοχέα 1 και 2), αλλά και στην ανεύρεση μη επεμβατικών νέων δεικτών της διαδικασίας της ίνωσης, όπως βιοδεικτών ενεργοποίησης του ενδοθηλίου-αγγειογένεσης, που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρακολούθηση των εν λόγω φαρμάκων. Ενδεχομένως, η χορήγηση αντιπηκτικής αγωγής να αποτελέσει τρόπο αναχαίτισης της ίνωσης και να επιβραδύνει την εξέλιξη της κίρρωσης. 96,97,101 Απαιτείται όμως μεγάλη προσοχή στην επιλογή των ασθενών που ενδεχομένως θα ωφεληθούν και βέβαια χρειάζεται να πραγματοποιηθούν πρώτα οι ανάλογες κλινικές μελέτες.

10 146 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ ABSTRACT Endothelial dysfunction and cirrhosis of the liver E. NOMIKOU, 1 S.P. DOURAKIS 2 1 First Regional Transfusion and Hemophilia Centre, Hippokration General Hospital, Athens, 2 Second Department of Internal Medicine, National and Kapodistrian University of Athens, Medical School, Hippokration General Hospital, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2014, 31(2): Cirrhosis of the liver is a chronic liver disease characterized by diffuse fibrosis and distortion of the normal nodular architecture of the organ. The pathogenesis of fibrosis in hepatic cirrhosis remains, to a great extent, obscure. The presence of highly vascularized fibrous tissue surrounding the regenerative hepatic nodules suggests that both angiogenic and inflammatory factors are involved in the pathogenesis of the disease. Hepatic stellate cells, which are activated by hypoxia, and a variety of chemokines and cytokines appear to be the key cells at the crossroads of communication between angiogenesis, inflammation and fibrosis. Strategically positioned between hepatic and endothelial cells, they are the target and also the source of angiogenic factors and cytokines, and they can finely orchestrate the processes of fibrosis, angiogenesis and inflammation. The endothelium, an organ with great heterogeneity in structure and function and a variety of physiological properties, is involved in the pathogenesis of cirrhosis. Endothelial dysfunction is involved in angiogenesis and inflammation and recently the endothelium has also been linked to the hypercoagulability in cirrhosis which promotes fibrogenesis. This is a review of current concepts of the pathogenesis of cirrhosis and potential for reversal. Endothelial junctions, namely regions of the endothelium with complex structure expressing activation, which had not so far been studied in cirrhosis, are also described. Key words: Angiogenesis, Cirrhosis, Endothelial marker, Liver, scd146 Βιβλιογραφία 1. ANTHONY PP, ISHAK KG, NAYAK NC, POULSEN HE, SCHEUER PJ, SOBIN LH. The morphology of cirrhosis. Recommendations on definition, nomenclature, and classification by a working group sponsored by the World Health Organization. J Clin Pathol 1978, 31: ΔΕΛΛΑΔΕΤΣΙΜΑ Ι, ΓΙΑΣΛΑΚΙΩΤΗΣ Κ. Ίνωση-κίρρωση. Στο: Κλινική Ηπατολογία. Eκδόσεις Επιστημονικών Βιβλίων και Περιοδικών University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2011: WYNN ΤΑ. Cellular and molecular mechanisms of fibrosis. J Pathol 2008, 214: FAUSTO N, CAMPBELL JS, RIEHLE KJ. Liver regeneration. Hepatology 2006, 43(Suppl 2):S45 S53 5. FAUSTO N. Liver regeneration and repair: Hepatocytes, progenitor cells, and stem cells. Hepatology 2004, 39: GRESSNER OA, RIZK MS, KOVALENKO E, WEISKIRCHEN R, GRESSNER AM. Changing the pathogenetic roadmap of liver fibrosis? Where did it start; where will it go? J Gastroenterol Hepatol 2008, 23: ENG FJ, FRIEDMAN SL. Transcriptional regulation in hepatic stellate cells. Semin Liver Dis 2001, 21: DONG Z, WEI H, SUN R, TIAN Z. The roles of innate immune cells in liver injury and regeneration. Cell Mol Immunol 2007, 4: FRIEDMAN SL, ROLL FJ, BOYLES J, BISSEL DM. Hepatic lipocytes: The principal collagen-producing cells of normal rat liver. Proc Natl Acad Sci USA 1985, 82: KORDES C, SAWITZA I, MÜLLER-MARBACH A, ALE-AGHA N, KEITEL V, KLONOWSKI-STUMPE H ET AL. CD133+ hepatic stellate cells are progenitor cells. Biochem Biophys Res Commun 2007, 352: LEE JS, SEMELA D, IREDALE J, SHAH VH. Sinusoidal remodeling and angiogenesis: A new function for the liver-specific pericyte? Hepatology 2007, 45: FRIEDMAN SL. Mechanisms of disease: Mechanisms of hepatic fibrosis and therapeutic implications. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol 2004, 1: FERNÁNDEZ M, SEMELA D, BRUIX J, COLLE I, PINZANI M, BOSCH J. Angiogenesis in liver disease. J Hepatol 2009, 50: SCHAFFNER F, POPER H. Capillarization of hepatic sinusoids in man. Gastroenterology 1963, 44: ZIPPRICH A. Hemodynamics in the isolated cirrhotic liver. J Clin Gastroenterol 2007, 41(Suppl 3):S254 S CARMELIET P. Angiogenesis in life, disease and medicine. Nature 2005, 438: SCHUPPAN D, AFDHAL NH. Liver cirrhosis. Lancet 2008, 371: CINES DB, POLLAK ES, BUCK CA, LOSCALZO J, ZIMMERMAN GA, McEV- ER RP ET AL. Endothelial cells in physiology and in the pathophysiology of vascular disorders. Blood 1998, 91: AUGUSTIN HG, KOZIAN DH, JOHNSON RC. Differentiation of endothelial cells: Analysis of the constitutive and activated en-

11 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ 147 dothelial cell phenotypes. Bioessays 1994, 16: AIRD WC. Endothelial cell heterogeneity. Crit Care Med 2003, 31(Suppl 4):S221 S DEJANA E. Endothelial adherens junctions: Implications in the control of vascular permeability and angiogenesis. J Clin Invest 1996, 98: WISSE E. An electron microscopic study of the fenestrated endothelial lining of rat liver sinusoids. J Ultrastruct Res 1970, 31: NITTA T, HATA M, GOTOH S, SEO Y, SASAKI H, HASHIMOTO N ET AL. Size-selective loosening of the blood-brain barrier in claudin- 5-deficient mice. J Cell Biol 2003, 161: MIDDLETON J, NEIL S, WINTLE J, CLARK-LEWIS I, MOORE H, LAM C ET AL. Transcytosis and surface presentation of IL-8 by venular endothelial cells. Cell 1997, 91: WONG J, JOHNSTON B, LEE SS, BULLARD DC, SMITH CW, BEAUDET AL ET AL. A minimal role for selectins in the recruitment of leukocytes into the inflamed liver microvasculature. J Clin Invest 1997, 99: BUTCHER EC, PICKER LJ. Lymphocyte homing and homeostasis. Science 1996, 272: BREIER G, RISAU W. The role of vascular endothelial growth factor in blood vessel formation. Trends Cell Biol 1996, 6: MUSTONEN T, ALITALO K. Endothelial receptor tyrosine kinases involved in angiogenesis. J Cell Biol 1995, 129: BLANN AD, WOYWODT A, BERTOLINI F, BULL TM, BUYON JP, CLANCY RM ET AL. Circulating endothelial cells. Biomarker of vascular disease. Thromb Haemost 2005, 93: ROWAND JL, MARTIN G, DOYLE GV, MILLER MC, PIERCE MS, CONNEL- LY MC ET AL. Endothelial cells in peripheral blood of healthy subjects and patients with metastatic carcinomas. Cytometry A 2007, 71: BERTOLINI F, SHAKED Y, MANCUSO P, KERBEL RS. The multifaceted circulating endothelial cells in cancer: Towards marker and target identification. Nat Rev Cancer 2006, 6: OBERTI F, VALSESIA E, PILETTE C, ROUSSELET MC, BEDOSSA P, AUBÉ C ET AL. Noninvasive diagnosis of hepatic fibrosis or cirrhosis. Gastroenterology 1997, 113: LOC AS, GHANY MG, GOODMAN ZD, WRIGHT EC, EVERSON GT, STER- LING RK ET AL. Predicting cirrhosis in patients with hepatitis C based on standard laboratory tests: Results of the HALT-C cohort. Hepatology 2005, 42: SALCEDO X, MEDINA J, SANZ-CAMENO P, GARCÍA-BUEY L, MARTÍN- VILCHEZ S, MORENO-OTERO R. Review article: Angiogenesis soluble factors as liver disease markers. Aliment Pharmacol Ther 2005, 22: MEDINA J, CAVEDA L, SANZ-CAMERO P, ARROYO AG, MARTÍN-VIL- CHEZ S, MAJANO PL ET AL. Hepatocyte growth factor activates endothelial proangiogenic mechanisms relevant in chronic hepatitis C-associated neoangiogenesis. J Hepatol 2003, 38: SIEGHART W, FELLNER S, REIBERGER T, ULBRICH G, FERLITSCH A, WA- CHECK V ET AL. Differential role of circulating endothelial progenitor cells in cirrhotic patients with or without hepatocellular carcinoma. Dig Liver Dis 2009, 41: ABDELMONEIM SS, TALWALKAR J, SETHI S, KAMATH P, FATHALLA MM, KIPP BR ET AL. A prospective pilot study of circulating endothelial cells as a potential new biomarker in portal hypertension. Liver Int 2010, 30: KAUR S, TRIPATHI D, DONGRE K, GARG V, ROOGE S, MUKOPADHYAY A ET AL. Increased number and function of endothelial progenitor cells stimulate angiogenesis by resident liver sinusoidal endothelial cells (SECs) in cirrhosis through paracrine factors. J Hepatol 2012, 57: CHEN CH, CHANG LT, TUNG WC, CHEN YL, CHANG CL, LEU S ET AL. Levels and values of circulating endothelial progenitor cells, soluble angiogenic factors, and mononuclear cell apoptosis in liver cirrhosis patients. J Biomed Sci 2012, 19: MEDINA J, SANZ-CAMENO P, GARCÍA-BUEY L, MARTÍN-VILCHEZ S, LÓPEZ-CABRERA M, MORENO-OTERO R. Evidence of angiogenesis in primary biliary cirrhosis: An immunohistochemical descriptive study. J Hepatol 2005, 42: DEJANA E, LAMPUGNANI MG, MARTINEZ-ESTRADA O, BAZZONI G. The molecular organization of endothelial junctions and their functional role in vascular morphogenesis and permeability. Int J Dev Biol 2000, 44: BAZZONI G, DEJANA E. Endothelial cell-to-cell junctions: Molecular organization and role in vascular homeostasis. Physiol Rev 2004, 84: DEJANA E, ORSENIGO F, MOLENDINI C, BALUK P, McDONALD DM. Organization and signaling of endothelial cell-to-cell junctions in various regions of the blood and lymphatic vascular trees. Cell Tissue Res 2009, 335: LAMPUGNANI MG, DEJANA E. Interendothelial junctions: Structure, signaling and functional roles. Curr Opin Cell Biol 1997, 9: IMHOF BA, AURRAND-LIONS M. Adhesion mechanisms regulating the migration of monocytes. Nat Rev Immunol 2004, 4: LIEBNER S, CAVALLARO U, DEJANA E. The multiple languages of endothelial cell-to-cell communication. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2006, 26: LAMPUGNANI MG, DEJANA E. Adherens junctions in endothelial cells regulate vessel maintenance and angiogenesis. Thromb Res 2007, 120(Suppl 2):S1 S6 48. DEJANA E. Endothelial cell-cell junctions: Happy together. Nat Rev Mol Cell Biol 2004, 5: ELICEIRI BP, PAUL R, SCHWARTZBERG PL, HOOD JD, LENG J, CHERESH DA. Selective requirement for Src kinases during VEGF-induced angiogenesis and vascular permeability. Mol Cell 1999, 4: ILAN N, MADRI JA. PECAM-1: Old friend, new partners. Curr Opin Cell Biol 2003, 15: MULLER WA. Leukocyte-endothelial-cell interactions in leukocyte transmigration and the inflammatory response. Trends Immunol 2003, 24: ANFOSSO F, BARDIN N, FRANCES V, VIVIER E, CAMOIN-JAU L, SAM- POL J ET AL. Activation of human endothelial cells via S-endo-1 antigen (CD146) stimulates the tyrosine phosphorylation of focal adhesion kinase p125(fak). J Biol Chem 1998, 273: BARDIN N, ANFOSSO F, MASSÉ JM, CRAMER E, SABATIER F, LE BIVIC A

12 148 E. ΝΟΜΙΚΟΥ και Σ.Π. ΝΤΟΥΡΑΚΗΣ ET AL. Identification of CD146 as a component of the endothelial junction involved in the control of cell-cell cohesion. Blood 2001, 98: KOUKOULIS GK, PATRIARCA C, GOULD VE. Adhesion molecules and tumor metastasis. Hum Pathol 1998, 29: SHIH IM. The role of CD146 (Mel-CAM) in biology and pathology. J Pathol 1999, 189: LEHMANN JM, RIETHMÜLLER G, JOHNSON JP. MUC18, a marker of tumor progression in human melanoma, shows sequence similarity to the neural cell adhesion molecules of the immunoglobulin superfamily. Proc Natl Acad Sci USA 1989, 86: BARDIN N, GEORGE F, MUTIN M, BRISSON C, HORSCHOWSKI N, FRANCÉS V ET AL. S-Endo 1, a pan-endothelial monoclonal antibody recognizing a novel human endothelial antigen. Tissue Antigens 1996, 48: SHIH IM, NESBIT M, HERLYN M, KURMAN RJ. A new Mel-CAM (CD146)- specific monoclonal antibody, MN-4, on paraffin-embedded tissue. Mod Pathol 1998, 11: BARDIN N, FRANCÈS V, LESAULE G, HORSCHOWSKI N, GEORGE F, SAM- POL J. Identification of the S-Endo 1 endothelial-associated antigen. Biochem Biophys Res Commun 1996, 218: ANFOSSO F, BARDIN N, VIVIER E, SABATIER F, SAMPOL J, DIGNAT-GEORGE F. Outside-in signaling pathway linked to CD146 engagement in human endothelial cells. J Biol Chem 2001, 276: YAN X, LIN Y, YANG D, SHEN Y, YUAN M, ZHANG Z ET AL. A novel anti-cd146 monoclonal antibody, AA98, inhibits angiogenesis and tumor growth. Blood 2003, 102: CHAN B, SINHA S, CHO D, RAMCHANDRAN R, SUKHATME VP. Critical roles of CD146 in zebrafish vascular development. Dev Dyn 2005, 232: DAVIS GE, BAYLESS KJ, MAVILA A. Molecular basis of endothelial cell morphogenesis in three-dimensional extracellular matrices. Anat Rec 2002, 268: WEBER C, FRAEMOHS L, DEJANA E. The role of junctional adhesion molecules in vascular inflammation. Nat Rev Immunol 2007, 7: BARDIN N, BLOT-CHABAUD M, DESPOIX N, KEBIR A, HARHOURI K, AR- SANTO JP ET AL. CD146 and its soluble form regulate monocyte transendothelial migration. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2009, 29: GARIBALDI S, BARISIONE C, GHIGLIOTTI G, SPALLAROSSA P, BARSOT- TI A, FABBI P ET AL. Soluble form of the endothelial adhesion molecule CD146 binds preferentially CD16+ monocytes. Mol Biol Rep 2012, 39: BARDIN N, FRANCÈS V, COMBES V, SAMPOL J, DIGNAT-GEORGE F. CD146: Biosynthesis and production of a soluble form in human cultured endothelial cells. FEBS Lett 1998, 421: BARDIN N, MOAL V, ANFOSSO F, DANIEL L, BRUNET P, SAMPOL J ET AL. Soluble CD146, a novel endothelial marker, is increased in physiopathological settings linked to endothelial junctional alteration. Thromb Haemost 2003, 90: XIE S, LUCA M, HUANG S, GUTMAN M, REICH R, JOHNSON JP ET AL. Expression of MCAM/MUC18 by human melanoma cells leads to increased tumor growth and metastasis. Cancer Res 1997, 57: SATYAMOORTHY K, MUYRERS J, MEIER F, PATEL D, HERLYN M. Mel- CAM-specific genetic suppressor elements inhibit melanoma growth and invasion through loss of gap junctional communication. Oncogene 2001, 20: SHIH LM, HSU MY, PALAZZO JP, HERLYN M. The cell-cell adhesion receptor Mel-CAM acts as a tumor suppressor in breast carcinoma. Am J Pathol 1997, 151: WROBEL T, MAZUR G, WOLOWIEC D, JAZWIEC B, SOWINSKA E, KULIC- ZKOWSKI K. sve-cadherin and scd146 serum levels in patients with multiple myeloma. Clin Lab Haematol 2006, 28: MALYSZKO J, MALYSZKO JS, BRZOSKO S, WOLCZYNSKI S, MYSLIWIEC M. Adiponectin is related to CD146, a novel marker of endothelial cell activation/injury in chronic renal failure and peritoneally dialyzed patients. J Clin Endocrinol Metab 2004, 89: BARDIN N, REUMAUX D, GEBOES K, COLOMBEL JF, BLOT-CHABAUD M, SAMPOL J ET AL. Increased expression of CD146, a new marker of the endothelial junction in active inflammatory bowel disease. Inflamm Bowel Dis 2006, 12: SAITO O, SAITO T, OKUDA K, OKUDA K, KOTODA A, AKIMOTO T ET AL. Serum adiponectin and markers of endothelial injury in hemodialysis patients with arteriosclerosis obliterans. Clin Exp Nephrol 2008, 12: KASPI E, GUILLET B, PIERCECCHI-MARTI MD, ALFAIDY N, BRETELLE F, BERTAUD-FOUCAULT A ET AL. Identification of soluble CD146 as a regulator of trophoblast migration: Potential role in placental vascular development. Angiogenesis 2013, 16: KASPI E, CHABAUD MB, GEORGE FD, BARDIN N. Soluble CD146 and APS: A potential biomarker of obstetrical complications? Lupus 2012, 21: PASQUIER E, BARDIN N, DE SAINT MARTIN L, LE MARTELOT MT, BO- HEC C, ROCHE S ET AL. The first assessment of soluble CD146 in women with unexplained pregnancy loss. A new insight? Thromb Haemost 2005, 94: FIGARELLA-BRANGER D, SCHLEINITZ N, BOUTIÈRE-ALBANÈSE B, CAMOIN L, BARDIN N, GUIS S ET AL. Platelet-endothelial cell adhesion molecule-1 and CD146: Soluble levels and in situ expression of cellular adhesion molecules implicated in the cohesion of endothelial cells in idiopathic inflammatory myopathies. J Rheumatol 2006, 33: NOVO E, CANNITO S, ZAMARA E, VALFRÈ DI BONZO L, CALIGIURI A, CRAVANZOLA C ET AL. Proangiogenic cytokines as hypoxia-dependent factors stimulating migration of human hepatic stellate cells. Am J Pathol 2007, 170: CORPECHOT C, BARBU V, WENDUM D, KINNMAN N, REY C, POUPON R ET AL. Hypoxia-induced VEGF and collagen I expressions are associated with angiogenesis and fibrogenesis in experimental cirrhosis. Hepatology 2002, 35: PATERNOSTRO C, DAVID E, NOVO E, PAROLA M. Hypoxia, angiogenesis and liver fibrogenesis in the progression of chronic liver diseases. World J Gastroenterol 2010, 16: COULTAS L, CHAWENGSAKSOPHAK K, ROSSANT J. Endothelial cells and VEGF in vascular development. Nature 2005, 438: CARMELIET P. Mechanisms of angiogenesis and arteriogenesis. Nat Med 2000, 6: MEDINA J, ARROYO AG, SÁNCHEZ-MADRID F, MORENO-OTERO R. Angiogenesis in chronic inflammatory liver disease. Hepatology

13 ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟΥ ΚΑΙ ΚΙΡΡΩΣΗ ΗΠΑΤΟΣ , 39: VALFRÈ DI BONZO L, NOVO E, CANNITO S, BUSLETTA C, PATERNO- STRO C, POVERO D ET AL. Angiogenesis and liver fibrogenesis. Histol Histopathol 2009, 24: PAROLA M, MARRA F, PINZANI M. Myofibroblast-like cells and liver fibrogenesis: Emerging concepts in a rapidly moving scenario. Mol Aspects Med 2008, 29: GIATROMANOLAKI A, KOTSIOU S, KOUKOURAKIS MI, SIVRIDIS E. Angiogenic factor expression in hepatic cirrhosis. Mediators Inflamm 2007, 2007: TAURA K, DE MINICIS S, SEKI E, HATANO E, IWAISAKO K, OSTERREICH- ER CH ET AL. Hepatic stellate cells secrete angiopoietin 1 that induces angiogenesis in liver fibrosis. Gastroenterology 2008, 135: HONG F, TUYAMA A, LEE TF, LOKE J, AGARWAL R, CHENG X ET AL. Hepatic stellate cells express functional CXCR4: Role in stromal cell-derived factor-1alpha-mediated stellate cell activation. Hepatology 2009, 49: JACKSON JR, SEED MP, KIRCHER CH, WILLOUGHBY DA, WINKLER JD. The codependence of angiogenesis and chronic inflammation. FASEB J 1997, 11: FRIEDMAN SL. Mechanisms of hepatic fibrogenesis. Gastroenterology 2008, 134: LEE UE, FRIEDMAN SL. Mechanisms of hepatic fibrogenesis. Best Pract Res Clin Gastroenterol 2011, 25: TRIPODI A, PRIMIGNANI M, CHANTARANGKUL V, DELL ERA A, CLERICI M, DE FRANCHIS R ET AL. An imbalance of pro- vs anti-coagulation factors in plasma from patients with cirrhosis. Gastroenterology 2009, 137: TRIPODI A, PRIMIGNANI M, LEMMA L, CHANTARANGKUL V, DELL ERA A, IANNUZZI F ET AL. Detection of the imbalance of procoagulant versus anticoagulant factors in cirrhosis by a simple laboratory method. Hepatology 2010, 52: TRIPODI A, ANSTEE QM, SOGAARD KK, PRIMIGNANI M, VALLA DC. Hypercoagulability in cirrhosis: Causes and consequences. J Thromb Haemost 2011, 9: ANSTEE QM, DHAR A, THURSZ MR. The role of hypercoagulability in liver fibrogenesis. Clin Res Hepatol Gastroenterol 2011, 35: WRIGHT M, GOLDIN R, HELLIER S, KNAPP S, FRODSHAM A, HENNIG B ET AL. Factor V Leiden polymorphism and the rate of fibrosis development in chronic hepatitis C virus infection. Gut 2003, 52: POUJOL-ROBERT A, ROSMORDUC O, SERFATY L, COULET F, POU- PON R, ROBERT A. Genetic and acquired thrombotic factors in chronic hepatitis C. Am J Gastroenterol 2004, 99: YEE TT, GRIFFIOEN A, SABIN CA, DUSHEIKO G, LEE CA. The natural history of HCV in a cohort of haemophilic patients infected between 1961 and Gut 2000, 47: TRIPODI A, MANNUCCI PM. The coagulopathy of chronic liver disease. N Engl J Med 2011, 365: LISMAN T, CALDWELL SH, BURROUGHS AK, NORTHUP PG, SENZO- LO M, STRAVITZ RT ET AL. Hemostasis and thrombosis in patients with liver disease: The ups and downs. J Hepatol 2010, 53: NORTHUP PG, SUNDARAM V, FALLON MB, REDDY KR, BALOGUN RA, SANYAL AJ ET AL. Hypercoagulation and thrombophilia in liver disease. J Thromb Haemost 2008, 6: SØGAARD KK, HORVÁTH-PUHÓ E, GRØNBAEK H, JEPSEN P, VILSTRUP H, SØRENSEN HT. Risk of venous thromboembolism in patients with liver disease: A nationwide population-based case-control study. Am J Gastroenterol 2009, 104: WANLESS IR, NAKASHIMA E, SHERMAN M. Regression of human cirrhosis. Morphological features and the genesis of incomplete septal cirrhosis. Arch Pathol Lab Med 2000, 124: Corresponding author: S.P. Dourakis, 28 Achaias street, GR Athens, Greece

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα

ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ. Ι. ελλαδέτσιµα ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΚΟΗΘΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ Ι. ελλαδέτσιµα Χαρακτηριστικά φυσιολογικών ιστών Κυτταρική συνοχή και επικοινωνία µέσω µορίων προσκόλλησης (καντχερίνες, σελεκτίνες, ιντεγκρίνες) Εξ επαφής αναστολή κυτταρικής

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

Θρομβοφιλία. (παθολογική. αιμόσταση). Ο όρος θρομβοφιλία σχετίζεται με επαναλαμβανόμενα ή υποτροπιάζοντα επεισόδια θρομβώσεων (αρτηριακών

Θρομβοφιλία. (παθολογική. αιμόσταση). Ο όρος θρομβοφιλία σχετίζεται με επαναλαμβανόμενα ή υποτροπιάζοντα επεισόδια θρομβώσεων (αρτηριακών «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΑΝΑΣΤΟΛΕΩΝ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ ΣΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩ Η ΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ ΙΙ» Π.Γ.Ν.Θ. ΑΧΕΠΑ Βιοχημικό Εργαστήριο, Αιματολογικό Τμήμα Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Θυσιάδου Κ, Ραπτάκη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Κληρονομικές διαταραχές αιμόστασης και Θρομβοφιλία

Κληρονομικές διαταραχές αιμόστασης και Θρομβοφιλία Κληρονομικές διαταραχές αιμόστασης και Θρομβοφιλία Α. Μούγιου Αιματολόγος ΠΓΝΠ 27-02-2015 Κληρονομικές αιμορραγικές διαταραχές αιμόστασης Κληρονομικές διαταραχές πρωτογενούς αιμόστασης Νόσος von Willebrand

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ.

ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Δείκτες βλάβης ηπατοκυττάρων Δείκτες χολόστασης Δείκτες ηπατικής δυσλειτουργίας ΔΕΙΚΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ 2. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΤΩΝ ΟΓΚΩΝ Οι όγκοι χαρακτηρίζονται από πολλαπλές αλλαγές του μεταβολισμού. Η χαρακτηριστική μεταβολική λειτουργία μπορεί να μετρηθεί in vivo με τη βοήθεια ενός ραδιοσημασμένου

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών.

Στην περισσότερο επιτυχημένη αντιμετώπιση του καρκίνου έχει συμβάλλει σημαντικά η ανακά-λυψη και εφαρμογή των καρκινι-κών δεικτών. Όλες μαζί οι μορφές καρκίνου αποτελούν, παγκοσμίως τη δεύτερη αιτία θανάτου μετά από τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Τα κρούσματα συνεχώς αυξάνονται και σε πολλές αναπτυγμένες χώρες αποτελεί την πρώτη αιτία

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Η κλινική εµπειρία από τη χρήση του συµπυκνωµένου προθροµβινικού συµπλέγµατος (PCC)

Η κλινική εµπειρία από τη χρήση του συµπυκνωµένου προθροµβινικού συµπλέγµατος (PCC) Η κλινική εµπειρία από τη χρήση του συµπυκνωµένου προθροµβινικού συµπλέγµατος (PCC) Μαριάννα Παπαϊωάννου, MD, MSc Επιµελήτρια Β Αναισθησιολόγος, Γ.Ν. «Ασκληπιείο Βούλας» Σκοπός Ποια είναι τα σύγχρονα κλινικά

Διαβάστε περισσότερα

Σπήλιος Μανωλακόπουλος. Γαστρεντερολόγος Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Σπήλιος Μανωλακόπουλος. Γαστρεντερολόγος Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Πότε και ποιους ασθενείς πρέπει κατά προτεραιότητα να θεραπεύσουµε,ώστε να επιτύχουµε την εξάλειψη των κλινικών επιπλοκών της νόσου (Καρκίνος & Κίρρωση) Σπήλιος Μανωλακόπουλος Γαστρεντερολόγος Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Προεκλαμψία Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Ο έλεγχος για προεκλαμψία μεταξύ των εβδομάδων 11 έως 13+6 μπορεί να εντοπίσει κυήσεις υψηλού κινδύνου, επιτρέποντας τη θεραπεία με α σπιρίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗ ΑΛΚΟΟΛΙΚΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΗΠΑΤΟΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΜΗ ΑΛΚΟΟΛΙΚΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΗΠΑΤΟΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΗ ΑΛΚΟΟΛΙΚΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΝΟΣΟΣ ΤΟΥ ΗΠΑΤΟΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής Τμήμα Διατροφής Διαιτολογίας ΑΤΕΙΘεσσαλονίκης απλή στεάτωση Στεατοηπατίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αιματολόγος, Επιμελήτρια Β Αιματολογικό Τμήμα Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών Μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων (ΜΑΚ)

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Παπαγεωργίου Χρυσούλα Αναισθησιολόγος Εντατικολόγος Praticien Hospitalier, Centre Hospitalier Universitaire Tenon, Paris

Παπαγεωργίου Χρυσούλα Αναισθησιολόγος Εντατικολόγος Praticien Hospitalier, Centre Hospitalier Universitaire Tenon, Paris Παπαγεωργίου Χρυσούλα Αναισθησιολόγος Εντατικολόγος Praticien Hospitalier, Centre Hospitalier Universitaire Tenon, Paris Κολπική μαρμαρυγή και κίνδυνος θρομβωτικού επεισοδίου Εάν INR

Διαβάστε περισσότερα

Αιµόσταση. Αιµορραγία

Αιµόσταση. Αιµορραγία Αιµόσταση Αιµορραγία Αιµάτωµα Μηχανισµοί Αιµόστασης σπασµός του αγγείου σχηµατισµός αιµοπεταλειακού θρόµβου πήξη αίµατος ανάπτυξη ινώδους ιστού για τη µόνιµη απόφραξη της οπής Αγγειακός σπασµός το ερέθισµατουτραυµατισµένου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ-ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ- ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ

ΑΝΑΤΟΜΙΑ-ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ- ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ EΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΕΙ ΙΚΕΥΟΜΕΝΟΥ 1 Οκτωβρίου 2007, Θεσσαλονίκη 3 Οκτωβρίου 2007, Αθήνα ΑΝΑΤΟΜΙΑ-ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ- ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ Ντίνα Τηνιακού Eπικ.

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΡΕΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ ΔΙΕΥΘYΝΤΡΙΑ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΝΩΔΟΛΥΣΗΣ

ΡΕΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ ΔΙΕΥΘYΝΤΡΙΑ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΝΩΔΟΛΥΣΗΣ ΡΕΑ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ ΔΙΕΥΘYΝΤΡΙΑ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΙΝΩΔΟΛΥΣΗΣ ΙΝΩΔΟΛΥΣΗ Με τη βλάβη ενός αγγείου και την αποκάλυψη του υπενδοθηλιακού κολλαγόνου ενεργοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Λιπώδης νόσος του ήπατος (Fatty liver disease)

Λιπώδης νόσος του ήπατος (Fatty liver disease) EΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΕΙ ΙΚΕΥΟΜΕΝΟΥ 7 Νοεµβρίου 2007, Αθήνα Λιπώδης νόσος του ήπατος (Fatty liver disease) Ντίνα Τηνιακού Εργαστήριο Ιστολογίας & Εµβρυολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΟΙΔΗΜΑΤΩΝ ΠΕΤΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΕΦΡΟΛΟΓΟΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΟΙΔΗΜΑΤΩΝ ΠΕΤΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΕΦΡΟΛΟΓΟΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΟΙΔΗΜΑΤΩΝ ΠΕΤΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΕΦΡΟΛΟΓΟΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ οίδηµα ορίζεται η αύξηση του όγκου του υγρού του διάµεσου χώρου, η οποία οδηγεί συνήθως σε εµφανή διόγκωση ιστών για να διαπιστωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Βιταμίνη D και καρκίνος

Βιταμίνη D και καρκίνος Βιταμίνη D και καρκίνος Αντώνης Πολυμέρης Ενδοκρινολόγος Επιμελητής Α Β Ενδοκρινολογικό Τμήμα ΓΝΑ «Αλεξάνδρα» Ιστορικό Αυξημένη επίπτωση καρκίνου παχέος εντέρου στον Βορρά σε σχέση με τον Νότο στις ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΓΕΝΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κατεχολαμίνες :Νοραδρεναλίνη, Αδρεναλίνη Αποστολάκης Μ. Στοιχεία Φυσιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ SGOT 60 IU/l, SGPT 72 IU/l, γgt 92 IU/l, ALP κ.φ., CPK κ.φ., θυρεοειδική λειτουργία κ.φ. Παρουσίαση περιστατικού Άνδρας

Διαβάστε περισσότερα

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο.

Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Φαρµακολογική αξιολόγηση της επίδρασης ελληνικών οινοποιητικών προϊόντων στο καρδιαγγειακό σύστηµα ασθενών µε στεφανιαία νόσο. Iωάννα Ανδρεάδου Τοµέας Φαρµακευτικής Χηµείας, Τµήµα Φαρµακευτικής, ΕΚΠΑ,

Διαβάστε περισσότερα

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο

ηλικία περιεκτικότητα σε λίπος φύλο ΥΓΡΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ Το ύδωρ αποτελεί το 60% του βάρους σώματος α) από την ηλικία (νεογνά 75%) β) περιεκτικότητα σε λίπος (ο λιπώδης ιστός έχει μικρή περιεκτικότητα σε ύδωρ) γ) το φύλο ( το ύδωρ είναι λιγότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Αναστολή αντλίας πρωτονίων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Περιγραφή της περίπτωσης Άνδρας 43 ετών εισάγεται σε κλινική λόγω επιγαστραλγίας. Μετά από έλεγχο ετέθη η διάγνωση του πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY Μαμάρα Α. (1), Καλαλά Φ. (1), Λιαδάκη Κ. (1), Παπαδούλης Ν. (2), Μανδαλά Ε. (3), Παπαδάκης Ε. (4), Γιαννακούλας N. (5), Παλασοπούλου M. (5), Λαφιωνιάτης Σ. (6), Κιουμή A. (4), Κοραντζής I. (4), Καρτάσης

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Γκαλιαγκούση Ευγενία MD, PhD Medical School, King s College University of London Νεφραγγειακή νόσος Safian RD,NEJM,2001 Αιτίες στένωσης

Διαβάστε περισσότερα

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΣΗ καταστροφή µυελίνης αποκλείονται παθολογικές καταστάσεις από αποτυχία σχηµατισµού µυελίνης (δυσµυελίνωση) ή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΡΟΣΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ-ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΗΞΗΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΡΟΣΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ-ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΗΞΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΡΟΣΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΓΠΝΑ ΣΙΣΜΑΝΟΓΛΕΙΟ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ-ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΗΞΗΣ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ Γενικά ο όρος αιμόσταση περικλείει το σύνολο των μηχανισμών που έχουν σκοπό την κατάπαυση

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΚΑΙ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟΥ ΥΓΡΟΥ Το ΚΝΣ για να λειτουργεί φυσιολογικά χρειάζεται πολύ σταθερό περιβάλλον Η σταθερότητα αυτή

Διαβάστε περισσότερα

Effects of soothing liver and invigorating spleen recipes of TCM on hepatic inflammatory cytokines of rats with nonalcoholic steatosishepatitis

Effects of soothing liver and invigorating spleen recipes of TCM on hepatic inflammatory cytokines of rats with nonalcoholic steatosishepatitis 33 2 Vol. 33 No. 2 2012 4 Journal of Jinan University Medicine Edition Apr. 2012 TNF-α IL-6 IL-1 1 2 1 3 2 2 2 1. 510630 2. 510632 3. 510630 NASH TNF-α 6 IL-6 1 IL-1 NASH NASH 16 HE O ELISA TNF-α IL-6

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗΣ Μέχρι πρόσφατα, παρ όλες τις δυνατότητες που έχουμε στο οπλοστάσιο μας για να απεικονίζουμε όγκους στο ήπαρ και στο πάγκρεας, λόγω της έλλειψης λεπτομερούς απεικονίσεως αλλά και ουσιαστικής

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

25% των ασθενών με χρόνια ηπατίτιδα C έχουν θρομβοπενία 5 και έως κι 9% των ασθενών πάσχουν από σοβαρή θρομβοπενία (αριθμός αιμοπεταλίων <50Gi/L).

25% των ασθενών με χρόνια ηπατίτιδα C έχουν θρομβοπενία 5 και έως κι 9% των ασθενών πάσχουν από σοβαρή θρομβοπενία (αριθμός αιμοπεταλίων <50Gi/L). Η GSK έλαβε άδεια κυκλοφορίας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για πρόσθετη ένδειξη του Revolade (eltrombopag) ως την πρώτη εγκεκριμένη θεραπεία για τη θρομβοπενία που σχετίζεται με τη χρόνια ηπατίτιδα C Η GlaxoSmithKline

Διαβάστε περισσότερα

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ.

Ινσουλίνη και καρδιά. Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Ινσουλίνη και καρδιά Ηλιάδης Φώτης Λέκτορας Α.Π.Θ. Επίδραση ινσουλίνης στο ήπαρ, στους μυς και στον λιπώδη ιστό : Διατήρηση ευγλυκαιμίας Nature 2001;414:799 806 Ινσουλίνη? Λειτουργικότητα Μορφολογία Βιωσιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών

Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων. αντιπηκτικών Περιορισμοί στη χρήση των νεότερων αντιπηκτικών Στέλιος Τζέης MD, PhD, FESC Επιμελητής A - Καρδιολογική Κλινική Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΥΠΕΡ νεότερων αντιπηκτικών γιατί. Προβλέψιμη φαρμακοκινητική /

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικές µετάγγισης: Να µεταγγίσω ή όχι. Γαστρεντερολογία

Πρακτικές µετάγγισης: Να µεταγγίσω ή όχι. Γαστρεντερολογία Πρακτικές µετάγγισης: Να µεταγγίσω ή όχι Γαστρεντερολογία Ιωάννης Γ Γουλής Δ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ 9 ο Σεµινάριο Ελληνικής Εταιρείας Μεταγγισιοθεραπείας Αθήνα, Μάιος 2015 Αιµορραγία ανωτέρου πεπτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Είναι ουσιώδες να γνωρίζει κανείς με ποιούς τρόπους η ΑΠ διατηρείται φυσιολογική ώστε να κατανοήσει

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Λειτουργία ανοσοποιητικού λεμφικού συστήματος Προστασία

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 23-24/10/2015 ΗΜΕΡΑ ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ ΘΕΜΑ ΟΜΙΛΗΤΗΣ

Αθήνα, 23-24/10/2015 ΗΜΕΡΑ ΩΡΑ ΕΝΑΡΞΗΣ ΘΕΜΑ ΟΜΙΛΗΤΗΣ 1 ο ΜΑΘΗΜΑ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΗΠΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Αθήνα, 23-24/10/2015 17.00-17.30 Ανατομία-αγγείωση του ήπατος, αναγέννηση ήπατος Ν. Αρκαδόπουλος 17.30-18.15 Φυσιολογία ηπατικής λειτουργίας-χολικής έκκρισης Σπ. Ντουράκης

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ) Dr Αφροδίτη Ν. Παντζάκη Αναπληρώτρια διευθύντρια ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ

Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ) Dr Αφροδίτη Ν. Παντζάκη Αναπληρώτρια διευθύντρια ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ) Dr Αφροδίτη Ν. Παντζάκη Αναπληρώτρια διευθύντρια ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΣΕΛ Συστηματική αυτοανοσοποιητική νόσος Προσβολή πολλών οργάνων Νεφρός Δέρμα, αρθρώσεις, ορώδεις μεμβράνες,

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν:

Πού οφείλεται η νόσος και ποιοι παράγοντες την πυροδοτούν: 1 Τι είναι η Κίρρωση του Ήπατος: Η κίρρωση του ήπατος είναι μία χρόνια πάθηση του ήπατος κατά την οποία παρατηρείται καταστροφή του ιστού του ήπατος και αλλαγή της αρχιτεκτονικής του, γεγονός που οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες

ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες ΦΛΕΓΜΟΝΩΔΗ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Π.Ε ΙΦΝΕ (ΕΚ, ν.crohn, απροσδιόριστη) Συνήθεις λοιμώδεις, παρατεταμένες συστηματικές, αφροδισιακές-παρασιτικές, ιογενείς λοιμώξεις Φάρμακα και τοξίνες (ΜΣΑΦ κ.ά) Ισχαιμική Μετακτινική

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις. Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου

Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις. Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου Νεογνικές και παιδιατρικές μεταγγίσεις Ελισάβετ Γεωργίου Αιματολόγος, Επίμ. Β Αιματολογικό Τμήμα Γ. Ν. Παπαγεωργίου Μεταγγίσεις σε νεογνά και παιδιά Μεταγγίσεις στον νεογνικό πληθυσμό Μεταγγίσεις στον

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΕΒ ΟΜΑ Α ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΑΘΗΝΑ, 31/5 4/6/2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 20/9 24/9/2010 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ Ηλίας Σπ. Κυριάκου

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο. Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ. «Μέτρηση της αιματηρής. Αρτηριακής Πίεσης»

Εργαστήριο. Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ. «Μέτρηση της αιματηρής. Αρτηριακής Πίεσης» Εργαστήριο Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ «Μέτρηση της αιματηρής Αρτηριακής Πίεσης» Αιμοδυναμική παρακολούθηση α) Μη επεμβατική Ηλεκτροκαρδιογράφημα Αρτηριακός σφυγμός Αναίμακτη αρτηριακή πίεση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ ΧΟΛΗΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ

ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ ΧΟΛΗΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ ΕΜΒΡΥΟΛΟΓΙΑ ΗΠΑΤΟΣ ΧΟΛΗΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ Ανάπτυξη ήπατος Ηπατικό εκκόλπωμα: προσεκβολή της ενδοδερματικής επένδυσης του προσθίου εντέρου ανάπτυξη ηπατικών δοκίδων και καταβολών του συστήματος χοληφόρων

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση Περιοδοντικών Λοιμώξεων με Συστηματικά Νοσήματα

Συσχέτιση Περιοδοντικών Λοιμώξεων με Συστηματικά Νοσήματα Συσχέτιση Περιοδοντικών Λοιμώξεων με Συστηματικά Νοσήματα Πέτρος Δ. Δαμουλής, D.M.D., D.M.Sc. Περιοδοντολόγος Επισκέπτης Καθηγητής Πανεπιστημίου Tufts, ΗΠΑ Η Περιοδοντική Νόσος είναι μία Λοίμωξη που προκαλείται

Διαβάστε περισσότερα

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος Ερωτήσεις Αξιολόγησης Εργαστηριακού Μαθήματος Θέμα: «Κεντρική Φλεβική Πίεση» 1. Τι είναι η Κεντρική Φλεβική Πίεση (ΚΦΠ); Είναι η υδροστατική πίεση των μεγάλων φλεβών που είναι πλησιέστερα στην καρδιά,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΥΟΚΑΡ ΙΑΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΜΦΡΑΓΜΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑ Α ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΛΟΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΠΑΛΤΟΓΙΑΝΝΗΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙ ΗΣ ΜΑΡΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΕΙΑ ΜΗΤΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών

Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών 32 Παθογένεση των µικροαγγειακών επιπλοκών ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΡΓΙΩΤΑ Λέκτορας Ενδοκρινολογίας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι μικρο- και μάκρο- αγγειακές επιπλοκές του σακχαρώδη διαβήτη αποτελούν την κύρια

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά.

Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Πεπτικός σωλήνας Κύρια λειτουργία του είναι η εξασφάλιση του διαρκούς ανεφοδιασμού του οργανισμού με νερό, ηλεκτρολύτες και θρεπτικά συστατικά. Στον πεπτικό σωλήνα πραγματοποιείται ο τεμαχισμός της τροφής

Διαβάστε περισσότερα

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων Δοκιμασίες κοπράνων Γιώργος Χουλιάρας, Παιδογαστρεντερολόγος, Πανεπιστημιακός Υπότροφος, Υπεύθυνος Ενδοσκοπήσεων & Ιατρείου Ιδιοπαθών Φλεγμονωδών Nοσημάτων του Εντέρου Μονάδα Γαστρεντερολογίας και Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ

Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ Ελάττωση θνησιμότητας κατά 33% 1. Αυξημένη υπόνοια 2. Αυξημένος αριθμός εξετάσεων 3. Προφύλαξη σε ασθενείς υψηλού κινδύνου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ. Α. Γιαλεράκη

ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ. Α. Γιαλεράκη ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΤΗΣ ΠΗΞΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΣΤΟ ΡΟΛΟ ΤΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ Α. Γιαλεράκη ΣΤΟΧΟΣ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΕΝΗ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΗ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΕΝΟΥ ΑΓΓΕΙΟΥ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΣΕ ΥΓΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο

Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο 10 η Ημερίδα Ελληνικής Εταιρίας Αιμαφαίρεσης Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο Δημήτριος Ε. Μπούτσης Διευθυντής Αιματολογικής Κλινικής Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών Ορισμός Αντιφωσφολιπιδικού Συνδρόμου Αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Φαρμακολογία Ι Αυτόχθονα Βιοδραστικά Μόρια Διδάσκοντες: Μ. Μαρσέλος, Μ. Κωνσταντή, Π. Παππάς, Κ. Αντωνίου, Γ. Λεονταρίτης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν»

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» Αντιπηκτική θεραπεία Βαλβιδοπάθειες προσθετικές βαλβίδες Κολπική μαρμαρυγή Φλεβική θρόμβωση πνευμονική εμβολή Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ

29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ 29. ΘΡΟΜΒΟΕΜΒΟΛΙΚΗ ΝΟΣΟΣ ΚΑΙ ΚΥΗΣΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η θρομβοεμβολική νόσος επιπλέκει 1/500-2000 κυήσεις. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος στη λοχεία. Τα αέρια αίματος δεν θεωρούνται ευαίσθητη ή ειδική εξέταση για

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων

Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Κάπνισµα Προάγει την αθηρογένεση Περιορίζει την αιµατική ροή Αυξάνει γλοιότητα και πηκτικότητα Μειώνει ευκαµπτότητα ερυθρών αιµοσφαιρίων Επηρεάζει τη πήξη Μειώνει πλασµινογόνο και τον ενεργοποιητή του

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη του ρόλου ανοσο-τροποποιητικής δράσεως της p38 µιτογονο-ενεργοποιηµένης κινάσης ( p38 MAPK ) Μαυρόπουλος Αθανάσιος, PhD ΕΙΣΑΓΩΓΗ-Ι H p38 MAPK ενεργοποιείται από τις ιντερλευκίνες IL-12 και IL-18

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Δ/ντής Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ» ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.)

1. Ορισµός Νόσου. 4. Συµπτωµατολογία / Κλινική εικόνα / Ευρήµατα (εργαστηριακά κ.α.) 1. Ορισµός Νόσου 2. Παθογένεια: η µελέτη της δηµιουργίας µιας παθολογικής κατάστασης, µια παθολογική κατάσταση σε συνάρτηση µε το αίτιο που την προκαλεί 3. Επιδηµιολογία: είναι η επιστηµονική µελέτη των

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

Ηπατίτιδα C Mια συστηµατική νόσος

Ηπατίτιδα C Mια συστηµατική νόσος Ηπατίτιδα C Mια συστηµατική νόσος Ιωάννης Γ Γουλής Παθολογική Κλινική ΑΠΘ Ιπποκράτειο ΓΝ Θεσ/νίκης 3η Πανελλήνια Συνάντηση AIDS & Ηπατίτιδες Αθήνα, Σεπτέµβριος 2015 Ηπατίτιδα C Συσχέτιση µε άλλα νοσήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας Η αιτιολογία της πάθησης είναι άγνωστη, αν και έχει μεγάλη σχέση με το κάπνισμα καθώς το 90% των ασθενών είναι ενεργείς καπνιστές Συχνότητα Άντρες Γυναίκες 5 1 Νεαρής και μέσης ηλικίας Στο 60% των περιπτώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Φλεβοαποφρακτική νόσος

Φλεβοαποφρακτική νόσος Φλεβοαποφρακτική νόσος Ορισµός Ινώδης απόφραξη µικρών ηπατικών φλεβών < 1mm1 Χωρίς θρόµβωση ή απόφραξη ευµεγεθών φλεβικών κλάδων Μηχανισµός Επίδραση τοξικών ουσιών στο ενδοθήλιο των αγγείων Αίτια Αλκαλοειδή

Διαβάστε περισσότερα