ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ QUARTERLY JOURNAL OF THE HEL LE NIC MI CRO BIO LO GY SO CI E TY

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ QUARTERLY JOURNAL OF THE HEL LE NIC MI CRO BIO LO GY SO CI E TY"

Transcript

1 ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ QUARTERLY JOURNAL OF THE HEL LE NIC MI CRO BIO LO GY SO CI E TY ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014 VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014 Επίσημη Έκδοση της Ελληνικής Μικροβιολογικής Εταιρείας Of fi ci al Publi ca tion of the Hel le nic Mi cro bio lo gy So ci e ty ISSN

2 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ JOURNAL OF THE HEL LE NIC MI CRO BIO LO GY SO CI E TY Yπεύθυνος Έκδοσης / Publishing Director A. Aργυροπούλου / Α. Argyropoulou Διευθυντές Σύνταξης / Εdi tors Σ. Πουρνάρας, Ι. Παπαπαρασκευάς, Ο. Ζαρκωτού / S. Pournaras, J. Papaparaskevas, O. Zarkotou ISSN Διοικητικό Συμβούλιο Ελληνικής Μικροβιολογικής Εταιρείας Για την Τριετία Πρόεδρος / President Α. Τσακρής / Α. Τsakris Αντιπρόεδρος / Vice President Ε. Κουσκούνη / Ε. Κouskouni Γενικός Γραμματέας / Secretary General K. Θέμελη-Διγαλάκη / Κ. Themeli-Digalaki Ειδικός Γραμματέας / Secretary A. Aργυροπούλου / Α. Αrgyropoulou Ταμίας / Treasurer Γ. Βρυώνη / G. Vrioni Σύμβουλοι / Members K. Tζανέτου / Κ. Τzanetou Ε. Λεμπέση / E. Lebessi Eπιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή / Scientific Advisory Board Ε. Αναστασίου / Ε. Ana sta siou B. Mάμαλη / V. Mamali Γ. Αντωνάκος / G. Antonakos Σ. Μαράκη / S. Maraki Γ. Αρσένης / G. Arsenis Φ. Μάρκου / F. Markou Μ. Αρβανιτίδου-Βαγιωνά / M. Arvanitidou-Vagiona Α. Μεντής / Α. Mentis Μ. Βάρλα-Λευθεριώτη / M. Varla-Lefterioti Σ. Μπάκα / S. Mpaka Α. Βατόπουλος / A. Vatopoulos Χ. Νικολάου / C. Nikolaou Ε. Βογιατζάκης / E. Vogiatzakis Μ. Νταλαμάγκα / M. Dalamaga Α. Βογιατζή / A. Vogiatzi Φ. Παληογιάννη / F. Paliogianni Γ. Βρυώνη / G. Vrioni M. Πανοπούλου / Μ. Panopoulou Μ. Γεωργιακάκη / M. Georgiakaki Α. Παπά / A. Papa Ε. Δίζα-Ματαυτσή / E. Diza-Mataftsi E. Παπαδογεωργάκη / E. Papadogeorgaki Μ. Δρογκάρη-Απειρανθίτου / Μ. Drogari-Apeiranthitou X. Παπαδοπούλου / C. Papadopoulou Λ. Ζέρβα / L. Zerva Χ. Παπαστεριάδη / C. Papasteriadi Ε. Ζερβού / E. Zervou E. Παρασκάκη / E. Paraskaki Κ. Θέμελη-Διγαλάκη / K. Themeli-Digalaki Π. Παρασκευοπούλου / P. Paraskevopoulou Θ. Θεοδωρίδης / Th. Theodoridis Ε. Πετεινάκη / E. Peteinaki Α. Ινιωτάκη / Α. Iniotaki Ε. Πιπεράκη / Ε. Piperaki M. Κανελλοπούλου / M. Kanellopoulou Ε. Πλατσούκα / E. Platsouka Π. Καραμπογιά / P. Karaboyia Α. Πούλου / A. Poulou Α. Κάρλε / Α. Κarle Λ. Σκούρα / L. Skoura Π. Κάρλε / P. Karle Σ. Σμιλάκου / S. Smilakou Γ. Κατσάνης / G. Katsanis Ν. Σπανάκης / N. Spanakis Β. Καψιμάλη / V. Kapsimali Ι. Σπηλιοπούλου / I. Spiliopoulou Γ. Κουππάρη / G. Kouppari A. Στυλιανάκης / A. Stilianakis Ε. Κουσκούνη / Ε. Kouskouni Κ. Τζανέτου / K. Tzanetou Χ. Κούτσια / C. Koutsia M. Toύτουζα / M. Toutouza Γ. Κυριαζής / G. Kyriazis K. Tσιάμης / C. Tsiamis A. Κωστούλα-Tσιάρα / A. Kostoula-Tsiara Ε. Τρίκκα-Γραφάκου / E. Trikka-Graphakos Σ. Λεβειδιώτου-Στεφάνου / S. Levidiotou-Stefanou Α. Τσακρής / A. Tsakris E. Λεμπέση / Ε. Lebessi Σ. Χατζηπαναγιώτου / S. Chatzipanagiotou Ν. Μαλισιόβας / N. Malisiovas M. Xριστοφίδου / M. Cristofidou Γραμματεία Εταιρείας /So ci e ty Se cre ta ri at ASCENT, Μιχαλακοπούλου 29, Αθήνα, Τηλ.: , Fax: , we bsi te:www.ascentltd.gr ASCENT, 29 Michalakopoulou, GR Athens, Greece, Tel.: , Fax: , we bsi te:www.ascentltd.gr Επιστημονική Αλληλογραφία Περιοδικού / Mai ling Ad dress of Journal «ΔΕΛΤΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ» ASCENT, Μιχαλακοπούλου 29, Αθήνα, Τηλ.: , «ACTA MICROBIOLOGICA HELLENICA» ASCENT, 29 Michalakopoulou, GR Athens, Greece, Tel.: , Ετήσια Συνδρομή Εσωτερικού / Συνδρομές / Annual Subscri ptions 30,00. Οι συνδρομές αποστέλλονται με ταχυδρομική επιταγή στη διεύθυνση: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, ASCENT, Γ. Βρυώνη, Μιχαλακοπούλου 29, Αθήνα Συνδρομές Εταιρειών (90,00 ), Εξωτερικού (50,00 ) και Κύπρου (50,00 ) αποστέλλονται με ταχυδρομική επιταγή στη διεύθυνση: ΑSCENT, Γ. Βρυώνη, Μιχαλακοπούλου 29, Αθήνα Abroad 50,00, Cyprus 50,00, ASCENT, 29 Μιchalakopoulou, G. Vrioni, GR Athens, Greece Υπεύθυνη Έκδοσης Α. Αργυροπούλου Περιλαμβάνεται στους ιστότοπους της ΕΜΕ, IA TRO TEK & SCOPUS Ci ted in si tes HMS, IA TRO TEK & SCOPUS net.gr tro tek.org

3 REVIEW Ηuman microbiome and the methods of its study - metagenomics F. Gypas, A-F. Α. Mentis 7 REVIEW Pneumococcus and new approaches for pneumococcal disease prevention T. Lagousi, J. Routsias, A. Tsakris, M. Papagrigoriou-Theodoridou, V. Spoulou 17 Περιεχόμενα Co ntents 4 REVIEW Laboratory diagnosis of infections from respiratory viruses: influenza, respiratory synctytial viruses, human meta-pneumovirus and corona-viruses A. Melidou, M. Exindari, G. Gioula, N. Malisiovas ORIGINAL PAPER Specific prostate antigen - study on Zakynthos population M. Diareme, A. Markou, P. Karkalousos, I. Stinios ORIGINAL PAPER HI STO RY OF MI CRO BIO LO GY Import infectious diseases control in Greece: from interwar to the Postwar Europe C. Tsia mis, G. Vrioni, E. Poulakou-Rebelakou, G. Androutsos, A. Tsakris QUESTIONS. ANSWERS OF PREVIEWS ISSUES 57 CURRICULUM VITAE Professor Harald zur Hausen: Nobel Prize

4 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Τεχνικές μελέτης των φυσιολογικών μικροχλωρίδων του ανθρώπου - μεταγονιδιωματική Φ. Γύπας, Α.-Φ. Α. Μεντής 7 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Πνευμονιόκοκκος και νέες προσεγγίσεις πρόληψης της πνευμονιοκοκκικής νόσου Θ. Λαγκούση, Ι. Ρούτσιας, Α. Τσακρής, Μ. Παπαγρηγορίου-Θεοδωρίδου, Β. Σπούλου 17 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Εργαστηριακή διάγνωση ιογενών λοιμώξεων από αναπνευστικούς ιούς: γρίπης, αναπνευστικό συγκυτιακό, ανθρώπινο μεταπνευμοϊό και κορόνα-ιούς Α. Μελίδου, Μ. Εξηντάρη, Γ. Γκιούλα, Ν. Μαλισιόβας ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ειδικό προστατικό αντιγόνο - Μελέτη πληθυσμού του Ν. Ζακύνθου Μ. Διαρεμέ, Α. Μάρκου, Π. Καρκαλούσος, Ι. Στήνιος ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Έλεγχος εισαγόμενων λοιμωδών νοσημάτων στην Ελλάδα: από τον μεσοπόλεμο στην μεταπολεμική Ευρωπη Κ. Τσιάμης, Γ. Βρυώνη, Ε. Πουλάκου-Ρεμπελάκου, Γ. Ανδρούτσος, Α. Τσακρής Περιεχόμενα Co ntents 5 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΕΥΧΟΥΣ 57 ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ Καθηγητής Harald zur Hausen: Nobel Prize

5

6 Α ν α σ κ ό π η σ η Τεχνικές μελέτης των φυσιολογικών μικροχλωρίδων του ανθρώπου - μεταγονιδιωματική Φ. Γύπας 1, Α.-Φ. Α. Μεντής 2 1 Τμήμα Βιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2 Εργαστήρια Δημόσιας Υγείας, Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ, Αθήνα Περίληψη 7 Οι μικροβιακοί πληθυσμοί οι οποίοι αποικίζουν όλες σχεδόν τις σωματικές επιφάνειες και τους βλεννογόνους του ανθρώπινου οργανισμού (μικροχλωρίδες, ανθρώπινο μικροβίωμα Α.Μ.), αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και έχουν συσχετιστεί με ευεργετικές συνέπειες για τον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά και άμεσα ή έμμεσα με ένα ευρύ φάσμα νοσολογικών οντοτήτων. Η δομή και οι δυναμικές σχέσεις των μικροχλωρίδων μελετώνται εντατικά τα τελευταία χρόνια. Μέχρι τη δεκαετία του 1990, η καλλιέργεια ήταν η μόνη διαθέσιμη μέθοδος για τη διερεύνηση της σύνθεσης των μικροχλωρίδων, αλλά έκτοτε έχουν γίνει διαθέσιμες και μέθοδοι χωρίς καλλιέργεια. Τεχνικές όπως ο προσδιορισμός της αλληλουχίας του 16S rrna γονιδίου, οι μεταβλητές περιοχές του οποίου επιτρέπουν την ταυτοποίηση και τυποποίηση των βακτηρίων, η αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης, η αποτύπωση θραυσμάτων DNA, η τεχνική FISH και οι DNA μικροσυστοιχίες, έχουν χρησιμοποιηθεί για τη σύγκριση των μικροχλωρίδων μεταξύ υγιών ατόμων και ασθενών. Κοινό μειονέκτημα των τεχνικών αυτών είναι η αδυναμία αναγνώρισης αγνώστων βακτηρίων. Η πρόσφατη εισαγωγή τεχνικών αλληλούχισης επόμενης γενιάς και οι δυνατότητές της για μαζική αλληλούχιση 16S rrna αμπλικονίων ή η μαζική ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

7 Φ. ΓΥΠΑΣ, Α.-Φ. Α. ΜΕΝΤΗΣ παράλληλη αλληλούχιση του συνόλου των μικροβιακών γονιδίων μίας μικροχλωρίδας, η οποία ακολουθείται από ανάλυση μέσω βιοπληροφορικής (μεταγονιδιωματική), έχει μεγαλώσει εκθετικά τη δυνατότητα μελέτης των πολύπλοκων οικοσυστημάτων του ανθρώπινου γονιδιώματος. Στην παρούσα εργασία γίνεται ανάλυση και σύγκριση όλων των τεχνικών με τις οποίες μπορεί να μελετηθεί το Α.Μ. και προσδιορίζονται οι καλύτερες μέθοδοι ή ο συνδυασμός των καλύτερων μεθόδων ανάλογα με τα δεδομένα του εκάστοτε προβλήματος. Λέξεις κλειδιά ανθρώπινο μικροβίωμα, μικροχλωρίδες, μεταγονιδιωματική. Υπεύθυνος αλληλογραφίας Αλέξιος-Φώτιος Α. Μεντής Εργαστήρια Δημόσιας Υγείας Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ Λεωφ. Βασ. Σοφίας Αθήνα Τηλέφωνο: Εισαγωγή Tα μικρόβια των μικροχλωρίδων αποικίζουν φυσιολογικά όλες σχεδόν τις σωματικές επιφάνειες, οι οποίες έρχονται σε άμεση ή έμμεση επαφή με το περιβάλλον, όπως είναι το δέρμα, οι βλεννογόνοι του αναπνευστικού ή ουρο-γεννητικού συστήματος και η γαστρεντερική οδός. 1 Το σύνολο των μικροβιακών αυτών πληθυσμών τιτλοφορείται στη διεθνή βιβλιογραφία ως human microbiota (ανθρώπινες μικροχλωρίδες), ενώ το σύνολο του γονιδιώματός τους ονομάζεται human microbiome (ανθρώπινο μικροβίωμα Α.Μ.). Μάλιστα, το Α.Μ. του γαστρεντερικού συστήματος που αποτελείται από μικροβιακά κύτταρα (δέκα φορές περισσότερα σε σχέση με το σύνολο των κυττάρων του ανθρωπίνου σώματος), έχει προσφυώς αποκληθεί «υπεροργανισμός», «ξεχασμένο όργανο», ή «εκτεταμένο γονιδίωμα». 2,3 Κατά το παρελθόν, η έρευνα για τις αλληλεπιδράσεις των μικροβίων με τον αθρώπινο οργανισμό είχε εστιασθεί στους παθογόνους μικροοργανισμούς ενώ η έρευνα για τους μικροοργανισμούς των μικροχλωρίδων ήταν περιορισμένη, κυρίως διότι την περίοδο εκείνη η κρατούσα αντίληψη ήταν ότι οι τελευταίοι είχαν μικρή επίδραση στην υγεία. Ωστόσο, η μελέτη του Α.Μ. και δη εκείνου του γαστρεντερικού συστήματος έχει ιδιαίτερη κλινική σημασία, καθόσον έχει άμεση ή έμμεση σχέση με ένα ευρύ φάσμα νοσολογικών οντοτήτων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι φλεγμονώδεις και όχι μόνο παθήσεις του εντέρου, ο ορθοκολικός αλλά και εξω-γαστρεντερικός καρκίνος, η παχυσαρκία & το μεταβολικό σύνδρομο, οι αλλεργίες-ατοπίες ακόμα και το φάσμα των αυτιστικών διαταραχών. 1 Από την άλλη πλευρά, όμως, η σχέση του γαστρεντερικού Α.Μ. μπορεί να είναι και συμβιωτική, επιφέροντας ευεργετικές συνέπειες στον ξενιστή, όπως για παράδειγμα η παρουσία μικροοργανισμών στο έντερο που διευκολύνουν την διάσπαση και την απορρόφηση των τροφών. 4 Το ενδιαφέρον για τις μικροχλωρίδες του ανθρώπινου σώματος έχει ιστορικά ξεκινήσει από τις αρχές του 20ου αιώνα, όμως, μόνο τα τελευταία χρόνια κατέστη δυνατή η μελέτη τους λόγω της εκθετικής προόδου της βιοτεχνολογίας & βιοπληροφορικής. 3,5 Κάθε μία από τις μικροβιακές χλωρίδες του ανθρώπινου οργανισμού έχει τη δική της σύνθεση, ανάλογα με το περιβάλλον του σώματος στο οποίο ανήκει. Κύριος σκοπός της μελέτης του Α.Μ. είναι ο καθορισμός της μικροβιακής ποικιλίας, των βακτηριακών ειδών, του πληθυσμού τους, καθώς και της δυναμικής σχέσης τους σε κάθε μικροχλωρίδα του ανθρώπινου σώματος. Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι στις περισσότερες μελέτες η αναγνώριση των μικροβίων γίνεται σε επίπεδο φύλου (ή συνομοταξίας). Για παράδειγμα, στον εντερικό σωλήνα κατοικούν 7 διαφορετικά φύλα βακτηρίων, εκ των οποίων τα Firmicutes και Bacteriodetes είναι τα πλέον πολυάριθμα. 3 Τέλος, η συσχέτιση της σύνθεσης του μικροβιώματος με κλινικά στοιχεία και οι διαφορές που παρατηρούνται μεταξύ των υγιών ατόμων και των ασθενών δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για τον ρόλο της κάθε χλωρίδας στην υγεία και την ασθένεια. Για την μελέτη του Α.Μ. έχει εφαρμοσθεί μία πληθώρα μεθόδων. Η γνώση των δυνατοτήτων της κάθε μεθόδου, καθώς και η ικανότητα συνδυασμού μεθόδων είναι πολύ σημαντική, καθώς επιτρέπει στην ερευνητική κοινότητα να ελαχιστοποιήσει το κόστος και να μεγιστοποιήσει την πειραματική αξιοπιστία. Στην παρούσα ανασκόπηση περιγράφονται οι κυριότερες μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για τη μελέτη VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

8 ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΙΚΡΟΒΙΩΜΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ του Α.Μ., εξηγούνται τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα εκάστης και δίδονται παραδείγματα εφαρμογών τους. Στην παρούσα ανασκόπηση δεν περιλαμβάνονται μέθοδοι που εστιάζουν στην αλληλεπίδραση των μικροβιακών κοινοτήτων, όπως είναι η μεταπρωτεωμική (metaproteomics) & μεταγραφωματική (metatranscriptomics). 2. Καλλιέργεια - απομόνωση μικροβίων Για πολλές δεκαετίες οι γνώσεις μας γύρω από το Α.Μ. προέρχονταν μόνο από μεθόδους καλλιέργειας μικροβίων, η συμβολή της οποίας στην μελέτη των μικροχλωρίδων ήταν μοναδική. Η καλλιέργεια αποτελεί χαμηλού κόστους λύση για τη μελέτη του Α.Μ., αποτελεί όμως κοπιώδη και χρονοβόρα διαδικασία. Από μόνη της δίνει μια περιορισμένη άποψη γύρω από την ποικιλομορφία του Α.Μ., διότι αφενός μόνο το 30% των μικροβίων στο Α.Μ. έχει καλλιεργηθεί μέχρι σήμερα, αφετέρου δε μικρόβια που βρίσκονται σε μικρούς πληθυσμούς στις μικροχλωρίδες δεν μπορούν να απομονωθούν λόγω υπερανάπτυξης των μικροβίων που είναι σε μεγάλες συγκεντρώσεις. 6,7 Πρόσφατες βελτιώσεις έχουν αυξήσει σημαντικά την απόδοση των μεθόδων καλλιέργειας βακτηρίων για τον προσδιορισμό της σύνθεσης των μικροβιακών χλωρίδων (culturomics). Πράγματι, η ομάδα του Roult 8 από τη Μασσαλία, χρησιμοποιώντας τεχνολογικές εξελίξεις όπως την MALDI-TOF, έξυπνους επωαστήρες, αυτόματα συστήματα ανακαλλιέργειας μικροβίων, σε συνδυασμό με επιλεκτικά θρεπτικά υλικά, καταστρο-φή μη σπορογόνων μικροβίων με θέρμανση, καθώς και βελτιώσεις σε άλλες κλασικές τεχνικές, πέτυχε να απομονώσει πάνω από διαφορετικές αποικίες βακτηρίων από 3 δείγματα ανθρώπινων κοπράνων. Η περαιτέρω εξέλιξη της καλλιέργειας, φαίνεται ότι θα συμβάλλει σημαντικά στην μελέτη των μικροχλωρίδων και θα επιτρέψει την απομόνωση βακτηρίων που μέχρι σήμερα δεν ήταν δυνατόν να καλλιεργηθούν. 3. Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR) Η συμβατική αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR) είναι μία πολύ διαδεδομένη τεχνική η οποία πλέον χρησιμοποιείται και στη μελέτη του Α.Μ.. Με τη μέθοδο αυτή είναι δυνατή η μελέτη της σύνθεσης των μικροχλωρίδων που επιτυγχάνεται με την ανίχνευση γονιδίων-στόχων του κάθε μικροοργανισμού. Το κυριότερο μειονέκτημά της είναι η μειωμένη αξιοπιστία της στον υπολογισμό της ποσότητας του DNA στο δείγμα και επομένως του πληθυσμού κάθε μικροοργανισμού στην μικροχλωρίδα. Το μειονέκτημα της συμβατικής PCR ως προς την ποσοτική μέτρηση των μικροργανισμών έρχεται να καλύψει η PCR πραγματικού χρόνου (real time PCR - rpcr) η οποία μπορεί να δώσει ποσοτικό αποτέλεσμα. 8 Μελέτες που έγιναν με τη χρήση της rpcr έδειξαν μεταβολές του Α.Μ. που σχετίζονταν με την ηλικία του ασθενούς, τη χρήση αντιβιοτικών και την κατάσταση της υγείας/ ασθένειας. 9,10 Η rpcr μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα χρησιμη στη μελέτη του Α.Μ., όταν συνδυαστεί με ημι-ποσοτικές τεχνικές, όπως για παράδειγμα DGGE ή οι DNA μικροσυστοιχίες (βλ. παρακάτω) και έτσι να δώσει περαιτέρω πληροφορίες για την ποικιλομορφία και την αφθονία του Α.Μ.. 11,12 Συνοπτικά, τα πλεονεκτήματα της rpcr είναι η ικανότητα φυλογενετικού διαχωρισμού, η ταχύτητα της μεθόδου, καθώς και ο σχεδιασμός εκκινητών που στοχεύουν συγκεκριμένα είδη μικροβίων. Στα μειονεκτήματα συγκαταλέγονται η αδυναμία αναγνώρισης νέων ειδών καθώς και η πιθανότητα ταυτόχρονου πολλαπλασιασμoύ ψευδο-γονιδίων που μοιράζονται παρόμοιες αλληλουχίες με τα υπό εξέταση γονίδια. 4. Ταξινόμηση βακτηρίων με την υπομονάδα 16S ριβοσωματικού RNA Η υπομονάδα 16S του ριβοσωματικού RNA (16S rrna) των βακτηρίων έχει χρησιμοποιηθεί επιτυχώς στο παρελθόν και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την ταξινόμηση των βακτηρίων. Το 16S rrna που αποτελείται από 1500 περίπου βάσεις νουκλεοτιδίων, βρίσκεται σε όλα τα βακτήρια. Η βασική του λειτουργία είναι η έναρξη και η επιμήκυνση της πρωτεϊνοσύνθεσης, η οποία δεν έχει αλλάξει και έτσι, τυχαίες αλλαγές αποτελούν δείκτη του χρόνου εξελίξεως των βακτηρίων. Παρ όλη την εν γένει υψηλή ομολογία του 16S rrna μεταξύ των βακτηριακών ειδών ( συντηρημένες περιοχές ), το 16S rrna περιλαμβάνει στην αλληλουχία του εννέα μεταβλητές περιοχές που είναι διακριτές μεταξύ των διαφόρων μικροβίων και οι οποίες ως εκ τούτου, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για αναγνώριση και διάκριση μεταξύ των βακτηρίων. 13 Πριν την εισαγωγή των μεθόδων μεταγονιδιωματικής (που περιγράφονται παρακάτω), η ταυτοποίηση των μικροβίων με τη μέθοδο αυτή περιελάμβανε πολλαπλασιασμό του γονιδίου 16S rrna με PCR, κλωνοποίηση του αμπλικονίου σε πλασμίδιο και προσδιορισμό της αλληλουχίας του με την κλασική μέθοδο κατά Sanger. Για την ταυτοποίηση του βακτηρίου ακολουθούσε σύγκριση, με τη βοήθεια ειδικών λογισμικών προγραμμάτων, των rdna αλληλουχιών του 16S rrna με αλληλουχίες αναφοράς από βάσεις δεδομένων, όπως η GenBank 14 ή η Ribosomal Database Project 15 που περιλαμβάνουν νουκλεοτιδικές ακολουθίες εκατοντάδων χιλιάδων οργανισμών. Για την ταυτοποίηση και τυποποίηση βακτηρίων σε κλινικό επίπεδο, είναι διαθέσιμη αυτοματοποιημένη εμπορική μέ- 9 ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

9 Φ. ΓΥΠΑΣ, Α.-Φ. Α. ΜΕΝΤΗΣ 10 θοδος που βασίζεται σε ανάλυση του 16S rrna (MicroSeq S rdna Bacterial Identification Kit της εταιρείας Applied Biosystems). Αν και με τη μέθοδο αυτή μπορούν να προσδιορισθούν οι επικρατούντες μικροοργανισμοί σε κάποια μικροχλωρίδα και να αναγνωρισθούν ακόμη και μικροοργανισμοί που δεν μπορούν να απομονωθούν με καλλιέργεια, η δυνατότητα ανάλυσης μικροβίων που βρίσκονται σε μικρές συγκεντρώσεις είναι περιορισμένη. Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι για τη σύγκριση δειγμάτων μικροχλωρίδων από διαφορετικά άτομα, δεν είναι αναγκαίο πολλές φορές να γνωρίζουμε ποιοι μικροοργανισμοί είναι παρόντες, αλλά μόνο αν τα ηλεκτροφορητικά φάσματα των αμπλικονίων του συνόλου των 16S rrna κάθε μικροχλωρίδας είναι όμοια ή ανόμοια, καθώς και το βαθμό διαφοράς μεταξύ των δειγμάτων. Ειδικά για τη σύγκριση μικροβιωμάτων μεταξύ ομάδων μελέτης και αντιστοίχων μαρτύρων (όπως π.χ. για τη μελέτη της επίδρασης του περιβάλλοντος, της διατροφής ή της λήψης αντιβιοτικών), οι σχετικές μελέτες εστιάζουν στις ενδεχόμενες συνολικές διαφορές στη σύνθεση των μικροβιακών κοινοτήτων παρά στην αναγνώριση όλων των ειδών μικροβίων που υπάρχουν σε αυτές. 5. Τεχνικές αποτύπωσης (Fingerprinting) Προ της εφαρμογής των νέων μεθόδων αλληλούχισης επόμενης γενιάς (που περιγράφονται παρακάτω), οι ερευνητές στην προσπάθειά τους να μελετήσουν τις μικροχλωρίδες ανέπτυξαν διάφορες ευφυείς μεθόδους που βασίζονται στην ανάλυση του γονιδιακού αποτυπώματος (DNA fingerprinting). Ιδιαίτερα γνωστές είναι οι ακόλουθες τεχνικές: ηλεκτροφόρηση σε πηκτή με κλίση αποδιατακτικής ουσίας όπως η φορμαμίδη ή η ουρία (Denaturating Gradient Gel Electrophoresis - DGGE), ηλεκτροφόρηση σε πηκτή με βαθμίδωση θερμοκρασίας (Temperature gradient gel electrophoresis TGGE). Οι τεχνικές αυτές επιτρέπουν το διαχωρισμό τμημάτων DNA με ίδιο μοριακό βάρος αλλά με διαφορά στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων τους. Για παράδειγμα, με την DGGE μπορεί να γίνει διαχωρισμός σύνθετων μιγμάτων 16S rrna γονιδιακών αμπλικόνιων, που έχουν ίδιο μήκος, αλλά διαφορετικές DNA αλληλουχίες. 16 Επομένως, με βάση τις τεχνικές αυτές, μπορεί να γίνει σύγκριση τμημάτων DNA μεταξύ δειγμάτων διαφορετικών μικροχλωρίδων και έτσι, βρίσκει εφαρμογή στη μελέτη του Α.Μ.. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η σύγκριση μικροχλωρίδων ασθενών και υγιών ατόμων, ή εκείνη μεταξύ διαφόρων νόσων. 17,18 Έχουν το πλεονέκτημα ότι είναι ταχείες, και πολλά δείγματα μπορούν να αναλυθούν παράλληλα. 19 Όλες οι προαναφερθείσες τεχνικές θεωρούνται ημι-ποσοτικές, καθώς δεν επιτρέπουν τον ακριβή προσδιορισμό ποσοτήτων. Μειονέκτημα αποτελεί, επίσης, και η αδυναμία απευθείας φυλογενετικής αναγνώρισης εκτός αν εφαρμοστεί αλληλούχιση ή υβριδισμός ανιχνευτή Ταυτοποίηση βακτηρίων 6.1 Υβριδοποίηση ανιχνευτή Οι τεχνικές υβριδισμού ανιχνευτή (probe hybridization techniques) βασίζονται στον υβριδισμό συγκεκριμένων ολιγονουκλεοτιδικών ανιχνευτών με αλληλουχίεςστόχους βακτηριακού DNA. Οι ανιχνευτές ολιγονουκλεοτιδίων μπορεί να είναι συμπληρωματικοί γονιδίων βακτηρίων είτε σε επίπεδο βακτηριακού γένους/ είδους είτε σε ανώτερο ταξινομητικό επίπεδο (Φύλου, Ομοταξίας, Τάξης ή Οικογένειας). 3 Οι δύο βασικές τεχνικές που χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη τεχνολογία είναι ο φθορίζων in situ υβριδισμός (fluorescence in situ hybridization - FISH) και οι μικροσυστοιχίες DNA (DNA microarrays). Κύριος στόχος των μεθόδων αυτών αναφορικά με τη μελέτη του Α.Μ. είναι η φυλογενετική αναγνώριση των ειδών των μικροβίων σε αυτό, καθώς και η καταμέτρησή τους FISH Για τη μελέτη μικροχλωρίδων, στη μέθοδο αυτή χρησιμοποιούνται σημασμένοι με φθορίζουσα χρωστική ανιχνευτές ολιγονουκλεοτιδίων που υβριδοποιούν συμπληρωματικές αλληλουχίες-στόχους βακτηρίων, όπως το 16S rrna. Η τεχνική FISH μπορεί να εφαρμοσθεί κατευθείαν σε δείγματα κοπράνων. Ο συνδυασμός FISH και κυτταρομετρίας ροής έχει δείξει ότι προσφέρει υψηλή απόδοση κατά την ανάλυση του Α.Μ Η FISH χρησιμοποιήθηκε κυρίως για σύγκριση του Α.Μ. μεταξύ υγιών και ασθενών. 23 Πλεονεκτήματα της συγκεκριμένης τεχνικής είναι ότι είναι ημι-ποσοτική και γρήγορη, ενώ μειονέκτημα αποτελεί το ότι δεν είναι δυνατή η αναγνώριση άγνωστων ειδών βακτηρίων. Για τις τελευταίες περιπτώσεις, μπορούν να σχεδιαστούν ανιχνευτές που στοχοποιούν βακτήρια σε επίπεδο Φύλου, ώστε να υπάρχει τουλάχιστον μια αδρή ταξινόμηση των αγνώστων βακτηρίων DNA μικροσυστοιχίες Η τεχνολογία των DNA μικροσυστοιχιών (DNA microarrays) είναι υψηλής απόδοσης και παρέχει φυλογενετική αναγνώριση των μικροβίων του Α.Μ.. 24,25 Οι μέθοδοι αυτές βασίζονται σε ειδικούς κατά περίπτωση ολιγονουκλεοτιδικούς ανιχνευτές, που καθηλώνονται σε επιφάνεια από γυαλί ή πυρίτιο. Η προσθήκη σημασμένου με φθορίζουσα ουσία DNA που έχει εκχυλιστεί από δείγμα μικροχλωρίδας (π.χ. κόπρανα), ή αμπλικονίων (π.χ. 16s rrna) οδηγεί σε υβριδισμό με τους καθηλωμένους ειδικούς ανιχνευτές. Η ανάγνωση του αποτελέσματος γίνεται με σάρωση με ειδικές συσκευές laser. Οι DNA μικοσυστοιχίες χρη- VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

10 ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΙΚΡΟΒΙΩΜΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ σιμοποιούνται για σύγκριση της μικροχλωρίδας μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών Εμπορικά διαθέσιμες DNA μικροσυστοιχίες που βασίζονται στην αρχή αυτή χρησιμοποιούνται για την μελέτη των μικροχλωρίδων του ανθρώπου όπως το HITChip της εταιρείας Agilent Technologies και το PhyloChip της εταιρείας Affymetrix. Στα πλεονεκτήματα της τεχνολογίας αυτής συγκαταλέγονται η ταχύτητα, το γεγονός ότι είναι ημι-ποσοτική μέθοδος, καθώς και ότι τα δείγματα μπορούν να ελεγχθούν για όλα τα γνωστά είδη μικροβίων ταυτόχρονα. Από την άλλη, μειονέκτημα μπορεί να αποτελέσει η υβριδοποίηση πολλαπλών ανιχνευτών σε ένα στόχο, ενώ είδη βακτηρίων σε χαμηλούς πληθυσμούς στο Α.Μ. μπορεί να είναι δύσκολο να εντοπιστούν, ακόμα και αν υπάρχουν διαθέσιμοι σχετικοί ιχνηθέτες Αλληλούχιση επόμενης γενιάς Η αλληλούχιση επόμενης γενιάς (Next Generation Sequencing) είναι μία πρόσφατη τεχνολογία με την οποία πραγματοποιείται προσδιoρισμός αλληλουχιών DNA με υψηλή απόδοση αλλά και με χαμηλό κόστος. Παραδείγματα τέτοιων συσκευών αλληλούχισης επόμενης γενειάς είναι: 454 Pyrosequencing (Roche Diagnostics GMBH Ltd, Mannheim Germany), Illumina MiSeq και HiSeq (Illumina) και SOLiD4, Ion torrent και Ion Proton (Life Technologies), καθώς και Heliscope (Helicos Biosciences). Με τη χρήση των συσκευών αλληλούχισης επόμενης γενιάς μεγάλος αριθμός τμημάτων DNA μπορούν να αλληλουχηθούν παράλληλα, δηλαδή ταυτόχρονα και στην ίδια αντίδραση. Η αντίδραση αυτή καλείται μαζική παράλληλη αλληλούχιση. Η πυροαλληλούχιση (pyrosequencing), η παλαιότερη από τις τεχνολογίες αλληλούχισης επόμενης γενιάς, μπορούσε να αλληλουχίσει 500 εκατομμύρια βάσεις, με ακρίβεια 99% σε ένα μόλις τρέξιμο 28 και η απόδοσή της ήταν 2000 φορές μεγαλύτερη σε σχέση με την αλληλούχιση κατά Sanger. Οι πιo πρόσφατες συσκευές έχουν πολύ μεγαλύτερη απόδοση, αν και η παρακολούθηση των τεχνολογικών εξελίξεων στον τομέα αυτό είναι δύσκολη, καθόσον βελτιώσεις των μεθόδων αυτών ανακοινώνονται σχεδόν κάθε μήνα Απευθείας αλληλούχιση του 16S rrna αμπλικονίων γονιδίων Η εισαγωγή των συσκευών αλληλούχισης επόμενης γενιάς στην ανάλυση του 16S rrna των βακτηρίων μίας μικροβιακής κοινότητας έχει φέρει επανάσταση στις δυνατότητες της μεθόδου τόσο στο κόστος όσο και στην έκταση της ανάλυσης. Οι δύο καθοριστικές βελτιώσεις είναι η ανάλυση δειγμάτων χωρίς την ανάγκη κλωνοποίησης που είναι χρονοβόρα και κοπιαστική, καθώς και η ταχύτητα αλληλούχισης. 5 Μέχρι σήμερα, η κύρια εφαρμογή της μεθόδου αλληλούχισης επόμενης γενιάς για τον προσδιoρισμό της αλληλουχίας των αμπλικονίων 16S rrna στο σύνολο των μικροβίων σύνθετων μικροβιακών χλωρίδων είναι η σύγκριση του Α.Μ. σε διαφορετικές νοσολογικές καταστάσεις. Παραδείγματα αποτελούν η σύγκριση του εντερικού μικροβιώματος μεταξύ αδύνατων και παχύσαρκων ατόμων 29, όπως επίσης και η ανίχνευση της επίδρασης των αντιβιοτικών στο Α.Μ.. 30 Σε άλλη μελέτη, η σύγκριση ασθενών με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ) και υγιών 31 έδειξε ότι το Α.Μ. των ασθενών με ΣΕΕ, δημιουργεί δύο υποσύνολα. Το πρώτο έχει μη φυσιολογικό και μάλιστα αυξημένο Α.Μ., ενώ το δεύτερο παρόμοιο με τους υγιείς Α.Μ. Το ενδιαφέρον στη μελέτη αυτή είναι ότι οι ασθενείς με ΣΕΕ και φυσιολογικό αριθμό Α.Μ. παρουσίαζαν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης ή/ και άγχους. Επομένως, εύκολα γίνεται κατανοητή η χρησιμότητα και η προοπτική της αλληλούχισης επόμενης γενιάς στη μελέτη της παθοφυσιολογίας όχι μόνο του ΣΕΕ, αλλά και γενικότερα ποικίλων νοσολογικών οντοτήτων, όπως περιγράφηκε σε προηγούμενη ανασκόπηση Μικροβιακή μαζική (shotgun) αλληλούχιση και μεταγονιδιωματική Στη σημερινή της απλοποιημένη περιγραφή η μεταγονιδιωματική ανάλυση ορίζεται ως η ανάλυση της γονιδιακής σύστασης μίας μικροβιακής κοινότητας με χρήση πειραματικών και υπολογιστικών μεθόδων, οι οποίες επιτρέπουν την ανάγνωση του γονιδιώματος των μικροοργανισμών, χωρίς την ανάγκη καλλιέργειας. Η σύγχρονη μεταγονιδιωματική ανάλυση αναπτύχθηκε από μη καλλιεργητικές μεθόδους και στοχεύει στην απάντηση ερωτημάτων, όπως ποια είδη μικροβίων περιέχονται σε μια μικροχλωρίδα και σε ποια ποσότητα το καθένα. Όπως είδαμε προηγουμένως, η χρήση της τεχνολογίας του 16S rrna έχει συνδράμει σε μεγάλο βαθμό στην κατανόηση της σύνθεσης του Α.Μ. και έχει επιτρέψει τη σύγκριση του Α.Μ. μεταξύ υγιών και ασθενών ατόμων, όμως δεν έχει απαντήσει στο ερώτημα κατά πόσο οι παρατηρούμενες διαφορές στη σύνθεση του Α.Μ. είναι η αιτία ή το αποτέλεσμα της ασθένειας. Η μεταγονιδιωματική αντιπροσωπεύει την πλέον πρόσφατη ανάπτυξη στην ανάλυση του Α.Μ. και πιστεύεται ότι θα απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα. Η τεχνική της μεταγονιδιωματικής περιγράφτηκε για πρώτη φορά το 1998 από την Handelsman και συν. όταν χρησιμοποίησε τον όρο σε μία μελέτη σχετική με τη χλωρίδα του εδάφους. 32 Έκτοτε, η μεταδονιδιωματική έχει χρησιμοποιηθεί στην παγκόσμια προσπάθεια διερεύνσης των μικροοργανισμών που ζουν στους ωκεανούς 33, τη μελέτη της εντερικής μικροχλωρίδας 34 και σε μελέτες που περιλαμβάνουν το Human Microbiome Project (HMP), το οποίο έχει χρηματοδοτηθεί από τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

11 Φ. ΓΥΠΑΣ, Α.-Φ. Α. ΜΕΝΤΗΣ Η μαζική αλληλούχιση μίας μικροχλωρίδας περιλαμβάνει τον προσδιορισμό της αλληλουχίας του γονιδιώματος του συνόλου των μικροβίων της. Αυτό επιτυγχάνεται με μαζική παράλληλη αλληλούχιση ολοκλήρου του γονιδιώματος των μικροβίων που περιέχονται σε ένα δείγμα. Η μέθοδος αυτή, όπως υποδηλώνει το όνομά της, περιλαμβάνει τυχαία τμηματοποίηση του DNA, αλληλούχιση των DNA τμημάτων που προκύπτουν και με το κατάλληλο λογισμικό σύνθεση των αλληλοκαλυπτόμενων αλληλουχιών σε μία συνεχή αλληλουχία (Εικόνα 1). Προετοιμασία του δείγματος Προσδιορισμός αλληλουχιών (NGS) Ανάλυση με τη βοήθεια της βιοπληροφορικής Εκχύλιση ολικού DNA από το κλινικό δείγμα, ανάλογα με την μικροχλωρίδα π.χ. κόπρανα, σίελος, φαρυγγικό επίχρισμα Παράλληλη αλληλούχιση με συσκευή επόμενης γενιάς Αρχικός υπολογιστικός καθαρισμός αλληλουχιών π.χ. ευκαρυωτικών, χιμαιρών και επαναληπτικών αλλουλουχιών Υπολογιστική σύνθεση αλληλουχιών από μικρότερες επικαλυπτόμενες αλληλουχίες Στοίχιση αλληλουχιών και σύγκριση με αλληλουχίες ιών σε βάσεις δεδομένων (π.χ. ΒLAST) 12 Aναγνώριση και ταυτοποίηση μικροβίων Εικόνα 1 Στάδια μεταγονιδιωματικής ανάλυσης μικροχλωρίδων Το πλεονέκτημα της μαζικής αλληλούχισης σε σχέση με άλλες τεχνικές είναι ότι εκτός από την γενετική ποικιλότητα, δηλαδή τη σύνθεση μίας μικροχλωρίδας, όπως η εντερική, αποκαλύπτεται και το σύνολο των γονιδίων των μικροβίων που υπάρχουν σε αυτή και επομένως μπορεί να εξαχθεί συμπέρασμα για την λειτουργία της μικροχλωρίδας. Πληροφορίες πάνω σε αυτά τα δύο χαρακτηριστικά επιτρέπουν τη συσχέτιση μεταξύ του Α.Μ. του γαστρεντερικού συστήματος και υγιών ή νοσογόνων καταστάσεων. 36 Στους περιορισμούς της μεθόδου περιλαμβάνεται το κόστος, ενώ παράλληλα η διαχείριση και ανάλυση του μεγάλου όγκου δεδομένων που προκύπτουν απαιτεί εξελιγμένα υπολογιστικά συστήματα και προγράμματα λογισμικού, καθώς και ειδικευμένο προσωπικό στη βιοπληροφορική ανάλυση, με συνέπεια να μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο σε εξειδικευμένα εργαστήρια. Οι Manichanh και συν. 37 ήταν η πρώτη ερευνητική ομάδα που χρησιμοποίησε μεταγονιδιωματικές τεχνικές, για να αλληλουχίσει κλωνοποιημένα τμήματα του Α.Μ.. Συνέκριναν δείγματα κοπράνων από υγιείς εθελοντές και ασθενείς με νόσο Crohn και διαπίστωσαν ότι τα βακτήρια του Φύλου Firmicutes ήταν λιγότερα στη μικροχλωρίδα των ασθενών με νόσο Crohn. Έκτοτε ακολούθησε μεγάλος αριθμός μελετών με την χρήση της μεταγονιδιωματικής για τον χαρακτηρισμό των μικροχλωρίδων σε νόσο και φυσιολογική κατάσταση. Μεταγονιδιωματική ανάλυση έχει χρησιμοποιηθεί και για τον χαρακτηρισμό των ιών (ιώματος) που ευρίσκονται στην εντερική χλωρίδα. 3,34 VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

12 ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΙΚΡΟΒΙΩΜΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ Συμπεράσματα Η απάντηση στην ερώτηση ποια είναι η προτιμητέα μέθοδος από αυτές που έχουν περιγραφεί δεν μπορεί να είναι μία. Κάθε μία από τις παραπάνω τεχνικές βρίσκει διαφορετική εφαρμογή στη μελέτη του Α.Μ. και ανάλογα με τα δεδομένα του προβλήματος πρέπει να γίνεται σωστή επιλογή της κατάλληλης ή των κατάλληλων μεθόδων (Πίνακας 1). Κύρια κριτήρια είναι το κόστος και το απαιτούμενο βάθος της εκάστοτε ανάλυσης. H DDGE είναι μία χρήσιμη τεχνική για την ταχεία αξιολόγηση της σύστασης του Α.Μ. και είναι αρκετά βολική για μία πρώτη σύγκριση πολλαπλών δειγμάτων π.χ. για την παρουσία ή όχι διαφορών σε ασθενείς σε σύγκριση με ομάδα μαρτύρων. Αν και είναι σχετικά εύκολο να υπολογισθεί το ολικό βακτηριακό φορτίο των γνωστών μικροβίων σε μία μικροχλωρίδα με την rpcr, παρουσιάζονται δυσκολίες όταν πρέπει να σχεδιασθούν εκκινητές και ανιχνευτές για ανεπαρκώς χαρακτηρισμένα βακτηριακά είδη. Η FISH μπορεί, επίσης, να χρησιμοποιηθεί για αυτό το σκοπό και είναι διαθέσιμοι ανιχνευτές στόχοι οι οποίοι έχουν σχεδιαστεί για συγκεκριμένα φύλα ή είδη. Οι ανωτέρω μέθοδοι έχουν το μειονέκτημα ότι μπορούν να χρησιμποιηθούν για γνωστούς μικροοργανισμούς αλλά δεν μπορούν να αναγνωρίσουν άγνωστους μικροοργανισμούς. Αναμφισβήτητα, σήμερα οι πλέον χρησιμοποιούμενες μέθοδοι είναι αυτές που βασίζονται στις τεχνικές αλληλούχισης επόμενης γενιάς. Αυτό έχει συμβεί λόγω της σημαντικής μείωσης στο κόστος, αλλά και της διαρκούς εξέλιξης των τεχνικών αυτών. Οι περισσότερες βασίζονται στην ανάλυση της αλληλουχίας του 16S rrna γονιδίου, το οποίο είναι επαρκώς συντηρημένο μεταξύ των ποικίλων μικροβιακών ειδών, αλλά αποκλίνει αρκετά ώστε να επιτρέπει φυλογενετική αναγνώριση. Πιο σύγχρονες ανεξάρτητες από καλλιέργεια τεχνικές περιλαμβάνουν την αλληλούχιση επόμενης γενιάς και τη μαζική μικροβιακή αλληλούχιση. Οι συγκεκριμένες τεχνικές έχουν το πλεονέκτημα ότι είναι υψηλής απόδοσης, χαρακτηρίζουν φυλογενετικά τα στοιχεία μικροχλωρίδας και υπολογίζουν τις σχετικές αναλογίες των οργανισμών που υπάρχουν. Ευχαριστίες Ευχαριστούμε τον Δρ. Ανδρέα Φ. Μεντή για τη συμβολή του στην τελική διαμόρφωση του κειμένου. Πίνακας 1 Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα τεχνικών μελέτης του ανθρώπινου μικροβιώματος (Α.Μ.) Τεχνική Περιγραφή Πλεονεκτήματα Μειονεκτήματα Καλλιέργεια Απομόνωση βακτηρίων σε Φτηνή, ημιποσοτική, Κοπιώδης, <30% των θρεπτικά υποστρώματα πρόσφατες βελτιώσεις μικροβίων του Α.Μ. καλλιεργήσιμα rpcr Ενίσχυση και ποσοτικοποίηση του 16S Ταχεία, ταυτοποίηση και Όχι ταυτοποίηση rrna και άλλων βακτηριακών γονιδίων. ποσοτικοποίηση βακτηρίων αγνώστων μικροοργανισμών DGGE/TGGE Ηλεκτροφορητικός διαχωρισμός των 16S Γρήγορη, ημι-ποσοτική, Όχι ταυτοποίηση αγνώστων rrna αμπλικονίων με χρήση οι ζώνες μπορούν να βακτηρίων μετουσιωτικής ουσίας / θερμοκρασίας χρησιμοποιηθούν για αντιστοίχως. περαιτέρω ανάλυση FISH Σημασμένοι με φθορίζουσα χρωστική Ταυτοποίηση και Δε μπορεί να ανιχνεύσει ανιχνευτές ολιγονουκλεοτιδίων υβριδίζουν τυποποίηση βακτηρίων, άγνωστα είδη βακτηρίων. σε συμπληρωματικές 16S rrna ημιποσοτική αλληλουχίες-στόχους. Βελτίωση με συνδυασμό με κυτταρομετρία ροής DNA Σημασμένοι με φθορίζουσα χρωστική Ταυτοποίηση και τυπο- Διασταυρούμενη υβριδοποίημικροσυστοιχίες ανιχνευτές ολιγονουκλεοτιδίων, ποίηση βακτηρίων, ση, δυσκολία ανίχνευσης υβριδοποιούνται με συμπληρωματικές ημιποσοτική, γρήγορη. βακτηρίων σε μικρούς αλληλουχίες. Ο φθορισμός ανιχνεύεται πληθυσμούς στο δείγμα με laser. Αναγνώριση Κλωνοποίηση ολόκληρου του 16S rrna Ταυτοποίηση και τυπο- Επίπονη, δαπανηρή, ανάγκη βακτηρίων βάσει αμπλικονίου, αλληλούχιση κατά Sanger ποίηση βακτηρίων, κλωνοποίησης 16S rrna γονιδίου ποσοτική Άμεση αλλη- Μαζική παράλληλη αλληλούχιση του Ταυτοποίηση, τυποποίηση Δαπανηρή, επίπονη λούχιση 16S 16S rrna αμπλικονίου. βακτηρίων, ποσοτική, ταχεία, rrna γονιδίου αναγνώριση άγνωστων βακτηρίων. 13 Μαζική Μαζική παράλληλη αλληλούχιση Ταυτοποίηση και τυπο- Δαπανηρή. Ανάλυση των αλλουλούχιση ολόκληρου του γονιδιώματος του συνόλου ποίηση βακτηρίων, δεδομένων υπολογιστικά μικροβιώματος μικροβίων μικροχλωρίδας ποσοτική απαιτητική ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

13 Φ. ΓΥΠΑΣ, Α.-Φ. Α. ΜΕΝΤΗΣ Summa ry Ηuman microbiome and the methods of its study - metagenomics F. Gypas 1, A-F. Α. Mentis 2 1 Faculty of Biology, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece 2 Public Health Laboratories, Hellenic Pasteur Institute, Athens, Greece The commensal bacteria (and their genes, -the human microbiome) living in the different cavities of the human body, and, especially those in the intestine, interact with each other and with the host systems. The structure and dynamics of the microbial communities are the focus of intense studies. Until 1990, culture was the only available method to characterize the composition of each microflora, but since then, culture-independent techniques have been developed. Sequencing of cloned 16S bacterial ribosomal RNA gene, polymerase chain reaction, fingerprinting methods, FISH and DNA microarrays have been used to compare the microflora between healthy individuals and patients. However, all these techniques have limitation in identifying unknown species. The recent introduction of next-generation sequencing technique and its use for direct sequencing of the 16S rrna gene amplicons or microbial shotgun sequencing, followed by bioinformatics analysis (metagenomics), has boosted our ability to study the complex ecosystems of the human microbiome. In this review, the techniques currently used for the study of the human microbiota and their relative strength and weaknesses are described briefly. 14 Key words Human microbiome; gut microflora; metagenomics Βιβλιογραφία 1. Clemente J, Ursell L, Parfrey L, Knight R. The impact of the gut microbiota on human health: An integrative view. Cell 2012; 148: Sekirov I, Russell SL, Antunes LC, Finlay BB. Gut microbiota in health and disease. Physiol Rev 2010; 90: Mentis A.-F.A., Gypas F., Mentis A.F. Human enteric microbiome: Its role in health and disease. Arch Hell Med 2013; 30: Tremaroli V, Baeckhed F. Functional interactions between the gut microbiota and host metabolism. Nature 2012; 489: Weinstock G. Genomic approaches to studying the human microbiota. Nature 2012; 489: Eckburg PB, Bik EM, Bernstein CN, Purdom E, Dethlefsen L, Sargent M, et al. Diversity of the human intestinal microbial flora. Science 2005; 308: Guarner F, Malagelada JR. Gut flora in health and disease. Lancet 2003; 361: Lagier J, Armougom F, Million M, Hugon P, Pagnier I, Robert C, et al. Microbial culturomics: paradigm shift in the human gut microbiome study. Clin Microbiol Infect 2012; 18: Mariat D, Firmesse O, Levenez F, Guimaraes V, Sokol H, Dore J, et al. The Firmicutes/Bacteroidetes ratio of the human microbiota changes with age. BMC Microbiol 2009; 9:123. VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

14 ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΙΚΡΟΒΙΩΜΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ 10. Bartosch S, Fite A, Macfarlane GT, McMurdo ME. Characterization of bacterial communities in feces from healthy elderly volunteers and hospitalized elderly patients by using real-time PCR and effects of antibiotic treatment on the fecal microbiota. Appl Environ Microbiol 2004; 70: Zwielehner J, Liszt K, Handschur M, Lassl C, Lapin A, Haslberger AG. Combined PCR-DGGE fingerprinting and quantitative-pcr indicates shifts in fecal population sizes and diversity of Bacteroides, bifidobacteria and Clostridium cluster IV in institutionalized elderly. Exp Gerontol 2009; 44: Jalanka-Tuovinen J, Salonen A, Nikkila J, Immonen O, Kekkonen R, Lahti L, et al. Intestinal microbiota in healthy adults: temporal analysis reveals individual and common core and relation to intestinal symptoms. PLoS One 2011; 6:e Rajendhran J, Gunasekaran P. Microbial phylogeny and diversity: small subunit ribosomal RNA sequence analysis and beyond. Microbiol Res 2011; 166: Benson DA, Cavanaugh M, Clark K, Karsch- Mizrachi I, Lipman DJ, Ostell J, et al. GenBank. Nucleic Acids Res 2013; 41:D Maidak BL, Olsen GJ, Larsen N, Overbeek R, Mc- Caughey MJ, Woese CR. The Ribosomal Database Project (RDP). Nucleic Acids Res 1996; 24: Muyzer G, de Waal EC, Uitterlinden AG. Profiling of complex microbial populations by denaturing gradient gel electrophoresis analysis of polymerase chain reaction-amplified genes coding for 16S rrna. Appl Environ Microbiol 1993; 59: Zoetendal EG, von Wright A, Vilpponen-Salmela T, Ben-Amor K, Akkermans AD, de Vos WM. Mucosa-associated bacteria in the human gastrointestinal tract are uniformly distributed along the colon and differ from the community recovered from feces. Appl Environ Microbiol 2002; 68: Noor SO, Ridgway K, Scovell L, Kemsley EK, Lund EK, Jamieson C, et al. Ulcerative colitis and irritable bowel patients exhibit distinct abnormalities of the gut microbiota. BMC Gastroenterol 2010,10: Muyzer G. DGGE/TGGE a method for identifying genes from natural ecosystems. Curr Opin Microbiol 1999; 2: Rigottier-Gois L, Bourhis AG, Gramet G, Rochet V, Dore J. Fluorescent hybridisation combined with flow cytometry and hybridisation of total RNA to analyse the composition of microbial communities in human faeces using 16S rrna probes. FEMS Microbiol Ecol 2003; 43: Zoetendal EG, Ben-Amor K, Harmsen HJ, Schut F, Akkermans AD, de Vos WM. Quantification of uncultured Ruminococcus obeum-like bacteria in human fecal samples by fluorescent in situ hybridization and flow cytometry using 16S rrna-targeted probes. Appl Environ Microbiol 2002; 68: Moter A, Gobel UB. Fluorescence in situ hybridization (FISH) for direct visualization of microorganisms. J Microbiol Methods 2000; 41: Kleessen B, Kroesen AJ, Buhr HJ, Blaut M. Mucosal and invading bacteria in patients with inflammatory bowel disease compared with controls. Scand J Gastroenterol 2002; 37: Palmer C, Bik EM, Eisen MB, Eckburg PB, Sana TR, Wolber PK, et al. Rapid quantitative profiling of complex microbial populations. Nucleic Acids Res 2006; 34:e Palmer C, Bik EM, DiGiulio DB, Relman DA, Brown PO. Development of the human infant intestinal microbiota. PLoS Biol 2007; 5:e Rajilic-Stojanovic M, Heilig HG, Molenaar D, Kajander K, Surakka A, Smidt H, et al. Development and application of the human intestinal tract chip, a phylogenetic microarray: analysis of universally conserved phylotypes in the abundant microbiota of young and elderly adults. Environ Microbiol 2009; 11: Rajilic-Stojanovic M, Maathuis A, Heilig HG, Venema K, de Vos WM, Smidt H. Evaluating the microbial diversity of an in vitro model of the human large intestine by phylogenetic microarray analysis. Microbiology 2010; 156: Voelkerding KV, Dames SA, Durtschi JD. Next-generation sequencing: from basic research to diagnostics. Clin Chem 2009; 55: Turnbaugh PJ, Hamady M, Yatsunenko T, Cantarel BL, Duncan A, Ley RE, et al. A core gut microbiome in obese and lean twins. Nature 2009; 457: Dethlefsen L, Huse S, Sogin ML, Relman DA. The pervasive effects of an antibiotic on the human gut microbiota, as revealed by deep 16S rrna sequencing. PLoS Biol 2008; 6:e Jeffery IB, O'Toole PW, Ohman L, Claesson MJ, Deane J, Quigley EM, et al. An irritable bowel syndrome subtype defined by species-specific alterations in faecal microbiota. Gut 2012; 61: Handelsman J, Rondon MR, Brady SF, Clardy J, Goodman RM. Molecular biological access to the chemistry of unknown soil microbes: a new frontier for natural products. Chem Biol 1998; 5:R Venter JC, Remington K, Heidelberg JF, Halpern AL, Rusch D, Eisen JA, et al. Environmental genome shotgun sequencing of the Sargasso Sea. Science 2004; 304: Breitbart M, Hewson I, Felts B, Mahaffy JM, Nulton J, Salamon P, et al. Metagenomic analyses of an uncultured viral community from human feces. J Bacteriol 2003; 185: Peterson J, Garges S, Giovanni M, McInnes P, Wang L, Schloss JA, et al. The NIH Human Microbiome Project. Genome Res 2009; 19: De Vos WM. Mining the microbes--the human mi- 15 ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

15 Φ. ΓΥΠΑΣ, Α.-Φ. Α. ΜΕΝΤΗΣ crobiome as model. Microb Biotechnol 2009; 2: Manichanh C, Rigottier-Gois L, Bonnaud E, Gloux K, Pelletier E, Frangeul L, et al. Reduced diversity of faecal microbiota in Crohn's disease revealed by a metagenomic approach. Gut 2006; 55: VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

16 Α ν α σ κ ό π η σ η Πνευμονιόκοκκος και νέες προσεγγίσεις πρόληψης της πνευμονιοκοκκικής νόσου Θ. Λαγκούση 1, Ι. Ρούτσιας 2, Α. Τσακρής 2, Μ. Παπαγρηγορίου-Θεοδωρίδου 1, Β. Σπούλου 1 1 Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Τμήμα Λοιμώξεων «ΜΑΚΚΑ», Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία», Αθήνα 2 Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Περίληψη 17 Ο στρεπτόκοκκος της πνευμονίας (πνευμονιόκοκκος, streptococcus pneumoniae) ευθύνεται για σημαντικότατη νοσηρότητα και θνητότητα παγκόσμια, κυρίως σε παιδιά ηλικίας κάτω των 2 ετών, σε ηλικιωμένους (>65 ετών) και σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς. Τα μέχρι τώρα κυκλοφορούντα εμβόλια βασίζονται στην παραγωγή αντισωμάτων έναντι πολυσακχαριτών της κάψας του πνευμονιόκοκκου. Αυτά τα εμβόλια αν και έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου από τους ορότυπους που περιλαμβάνονται σε αυτά, έχουν κάποια μειονεκτήματα. Συγκεκριμένα, το υψηλό κόστος παραγωγής τους καθιστά δύσκολη τη χρήση τους κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Παράλληλα, η ευρεία χρήση του 7-δύναμου συζευγμένου πολυσακχαριδικού εμβολίου την τελευταία δεκαετία αν και οδήγησε σε σημαντική μείωση των περιπτώσεων διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης από τους 7 ορότυπους που περιλαμβάνονται σε αυτό, έφερε στο προσκήνιο κάποιους άλλους ορότυπους που δεν περιλαμβάνονται σε αυτό και χαρακτηρίζονται από σημαντική διεισδυτική ικανότητα και αυξημένη ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά (φαινόμενο της αντικατάστασης). Έτσι, το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας στράφηκε προς άλλες στρατηγικές καταπολέμησης της πνευμονιοκοκκικής νόσου, οι οποίες περιγράφονται στην παρούσα ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

17 Θ. ΛΑΓΚΟΥΣΗ, Ι. ΡΟΥΤΣΙΑΣ, Α. ΤΣΑΚΡΗΣ, Μ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΟΥ-ΘΕΟΔΩΡΙΔΟΥ, Β. ΣΠΟΥΛΟΥ μελέτη. Αυτές οι προσεγγίσεις για τα νέα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια αφορούν τη βελτίωση της τεχνολογίας των συζευγμένων πολυσακχαριδικών εμβολίων, το σχεδιασμό εμβολίων που περιέχουν πρωτεΐνες οι οποίες είναι κοινές σε όλους τους οροτύπους αλλά και εμβολίων που περιέχουν νεκρά ολοκυτταρικά βακτήρια, ώστε να παρέχουν ευρεία προστασία έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου ανεξάρτητα από τον ορότυπο. Επιπλέον, γίνεται αναφορά στην αλληλεπίδραση ξενιστή-βακτηρίου και την ανοσολογική απάντηση του ξενιστή κατά τη διάρκεια της πνευμονιοκοκκικής νόσου. Λέξεις κλειδιά πνευμονιόκοκκος, πνευμονιοκοκκικά εμβόλια, πνευμονιοκοκκικές πρωτεΐνες, προκλινικές μελέτες. Υπεύθυνος αλληλογραφίας Ιωάννης Ρούτσιας, Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή Παν/μίου Αθηνών Μ. Ασίας 75, , Αθήνα τηλ: fax: Πνευμονιόκοκκος: Μια απειλή για τη δημόσια υγεία Ο στρεπτόκοκκος της πνευμονίας (πνευμονιόκοκκος, streptococcus pneumoniae) ευθύνεται για σημαντικότατη θνητότητα και νοσηρότητα παγκόσμια (>1.5 εκατομμύρια θάνατοι), κυρίως σε παιδιά ηλικίας κάτω των 2 ετών, σε ηλικιωμένους (>65 ετών) και σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς [1]. O πνευμονιόκοκκος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αίτια διεισδυτικών λοιμώξεων που είναι απειλητικές για τη ζωή όπως σηψαιμία, μηνιγγίτιδα, βακτηριαιμία, πνευμονία με βακτηριαιμία ή/και εμπύημα, αλλά και μη διεισδυτικών λοιμώξεων όπως πνευμονία, οξεία μέση ωτίτιδα (ΟΜΩ) και παραρρινοκολπίτιδα. 1 Οι μη διεισδυτικές λοιμώξεις είναι βέβαια πιο ήπιες αλλά είναι πολύ πιο διαδεδομένες και αποτελούν αιτία εκτεταμένης χρήσης αντιβιοτικών στην κοινότητα. Η μεγάλη επίπτωση της πνευμονιοκοκκικής νόσου αλλά και η αυξανόμενη αντοχή στα αντιβιοτικά οδήγησαν τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) να αναδείξει την πνευμονιοκοκκική νόσο ως την πρώτη σε συχνότητα αιτία θανάτου που μπορεί να προληφθεί με εμβολιασμό. 2 Πνευμονιόκοκκος: Ένα πολύπλοκο παθογόνο Ο πνευμονιόκοκκος απομονώθηκε για πρώτη φορά το 1881 και είναι ένας Gram-θετικός διπλόκοκκος με χαρακτηριστικό λογχοειδές σχήμα που περιβάλλεται από μία πολυσακχαριδική κάψα. Η κάψα αποτελεί τη βάση για την κατάταξη του βακτηρίου σε πάνω από 90 διαφορετικούς ορότυπους, από τους οποίους περίπου οι μισοί είναι παθογόνοι. Ο κάθε πολυσακχαρίτης διαφέρει ως προς τη χημική του σύσταση, τις ανοσολογικές του ιδιότητες και την παθογονικότητά του και επάγει την παραγωγή ειδικών για κάθε ορότυπο αντισωμάτων. 3 Ο πνευμονιόκοκκος είναι ιδιαίτερα ευέλικτος υπό την ανοσολογική πίεση και υπόκειται σε συχνές γενετικές μεταλλάξεις και ποικίλους γενετικούς ανασυνδυασμούς μεταξύ των διαφορετικών ορότυπων επιτρέποντας ένα ευρύ φάσμα γενετικού προφίλ. 4 Κυκλοφορούντα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια Η πνευμονιοκοκκική νόσος προλαμβάνεται με συστηματικό αντιπνευμονιοκοκκικό εμβολιασμό. Τα πρώτα κυκλοφορούντα εμβόλια έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου στηρίζονταν στην παραγωγή οψωνοφαγοκυτταρικών αντισωμάτων ειδικών για τους πολυσακχαρίτες της κάψας του βακτηρίου. Αρχικά, κυκλοφόρησε το 23-δύναμο Pneumovax 23 (Merck) πνευμονιοκοκκικό εμβόλιο το οποίο περιείχε πολυσακχαρίτες 23 διαφορετικών οροτύπων (1, 2, 3, 4, 5, 6B, 7F, 8, 9N, 9V, 10A, 11A, 12F, 14, 15B, 17F, 18C, 19A, 19F, 20, 22F, 23F, 33F). Το Pneumovax 23 προσφέρει προστασία έναντι της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης και συστήνεται σε παιδιά ηλικίας άνω των 2 ετών, στους ηλικιωμένους και σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς. Ωστόσο, η παραγωγή των αντισωμάτων είναι θυμοανεξάρτητη με αποτέλεσμα το Pneumovax 23 να μην είναι ανοσογονικό σε παιδιά ηλικίας κάτω των 2 ετών και να μην αφήνει ανοσολογική μνήμη. Έτσι, η προστασία που παρέχει το συγκεκριμένο εμβόλιο είναι περιορισμένης διάρκειας και απαιτούνται επαναλαμβανόμενοι εμβολιασμοί, γεγονός που συνδέθηκε με το φαινόμενο της υποαπαντητικότητας (hyporesponsiveness) καθώς εξαντλείται η δεξαμενή των Β μνημονικών κυττάρων. 5 Επιπλέον, το VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

18 ΠΝΕΥΜΟΝΙΟΚΟΚΚΟΣ ΚΑΙ ΕΜΒΟΛΙΑ Pneumovax 23 είναι αποτελεσματικό μόνο ενάντια της βακτηριαιμίας και της μηνιγγίτιδας στους ηλικιωμένους και όχι ενάντια της πνευμονίας που είναι η πιο συχνή νόσος σε αυτήν την ηλικιακή ομάδα. 6 Το 2000 κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, και αργότερα σε πολλές χώρες της Ευρώπης το 7-δύναμο, συζευγμένο πολυσακχαριδικό εμβόλιο (PCV7, Prevnar), αρχικά από τη Weyth και στη συνέχεια από τη Pfizer. Το εμβόλιο αυτό περιείχε πολυσακχαρίτες 7 διαφορετικών οροτύπων (4, 6B, 9V, 14, 18C, 19F, 23F) συζευγμένων με μία πρωτεΐνηφορέα (CRM197) που αποτελεί ένα κοινό T-λεμφοκυτταρικό επίτοπο της διφθεριδικής τοξίνης. Η σύζευξη των πολυσακχαριτών με μία πρωτεΐνη-φορέα βελτίωσε σημαντικά τις ανοσολογικές ιδιότητες των πολυσακχαριδικών αντιγόνων προσφέροντας μεγαλύτερη ανοσογονικότητα στις μικρές ηλικίες και στους ανοσοκατασταλμένους ασθενείς και μεγαλύτερης διάρκειας προστασία λόγω της θυμοεξαρτώμενης ανοσολογικής απάντησης. Το PCV7 οδήγησε σε μείωση της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης στα παιδιά και της πνευμονίας, της ΟΜΩ και της ρινογαρυγγικής φορείας από τους ορότυπους του εμβολίου, τόσο στους εμβολιασθέντες πληθυσμούς, όσο και στις μη εμβολιασθείσες ηλικιακές ομάδες, ιδίως σε παιδιά κάτω των 2 ετών και σε ηλικιωμένους άνω των 50 ετών επιτυγχάνοντας σημαντική προστασία της κοινότητας (φαινόμενο της ανοσίας της αγέλης). 7,8 Ωστόσο, το εμβόλιο αυτό έχει αρκετά μειονεκτήματα. Συγκεκριμένα, είναι περιορισμένος ο αριθμός των πολυσακχαριτών που μπορούν να συζευχθούν με την πρωτεΐνη-φορέα, καλύπτοντας ένα μικρό μόνο ποσοστό από τους παθογόνους ορότυπους. Μάλιστα, το ποσοστό αυτό φτάνει μόλις το 25% στις αναπτυσσόμενες χώρες λόγω της διαφορετικής επιδημιολογίας της πνευμονιοκοκκικής νόσου μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών. 9 Ένα άλλο μειονέκτημα του PCV7 είναι η εμφάνιση νέων ορότυπων που δεν περιλαμβάνονται στο εμβόλιο π.χ. οι ορότυποι 1, 19A, 3, 6A και 7F (φαινόμενο της αντικατάστασης), που μάλιστα συνδέθηκαν με πιο σοβαρές μορφές της νόσου (π.χ. πνευμονία με εμπύημα) και με μεγαλύτερη αντοχή στα αντιβιοτικά. 10 Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, κυκλοφόρησαν νέα συζευγμένα πολυσακχαριδικά εμβόλια που περιλάμβαναν πολυσακχαρίτες περισσότερων ορότυπων. Σε αυτά, τα φερόμενα ως 2ης γενιάς συζευγμένα πολυσακχαριδικά εμβόλια, περιλαμβάνονταν το 10-δύναμο συζευγμένο με μία πρωτεΐνη του μη τυποποιήσιμου Haemophilus influenzae (NTHi) την πρωτεΐνη D Synflorix, (PCV10, GlaxoSmithKline Biologicals) και το 13-δύναμο συζευγμένο με την πρωτεΐνηφορέα CRM197 (Prevenar 13, Pfizer). Μέσα σε λίγα χρόνια από τη χρήση του PCV13 τα στοιχεία για την αποτελεσματικότητά του είναι ιδιαίτερα θετικά. Συγκεκριμένα, καταγράφηκε σημαντική μείωση των περιπτώσεων διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης από τους επιπρόσθετους ορότυπους του εμβολίου σε διάφορες χώρες Πνευμονιοκοκκική νόσος και εμβόλια στην Ελλάδα Στην Ελλάδα, το PCV7 εισήχθη στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ) στις αρχές του 2006, και η εμβολιαστική κάλυψη έφτασε το 80% σε παιδιά ηλικίας <5 ετών μέχρι τα τέλη του Το 2009 εντάχθηκε στο ΕΠΕ το PCV10, που περιελάμβανε επιπλέον του PCV7 τους ορότυπους 1, 5 και 7F, ενώ τον Ιούνιο του 2010 εντάχθηκε PCV13, στο οποίο περιλαμβάνονται οι ορότυποι του 10δύναμου και επιπλέον οι ορότυποι 3, 6Α και 19Α, που έχουν αυξημένη παρουσία και στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια [http://www2.keelpno.gr/blog/?p=3228, τελευταία επίσκεψη 4 Απριλίου 2014]. Το κλασικό εμβολιαστικό σχήμα περιλαμβάνει 3 δόσεις PCV7 σε ηλικία 2, 4 και 6 μηνών και 1 επαναληπτική δόση σε ηλικία μηνών. Το PCV10 έχει πλέον λάβει έγκριση χορήγησης έως την ηλικία των 5 ετών. Σε υγιή παιδιά, ηλικίας 2-5 ετών που έχουν ολοκληρώσει το εμβολιαστικό τους σχήμα με PCV7 είτε PCV10, συστήνεται 1 συμπληρωματική δόση εμβολίου PCV13 προκειμένου να καλυφθούν οι επιπλέον ορότυποι. Επίσης, σε παιδιά που ανήκουν σε ομάδες αυξημένου κινδύνου, η συμπληρωματική δόση PCV13 μπορεί να χορηγείται μέχρι τα 18 έτη ζωής. Παιδιά ηλικίας 2 ετών που ανήκουν σε ομάδες αυξημένου κινδύνου, εκτός από τον εμβολιασμό με PCV13 χρειάζονται και συμπληρωματικό εμβολιασμό με το Pneumovax 23 με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 8 εβδομάδων από το συζευγμένο. Στον παραπάνω πληθυσμό συστήνεται 1 επιπλέον επαναληπτική δόση Pneumovax 23 μετά από πενταετία. Σύμφωνα με στοιχεία του ΚΕΕΛΠΝΟ, ένα χρόνο μετά την κυκλοφορία του PCV13 καταγράφηκε μείωση 23,3% των περιστατικών πνευμονιοκοκκικής μηνιγγίτιδας σε παιδιά <5 ετών [http://www2.keelpno.gr /blog/?p=3228, τελευταία επίσκεψη 4 Απριλίου 2014]. Ωστόσο, επιδημιολογικές μελέτες που διεξήχθησαν στη χώρα μας έφεραν στο προσκήνιο νέους ορότυπους που δεν περιλαμβάνονταν στο PCV7 οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι για σημαντικό ποσοστό ρινοφαρυγγικής φορείας και ΟΜΩ. 15 Μάλιστα πολυκεντρικές μελέτες στη χώρα μας έδειξαν ότι ο ορότυπος 19Α είναι το συχνότερο αίτιο διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης και ΟΜΩ σε παιδιά <5 ετών στη χώρα μας, ενώ είναι συχνά πολυανθεκτικός σε θεραπείες πρώτης γραμμής [http://www2.keelpno.gr/blog/?p= 3228, τελευταία επίσκεψη 4 Απριλίου 2014]. Επιπλέον, επιδημιολογική μελέτη που διεξήχθη στο Νοσοκομείο παίδων «Η Αγία Σοφία» έδειξε αύξηση της 19 ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

19 Θ. ΛΑΓΚΟΥΣΗ, Ι. ΡΟΥΤΣΙΑΣ, Α. ΤΣΑΚΡΗΣ, Μ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΟΥ-ΘΕΟΔΩΡΙΔΟΥ, Β. ΣΠΟΥΛΟΥ 20 πνευμονίας της κοινότητας που συνοδεύεται με επιπλοκές (εμπύημα, πλευριτικό υγρό, απόστημα, σηψαιμία, αιμολυτικό ουραιμικό σύνδρομο και σύνδρομο οξείας αναπνευστικής δυσχέρειας) μετά την ευρεία χρήση του PCV7. 16 Νέα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια Παρά την κυκλοφορία των δύο τελευταίων 2ης γενιάς πνευμονιοκοκκικών εμβολίων, η παρεχόμενη προστασία παρέμεινε περιορισμένη σε συγκεκριμένο αριθμό ορότυπων, ενώ το κόστος παραγωγής τους δεν επέτρεπε την ευρεία χρήση τους στις αναπτυσσόμενες χώρες. Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι τα κυκλοφορούντα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια δεν προσέφεραν την αναμενόμενη προστασία στους ανοσοκατασταλμένους ασθενείς υψηλού κινδύνου. 17,18 Για τους παραπάνω λόγους, η επιστημονική κοινότητα έχει στραφεί προς εναλλακτικές προσεγγίσεις για την πρόληψη της πνευμονιοκοκκικής νόσου που περιλαμβάνουν νέες τεχνολογίες σύζευξης των πολυσακχαριτών, χρήση μη πολυσακχαριδικών πρωτεϊνικών αντιγόνων κοινών σε όλους τους ορότυπους, αλλά και εμβολίων που περιέχουν νεκρά ολοκυτταρικά βακτήρια, ώστε να παρέχουν ευρεία προστασία έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου ανεξάρτητα από τον ορότυπο. Αρχικά, για την καλύτερη κατανόηση των νέων προσεγγίσεων για την πρόληψη της πνευμονιοκοκκικής νόσου, είναι απαραίτητη η πληρέστερη κατανόηση της αλληλεπίδρασης του παθογόνου με το ξενιστή. Αλληλεπιδράσεις παθογόνου-ξενιστή και ανοσολογικη απάντηση του ξενιστή Η νόσος μεταδίδεται με σταγονίδια μέσω του βήχα ή του φτερνίσματος από κάποιον που έχει προσβληθεί από τη νόσο ή είναι ασυμπτωματικός φορέας του πνευμονιόκοκκου και με αυτοενοφθάλμιση από το αναπνευστικό. Το βακτήριο αποικίζει το ανώτερο αναπνευστικό σύστημα και αποτελεί συχνό στοιχείο της φυσιολογικής χλωρίδας του ρινοφάρυγγα των παιδιών (μέχρι 65% σε παιδιά βρεφονηπιακών σταθμών) και σε μικρότερο βαθμό των ενηλίκων (15%). 19 Η διάρκεια της φορείας ποικίλλει και είναι γενικά μεγαλύτερη στα παιδιά. Ο πνευμονιόκοκκος παράγει παθογόνους παράγοντες που αλληλεπιδρούν με τον ξενιστή στα διάφορα στάδια της νόσου (στάδιο του αποικισμού του ρινοφάρυγγα, στάδιο της διείσδυσης και διασποράς σε άλλους ιστούς). Η κάψα του πνευμονιόκοκκου αποτελεί τον κύριο παθογόνο παράγοντα που επάγει την παραγωγή οψωνοφαγοκυτατταρικών αντισωμάτων. Τα αντιπολυσακχαριδικά αντισώματα είναι επαρκή να παρέχουν προστασία έναντι της μηνιγγίτιδας και της σηψαιμίας. Η τιτλοποίηση των αντιπολυσακχαριδικών αντισωμάτων και πιο πρόσφατα η μέτρηση της οψωνοφαγοκυτταρικής τους δράσης έναντι διαφόρων ορότυπων έχουν αποτελέσει τον τρόπο μέτρησης της αντιγονικότητας και προστατευτικής ικανότητας των συζευγμένων πολυσακχαριδικών εμβολίων. Ωστόσο, έρευνες άρχισαν να στηρίζουν την υπόθεση ότι υπάρχουν μηχανισμοί διαφορετικοί από τα ειδικά για κάθε ορότυπο αντιπολυσακχαριδικά αντισώματα που συμβάλλουν στην απόκτηση φυσικής ανοσίας έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου. Τέτοιες μελέτες έδειξαν ότι η ανοσοποίηση πειραματόζωων με πνευμονιόκοκκο χωρίς κάψα προσέφερε προστασία από πνευμονιόκοκκο με κάψα, υποδηλώνοντας τη συμμετοχή άλλων μηχανισμών άμυνας στην αλληλεπίδραση ξενιστή-παθογόνου. 20 Επιπλέον στοιχεία που συνάδουν με την παραπάνω υπόθεση έφεραν στο φως μελέτες που εξέτασαν την αποτελεσματικότητα του PCV10, όπου πολυσακχαρίτες του πνευμονιόκοκκου είναι συζευγμένοι με την πρωτεΐνη D του NTHi. Αυτές οι μελέτες έδειξαν ότι το PCV10 προσφέρει προστασία όχι μόνο ενάντια του πνευμονιόκοκκου, αλλά και της OMΩ από τον NTHi. 21 Κινούμενη προς αυτή την κατεύθυνση είναι και η παρατήρηση ότι η επίπτωση της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης από όλους τους ορότυπους αυξάνεται σταδιακά μέχρι τον πρώτο χρόνο της ζωής και μειώνεται στη συνέχεια σχεδόν ομοιόμορφα για όλους τους ορότυπους, φτάνοντας περίπου σε 50% μείωση στην ηλικία των 2 ετών. 22 Με άλλα λόγια, η επίπτωση της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης είναι ίδια για όλους τους ορότυπους με την αύξηση της ηλικίας, πολύ πριν το ανοσοποιητικό σύστημα είναι αρκετά ώριμο για την παραγωγή αντισωμάτων. Τα παραπάνω δεδομένα συνηγορούν στην υπόθεση ότι αρκετές πρωτεΐνες της επιφάνειας του πνευμονιόκοκκου είναι αντιγονικές στα πρώτα χρόνια της ζωής και προκαλούν την ανοσολογική απάντηση του ξενιστή ανεξάρτητα από τον ορότυπο. O πνευμονιόκοκκος διαθέτει περίπου 100 πρωτεΐνες επιφανείας, αρκετές από τις οποίες παίζουν σημαντικό ρόλο στην παθογονικότητα του βακτηρίου. Αρχικά, επικράτησε η αντίληψη ότι οι υποψήφιες πρωτεΐνες πρέπει να εκφράζονται στην επιφάνεια του πνευμονιοκόκκου για να είναι δυνατή η πρόσβασή τους από τα αντισώματα του ξενιστή ώστε να επιτυγχάνεται η οψωνοφαγοκυττάρωση του βακτηρίου. Πολλές από αυτές τις πρωτεΐνες έχουν μελετηθεί σε πειραματόζωα αναφορικά με την ανοσογονικότητα και την προστατευτική τους ικανότητα ενάντια στη διεισδυτική πνευμονιοκοκκική λοίμωξη αλλά και τον αποικισμό του ρινοφάρυγγα. 23 Πρόσφατες μελέτες προτείνουν ότι ίσως και η κυτ- VOL. 59 ΙSSUE 2, April - June 2014

20 ΠΝΕΥΜΟΝΙΟΚΟΚΚΟΣ ΚΑΙ ΕΜΒΟΛΙΑ ταρική ανοσία παίζει κάποιο ρόλο στην ανοσολογική απάντηση του ξενιστή στον πνευμονιόκκοκο. 24 Μάλιστα το πρόσφατο εύρημα ότι ασθενείς που πάσχουν από το επικρατές αυτοσωμικό νόσημα Job s syndrome, που χαρακτηρίζεται από υπεργαμμασφαιριναιμία E και μεταλλαγές στο γονίδιο STAT3, είναι επιρρεπείς σε συχνές λοιμώξεις από Staphylococcus aureus, αλλά και από πνευμονιόκοκκο χαρακτηρίζονται από αδυναμία διαφοροποίησης των T-λεμφοκυττάρων σε βοηθητικά ΤΗ17 κύτταρα ίσως υποδηλώνει ότι ειδικά η ανεπάρκεια των TH17 λεμφοκυττάρων μπορεί να προδιαθέτει σε πνευμονιοκοκκική λοίμωξη. Τα πειραματικά μοντέλα ζώων είναι σημαντικά γιατί προσφέρουν πληροφορίες για την ανοσολογική απάντηση που προκαλεί η πνευμονιοκοκκική νόσος στον ξενιστή από τον αποικισμό του ρινοφάρυγγα έως και τη μη διεισδυτική ή διεισδυτική μορφή της νόσου. Ωστόσο, ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός ξενιστής του πνευμονιόκοκκου. Έτσι, είναι απαραίτητο να ερμηνεύει κανείς με φειδώ τα αποτελέσματα από τις προκλινικές μελέτες, καθώς μπορεί να μην ισχύουν απόλυτα για τους ανθρώπους. Συγκεκριμένα, αν και ο αποικισμός του ρινοφάρυγγα των ποντικιών από κάποια πνευμονιοκοκκικά στελέχη φαίνεται να διαρκεί αρκετές εβδομάδες, τα επικρατέστερα στελέχη φαίνεται ότι είναι διαφορετικά από αυτά που αποικίζουν το ρινοφάρυγγα του ανθρώπου. 25,26 Επίσης, τα ποντίκια φαίνεται ότι είναι πολύ πιο επιρρεπή στη διεισδυτική πνευμονιοκοκκική λοίμωξη σε σύγκριση με τον άνθρωπο. Ακόμα, ο αριθμός των διαφορετικών ορότυπων που προκαλεί διεισδυτική πνευμονιοκοκκική λοίμωξη στα ποντίκια είναι πολύ περιορισμένος σε σύγκριση με τους παθογόνους ορότυπους για τον άνθρωπο. Επιπλέον, η ευαισθησία των ποντικιών έναντι στη διεισδυτική πνευμονιοκοκκική λοίμωξη είναι διαφορετική ανάλογα με την οδό ενοφθαλμισμού του βακτηρίου. Τέλος, ενώ πολλές προκλινικές μελέτες αφορούν την ενδοφλέβια ή ενδοπεριτοναϊκή οδό λοίμωξης, μόνο οι μελέτες στις οποίες ο ενοφθαλμισμός του βακτηρίου γίνεται στο ρινοφάρυγγα με συνακόλουθη πρόκληση λοίμωξης πλησιάζει περισσότερο το φυσικό μοντέλο λοίμωξης στον άνθρωπο. 27,28 Τροποποιήσεις των ήδη κυκλοφορούντων πνευμονιοκοκκικών εμβολίων Τα συζευγμένα πολυσακχαριδικά εμβόλια αν και ήταν αποτελεσματικά έναντι της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής λοίμωξης, έχουν κάποια μειονεκτήματα που όπως προαναφέρθηκε αφορούν κυρίως το υψηλό κόστος παραγωγής, την πολυπλοκότητα της κατασκευής, την ποικίλη γεωγραφική κατανομή των διαφόρων οροτύπων και το φαινόμενο της αντικατάστασης που παρατηρήθηκε μετά την ευρεία χρήση τους. Για τους παραπάνω λόγους έχουν προταθεί δύο εναλλακτικές μέθοδοι για την κατασκευή νέων συζευγμένων πολυσακχαριδικών εμβολίων. Η πρώτη αφορά την κατασκευή συζευγμένων εμβολίων που περιλαμβάνουν τους ορότυπους που παρουσιάζουν μεγάλη επίπτωση στις αναπτυσσόμενες χώρες και μάλιστα με νέες τεχνικές σύζευξης χαμηλού κόστους. Η άλλη προσέγγιση περιλαμβάνει μία υβριδική μέθοδο κατά την οποία μία πνευμονιοκοκκική πρωτεΐνη η οποία θα είναι κοινή σε όλους τους ορότυπους θα χρησιμοποιηθεί ως πρωτεΐνη-φορέας για τους πολυσακχαρίτες διαφορετικών ορότυπων. Προς αυτή την κατεύθυνση, σχηματίστηκε μία συνεργασία με σκοπό την κατασκευή ενός 10-δύναμου πολυσακχαριδικού εμβολίου συζευγμένου με ένα πρωτεϊνικό συστατικό που δεν έχει ακόμα δημοσιευτεί και θα είναι κοινό σε όλους τους ορότυπους. 29 Πρωτεϊνικά πνευμονιοκοκκικά εμβόλια Μία πολλά υποσχόμενη εναλλακτική προσέγγιση στην οποία έχει στραφεί η επιστημονική κοινότητα τις τελευταίες δεκαετίες αφορά τη χρήση πρωτεϊνών οι οποίες είναι κοινές σε όλους τους ορότυπους του πνευμονιόκοκκου. Μελέτες που ξεκίνησαν ήδη από το 1980 και αφορούσαν την παθογένεια της πνευμονιοκοκκικής νόσου, προσδιόρισαν τα πρώτα πρωτεϊνικά αντιγόνα-στόχους για τα νέα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια. Αργότερα, η πλήρης αποκωδικοποίηση του γονιδιώματος του πνευμονιόκοκκου στα τέλη της δεκαετίας του 1990 οδήγησε στην ανίχνευση νέων πρωτεΐνών-στόχων. Ως αποτέλεσμα, στην υπάρχουσα επιστημονική βιβλιογραφία έχουν περιγραφεί ποικίλες διαφορετικές πρωτεΐνες του πνευμονιόκοκκου, που δυνητικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη εμβολίων έναντι της πνευμονιοκοκκικής νόσου. Αυτές οι πρωτεΐνες έχει αποδειχθεί ότι συμμετέχουν σε διάφορες κυτταρικές λειτουργίες, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις η λειτουργία τους δεν έχει ακόμα διευκρινιστεί. Οι πιο ευρέως μελετημένες πρωτεΐνες είναι οι παρακάτω: 1. Pneumococcal surface protein A (PspA) Η PspA είναι μία πρωτεΐνη η οποία συνδέεται με τη χολίνη και εμποδίζει την κάθαρση του πνευμονιόκοκκου που μεσολαβείται από το συμπλήρωμα, ενώ προστατεύει από τη βακτηριοκτόνο δράση της απολακτοφερίνης. Παρά τη σημαντική ετερογένεια στην αμινοξική αλληλουχία που παρουσιάζει μεταξύ των διαφορετικών ορότυπων, κάποιες αλληλουχίες είναι κοινές και μπορούν να αντιδράσουν διασταυρωτά μεταξύ τους Αξίζει να σημειωθεί ότι η PspA έχει αποδειχθεί αντιγονική και ασφαλής σε μελέτες φάσης Ι, ωστόσο το γεγονός ότι παρουσιάζει μικρή αμινοξική αλληλουχία με την ανθρώπινη καρδιακή μυοσίνη έκανε την επιστημονική κοινότητα να είναι επιφυλα- 21 ΤΟΜΟΣ 59 ΤΕΥΧΟΣ 2, Απρίλιος - Ιούνιος 2014

Τεχνικές μελέτης των φυσιολογικών μικροχλωρίδων του ανθρώπου - μεταγονιδιωματική

Τεχνικές μελέτης των φυσιολογικών μικροχλωρίδων του ανθρώπου - μεταγονιδιωματική Α ν α σ κ ό π η σ η Τεχνικές μελέτης των φυσιολογικών μικροχλωρίδων του ανθρώπου - μεταγονιδιωματική Φ. Γύπας 1, Α.-Φ. Α. Μεντής 2 1 Τμήμα Βιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία της Δημόσιας Υγείας Α. Βανταράκης Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρική Σχολή,

Διαβάστε περισσότερα

Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός

Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός Μια υποτιμημένη ασπίδα προστασίας Παναγιώτης Ζώης Όλγα Καράμπαλη Ιδιώτες Πνευμονολόγοι Πνευμονιοκοκκική νόσος Προκαλείται: από τον πνευμονιόκοκκο (Streptococcus pneumoniae)

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

7 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Μ Ι Κ Ρ Ο Β Ι Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Ε Τ Α Ι Ρ Ε Ι Α 7 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ 25-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 Σ Υ Ν Ο Π Τ Ι Κ Ο Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

The new multicomponent vaccine against meningococcal serogroup B, 4CMenB: immunological, functional and structural characterization of the antigens

The new multicomponent vaccine against meningococcal serogroup B, 4CMenB: immunological, functional and structural characterization of the antigens The new multicomponent vaccine against meningococcal serogroup B, 4CMenB: immunological, functional and structural characterization of the antigens Το νέο, πολλαπλών συστατικών, εµβόλιο έναντι της οροοµάδας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ

ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ 1η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ «ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΠΡΑΞΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΛΑΜΙΑ 21 22 22 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2005 ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΟ ΕΝΙΑΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ METEKΠAIΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2012 2013 ΑΙΘΟΥΣΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ I.ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (3ος όροφος) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Σιαφάκας Λέκτορας Διαγνωστικής Ιολογίας Εργαστήριο Κλινικής Μικροβιολογίας ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ»

Νικόλαος Σιαφάκας Λέκτορας Διαγνωστικής Ιολογίας Εργαστήριο Κλινικής Μικροβιολογίας ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ» Νικόλαος Σιαφάκας Λέκτορας Διαγνωστικής Ιολογίας Εργαστήριο Κλινικής Μικροβιολογίας ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ» DNA RNA: ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ, ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ, ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ DNA RNA: Βασικά Χαρακτηριστικά Ρόλος Κεντικό Δόγμα της Βιολογίας:

Διαβάστε περισσότερα

Harald zur Hausen Βιογραφία

Harald zur Hausen Βιογραφία ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ Τη Δευτέρα 27 Ιανουαρίου 2014 αναγορεύθηκε Επίτιμος Διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών ο Καθηγητής Harald zur Hausen, κάτοχος του βραβείου Nobel Ιατρικής 2008 για την ανακάλυψη του ρόλου των

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές PCR και υβριδισμού. Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Βιοπαθολόγος, Λέκτορας ΕΚΠΑ Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών ipapapar@med.uoa.

Αρχές PCR και υβριδισμού. Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Βιοπαθολόγος, Λέκτορας ΕΚΠΑ Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών ipapapar@med.uoa. Αρχές PCR και υβριδισμού Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Βιοπαθολόγος, Λέκτορας ΕΚΠΑ Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών ipapapar@med.uoa.gr Ιστορικά στοιχεία Πρώτη αναφορά in vitro ενζυματικής αντίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase

Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase Επισκεφτήκαμε το ινστιτούτο νευρολογίας και γενετικής όπου μας μίλησε ο κύριος Βάσος Νεοκλέους και η κ. Αλέξια Φαίδωνος για τη μηχανή Polymerase Chain Reaction (pcr)- Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης.η

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Συγκρίνατε την πρωτογενή µε τη δευτερογενή ανοσοβιολογική απόκριση και απεικονίστε αυτές στο ίδιο διάγραµµα αξόνων. Πρωτογενή ανοσοβιολογική απόκριση ονοµάζουµε την απόκριση του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΛΥΣΗ ΚΕΦ. 1ο ΟΜΑΔΑ Α 1. Ένας άνθρωπος μολύνεται από έναν ιό για πρώτη φορά. Το παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τις συγκεντρώσεις αντιγόνων και αντισωμάτων αυτού του ανθρώπου κατά τη διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ

ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ ΧΡΗΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΣΕ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΝΕΡΟΥ Μανδηλαρά Γεωργία Βιολόγος PhD, Επιστημονικός Συνεργάτης Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Τμήμα Μικροβιολογίας Υδατογενείς λοιμώξεις: χρήση νερού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Πρόγραμμα Σπουδών Κατεύθυνση: Βιοδιαγνωστική

ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Πρόγραμμα Σπουδών Κατεύθυνση: Βιοδιαγνωστική ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Πρόγραμμα Σπουδών Κατεύθυνση: Βιοδιαγνωστική Μαθήματα 1. ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΚΑΙ ΜΟΝΟΓΟΝΙΔΙΑΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ (50 ώρες 2 Πιστωτικές Μονάδες) Υπεύθυνος Μαθήματος: Καθηγητής Ζ. Σκούρας Διδάσκοντες Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ

ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 24 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2009 ΜΟΡΙΑΚΗ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ Ε. ΠΕΤΕΙΝΑΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΥΣΙΔΩΤΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΑΣΗΣ POLYMERASE CHAIN REACTION (PCR)

ΑΛΥΣΙΔΩΤΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΑΣΗΣ POLYMERASE CHAIN REACTION (PCR) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΑΛΥΣΙΔΩΤΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΟΛΥΜΕΡΑΣΗΣ POLYMERASE CHAIN REACTION (PCR) Α. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Σταμάτης Κουσίσης, Δημοσθένης Κίζης, Δήμητρα Χούχουλα Βασική αρχή της Αλυσιδωτής Αντίδρασης της Πολυμεράσης

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Κοινοποίηση: Βλ. Συνημμένο Πίνακα Αποδεκτών. Αθήνα, 16 Φεβρουαρίου 2015 Α.Π. Ε.Ι. Παστέρ: 414

Κοινοποίηση: Βλ. Συνημμένο Πίνακα Αποδεκτών. Αθήνα, 16 Φεβρουαρίου 2015 Α.Π. Ε.Ι. Παστέρ: 414 ΕΘΝΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΓΡΙΠΗΣ ΝΟΤΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ (WHO ACCREDITED) Διευθυντής Εργαστηρίου: Δρ. Ανδρέας Φ. Μεντής Προς: Υπουργείο Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης - Γραφείο Υπουργού - Γραφείο Υφυπουργού -

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Εργαστηριακή αξιολόγηση της αξιοπιστίας του strep testστη διάγνωση και τον καθορισμό της κατάλληλης αντιβιοτικής αγωγής σε ασθενείς με οξεία πυώδη αμυγδαλίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Α. Βιοϊατρικός Κύκλος

Α. Βιοϊατρικός Κύκλος ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΝΩΤΕΡΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ Ι ΡΥΜΑΤΩΝ ΣΕ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΣΤΙΣ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Περιεχόµενο Προγράµµατος (µαθήµατα, ώρες κλπ): Το Πρόγραµµα Σπουδών διαχωρίζεται σε δύο Κύκλους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης

Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης Τσορλίνη Χριστοφορίδου Ελένη Βακτηριολογικό Τμήμα Τμήμα Μυκοβακτηριδίου Γεν. Νοσοκομείο «Γ. Παπανικολάου» Θεσσαλονίκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύμφωνα με την ΠΟΥ το 1/3 περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού είναι μολυσμένο

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ

Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ι. Ντότης- Ημερίδα Α Παιδιατρικής Κλινικής Α.Π.Θ 2013 Η ΣΥΝΙΣΤΩΜΕΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ Ιωάννης Ντότης Παιδίατρος Εντατικολόγος Επιμελητής Α Π/Δ Κλινική Ι. Ντότης- Ημερίδα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Mοριακών Tεχνικών Real-Time PCR για την Aνίχνευση Eντεροαιμορραγικών Στελεχών E. coli, Campylobacter jejuni και Salmonella spp.

Ανάπτυξη Mοριακών Tεχνικών Real-Time PCR για την Aνίχνευση Eντεροαιμορραγικών Στελεχών E. coli, Campylobacter jejuni και Salmonella spp. Ανάπτυξη Mοριακών Tεχνικών Real-Time PCR για την Aνίχνευση Eντεροαιμορραγικών Στελεχών E. coli, Campylobacter jejuni και Salmonella spp. 5 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ιατρικής Βιοπαθολογίας Η εφαρμογή μοριακών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013

ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΤΥΦΟΕΙΔΗ ΠΥΡΕΤΟΥ/ΠΑΡΑΤΥΦΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΑ ΜΕ ΤΑΞΙΔΙ ΣΕ ΕΝΔΗΜΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ, ΕΛΛΑΔΑ, 2004-2013 Κ. Μέλλου, Θ. Σιδερόγλου, Μ. Ποταμίτη-Κόμη, Θ. Γεωργακοπούλου, Χ. Χατζηχριστοδούλου Γραφείο Τροφιμογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΘΟΓΟΝΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΕ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΟΡΟΥΣ ΟΝΟΜΑ:ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΕΠΙΘΕΤΟ:ΠΡΙΦΤΗ ΤΑΞΗ:Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΜΗΜΑ: 4 ΗΜ/ΝΙΑ: 11/10/2013 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΠΑΘΟΓΟΝΟΥΣ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ Ένας μικροοργανισμός

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗΣ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΑΠΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΑΣΘΕΝΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΡΙΕΤΙΑ 2007 2009

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗΣ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΑΠΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΑΣΘΕΝΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΡΙΕΤΙΑ 2007 2009 ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΑΠΟ ΑΣΘΕΝΩΝ ΤΡΙΤΟΒΑΘΜΙΟΥ ΤΡΙΕΤΙΑ 2007 2009 1 Μικροβιολογικό Τμήμα, Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «Άγιος Παντελεήμων», 2 Ά Χειρουργική Κλινική, Γ. Ν. Νίκαιας-Πειραιά «Άγιος Παντελεήμων» Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Αρχές Μοριακής κλωνοποίησης Τα περιοριστικά ένζυμα: αναγνωρίζουν αλληλουχίες (θέσεις περιορισμού). 2 τύποι ενζύμων: -Τύπος I = Κόβουν κοντά στη θέση περιορισμού -σπάνια χρησιμοποιούνται.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΙΑΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Dr Α. Μεντής, Ιατρός Βιοπαθολόγος, Κλινικός Μικροβιολόγος ιευθυντής ιαγνωστικού Τμήματος ιευθυντής Εργαστηρίου Ιατρικής Μικροβιολογίας ιευθυντής Εθνικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΕΣ. Αικατερίνη Κ. Μασγάλα. Επιμελήτρια Α Α Παθολογικής Κλινικής

ΠΝΕΥΜΟΝΙΕΣ. Αικατερίνη Κ. Μασγάλα. Επιμελήτρια Α Α Παθολογικής Κλινικής ΠΝΕΥΜΟΝΙΕΣ Αικατερίνη Κ. Μασγάλα Επιμελήτρια Α Α Παθολογικής Κλινικής Ορισμοί Πνευμονία της κοινότητας: Λοίμωξη του πνευμονικού παρεγχύματος που αποκτήθηκε στην κοινότητα. Ενδονοσοκομειακή πνευμονία: Η

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Διάγνωση της HIV λοίμωξης Από το 1985 και μέχρι σήμερα η διαγνωστική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Καταφεύγουµε στις µοριακές τεχνικές Συλλέγουµε το δείγµα για µοριακές τεχνικές ιάσπαση ιστικών δοµών ιαχωρισµός των κυττάρων ιάσπαση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Μικροβιακή αντοχή και Νοσοκομειακές Λοιμώξεις: από την επιτήρηση στην παρέμβαση

ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Μικροβιακή αντοχή και Νοσοκομειακές Λοιμώξεις: από την επιτήρηση στην παρέμβαση Η Μ Ε Ρ Ε Σ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Σ Μ Ι Κ Ρ Ο Β Ι Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Σ Ε Τ Α Ι Ρ Ε Ι Α Σ 2 0 1 5 Οργάνωση Γραμματεία: ASCENT Ε.Π.Ε. Μιχαλακοπούλου 29, 115 28 Αθήνα Τ. 210-7213225, F. 210 7246180 siorasgs@otenet.gr,

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013)

Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Εβδομαδιαία Έκθεση Επιδημιολογικής Επιτήρησης της Γρίπης Εβδομάδα 2/2013 (7-13 Ιανουαρίου 2013) Η επιτήρηση της γρίπης για την περίοδο 2012-2013 σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και στην Ελλάδα ξεκίνησε την εβδομάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΩΝ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ. Ε. ΑΡΧΟΝΤΙΔΟΥ Προϊσταμένη Ν.Λ. Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞ/ΠΟΛΙΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΩΝ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ. Ε. ΑΡΧΟΝΤΙΔΟΥ Προϊσταμένη Ν.Λ. Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞ/ΠΟΛΙΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΩΝ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ Ε. ΑΡΧΟΝΤΙΔΟΥ Προϊσταμένη Ν.Λ. Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞ/ΠΟΛΙΣ Α.. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΠΙΔΗΜΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΥ ΛΟΙΜΩΔΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Απομάκρυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 23 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. γ Α4. δ Α5. α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Δ. Ιακωβίδης Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Νέα διαγνωστικά μέσα για τη λανθάνουσα φυματίωση Η στοχευμένη δοκιμασία δερματικής φυματινοαντίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ. Αζναουρίδης, Π. Πιέτρη, Ν. Ιωακειμίδης, Π. Ξαπλαντέρης, Χ. Στεφανάδης

Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ. Αζναουρίδης, Π. Πιέτρη, Ν. Ιωακειμίδης, Π. Ξαπλαντέρης, Χ. Στεφανάδης Σχέση ανάμεσα στον εμβολιασμό έναντι του πνευμονιόκοκκου και την εμφάνιση καρδιαγγειακών συμβάντων: μετα-ανάλυση και συστηματική ανασκόπηση προοπτικών μελετών Δ. Τερεντές-Πρίντζιος, Χ. Βλαχόπουλος, Κ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΟ ΕΝΙΑΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ METEKΠAIΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2012 2013 ΑΙΘΟΥΣΑ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ (Λ. Αλεξάνδρας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ

ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΛΙΝΙΚΟΥ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑ ΤΗΣ ΛΟΙΜΩΞΗΣ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΒΑΚΤΗΡΙΑΚΗΣ ΛΟΙΜΩΞΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΜΟΡΙΑΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Eφη. Πετεινάκη

ΟΙ ΜΟΡΙΑΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Eφη. Πετεινάκη ΟΙ ΜΟΡΙΑΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Eφη Πετεινάκη ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΡΟΥΤΙΝΑΣ ΕΝΟΣ ΚΛΙΝΙΚΟΥ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ταυτοποίηση κάποιων βακτηρίων ο έλεγχος ευαισθησίας διάγνωση λοιμώξεων από μικροοργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ

ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΙΜΟΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΑ Η συµβολή της µοριακής ανάλυσης Eλισάβετ Οικονοµάκη Βιολόγος Αιµοπαθολογοανατοµικό Εργαστήριο ΠΓΝΑ > ΜΟΡΙΑΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ (Μη µορφολογικές) Αλυσιδωτή Αντίδραση Πολυµεράσης

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων

Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων Βάσεις δεδομένων χαρτογράφησης γονιδιωμάτων Vasilis Promponas Bioinformatics Research Laboratory Department of Biological Sciences University of Cyprus http://en.wikipedia.org/wiki/image:cyprus_topo.png

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review

Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review Shellfish-borne Viral Outbreaks: A Systematic Review Μπέλλου Μαρία, Βανταράκης Γεώργιος, Κόκκινος Πέτρος, Βανταράκης Απόστολος 1 Μονάδα Περιβαλλοντικής Μικροβιολογίας, Εργαστήριο Υγιεινής, Τμήμα Ιατρικής,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΜΗΝΙΓΓΙΤΙΔΑΣ ΠΑΡΕΧΟΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΜΗΝΙΓΓΙΤΙΔΑΣ ΠΑΡΕΧΟΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΜΗΝΙΓΓΙΤΙΔΑΣ ΠΑΡΕΧΟΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘ. ΤΖ. ΚΟΥΡΕΑ ΚΡΕΜΑΣΤΙΝΟΥ Δρ. ΤΖΩΡΤΖΙΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

Οι ειδικοί στην αναθεώρηση

Οι ειδικοί στην αναθεώρηση Οι ειδικοί στην αναθεώρηση COPAL ΤΕΧΝΟΓΝΩΣΙΑ. ΔΕΣΜΕΥΣΗ. ΥΠΕΥΘΥΝΟΤΗΤΑ. Τεχνογνωσία στην αναθεώρηση της ολικής αρθροπλαστικής. Ο αποτελεσματικός συνδυασμός της τεχνικής έμπειρης γνώσης, η προοδευτική και

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας Μοριακή Βάση Γενετικών Ασθενειών Σύνδρομο Lesch-Nyhan Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Εισαγωγή Σπάνια (συνδεδεμένη με

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ 27 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής Υγείας ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ Κοντογεώργη Ευαγγελία, Θωμοπουλος Θωμάς, Πετρίδου

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

º ¹Á¹ºÃ Ä ªÆ Ĺà ªË ÌÄÃÁà DIVANI CARAVEL Á. ÆåìéëÞ òþçòáííá. ÃòçÀîöóè òçáóôüòéï»éëòïâéïìïçýá ëáé òçáóôüòéï ËçéåéîÜ & ðéäèíéïìïçýá

º ¹Á¹ºÃ Ä ªÆ Ĺà ªË ÌÄÃÁà DIVANI CARAVEL Á. ÆåìéëÞ òþçòáííá. ÃòçÀîöóè òçáóôüòéï»éëòïâéïìïçýá ëáé òçáóôüòéï ËçéåéîÜ & ðéäèíéïìïçýá ªË ÌÄÃÁà º ¹Á¹ºÃ Ä ªÆ Ĺà 2009 DIVANI CARAVEL Á ÆåìéëÞ òþçòáííá ÃòçÀîöóè òçáóôüòéï»éëòïâéïìïçýá ëáé òçáóôüòéï ËçéåéîÜ & ðéäèíéïìïçýá EõîéëÞ & ºáðïäéóôòéáëÞ áîåðéóôüíéï õèîñî ¹áôòéëÜ ªøïìÜ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Πασσιά Α. Γενικές εξετάσεις 20 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Θέμα Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α)

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2012 (ΟΜΑΔΑ Α) ΘΕΜΑ Α (Μονάδες 25) Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α1. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΟΝΙΔΙΑΚΩΝ ΣΥΧΝΟΤΗΤΩΝ ACAA2 ΣΤΟ ΕΞΩΝΙΟ 10 ΣΤΑ ΠΡΟΒΑΤΑ ΧΙΟΥ Μύρια Χατζηκώστα Λεμεσός, 2013

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά

Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος. Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Προγεννητικός Μοριακός Καρυότυπος Η τεχνολογία αιχμής στη διάθεσή σας για πιο υγιή μωρά Η νέα εποχή στον Προγεννητικό Έλεγχο: Μοριακός Καρυότυπος - array CGH - Συγκριτικός γενωμικός υβριδισμός με μικροσυστοιχίες

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροφορική Ι. Παντελής Μπάγκος. Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας

Βιοπληροφορική Ι. Παντελής Μπάγκος. Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας Βιοπληροφορική Ι Παντελής Μπάγκος Παν/µιο Στερεάς Ελλάδας Λαµία 2006 1 Βιοπληροφορική Ι Εισαγωγή: Ορισµός της Βιοπληροφορικής, Υποδιαιρέσεις της Βιοπληροφορικής, Τα είδη των δεδοµένων στη Βιοπληροφορική.

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΑΝΘΕΚΤΙΚΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ

ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΑΝΘΕΚΤΙΚΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΗΣ ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΑΝΘΕΚΤΙΚΩΝ ΜΙΚΡΟΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΠΡΟΚΡΟΥΣΤΗΣ Φλώρα Κοντοπίδου Παθολόγος- Λοιμωξιολόγος (Phd) Υπεύθυνη Γραφείου Μικροβιακής Αντοχής ΚΕΕΛΠΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση Oncotype DX για τον καρκίνο του προστάτη βοηθά εσάς και τον γιατρό σας να αποφασίσετε με αυτοπεποίθηση.

Η ανάλυση Oncotype DX για τον καρκίνο του προστάτη βοηθά εσάς και τον γιατρό σας να αποφασίσετε με αυτοπεποίθηση. ΕΝΕΡΓΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ Ή ΑΜΕΣΗ ΘΕΡΑΠΕΊA; Η ανάλυση Oncotype DX για τον καρκίνο του προστάτη βοηθά εσάς και τον γιατρό σας να αποφασίσετε με αυτοπεποίθηση. Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε το OncotypeDX.com.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ Ανθεκτικότητα Γενικά Η εξέλιξη των καλλιεργούµενων φυτών είναι το αποτέλεσµα φυσικής και τεχνητής επιλογής Η επιλογή για αυξηµένες

Διαβάστε περισσότερα

Π Ε Μ Π Τ Η 2 9 Μ Α Ϊ Ο Υ 2 0 1 4 ΑΙΘΟΥΣΑ Α (Ν. ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ) ΑΙΘΟΥΣΑ Β (MC3) ΑΙΘΟΥΣΑ Γ (MC2) ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ

Π Ε Μ Π Τ Η 2 9 Μ Α Ϊ Ο Υ 2 0 1 4 ΑΙΘΟΥΣΑ Α (Ν. ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ) ΑΙΘΟΥΣΑ Β (MC3) ΑΙΘΟΥΣΑ Γ (MC2) ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ 09.00-10.30 10.30-10.45 10.45-11.15 11.15-11.45 11.45-13.45 13.45-14.15 17.00-19.00 19.00-19.30 19.30-19.45 19.45-20.15 20.15 Π Ε Μ Π Τ Η 2 9 Μ Α Ϊ Ο Υ 2 0 1 4 ΒΡΑΧΕΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ 1 Πρωτεΐνες οξείας φάσης:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της μικροβιοκοινότητας (microbiota) στην ανάπτυξη της παιδιατρικής νοσηρότητας

Ο ρόλος της μικροβιοκοινότητας (microbiota) στην ανάπτυξη της παιδιατρικής νοσηρότητας Ο ρόλος της μικροβιοκοινότητας (microbiota) στην ανάπτυξη της παιδιατρικής νοσηρότητας Γεώργιος Συρογιαννόπουλος Καθηγητής Παιδιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ο μικροβιακός μας κόσμος και εμείς Άνθρωπινο

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Θεσσαλίας - Επαγγελμάτων Υγείας - Πρόνοιας (ΣΕΥΠ) Τμήμα Ιατρικών Eργαστηρίων

ΤΕΙ Θεσσαλίας - Επαγγελμάτων Υγείας - Πρόνοιας (ΣΕΥΠ) Τμήμα Ιατρικών Eργαστηρίων ΤΕΙ Θεσσαλίας - Επαγγελμάτων Υγείας - Πρόνοιας (ΣΕΥΠ) Τμήμα Ιατρικών Eργαστηρίων Λάρισα 02/10/2013 Προκήρυξη Αριθμός Πρωτοκόλλου: 4292/3-7-2013 ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ - Τομέας: Ενιαίος Μικροβιολογία (Εργαστήριο)

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΙΜΩΔΗΣ ΒΡΟΓΧΙΤΙΔΑ (INFECTIOUS BRONCHITIS)

ΛΟΙΜΩΔΗΣ ΒΡΟΓΧΙΤΙΔΑ (INFECTIOUS BRONCHITIS) econteplusproject Organic.Edunet ΛΟΙΜΩΔΗΣ ΒΡΟΓΧΙΤΙΔΑ (INFECTIOUS BRONCHITIS) Δρ. Ευτυχία Ξυλούρη Φραγκιαδάκη Κτηνίατρος Υγιεινολόγος, Αναπλ. Καθηγήτρια Υγιεινής Αγρ. Ζώων, Τμήμα Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η βιολογία του ιού της γρίπης Γιατίγίνονταιπανδημίες;

Η βιολογία του ιού της γρίπης Γιατίγίνονταιπανδημίες; Η βιολογία του ιού της γρίπης Γιατίγίνονταιπανδημίες; Αλκιβιάδης Βατόπουλος Εργαστήριο Μικροβιολογίας Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας & Κεντρικό Εργαστήριο Δημόσιας Υγείας ΚΕΕΛΟΝΟ 1. Δομή του Ιού Ιός Γρίπης

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Ι

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Ι ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Ι ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑΤΙΚΗ ΥΨΗΛΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΜΟΝΤΕΛΩΝ in vivo Δρ. Γεώργιος Μαρκόπουλος, Ph.D. Βιολόγος, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής και Ευάγγελος Κωλέττας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ PNEUMOVAX 23 φιαλίδιο Πολυσακχαριδικό Εμβόλιο Πνευμονιόκοκκου 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ & ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Κάθε δόση εμβολίου

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

O ρόλος των εμβολίων στην προφύλαξη από την πνευμονία της κοινότητας

O ρόλος των εμβολίων στην προφύλαξη από την πνευμονία της κοινότητας O ρόλος των εμβολίων στην προφύλαξη από την πνευμονία της κοινότητας Γιάννης Π. Κιουμής Μονάδα Αναπνευστικών Λοιμώξεων Πνευμονολογική Κλινική ΑΠΘ Γ. Ν. Θ. «Γ. Παπανικολάου» Πνευμονιοκοκκική πνευμονία σε

Διαβάστε περισσότερα

4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ

4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ 4.1 Ομοιόσταση 4.2 Ασθένειες 4. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ 4.3 Αμυντικοί μηχανισμοί του ανθρώπινου οργανισμού 4.4 Τρόποι ζωής και ασθένειες Μάρθα Καρβουνίδου ΠΕ1404

Διαβάστε περισσότερα

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων

Στην τρέχουσα παρουσίαση δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων Δοκιμασίες κοπράνων Γιώργος Χουλιάρας, Παιδογαστρεντερολόγος, Πανεπιστημιακός Υπότροφος, Υπεύθυνος Ενδοσκοπήσεων & Ιατρείου Ιδιοπαθών Φλεγμονωδών Nοσημάτων του Εντέρου Μονάδα Γαστρεντερολογίας και Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα