Πως δουλεύουν τα γονίδια;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Πως δουλεύουν τα γονίδια;"

Transcript

1 Τι είναι τα γονίδια; Τα γονίδια είναι οι ενεργές υποµονάδες του DNA. Το DNA είναι µια απέραντη βάση δεδοµένων χηµικών πληροφοριών που περιέχει όλες τις απαραίτητες οδηγίες για την δηµιουργία όλων των πρωτεϊνών που ένα κύτταρο µπορεί να χρειαστεί. Κάθε γονίδιο περιέχει τις οδηγίες εκείνες που αντιστοιχούν στην δηµιουργία µιας συγκεκριµένης πρωτεΐνης. Το DNA υφίσταται ως ένα ζεύγος µακριών ελικοειδών κλώνων την γνωστή και ως διπλή έλικα. Κάθε κλώνος είναι φτιαγµένος από εκατοµµύρια χηµικώς δοµηµένα σύµπλοκα γνωστά ως βάσεις. Καθώς υπάρχουν µόνο τέσσερις διαφορετικές χηµικές βάσεις στο DNA (αδενίνη, θυµίνη, κυτοσίνη και γουανίνη), η σειρά µε την οποία οι βάσεις υπάρχουν καθορίζει την διαθέσιµη πληροφορία, ακριβώς όπως τα γράµµατα της αλφαβήτου συνδυάζονται για την δηµιουργία λέξεων και προτάσεων. Το DNA βρίσκεται στον πυρήνα καθενός από τα τρισεκατοµµύρια κύτταρα του σώµατος. Κάθε ανθρώπινο κύτταρο (µε την εξαίρεση των ώριµων ερυθροκυττάρων του αίµατος που δεν έχουν πυρήνα) περιέχει το ίδιο DNA. Κάθε κύτταρο περιέχει 46 µόρια διπλών κλώνων DNA. Κάθε µόριο είναι φτιαγµένο από 50 έως 250 εκατοµµύρια βάσεων που βρίσκονται σε ένα χρωµόσωµα. Το DNA σε κάθε χρωµόσωµα σχηµατίζει πολλά γονίδια ( όπως επίσης και έναν µεγάλο αριθµό µη κωδικοποιηµένων DNA, η λειτουργία των οποίων δεν είναι γνωστή). Ένα γονίδιο είναι ένα οποιοδήποτε κοµµάτι κατά µήκος του DNA το οποίο περιέχει τις οδηγίες που επιτρέπουν σε ένα κύτταρο να παράγει ένα συγκεκριµένο προϊόν, συνήθως µια πρωτεΐνη όπως ένα ένζυµο, το οποίο εκκινεί µια συγκεκριµένη διαδικασία. Υπάρχουν µεταξύ και γονιδίων και κάθε γονίδιο είναι φτιαγµένο από χιλιάδες, ακόµα και από εκατοντάδες χιλιάδων χηµικές βάσεις. Τα ανθρώπινα κύτταρα περιέχουν δύο σετ χρωµοσωµάτων, ένα που κληρονοµείται από την µητέρα και ένα από τον πατέρα. (Το ώριµο σπερµατοζωάριο και το ωάριο µεταφέρουν από ένα µόνο ζεύγος χρωµοσωµάτων). Κάθε σετ έχει 23 µονά χρωµοσώµατα 22 αυτοσώµατα και ένα Χ ή Υ φυλετικό χρωµόσωµα. (Τα θηλυκά κληρονοµούν ένα Χ χρωµόσωµα από κάθε γονιό, ενώ τα αρσενικά παίρνουν ένα Χ από την µητέρα και ένα Υ από τον πατέρα). 1

2 01 Ένα κύτταρο για να φτιάξει πρωτεΐνη, αντιγράφεται η πληροφορία από ένα γονίδιο, βάση προς βάση, από το DNA σε νέους κλώνους αγγελιοφόρου RNA (mrna). Στην συνέχεια το mrna βγαίνει έξω από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα, σε κυτταρικά οργανίδια γνωστά και ως ριβοσώµατα. Εκεί το mrna καθοδηγεί την συναρµολόγηση των αµινοξέων σε ολοκληρωµένα πρωτεϊνικά µόρια. Κάθε ανθρώπινο κύτταρο περιέχει 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων, τα οποία µπορούν να διαχωριστούν µε βάση το µέγεθος και την µοναδικότητα των πρότυπων ζωνών. Αυτό το σετ είναι από ένα αρσενικό µιας και περιέχει ένα Υ χρωµόσωµα. Τα θηλυκά έχουν δύο Χ χρωµοσώµατα. ιαφορετικά γονίδια είναι ενεργοποιηµένα σε διαφορετικά κύτταρα, δηµιουργώντας τις συγκεκριµένες πρωτεΐνες που δίνουν σε έναν συγκεκριµένο κυτταρικό τύπο τον χαρακτήρα του. 2

3 02 Πως δουλεύουν τα γονίδια; Παρόλο που κάθε κύτταρο περιέχει ένα πλήρες σύµπλοκο DNA, τα κύτταρα χρησιµοποιούν τα γονίδια εκλεκτικά. Ορισµένα γονίδια που επιτρέπουν στα κύτταρα να φτιάξουν πρωτεΐνες απαραίτητες για βασικές λειτουργίες, γνωστά ως γονίδια βασικών λειτουργιών, είναι ενεργά σε πολλούς τύπους κυττάρων. Άλλα γονίδια όµως είναι ανενεργά τον περισσότερο καιρό. Μερικά γονίδια έχουν έναν ρόλο στην αρχική ανάπτυξη του εµβρύου και στην συνέχεια απενεργοποιούνται για πάντα. Πολλά γονίδια κωδικοποιούν πρωτεΐνες που είναι µοναδικές για έναν συγκεκριµένο τύπο κυττάρων και καθορίζουν τον κυτταρικό του τύπο, για παράδειγµα διαφοροποιούν ένα εγκεφαλικό κύτταρο από ένα κύτταρο οστού. Ένα φυσιολογικό κύτταρο ενεργοποιεί µόνο τα γονίδια που χρειάζεται κάθε φορά και απενεργοποιεί δραστικά τα υπόλοιπα. Τα γονίδια µέσω των πρωτεϊνών που κωδικοποιούν, καθορίζουν όλες τις σωµατικές λειτουργίες, ακόµη και το πώς θα ανταποκριθεί το σώµα σε ερεθίσµατα από το περιβάλλον. 3

4 03 Πως συνδέονται τα γονίδια µε µια ασθένεια; Πολλές αν όχι οι περισσότερες ασθένειες έχουν τις ρίζες τους στα γονίδιά µας. Τα γονίδια µέσω των πρωτεϊνών που κωδικοποιούν, καθορίζουν πόσο αποτελεσµατικά επεξεργαζόµαστε τις τροφές, πόσο δραστικά αποτοξικοποιούµε τα δηλητήρια και πόσο γρήγορα αντιδρούµε σε λοιµώξεις. Πάνω από 4000 ασθένειες πιστεύεται ότι προέρχονται από µεταλλαγµένα γονίδια που έχουν κληρονοµηθεί από την µητέρα ή τον πατέρα κάποιου. Συνήθεις δυσλειτουργίες όπως καρδιοπάθειες και οι περισσότεροι τύποι καρκίνου προέρχονται από µια πολύπλοκη αλληλεπίδραση µεταξύ διαφόρων γονιδίων και µεταξύ γονιδίων και περιβαλλοντικών παραγόντων. Όταν ένα γονίδιο περιέχει µια µετάλλαξη, η πρωτεΐνη που κωδικοποιείται από αυτό το γονίδιο θα είναι µη φυσιολογική. Μερικές πρωτεϊνικές αλλαγές είναι απροσδιόριστες και άλλες οδηγούν σε απενεργοποίηση. Πώς υπάρχουν τα γονιδιακά σφάλµατα; Οι γονιδιακές µεταλλάξεις µπορεί να κληρονοµούνται είτε από τον έναν γονέα είτε να είναι επίκτητες. Μια κληρονοµήσιµη µετάλλαξη είναι ένα σφάλµα στο DNA σχεδόν όλων των σωµατικών κυττάρων. Οι κληρονοµήσιµες µεταλλάξεις επίσης είναι γνωστές και ως αναπαραγωγικές µεταλλάξεις γιατί η γονιδιακή αλλαγή εντοπίζεται στα αναπαραγωγικά κύτταρα (γενετικά κύτταρα) και µπορεί να περάσει από γενιά σε γενιά, από τον γονιό στο νεογέννητο. Επιπλέον η µετάλλαξη αντιγράφεται κάθε φορά που το σωµατικό κύτταρο διαχωρίζεται. Οι επίκτητες µεταλλάξεις που είναι γνωστές και ως σωµατικές µεταλλάξεις, είναι αλλαγές στο DNA που αναπτύσσονται στην διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου. Σε αντίθεση µε τις κληρονοµήσιµες µεταλλάξεις οι σωµατικές µεταλλάξεις αναπτύσσονται στο DNA ανεξαρτήτων κυττάρων, τα γενετικά σφάλµατα µεταφέρονται µόνο σε απευθείας απογόνους αυτών των κυττάρων. Οι µεταλλάξεις είναι συχνά το αποτέλεσµα σφαλµάτων που εµφανίζονται κατά την διάρκεια του κυτταρικού διαχωρισµού, όταν το κύτταρο φτιάχνει ένα αντίγραφο του εαυτού του και διαχωρίζεται σε δύο. Οι επίκτητες µεταλλάξεις µπορεί να είναι επίσης το αποτέλεσµα περιβαλλοντικών επιδράσεων όπως η ραδιενέργεια ή οι τοξίνες. Οι µεταλλάξεις υπάρχουν όλη την ώρα σε κάθε κύτταρο του σώµατος. Κάθε κύτταρο παρόλα αυτά έχει την αξιοσηµείωτη ικανότητα να αναγνωρίζει τα σφάλµατα και να τα διορθώνει πριν αυτά περάσουν στους απογόνους του. Όµως οι κυτταρικοί µηχανισµοί επιδιορθώσεως του DNA µπορεί να αποτύχουν ή να παρακαµφθούν ή να γίνουν λιγότερο αποτελεσµατικοί µε την πάροδο των ετών. Με την πάροδο των χρόνων τα σφάλµατα µπορεί να αυξηθούν. 4

5 04 Τα γονίδια µέσω των πρωτεϊνών που κωδικοποιούν, καθορίζουν όλες τις σωµατικές λειτουργίες, ακόµη και το πώς θα ανταποκριθεί το σώµα σε ερεθίσµατα από το περιβάλλον. Στις κυριότερες γενετικές ανωµαλίες, αν ένας προσβεβληµένος γονέας έχει ένα αλληλόµορφο που προκαλεί ασθένεια και το οποίο κυριαρχεί του φυσιολογικού συµπληρωµατικού, τότε κάθε παιδί στην οικογένεια έχει 50% πιθανότητα να κληρονοµήσει το ελαττωµατικό αλληλόµορφο και την δυσλειτουργία που αυτό προκαλεί. 5

6 Πώς ένα ελαττωµατικό γονίδιο προκαλεί µια ασθένεια; 05 Μία σωµατική λειτουργία εξαρτάται από την συνεχή αλληλεπίδραση χιλιάδων πρωτεϊνών, οι οποίες δρουν συνεργατικά στις σωστές ποσότητες και στα σωστά σηµεία, και κάθε σωστή λειτουργικά πρωτεΐνη είναι το προϊόν ενός άθικτου γονιδίου. Τα γονίδια µπορούν να µεταλλαχθούν µε πολλούς τρόπους. Το πιο σύνηθες γονιδιακό σφάλµα περιέχει µια αλλαγµένη µονή βάση στο DNA. Άλλες µεταλλάξεις προέρχονται από την αφαίρεση ή την προσθήκη µίας βάσης. Μερικές φορές µακρά τµήµατα του DNA πολλαπλασιάζονται ή εξαφανίζονται. Μερικές µεταλλάξεις είναι σιωπηλές, δεν επηρεάζουν δηλαδή ούτε την δοµή της κωδικοποιηµένης πρωτεΐνης ούτε την λειτουργία της. Άλλες µεταλλάξεις έχουν σαν αποτέλεσµα µία διαφοροποιηµένη πρωτεΐνη. Σε ορισµένες περιπτώσεις η πρωτεΐνη είναι αρκετά φυσιολογική ώστε να λειτουργεί, αλλά όχι σωστά, αυτή είναι η περίπτωση της ελαττωµατικής αιµοσφαιρίνης, της πρωτεΐνης που µεταφέρει οξυγόνο στο αίµα που προκαλεί δρεπανοκυτταρική αναιµία. Σε άλλες περιπτώσεις, η πρωτεΐνη µπορεί να είναι εντελώς απενεργοποιηµένη. Το αποτέλεσµα µιας συγκεκριµένης µετάλλαξης εξαρτάται όχι µόνο από το πώς αλλάζει την λειτουργία µιας πρωτεΐνης αλλά και από το πόσο συµβατή είναι αυτή η συγκεκριµένη πρωτεΐνη µε την επιβίωση. Παρόλα αυτά, οι περισσότερες ασθένειες και τα περισσότερα κληρονοµικά χαρακτηριστικά δεν ακολουθούν ένα απλό πλάνο κληρονοµικότητας, µια ποικιλία παραγόντων επηρεάζουν της έκφραση ενός γονιδίου. Και πρώτα από όλα, όλα τα µεταλλαγµένα αλληλόµορφα δεν οδηγούν σταθερά σε µια ασθένεια. Ακόµα και µε ένα κυρίαρχο αλληλόµορφο όπως το BRCA1 υπεύθυνο για την δηµιουργία καρκίνου του µαστού, για παράδειγµα, ο κίνδυνος για την εκδήλωση της ασθένειας στην ηλικία των 65 είναι 80% και όχι 100%. Αυτή η ποικιλία, µια ένδειξη της πιθανότητας µιας γνωστής γονιδιακής µετάλλαξης να προκαλέσει ασθένεια, είναι γνωστή ως διεισδυτικότητα. Όχι µόνο µπορούν διαφορετικές µεταλλάξεις στο ίδιο γονίδιο να προκαλέσουν ένα µεγάλο εύρος επιδράσεων σε διαφορετικούς οργανισµούς, όπως συµβαίνει στην περίπτωση της κυστικής ίνωσης, αλλά επίσης µεταλλάξεις σε αρκετά διαφορετικά γονίδια µπορούν να οδηγήσουν σε παρόµοιο αποτέλεσµα, όπως συµβαίνει µε ορισµένες µορφές του συνδρόµου του Alzheimer. Ορισµένα κληρονοµικά χαρακτηριστικά απαιτούν ταυτόχρονες µεταλλάξεις σε δύο ή περισσότερα γονίδια. Επίσης ένα φαινόµενο γνωστό και ως αποτύπωση µπορεί να καθορίσει ποιο από τα ζεύγη γονιδίων, της µητέρας ή του πατέρα, θα είναι ενεργό ή µη ενεργό. Σε ασθένειες σχετιζόµενες µε αλλαγµένα υπολειπόµενα αλληλόµορφα, και οι δυο γονείς, παρόλο που δεν πάσχουν από την ασθένεια, φέρουν ένα φυσιολογικό αλληλόµορφο και ένα αλλαγµένο. Κάθε παιδί έχει µία πιθανότητα στις τέσσερις να κληρονοµήσει δύο αλλαγµένα αλληλόµορφα και να αναπτύξει την ασθένεια, µία στις τέσσερις πιθανότητες να κληρονοµήσει δύο φυσιολογικά αλληλόµορφα και δύο στις τέσσερις πιθανότητες να κληρονοµήσει ένα φυσιολογικό και ένα αλλαγµένο αλληλόµορφο και να είναι ένας φορέας όπως κάθε ένας από τους δυο γονείς του. ιαφορετικές µεταλλάξεις στο ίδιο γονίδιο µπορούν να προκαλέσουν ένα µεγάλο εύρος επιδράσεων. Στην κυστική ίνωση, για παράδειγµα, το γονίδιο που ελέγχει την παραγωγή βλέννας, µπορεί να έχει περισσότερες από 300 µεταλλάξεις, µερικές από τις οποίες προκαλούν βαριά συµπτώµατα, µερικές ήπια και µερικές από αυτές καθόλου συµπτώµατα. 6

7 Πώς η κληρονοµικότητα επηρεάζει µια ασθένεια; 06 Ο γονιδιακός έλεγχος περιλαµβάνει την εξέταση του DNA ενός ατόµου, το οποίο προέρχεται από κύτταρα ενός δείγµατος αίµατος ή σε ορισµένες περιπτώσεις από άλλα σωµατικά υγρά ή ιστούς, για κάποια ανωµαλία που προκαλεί µια ασθένεια ή µια δυσλειτουργία. Η αλλαγή του DNA µπορεί να είναι σχετικά µεγάλη, η έλλειψη ή η προσθήκη ενός κοµµατιού ενός χρωµοσώµατος, ακόµα και ενός ολόκληρου χρωµοσώµατος, µπορεί να είναι ορατή σε ένα µικροσκόπιο. Ή µπορεί να είναι πάρα πολύ µικρή όπως η προσθήκη ή η αφαίρεση ή η αλλαγή µίας χηµικής βάσης. Τα γονίδια µπορεί να υπερπολλαπλασιαστούν (πολλά αντίγραφα) ως µη ενεργά ή να χαθούν όλα µαζί. Μερικές φορές, κοµµάτια χρωµοσωµάτων µπορεί να διακλαδιστούν ή να µετατοπισθούν, έτσι ώστε ένα γονίδιο να καταλήξει σε ένα σηµείο όπου θα είναι µόνιµα και ανάρµοστα ενεργό ή µη ενεργό. Επιπροσθέτως στην µελέτη των χρωµοσωµάτων ή των γονιδίων, ο γενετικός έλεγχος σε µια ευρύτερη έννοια περιλαµβάνει βιοχηµικούς ελέγχους για την παρουσία ή την απουσία πρωτεϊνών κλειδιών που σηµατοδοτούν τα µη φυσιολογικά γονίδια Ποιές είναι οι χρήσεις του γενετικού ελέγχου; Οι γενετικοί έλεγχοι µπορούν να χρησιµοποιηθούν για να δούµε πιθανή προδιάθεση σε µια ασθένεια όπως επίσης και για να επιβεβαιώσουµε µια ύποπτη µετάλλαξη σε ένα άτοµο ή σε µία οικογένεια. Ο πιο διαδεδοµένος τύπος γενετικού ελέγχου είναι ο έλεγχος στο νεογέννητο. Κάθε χρόνο στις Ηνωµένες Πολιτείες, σε τέσσερα εκατοµµύρια νεογέννητα ελέγχονται δείγµατα αίµατος για µη φυσιολογικά ή για απόντα γονιδιακά προϊόντα. Μερικοί έλεγχοι ψάχνουν για µη φυσιολογική διάταξη των χηµικών βάσεων σε ένα γονίδιο αυτό καθ εαυτό, ενώ άλλοι έλεγχοι ψάχνουν για εγγενή σφάλµατα του µεταβολισµού (για παράδειγµα η φαινυλκετονουρία) επιβεβαιώνοντας την απουσία µιας πρωτεΐνης που το κύτταρο χρειάζεται για να λειτουργήσει φυσιολογικά. Ο έλεγχος φορέα µπορεί να χρησιµοποιηθεί για να βοηθηθούν ζευγάρια να µάθουν αν φέρουν, και εποµένως αν ρισκάρουν να µεταφέρουν στα παιδιά τους, ένα υπολειπόµενο αλληλόµορφο για κληρονοµικές δυσλειτουργίες όπως η κυστική ίνωση, η δρεπανοκυτταρική αναιµία ή το σύνδροµο Tay-Sachs (µία θανατηφόρος δυσλειτουργία του µεταβολισµού των λιπιδίων). Γενετικοί έλεγχοι, βιοχηµικοί, χρωµοσωµικοί και µε βάση το DNA είναι επίσης ευρέως διαθέσιµοι για την προγεννητική διάγνωση καταστάσεων όπως το σύνδροµο Down. Σε κλινικά ερευνητικά προγράµµατα, οι γιατροί χρησιµοποιούν τους γενετικούς ελέγχους για να προσδιορίσουν ενδεικτικές αλλαγές στο DNA καρκινικών και προκαρκινικών κυττάρων. Τέτοιοι έλεγχοι µπορεί να είναι χρήσιµοι σε πολλές περιπτώσεις, έγκαιρη ανίχνευση (τα γονίδια της οικογενούς αδενωµατώδους πολυποδίασης προωθούν την άµεσηπαρακολούθηση για καρκίνο του παχέος εντέρου), διάγνωση (διαφορετικοί τύποι λευχαιµίας µπορούν να διαχωριστούν), πρόγνωση ( το προϊόν ενός µεταλλαγµένου p53 ογκοκατασταλτικού γονιδίου σηµατοδοτεί καρκίνους οι οποίοι είναι πιθανόν να αναπτυχθούν επιθετικά) και θεραπεία (αντισώµατα εµποδίζουν ένα γονιδιακό προϊόν την ανάπτυξη καρκίνου του µαστού). Κυρίως η τρέχουσα έξαρση των γενετικών ελέγχων, επικεντρώνεται στον προγνωστικό γονιδιακό έλεγχο, έλεγχοι που προσδιορίζουν ανθρώπους που έχουν το ρίσκο να προσβληθούν από µία ασθένεια, προτού εµφανισθεί οποιοδήποτε σύµπτωµα. Έλεγχοι είναι ήδη διαθέσιµοι σε ερευνητικά προγράµµατα για περίπου δύο δωδεκάδες τέτοιων ασθενειών και όσο περισσότερα γονίδια ασθενειών ανακαλύπτονται τόσοι περισσότεροι γενετικοί έλεγχοι θα αναµένονται. ιαφορετικοί τύποι γενετικών ελέγχων χρησιµοποιούνται για την έρευνα µη φυσιολογικών στο σύνολό τους χρωµοσωµάτων, σε µικρές αλυσίδες DNA µέσα ή δίπλα στα γονίδια, και στα πρωτεϊνικά προϊόντα των γονιδίων. 7

8 07 Πώς ταυτοποιούνται τα γονίδια των ασθενειών; Ο εντοπισµός κάθε χηµικής βάσης σε κάθε ένα από τα περίπου µε γονίδια όπως και τα µεσοδιαστήµατα τους, που χαρτογραφούν το ανθρώπινο γονιδίωµα, είναι το θέµα µιας διεθνούς συνεργασίας 15 ετών γνωστή ως το ανθρώπινο γονιδιακό εγχείρηµα. (Η προσπάθεια των Ηνωµένων Πολιτειών µοιράζεται µεταξύ Εθνικό Κέντρο Ανθρώπινης Γονιδιακής Έρευνας στο Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και στο Γραφείο Έρευνας Υγείας και Περιβάλλοντος του Ενεργειακού Τµήµατος). Οι επιστήµονες περιµένουν ότι η ύπαρξη ενός λεπτοµερούς χάρτη ολόκληρου του ανθρώπινου γονιδιώµατος θα φέρει επανάσταση σε ολόκληρη την ιατρική πρακτική και την βιοϊατρική έρευνα. Το ανθρώπινο γονιδιακό εγχείρηµα επικεντρώνεται στην δηµιουργία γονιδιακών χαρτών, τόσο γενετικά συνδεδεµένων χαρτών όσο και φυσικών χαρτών. Οι γονιδιακοί χάρτες απεικονίζουν την σειρά µε την οποία τα γονίδια, οι γενετικοί δείκτες και άλλα στοιχεία βρίσκονται κατά µήκος των χρωµοσωµάτων. Επακριβώς στην έρευνα για ένα συγκεκριµένο γονίδιο, οι ερευνητές προσδιορίζουν γενετικούς δείκτες, χαρακτηριστικά κοµµάτια DNA ή γονιδίων για γνωστές ιδιότητες, τα οποία βρίσκονται πλησίον του γονιδίου στόχου και κληρονοµούνται µαζί µε αυτό. Οι γενετικά συνδεδεµένοι χάρτες προσδιορίζουν τις χρωµοσωµικές θέσεις γενετικών στοιχείων, είτε γονιδίων είτε ξεχωριστών µικρών αλληλουχιών DNA, µε βάση το πόσο συχνά οι δείκτες κληρονοµούνται µαζί. Αυτοί οι χάρτες επίσης αξιοποιούν και ένα φαινόµενο γνωστό ως ανασυνδυασµός ή χιασµατυπία. Καθώς το αναπτυσσόµενο σπερµατοζωάριο ή το ωάριο διαχωρίζεται, ζεύγη µητρικών και πατρικών χρωµοσωµάτων µερικές φορές σπάνε και ανταλλάσσουνε τµήµατά τους το ένα µε το άλλο. Γονίδια και δείκτες τα οποία είναι φυσιολογικά κοντά το ένα στο άλλο πάνω στο χρωµόσωµα λέγεται ότι είναι στενά συνδεδεµένα και είναι πολύ λιγότερο πιθανό να διαχωριστούν από ανασυνδυασµό σε σχέση µε γονιδιακούς δείκτες που είναι τοποθετηµένοι µακριά. Το 1994, διεθνείς συνεργασίες δηµοσίευσαν έναν ευρύ γονιδιακό χάρτη που απεικονίζει πάνω από 5000 δείκτες και πάνω από 400 γονίδια. Αφού οι επιστήµονες χρησιµοποιήσουν τους γενετικούς χάρτες για να προσδιορίσουν ένα γονίδιο σε µια σχετικά µικρή περιοχή πάνω σε ένα χρωµόσωµα, στην συνέχεια εξετάζουν την περιοχή εξονυχιστικά για να µάθουν την ακριβή θέση του γονιδίου. Για να το πετύχουν αυτό οι επιστήµονες στρέφονται στους φυσικούς χάρτες. Για να κατασκευάσουµε έναν φυσικό χάρτη, ένα χρωµόσωµα (ή σε ορισµένες περιπτώσεις, ολόκληρο το γονιδίωµα) διασπάται αρχικά σε µικρότερα κοµµάτια DNA. Οι επιστήµονες στην συνέχεια αντιγράφουν ή κλωνοποιούν τα κοµµάτια στο εργαστήριο, λαµβάνοντας εκατοµµύρια ακριβή αντίτυπα συγκεκριµένων κοµµατιών DNA. Στην συνέχεια βάζουν σε σειρά τους κλώνους έτσι ώστε να αντιστοιχούν στην σειρά που υπήρχε στο αρχικό χρωµόσωµα. Η πληροφορία για την θέση και το γνωστό γενετικό περιεχόµενο αυτών των µοναδικών κοµµατιών DNA είναι αποθηκευµένη σε έναν υπολογιστή, ενώ οι κλώνοι αυτών των κοµµατιών είναι αποθηκευµένοι σε εργαστηριακούς καταψύκτες. Όταν οι γενετικοί χάρτες προσδιορίζουν ότι ένα γονίδιο βρίσκεται σε ένα συγκεκριµένο σηµείο, οι επιστήµονες µπορούν να πάνε στον καταψύκτη και να βγάλουν τον κλώνο που τους ενδιαφέρει, µετά χρησιµοποιούν τους κλώνους σαν το ακατέργαστο υλικό για την αλληλούχιση του DNA, ουσιαστικά προσδιορίζουν την θέση καθεµίας χηµικής βάσης στο γονίδιο. 8

9 Επωφελούµενοι από τους εξαιρετικά λεπτοµερείς χάρτες και τις σύνθετες τεχνικές και εργαλεία για την αλληλούχιση του DNA, οι επιστήµονες χαρτογραφούν και αποµονώνουν αρκετά νέα γονίδια ασθενειών κάθε µήνα. Ως το 2005 οι επιστήµονες στόχευαν να εντοπίσουν την θέση καθενός από τα µε γονίδια και να προσδιορίσουν την ακριβή αλληλουχία των χηµικών τους βάσεων. 08 Οι χάρτες του DNA µπορούν να έχουν πολλά είδη πληροφοριών, από τα συνδεόµενα αντίγραφα των χρωµοσωµάτων, ως τους κλώνους των επικαλυπτόµενων κοµµατιών του DNA και τελευταία την αλληλουχία βάση προς βάση του DNA. Τι τύποι ασθενειών µπορούν να προβλεφθούν µε τους γενετικούς ελέγχους; Οι προληπτικοί γενετικοί έλεγχοι ψάχνουν για δυσλειτουργίες που υπάρχουν από γενιά σε γενιά ως αποτέλεσµα ενός ελαττωµατικού γονιδίου το οποίο κληρονοµείται. Όταν ένα µεταλλαγµένο γονίδιο κληρονοµείται επειδή µεταφέρεται στο αναπαραγωγικό κύτταρο (ωάριο ή σπερµατοζωάριο), η µετάλλαξη θα είναι παρούσα σε κύτταρα ολόκληρου του σώµατος. Αυτό σηµαίνει ότι η µετάλλαξη µπορεί να εντοπιστεί σε λευκά αιµοσφαίρια σε δείγµατα αίµατος για παράδειγµα. Οι προληπτικοί γενετικοί έλεγχοι είναι σήµερα διαθέσιµοι για ασθένειες όπως η ασθένεια Tay Sachs και η κυστική ίνωση, επίσης έλεγχοι αναπτύσσονται και για πολλές άλλες καταστάσεις, συµπεριλαµβανοµένης της προδιάθεσης για ALS ή αλλιώς ετερόπλευρη αµυοτροφική σκλήρωση, τον θανατηφόρο νευρικό εκφυλισµό γνωστό ως ασθένεια Lou Gehrig, την ασθένεια Huntington µια καταστροφική δυσλειτουργία της µέσης ηλικίας η οποία προκαλεί άνοια και καταλήγει στον θάνατο, µερικές µορφές της ασθένειας Alzheimer και την καταστροφικά υψηλή χοληστερόλη. Γονίδια έχουν επίσης βρεθεί για πολλούς τύπους καρκίνου που µεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Αρκετές από αυτές τις σπάνιες καταστάσεις οι οποίες επηρεάζουν µόνο ελάχιστους ανθρώπους, ένας καρκίνος του µατιού στην παιδική ηλικία γνωστός ως ρετινοβλάστωµα, ο όγκος Wilm, ένας καρκίνος του ήπατος ο οποίος συνήθως εµφανίζεται πριν την ηλικία των 5 ετών και το σύνδροµο Li-Fraumeni, στο οποίο παιδιά και νεαροί ενήλικες µιας οικογένειας αναπτύσσουν µια ποικιλία καρκίνων, συµπεριλαµβανοµένου του σαρκώµατος στα οστά και στον µαλακό ιστό του βραχίονα και των ποδιών, τους όγκους στον εγκέφαλο, την οξεία λευχαιµία και τον καρκίνο του µαστού. Το 1993, οι επιστήµονες προσδιόρισαν το γονίδιο το οποίο προκαλεί οικογενή αδενωµατώδη πολυποδίαση, µια κληρονοµική προδιάθεση για τον σχηµατισµό προκαρκινικών πολυποδίων. Αυτή η κατάσταση πιστεύεται ότι είναι υπεύθυνη για περίπου το 1% των καρκίνων του παχέος εντέρου. Πιο πρόσφατα, οι επιστήµονες ανακάλυψαν γονιδιακές µεταλλάξεις οι οποίες συνδέονται µεκληρονοµικές τάσεις για κοινές µορφές καρκίνων, µεταξύ των οποίων ο καρκίνος του παχέος εντέρου και ο καρκίνος του µαστού. Οι οικογένειες που φέρουν αυτά τα µεταλλαγµένα γονίδια µπορεί να έχουν υψηλότερο κίνδυνο για άλλους καρκίνους. Γυναίκες µε ένα µεταλλαγµένο αντίγραφο του υπεύθυνου για καρκίνο του µαστού γονιδίου BRCA1, περιστασιακά, έχουν αυξηµένο κίνδυνο και για καρκίνο των ωοθηκών. 9

10 Οι άνθρωποι που κληρονοµούν καρκινικά γονίδια είναι πιο πιθανό να αναπτύξουν καρκίνο σε µια νεαρή ηλικία, επειδή η ζηµιά του γονιδίου προδιάθεσης είναι παρούσα σε όλη την διάρκεια της ζωής τους, έτοιµη να εκκινήσει την µη ελεγχόµενη ανάπτυξη του καρκίνου ενώ το φυσιολογικό αλληλόµορφο θα πρέπει να έχει χαθεί ή να έχει απενεργοποιηθεί. 09 Τέτοιες κληρονοµικές ή οικογενείς µορφές καρκίνου αντιπροσωπεύουν ίσως περίπου το 5 µε 10% όλων των καρκίνων. Η µεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων που έχουν καρκίνο του µαστού ή καρκίνο του παχέος εντέρου δεν έχουν κληρονοµήσει τέτοια πολύ ενεργά µεταλλαγµένα γονίδια. Αυτό είναι αλήθεια ακόµα και για οικογένειες οι οποίες έχουν αρκετά άτοµα µε καρκίνο, ορισµένοι καρκίνοι είναι τόσο συνηθισµένοι ώστε κάποια συµπλέγµατα να είναι σίγουρο ότι θα εµφανιστούν µε την πρώτη ευκαιρία. Περιπτώσεις οι οποίες διαγιγνώσκονται σε µεγαλύτερες ηλικίες, περιστασιακά, είναι πιο πιθανό να προκαλούνται από επίκτητες µεταλλάξεις. Επιπλέον, επειδή οι καρκίνοι του µαστού και του παχέος εντέρου είναι τόσο διαδεδοµένοι, ακόµα και ένα µικρό τµήµα του συνόλου αντιστοιχεί σε ένα πολύ µεγάλο αριθµό. Υπολογίζεται περίπου 1 στις 300 γυναίκες µπορεί να φέρουν κληρονοµήσιµες µεταλλάξεις των υπεύθυνων για τον καρκίνο του µαστού γονιδίων, και σχεδόν το ίδιο ποσοστό των Αµερικανών φέρουν µεταλλάξεις που τους καθιστούν επιρρεπείς σε καρκίνο του παχέος εντέρου. Οι κληρονοµήσιµες µορφές των καρκίνων αντιπροσωπεύουν περίπου το 5 µε 10% όλων των καρκίνων. Η µεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων που έχουν καρκίνο του µαστού (ή καρκίνο του παχέος εντέρου) αποκτούν µεταλλάξεις κατά την διάρκεια της ζωής τους. Ποια είναι η σχέση µεταξύ γονιδίων και καρκίνου; Ο καρκίνος είναι µια ασθένεια γονιδίων που είναι ελαττωµατικά. Γονίδια που ελέγχουν την σωστή αντιγραφή των κυττάρων καταστρέφονται, επιτρέποντας στο κύτταρο να αναπαράγεται εκτός ελέγχου και συνήθως να εξαπλώνονται και σε γειτονικούς ιστούς και να δηµιουργούν όγκους σε όλο το σώµα. Κάθε καρκίνος είναι γενετικός, σύµφωνα µε αυτό προέρχεται από µεταλλαγµένα γονίδια. Παρόλα αυτά, µόνο ένα µικρό τµήµα του καρκίνου κληρονοµείται, µια µετάλλαξη που φέρεται σε αναπαραγωγικά κύτταρα, µεταφέρεται από γενιά σε γενιά και είναι παρούσα στα κύτταρα όλου του σώµατος. Οι περισσότεροι καρκίνοι προέρχονται από τυχαίες µεταλλάξεις οι οποίες αναπτύσσονται στα σωµατικά κύτταρα στην διάρκεια της ζωής ενός ατόµου, είτε ως σφάλµα όταν τα κύτταρα υπόκεινται σε κυτταρικό διαχωρισµό ή ως απόκριση σε παρενέργειες από περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως η ραδιενέργεια και τα χηµικά. Ο καρκίνος συνήθως αναπτύσσεται σε ένα µόνο κύτταρο. Η πορεία του κυττάρου από φυσιολογικό σε κακόηθες και σε µεταστατικό φαίνεται να ακολουθεί µια σειρά από ξεχωριστά βήµατα, κάθε ένα από τα οποία ελέγχεται από διαφορετικό γονίδιο ή από οµάδα γονιδίων. Αρκετοί τύποι γονιδίων έχουν εµπλακεί. Τα ογκογονίδια που φυσιολογικά προωθούν την κυτταρική ανάπτυξη, όταν µεταλλαχθούν ή όταν υπερεκφραστούν, βοµβαρδίζουν τα κύτταρα µε σήµατα ώστε να συνεχίσουν να διαχωρίζονται. Τα ογκοκατασταλτικά γονίδια που φυσιολογικά περιορίζουν την κυτταρική ανάπτυξη, όταν εκλείπουν ή απενεργοποιούνται από µία µετάλλαξη, επιτρέπουν στα κύτταρα να αναπτύσσονται και να διαχωρίζονται ανεξέλεγκτα. (Τα κληρονοµήσιµα γονίδια τα οποία προδιαθέτουν για καρκίνο του µαστού και των ωοθηκών, για το σύνδροµο Li-Fraumeni, για το ρετινοβλάστωµα, για τον όγκο Wilm και για την οικογενή αδενωµατώδη πολυποδίαση είναι ελαττωµατικά ογκοκατασταλτικά γονίδια). 10

11 10 Τα γονίδια επιδιόρθωσης του DNA φαίνεται να προκαλούν καρκίνο και ίσως και άλλες κληρονοµήσιµες δυσλειτουργίες, όχι κινητοποιώντας την κυτταρική ανάπτυξη αλλά αποτυγχάνοντας να επιδιορθώσουν τα σφάλµατα που υπάρχουν στα αντίγραφα του DNA του, επιτρέποντας στις µεταλλάξεις να συγκεντρώνονται σε χιλιάδες σηµεία. (Γονίδια που συνδέονται µε κληρονοµικό καρκίνο του παχέος εντέρου είναι τέτοια επιδιορθωτικά γονίδια) Ο καρκίνος συνήθως αναπτύσσεται σε ένα µόνο κύτταρο. Η µετατροπή του κυττάρου από φυσιολογικό σε κακόηθες και σε µεταστατικό φαίνεται να ακολουθεί µια σειρά από ξεχωριστά βήµατα, κάθε ένα από τα οποία ελέγχεται από ένα διαφορετικό γονίδιο ή από οµάδα γονιδίων. Άτοµα µε κληρονοµικό καρκίνο έχουν ήδη την πρώτη µετάλλαξη. Τι µας δείχνει ένα προληπτικό γονιδιακό τεστ; Ένας σωστός γονιδιακός έλεγχος θα µας δείξει αν έχουµε ή όχι µία σχετιζόµενη µε ασθένεια γονιδιακή µετάλλαξη. Αν την έχουµε, µια ποικιλία παραγόντων µπορούν να επηρεάσουν την διεισδυτικότητα του γονιδίου και τις πιθανότητες να αναπτύξεις την ασθένεια. Σχεδόν όλοι όσοι έχουν τα γονίδια της οικογενούς εδενωµατώδους πολυποδίασης, εκτός κι αν πάρουν δραστικά προληπτικά µέτρα, θα αναπτύξουν µια µέρα καρκίνο του παχέος εντέρου. Από την άλλη µεριά, οι γυναίκες που φέρουν το υπεύθυνο για καρκίνο του µαστού BRCA1 γονίδιο έχουν 80% πιθανότητα να αναπτύξουν καρκίνο του µαστού από την ηλικία των 65, ο κίνδυνός τους είναι υψηλός αλλά όχι απόλυτος. Βέβαια, ακόµα και µέλη της οικογένειας τα οποία αποφεύγουν το κληρονοµήσιµο ευπαθές γονίδιο δεν εξαιρούνται από τον κίνδυνο. Όπως κάθε άλλος, θα µπορούσαν να αναπτύξουν µεταλλάξεις στο ίδιο γονίδιο κατά την διάρκεια της ζωής τους. Ή θα µπορούσαν να κληρονοµήσουν ένα διαφορετικό, άγνωστο ευπαθές γονίδιο Οι επιστήµονες που ψάχνουν για ένα γονίδιο ασθενείας συχνά ξεκινούν να µελετούν δείγµατα DNA από µέλη οικογενειών που πάσχουν από την ασθένεια και έχουν αρκετούς συγγενείς, σε πάρα πολλές γενιές, που έχουν αναπτύξει την ασθένεια. 11

12 11 Πώς αναπτύσσουν οι επιστήµονες τους προληπτικούς γονιδιακούς ελέγχους; Οι επιστήµονες που ψάχνουν για ένα γονίδιο ασθενείας συνήθως ξεκινάνε µελετώντας δείγµατα DNA από µέλη οικογενειών που πάσχουν από την ασθένεια, και στις οποίες πολλοί συγγενείς σε πολλές γενιές έχουν αναπτύξει την ίδια ασθένεια όπως τον καρκίνο του παχέος εντέρου. Οι ερευνητές ψάχνουν για γενετικούς δείκτες, εύκολα αναγνωρίσιµα κοµµάτια του DNA, οι οποίοι κληρονοµούνται συνεχώς από άτοµα µε την ασθένεια αλλά δεν βρίσκονται σε υγιείς συγγενείς. Στην συνέχεια, προσεκτικά πλησίον της περιοχής στόχος του DNA, αποσπούν τα υποψήφια γονίδια, και ψάχνουν για συγκεκριµένες µεταλλάξεις. Πριν τοποθετηθεί ένα συγκεκριµένο γονίδιο, συνδεόµενοι γενετικοί δείκτες µπορούν να χρησιµοποιηθούν για να ελεγχθούν µέλη της οικογένειας που είναι υπό έρευνα. Παρόλα αυτά, για να ελεγχθούν µεγαλύτεροι πληθυσµοί, είναι απαραίτητο να βρούµε το γονίδιο αυτό καθ εαυτό. Επειδή το µονοπάτι του DNA είναι τεράστιο αυτό µπορεί να αποδειχθεί αρκετά δύσκολο. Στην περίπτωση της ασθένειας Huntington, χρειάστηκαν 10 χρόνια για να πάνε από τους συνδεόµενους δείκτες στο γονίδιο. Από την στιγµή που ένα γονίδιο ασθενείας κλωνοποιηθεί (αντιγραφεί ώστε να υπάρχει αρκετό για λεπτοµερή µελέτη) και ταυτοποιηθεί, οι επιστήµονες µπορούν να κατασκευάσουν σωληνοειδή τµήµατα DNA, σειρές µονόκλωνων DNA οι οποίες αντιστοιχούν σε κοµµάτια γνωστών γονιδίων. (Αυτό είναι πιθανό γιατί, στα δίκλωνα DNA, η αδενίνη στην µία αλυσίδα πάντα ζευγαρώνει µε την θυµίνη της άλλης και η γουανίνη ζευγαρώνει µε την κυτοσίνη). Η µονόκλωνη αλυσίδα στην συνέχεια ψάχνει και συνδέεται σε συµπληρωµατικές βάσεις στο γονίδιο, Όταν η αλυσίδα σηµανθεί µε ένα ραδιενεργό άτοµο, η περιοχή του DNA στην οποία συνδέεται, δηλαδή το γονίδιο, ενεργοποιείται. Το γεγονός ότι ορισµένες ασθένειες παρουσιάζουν πολλαπλές µεταλλάξεις µέσα στο ίδιο γονίδιο συµβάλλει στην πολυπλοκότητα του γενετικού ελέγχου. Λειτουργικοί γενετικοί έλεγχοι, οι οποίοι ανιχνεύουν πρωτεΐνες παρά DNA, µπορούν να αποδείξουν όχι µόνο ότι ένα µεταλλαγµένο γονίδιο είναι παρών αλλά ότι επίσης είναι ενεργό φτιάχνοντας µία µη φυσιολογική πρωτεΐνη ή µη φτιάχνοντας καθόλου πρωτεΐνη. Για να βρούνε µια στοχευµένη γονιδιακή µετάλλαξη σε ένα δείγµα DNA, οι επιστήµονες χρησιµοποιούν ένα σωληνοειδές DNA, µια σειρά από µονόκλωνα DNA τα οποία αντιστοιχούν σε κοµµάτια του γονιδίου και το οποίο είναι συνδεδεµένο µε ένα ραδιενεργό άτοµο. Το µονόκλωνο σωληνοειδές ψάχνει και συνδέεται στο γονίδιο. Ραδιενεργά σήµατα από το σωληνοειδές γίνονται στην συνέχεια ορατά σε µια διαφάνεια x ακτινών, που δείχνει που το σωληνοειδές και το γονίδιο αντιστοιχούν. 12

13 12 Ποια είναι τα σηµερινά δεδοµένα για τον προληπτικό γονιδιακό έλεγχο για καρκίνο; Έλεγχοι για µερικούς σπάνιους καρκίνους υπάρχουν ήδη στην κλινική χρήση. Προληπτικοί έλεγχοι για πιο συνηθισµένες µορφές καρκίνου είναι ακόµα αρχικά ένα ερευνητικό εργαλείο, δύσκολοι να εκτελεσθούν και διαθέσιµοι µόνο κατά την διάρκεια ερευνητικών προγραµµάτων σε µικρό αριθµό ατόµων που έχουν ισχυρό οικογενειακό ιστορικό της ασθένειας. Όµως το πεδίο του γονιδιακού ελέγχου αναπτύσσεται ραγδαία, µε νέα γονίδια να ανακαλύπτονται σχεδόν καθηµερινά και οι καινοτοµίες στους ελέγχους να είναι πολύ γρήγορες. Για παράδειγµα: Προληπτικοί έλεγχοι χρησιµοποιούνται ήδη στην ρουτίνα σε επιλεγµένες οικογένειες µε ρετινοβλάστωµα και όγκο Wilm. Ένας γονιδιακός έλεγχος είναι διαθέσιµος σε άτοµα οικογενειών µε προδιάθεση για τον σπάνιο καρκίνο Li-Fraumeni. Παρόλα αυτά, είναι διαθέσιµος µόνο σε άτοµα που λαµβάνουν µέρος σε ένα ερευνητικό πρόγραµµα, και οι ειδικοί καθιστούν απαραίτητο να διατίθεται µε µεγάλη προσοχή, ζυγίζοντας τα πλεονεκτήµατα µε τους κινδύνους. Υπάρχει ένας έλεγχος για το γονίδιο που ευθύνεται για την οικογενή αδενωµατώδη πολυποδίαση, µια τάση να σχηµατίζονται εκατοντάδες πολύποδες στο παχύ έντερο, µερικοί από τους οποίους, αν δεν αφαιρεθούν, θα µετατραπούν σε καρκινικοί. (Αλλά αυτή η κατάσταση µπορεί να διαγνωσθεί και χωρίς γονιδιακό έλεγχο). Μία οµάδα γονιδίων που προδιαθέτουν ένα άτοµο για µια πολύ πιο συχνή µορφή καρκίνου από τον καρκίνο του παχέος εντέρου (κληρονοµικός µη πολυποδιακός καρκίνος του παχέος εντέρου ή HNPCC) έχει ανιχνευθεί σε οικογένειες υψηλού κινδύνου. Αυτές οι γενετικές µεταλλάξεις πιστεύεται ότι υπάρχουν σε πάνω από Αµερικανούς, και προκαλούν περίπου το 90% όλων των κληρονοµήσιµων καρκίνων του παχέος εντέρου ή περίπου το 15% των καρκίνων του παχέος εντέρου οι οποίοι διαγιγνόσκωνται στις Ηνωµένες Πολιτείες κάθε χρόνο. Τα γονίδια επίσης έχουν συνδεθεί µε καρκίνους της µήτρας, του στοµάχου, των ωοθηκών, του λεπτού εντέρου, της χοληδόχου κύστης, του ήπατος και του ουρητήρα. Οικογένειες πολύ υψηλού κινδύνου (µε τρία ή περισσότερα ασθενή µέλη, τουλάχιστον το ένα πριν την ηλικία των 50 ετών, σε πάνω από δύο ή περισσότερες γενιές) ελέγχονται σε µερικά ερευνητικά κέντρα. Ένας έλεγχος στο αίµα αναµένεται σε ένα ή δύο χρόνια. Η µετάλλαξη του BRCA1 γονιδίου προδιαθέτει ένα άτοµο για κληρονοµικό καρκίνο του µαστού και των ωοθηκών. Ένα µεταλλαγµένο BRCA1 γονίδιο στο χρωµόσωµα 17 είναι µάλλον υπεύθυνο για περίπου το 5% των περιπτώσεων του καρκίνου του µαστού που ανιχνεύονται σε ένα µόνο χρόνο, και τόσες όσες το ένα τέταρτο των περιστατικών σε γυναίκες των 45 ετών ή νεώτερες. Ένα µεταλλαγµένο BRCA1 γονίδιο βρίσκεται σε περίπου µισές από τις οικογένειες µε υψηλή πιθανότητα καρκίνου του µαστού και σε τουλάχιστον το 80% των οικογενειών µε ιστορικό ταυτόχρονης πρόωρης ανάπτυξης καρκίνου του µαστού και των ωοθηκών. Με την αποµόνωση του γονιδίου, ένας αιµατολογικός έλεγχος αναµένεται, αλλά πριν γίνει διαθέσιµος, οι ερευνητικές µελέτες θα πρέπει να θέσουν σηµαντικά ερωτήµατα για την καλύτερη διαχείριση των φορέων των µεταλλάξεων του BRCA1. (Στο χρωµόσωµα 13, οι ερευνητές έχουν επίσης βρει ενδείξεις για την ύπαρξη ενός δεύτερου γονιδίου για τον καρκίνο του µαστού που ονοµάζεται BRCA2). Έχουν αναφερθεί γονίδια για το µελάνωµα, την λευχαιµία, τον καρκίνο του θυρεοειδούς και των νεφρικών κυττάρων και οι επιστήµονες είναι κοντά σε γονίδια για πολλές άλλες µορφές καρκίνου. 13

14 13 Ποια είναι τα πλεονεκτήµατα του γονιδιακόυ ελέγχου; Τα µέλη οικογενειών υψηλού κινδύνου ζουν µε προβληµατικές ανασφάλειες για το µέλλον τους όπως επίσης και για αυτό των παιδιών τους. Ένας αρνητικός έλεγχος, ειδικά κάποιος που είναι εξαιρετικά προληπτικός, µπορεί να προκαλέσει αίσθηµα τεράστιας ανακούφισης. Ένας αρνητικός έλεγχος, ειδικά κάποιος που είναι εξαιρετικά προληπτικός, επίσης µπορεί να ελαχιστοποιήσει την ανάγκη για συχνούς ελέγχους όπως η ετήσια κολονοσκόπηση (µια διαδικασία που επιτρέπει στον γιατρό να δει τα άνω άκρα του παχέος εντέρου), η οποία είναι ρουτίνα για οικογένειες υψηλού κινδύνου για καρκίνο. Ένας θετικός έλεγχος µπορεί επίσης να έχει πλεονεκτήµατα. Μπορεί να εξαλείψει την αβεβαιότητα και νε επιτρέψει σε ένα άτοµο να πάρει έγκυρες αποφάσεις για το µέλλον του. Κάτω από τις καλύτερες συνθήκες, ένας θετικός έλεγχος δηµιουργεί µια εξαιρετική ευκαιρία για την νουθεσία και για παρεµβάσεις που θα µειώσουν τον κίνδυνο. Το κυριότερο παράδειγµα είναι ο καρκίνος του παχέος εντέρου. Όταν οι όγκοι ανιχνεύονται νωρίς, οι πιθανότητες για επιβίωση είναι µεγαλύτερες και η ενδεχόµενη προφύλαξη θα µπορούσε να αποτρέψει χιλιάδες θανάτους από καρκίνο ετησίως. Ένας θετικός έλεγχος σηµαίνει την εγρήγορση για την συνέχιση των οπτικών πρακτικών (ετήσιες κολονοσκοπήσεις για την εύρεση των προκαρκινικών πολυποδίων ή των πρώιµων σηµαδιών του καρκίνου) και για την διατήρηση υγιεινών συνθηκών ζωής όπως η υψηλή σε ίνες και χαµηλή σε λιπαρά δίαιτα και η συχνή άσκηση. Μια άλλη επιλογή είναι η εγχείρηση για την αφαίρεση του παχέος εντέρου πριν ο καρκίνος προλάβει να αναπτυχθεί Τι επιπρόσθετα πλεονεκτήµατα µπορούµε να περιµένουµε από τον γονιδιακό έλεγχο; Ο εντοπισµός του γονιδίου που προκαλεί έναν κληρονοµικό καρκίνο έχει εµπλοκή και για άλλους καρκίνους, κληρονοµικούς ή όχι. Ένα υγιές αλληλόµορφο του ίδιου γονιδίου, αν υποστεί µεταλλάξεις που προκαλούνται από το περιβάλλον κατά την διάρκεια της ζωής ενός ατόµου, µπορεί να οδηγήσει σε µη κληρονοµικούς καρκίνους. Γι αυτό, ανακαλύπτοντας ένα καρκινικό γονίδιο, οι επιστήµονες µπορούν να ανακαλύψουν µηχανισµούς κοινούς για όλους τους ασθενείς µε καρκίνο. Τα γονίδια και οι γονιδιακοί δείκτες µπορούν επίσης να προωθήσουν εργαλεία για την καλύτερη διάγνωση και θεραπεία του καρκίνου. Με τον εντοπισµό ενός µεταλλαγµένου γονιδίου (ή του πρωτεϊνικού της προϊόντος) σε κύτταρα που αποβάλλονται µε τα κόπρανα, τα ούρα ή το σάλιο ή σε βιοψίες ιστών, οι γιατροί µπορούν να είναι σε θέση να ανιχνεύσουν καρκίνους πολλά χρόνια νωρίτερα από ότι µε τις συµβατικές διαγνωστικές τεχνικές. (Έχει επίσης ειπωθεί ότι µια µέρα ανιχνευτές για ένα µεταλλαγµένο γονίδιο θα εγχέονται και στην συνέχεια θα ανιχνεύονται σε µια x-ακτινογραφία. Επίσης αποτιµώντας τα αντικαρκινικά φάρµακα, θα πρέπει να αποδειχθούν πιο δραστικά από την στιγµή που θα µπορούν να ελεγχθούν σε πληθυσµούς οι οποίοι έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο. Ή αν ένα γονίδιο βρίσκεται ότι παράγει κάποια αντικαρκινική πρωτεΐνη, θα µπορούσε να ήταν πιθανό να συνθέτει αυτή την πρωτεΐνη και να την χρησιµοποιεί ως φάρµακο. Τελευταία, ίσως γίνει πιθανό να εµποδίσουµε την ασθένεια µε γονιδιακή θεραπεία, απενεργοποιώντας Το ελαττωµατικό γονίδιο ή αντικαθιστώντας το. 14

15 14 Ποιοι είναι οι περιορισµοί των γενετικών ελέγχων; Πρώτον, οι υπάρχοντες γενετικοί έλεγχοι δεν µπορούν να δώσουν µια ικανοποιητική απάντηση για κάθε ένα που φαίνεται να έχει υψηλό κίνδυνο για κληρονοµικό καρκίνο του µαστού ή του παχέος εντέρου. Σε µερικές οικογένειες, πολλές περιπτώσεις µπορεί να οφείλονται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες παρά σε κληρονοµικά αίτια. Ακόµα και όταν ένα κληρονοµήσιµο γονίδιο είναι υπεύθυνο, δεν καθίσταται απαραίτητος ο γενετικός έλεγχος, η µετάλλαξη του γονιδίου BRCA1, για παράδειγµα, βρίσκεται µόνο σε περίπου µισές από τις οικογένειες µε κληρονοµήσιµο καρκίνο του µαστού. εύτερον, παρά την µεγάλη ανάπτυξη στην τεχνολογία του DNA, ο προσδιορισµός των µεταλλάξεων παραµένει µια πολύ µεγάλη πρόκληση. Πολλά από τα γονίδια µεγάλου ενδιαφέροντος για τους ερευνητές είναι τεράστια, περιέχοντας πολλές χιλιάδες βάσεις. Οι µεταλλάξεις µπορεί να υπάρχουν οπουδήποτε, και το ψάξιµο κατά µήκος µεγάλων αλυσίδων DNA είναι δύσκολο. Επιπροσθέτως, ένα µόνο γονίδιο µπορεί να έχει πολυάριθµες µεταλλάξεις, όχι εξίσου σηµαντικές όλες αυτές µεταξύ τους. Το γονίδιο της κυστικής ίνωσης, για παράδειγµα, µπορεί να εµφανίσει οποιαδήποτε από τις πάνω από 300 διαφορετικές µεταλλάξεις, οι οποίες προκαλούν την ασθένεια σε ποικίλες εντάσεις, µερικές φαίνεται να µην προκαλούν συµπτώµατα καθόλου. Έτσι, ένας θετικός έλεγχος δεν εγγυάται ότι αυτή η ασθένεια θα εµφανισθεί, την ίδια ώρα που ένας αρνητικός έλεγχος, από την στιγµή που αξιολογεί µόνο τις πιο κοινές µεταλλάξεις, δεν µπορεί να την αποκλείσει τελείως. Επιπλέον, οι προληπτικοί έλεγχοι οδηγούν σε πιθανότητες, όχι σε βεβαιότητες. Ένα άτοµο µε ένα γνωστό γονίδιο, ακόµα και µε ένα που είναι κυρίαρχο όπως το κληρονοµήσιµο γονίδιο του καρκίνου του µαστού, µπορεί να αναπτύξει την ασθένεια, την ίδια ώρα που ένα άλλο άτοµο παραµένει υγιές, και κανείς δεν ξέρει ακόµα το γιατί. Ένα γονίδιο µπορεί να αποκρίνεται στις απαιτήσεις άλλων γονιδίων ή να ενεργοποιείται από έναν περιβαλλοντικό παράγοντα όπως το ηλιακό φως. Ίσως ο πιο σηµαντικός περιορισµός του γονιδιακού ελέγχου είναι ότι η πληροφορία που παίρνουµε συνήθως δεν συµπίπτει µε τις συµβατικές διαγνωστικές και θεραπείες. Πολλές ασθένειες και πολλοί τύποι καρκίνων στερούνται ακόµα των οπτικών τεχνικών, είναι πολύ συχνό να µην είναι δυνατή η ανίχνευση ενός πρώιµου καρκίνου ακόµα και σε κάποιον µε γνωστή προδιάθεση. Στον κληρονοµικό καρκίνο του µαστού, ο συχνός έλεγχος µε µαστογραφία προσφέρει την καλύτερη πιθανότητα για έγκαιρη διάγνωση, αλλά δεν προσφέρει στην αποτροπή. Επιπλέον, η µαστογραφία είναι λιγότερο αποτελεσµατική σε µαστικούς αδένες νέων γυναικών, αυτών µε τον µεγαλύτερο κίνδυνο από µια κληρονοµική ευαισθησία. Μέχρι στιγµής, η πιο ασφαλής µέθοδος αποτροπής είναι η δραστική και ακριβή σε κόστος χειρουργική επέµβαση για την αφαίρεση των µαστών, αλλά ακόµα και µια ολική µαστεκτοµή µπορεί να αφήσει ορισµένα µαστικά κύτταρα. Όσο για τον καρκίνο των ωοθηκών που απειλεί τις οικογένειες υψηλού κινδύνου, τα υπάρχοντα προφυλακτικά µέτρα συχνά δεν µπορούν να ανιχνεύσουν την ασθένεια έγκαιρα. Εδώ, επίσης, γυναίκες από οικογένειες υψηλού κινδύνου συχνά προβαίνουν σε προφυλακτική εγχείρηση αφαίρεσης των ωοθηκών. Μέχρι σήµερα, παρόλα αυτά, κανένας τύπος προφυλακτικής χειρουργικής δεν έχει αποδειχθεί ότι εµποδίζει τελείως την εµφάνιση του καρκίνου. Οι επιστήµονες µελετούν ζωηρά για επεµβάσεις επικεντρωµένες στην αποτροπή του καρκίνου. Για παράδειγµα, τρέχουσες κλινικές δοκιµές αξιολογούν την χρήση ταµοξιφέν, ενός αντικαρκινικού φαρµάκου, ως αποτρεπτικό του καρκίνου του µαστού. Παρόλα αυτά, τέτοιες προσπάθειες είναι ακόµα στο επίπεδο της έρευνας. 15

16 15 Ποιοι είναι οι κίνδυνοι των γονιδιακών ελέγχων; Οι φυσικοί κίνδυνοι του γονιδιακού ελέγχου, συνήθως τίποτα παραπάνω από µια αιµοληψία, είναι µηδαµινοί. Οποιοιδήποτε πιθανοί κίνδυνοι έχουν περισσότερο να κάνουν µε τον τρόπο µε τον οποίο τα αποτελέσµατα του ελέγχου µπορεί να αλλάξουν την ζωή ενός ανθρώπου. Ψυχολογικός αντίκτυπος. Πρώτον, είναι τα συναισθήµατα που γεννιούνται µαθαίνοντας κανείς ότι είναι ή δεν είναι πιθανό να αναπτύξει κάποια σοβαρή ασθένεια. Πολλοί άνθρωποι σε οικογένειες µε ασθενείς έχουν ήδη δει στενούς συγγενείς να πέφτουν θύµατα της ασθένειας. Το νέο ότι όντως µεταφέρουν το γονίδιο της ασθένειας µπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη, ακόµα και απόγνωση. Λίγες µελέτες µέχρι σήµερα έχουν κοιτάξει απευθείας στο αποτέλεσµα του γονιδιακού ελέγχου για καρκίνο. Μια έρευνα έδειξε ότι, µετά από 3 µε 6 εβδοµάδες, οι γυναίκες που έχουν καθοριστεί ως φορείς του γονιδίου βιώνουν επίµονες στενοχώριες, κατάθλιψη, σύγχυση και διαταραχή του ύπνου. Ακόµα και το µισό από τους µη φορείς αναφέρθηκε ότι συνεχίζουν να ανησυχούν για το ενδεχόµενο να κινδυνεύουν. Ένας γονιδιακός έλεγχος που επιβεβαιώνει τον κίνδυνο για µια σοβαρή ασθένεια µπορεί να έχει βαριές ψυχολογικές επιπτώσεις. Μικρές ερευνητικές µελέτες έχουν ενσυνείδητα καθορίσει φρουρούς για να κρατήσουν τα αποτελέσµατα του DNA κρυφά. ιαβεβαιώσεις για εµπιστευτικότητα µπορεί να είναι πιο δύσκολο να δοθούν όταν ένας µεγάλος αριθµός ατόµων έχει πρόσβαση στα αποτελέσµατα. Κλινικά αποτελέσµατα ελέγχων περιλαµβάνονται φυσιολογικά στα ιατρικά αρχεία κάποιου. Ακόµα και αν η πληροφορία του γενετικού ελέγχου κάποιου µπορεί να κρατηθεί εκτός του ιατρικού αρχείου, η ανάγκη κάποιου για πιο συχνούς ιατρικούς ελέγχους, για παράδειγµα, µπορεί να δώσει µια προειδοποίηση για προδιάθεση. Θα µπορούσε ένα γενετικό σφάλµα να συνιστούσε µια προϋπάρχουσα κατάσταση η οποία θα εξαιρούταν από µια ασφαλιστική κάλυψη. 16

17 16 Οικογενειακές σχέσεις. Αντίθετα µε άλλους ιατρικούς ελέγχους, οι γονιδιακοί έλεγχοι δίνουν πληροφορία όχι µόνο για τους εαυτούς µας αλλά και για τους συγγενείς µας και η απόφαση για την διενέργεια ενός γονιδιακού ελέγχου, όπως επίσης και τα αποτελέσµατα του ελέγχου, µπορεί να έχει αντίκτυπο σε ολόκληρη την οικογένεια. Αν ένα µωρό ελεγχθεί θετικά για δρεπανοκυτταρική αναιµία, για παράδειγµα, σηµαίνει ότι ένας από τους δυο γονείς του είναι φορέας. Είναι επίσης πιθανό οι γονιδιακοί έλεγχοι να αποκαλύψουν άθελα οικογενειακά µυστικά όπως η πατρότητα ή η υιοθεσία. Τα συναισθήµατα που προκύπτουν από τα αποτελέσµατα του ελέγχου µπορούν να προκαλέσουν αλλαγές στην δυναµική µιας οικογένειας. Κάποιος που έχει χαρακτηριστεί ως φορέας του γονιδίου µπορεί να νοιώσει θυµό, την ίδια ώρα που κάποιος που δεν είναι φορέας µπορεί να διακατέχεται από ενοχή που αποφεύγει µια ασθένεια η οποία ταλαιπωρεί έναν στενό συγγενή του. Αξιοπρόσεκτες οικογενειακές περιπτώσεις υπάρχουν σε ερευνητικά προγράµµατα όπου οι γενετικά συσχετιζόµενοι έλεγχοι εξαρτώνται από τον έλεγχο πολλών µελών της ίδιας οικογένειας. Μερικά µέλη της οικογένειας µπορεί να µην θέλουν να πάρουν µέρος στην µελέτη ή να µην ξέρουν τους γενετικούς τους κινδύνους. Άνθρωποι που σκέφτονται τους γονιδιακούς ελέγχους µπορεί να θέλουν να ξέρουν πως οι συγγενείς τους θα αισθάνονταν γνωρίζοντας αν ή όχι φέρουν το γονίδιο της ασθενείας ή αν θα επέτρεπαν η πληροφορία να δοθεί και σε άλλους. Οι ερωτήσεις και τα επακόλουθα που απορρέουν από έναν γονιδιακό έλεγχο µπορεί να επηρεάσουν τις οικογενειακές και τις άλλες διαπροσωπικές σχέσεις. Κάποιος που αποφασίζει να κάνει έναν γονιδιακό έλεγχο θα πρέπει να σκεφτεί αν θα µοιραστεί τα αποτελέσµατα των εξετάσεων µε άλλα µέλη της οικογένειας. Θέλουν να ξέρουν; Ποιος θα πρέπει να το µάθει, σύζυγος, παιδιά, γονείς, αρραβωνιαστικός; Θα πρέπει κάποιος που ανήκει σε οικογένεια υψηλού κινδύνου να ελέγχεται πριν παντρευτεί; Τι θα σήµαινε ένας θετικός έλεγχος για τις σχέσεις ενός ανθρώπου; Αν κάποιος επιλέξει να µην µάθει τα αποτελέσµατα ενός οικογενειακού γονιδιακού ελέγχου, µπορει µία τέτοια απαίτηση να γίνει σεβαστή; Ιατρικές επιλογές. Κάποιος που θα ελεγχθεί θετικά για ένα υπεύθυνο για καρκίνο γονίδιο µπορεί να αποφασίσει για αποτρεπτικά ή θεραπευτικά µέτρα τα οποία έχουν σοβαρές και µακροχρόνιες επιπλοκές και είναι πιθανόν επικίνδυνα ή αµφιβόλου αξίας. Στην πρώτη οικογένεια που θα ελεγχθεί για την µετάλλαξη του BRCA1, για παράδειγµα, µερικές γυναίκες επιλέγουν χειρουργείο για την αφαίρεση των µαστών και των ωοθηκών επίσης, αφού έχουν ολοκληρώσει την τεκνοποίησή τους. Άλλες οικογένειες είπαν στον γενετικό τους σύµβουλο ότι δεν ενδιαφέρονται καν να συζητήσουν το χειρουργείο. Η εύρεση τρόπων για να σιγουρευτεί η εµπιστευτικότητα των αποτελεσµάτων του γονιδιακού ελέγχου είναι µια πολύ µεγάλη υπόθεση. Μυστικότητα. Τα γονίδιά µας περιέχουν µια εγκυκλοπαίδεια πληροφοριών για εµάς και εµµέσως, για τους συγγενείς µας. Ποιος θα πρέπει να µάθει αυτή την πληροφορία; Για παράδειγµα, θα µείνει κρυφή µια προδιάθεση για καρκίνο ή θα µπορούσε ή πληροφορία να µαθευτεί; Ο προβληµατισµός είναι ότι τα αποτελέσµατα του ελέγχου µπορεί κάποια µέρα να χρησιµοποιηθούν εναντίον του ατόµου. Σε µερικούς ανθρώπους δεν παρέχονται ασφάλεια υγείας, µερικοί έχουν χάσει δουλειές ή προαγωγές και µερικοί έχουν απορριφθεί για υιοθεσία εξαιτίας της γονιδιακής τους κατάστασης. 17

18 17 Ποιοι είναι οι υποψήφιοι για γονιδιακό έλεγχο; Οι προληπτικοί γονιδιακοί έλεγχοι για καρκίνο έχουν σχεδιαστεί για να αναγνωριστούν άτοµα που έχουν κληρονοµήσει µια γονιδιακή µετάλλαξη η οποία µπορεί να έχει ως αποτέλεσµα τον καρκίνο. Πρώτοι υποψήφιοι είναι οικογένειες που έχουν πάρει µέρος σε αναλυτικές µελέτες, όπου οι έλεγχοι έχουν ειδικά σχεδιαστεί ώστε να βρεθεί το γονίδιο ή οι γονιδιακοί δείκτες, στο DNA τους. Από την στιγµή που ένα γονίδιο έχει αποµονωθεί και ένας έλεγχος έχει αναπτυχθεί, ο έλεγχος καθίσταται εφικτός σε ευρείς πληθυσµούς. Οι πρώτοι υποψήφιοι µπορεί να είναι µέλη άλλων πολύ υψηλού κινδύνου οικογενειών οι οποίες είχαν πολλά ασθενή µέλη σε πάνω από δύο τουλάχιστον γενιές. Στην συνέχεια µπορεί να είναι άτοµα µε ένα οικογενειακό ιστορικό λιγότερο αξιοσηµείωτο, µε ίσως έναν ή δύο ασθενείς συγγενείς. Σύντοµα γενετικοί έλεγχοι για µερικούς τύπους κληρονοµήσιµου καρκίνου του παχέος εντέρου και του µαστούµπορέι να γίνουν διαθέσιµοι στο κοινό. Οι στόχοι των ελέγχων θα παραµείνουν οι ίδιοι: οι άνθρωποι των οποίων τα σωµατικά κύτταρα φέρουν την υπεύθυνη για την ασθένεια µετάλλαξη. Αυτοί θα µπορούσαν να είναι άνθρωποι που έχουν κληρονοµήσει το µεταλλαγµένο γονίδιο, συµπεριλαµβανοµένων και εκείνων που το οικογενειακό ιστορικό τους δεν είναι γνωστό (για παράδειγµα, µια γυναίκα που έχει αποκτήσει το υπεύθυνο για τον καρκίνο του µαστού γονίδιο από την πλευρά του πατέρα της). Θα µπορούσε επίσης να περιλαµβάνει ανθρώπους στους οποίους το γονίδιο µεταλλάχθηκε πολύ νωρίς κατά την εµβρυική ανάπτυξη. Είναι σηµαντικό να θυµόµαστε ότι οι προληπτικοί γενετικοί έλεγχοι είναι σε θέση να ταυτοποιήσουν µόνο ένα µικρό τµήµα των ανθρώπων που θα προσβληθούν, για παράδειγµα, από καρκίνο του µαστού ή του παχέος εντέρου. Οι περισσότεροι καρκίνοι δεν είναι κληρονοµικοί και οι περισσότεροι άνθρωποι που προσβάλλονται από καρκίνο, έχοντας ή όχι συγγενείς µε καρκίνο, δεν έχουν µια κληρονοµήσιµη µετάλλαξη. 18

19 18 Ποια εµπόδια προβάλλουν στον ευρείας κλίµακας έλεγχο; Η διενέργεια µιας εξέτασης αίµατος η οποία ταυτοποιεί επακριβώς µια µετάλλαξη που προκαλεί ασθένεια είναι µόνο το πρώτο βήµα για τον ευρείας κλίµακας έλεγχο. Πριν οι προληπτικοί γονιδιακοί έλεγχοι γίνουν γενικώς διαθέσιµοι, οι ειδικοί και η κοινωνία ως επί το πλείστον µπορεί να έρθουν σε αντίθεση µε µέγιστους τεχνικούς, ηθικούς και οικονοµικούς παράγοντες. Αυτά τα αντικείµενα συζήτησης πρέπει να απευθύνονται σε προσεκτικά διεξαγόµενα ερευνητικά προγράµµατα και οι απαντήσεις είναι πιθανό να έρθουν µετά από αρκετά χρόνια. Οι επιστήµονες δουλεύουν για να αναπτύξουν ελέγχους οι οποίοι θα είναι απλοί, οικονοµικοί και ακριβείς. Οι έλεγχοι θα πρέπει να αξιολογηθούν σε πιο ευρείς πληθυσµούς, επιβεβαιώνοντας ότι η προδιάθεση για καρκίνο οφείλεται αποκλειστικά από την γονιδιακή µετάλλαξη και όχι από άλλους γενετικούς ή περιβαλλοντικούς παράγοντες που µπορεί να επηρεάζουν τις υψηλού κινδύνου οικογένειες. Συγκρίνοντας τα γονίδια που προκαλούν καρκίνο όλο και περισσότερων ανθρώπων, οι ερευνητές θα είναι σε θέση να καταλήξουν σε ποια από τις πολλές µεταλλάξεις του γονιδίου είναι υπεύθυνη και έτσι να φθάσουν σε αρκετά ακριβή εκτίµηση του κινδύνου ασθενείας. Το κόστος της διάθεσης του ελέγχου σε χιλιάδες ή εκατοµµύρια ανθρώπων που µπορεί να τον επιθυµούν, ακόµα και αν περιοριστεί αρχικά σε αυτούς που έχουν ένα δυνατό οικογενειακό ιστορικό, είναι αποκαρδιωτικό. Οι απαιτήσεις µπορεί γρήγορα να ξεπεράσουν τους υπάρχοντες εξαιρετικά περιορισµένους εξοπλισµούς και το διαθέσιµο προσωπικό για τον έλεγχο του DNA. Τα εργαστήρια θα πρέπει να αποκτήσουν εµπειρία σε αυτές τις νέες τεχνικές και να εξασφαλίσουν την ακρίβεια και τον ποιοτικό έλεγχο. Οι γενετικοί σύµβουλοι είναι επίσης σε µικρή διαθεσιµότητα. Οι άνθρωποι που σκέφτονται τον γονιδιακό έλεγχο χρειάζονται πληροφόρηση και καθοδήγηση έτσι ώστε να κάνουν πληροφορηµένες επιλογές και να αντεπεξέλθουν το ψυχολογικό στρες. Οι απαιτήσεις που θα δηµιουργηθούν από την διάδοση του ελέγχου θα µπορούσε εύκολα να δυσκολέψει τους περίπου 1200 γενετικούς συµβούλους της χώρας και είναι πιθανό ότι το βάρος της ενηµέρωσης και της παροχής συµβουλών θα πέσει αρχικά σε γενικούς γιατρούς και σε νοσοκόµες. Παρόλα αυτά, πολλοί λίγοι γιατροί, έχουν εκπαιδευθεί σε αυτό το πεδίο. Το κόστος της δηµόσιας υγείας είναι σηµαντικό. Επιπρόσθετα στα έξοδα των εξετάσεων αυτών καθ εαυτών, υπάρχουν και τα έξοδα των συµβούλων και της επακόλουθης κλινικής επίβλεψης και των συχνών ελέγχων. Και το προφυλακτικό χειρουργείο κοστίζει πάρα πολλά χρήµατα. Τελικά, ο γενετικός έλεγχος προκαλεί πολλά ηθικά διλήµµατα, µεταξύ αυτών την εµπιστευτικότητα και την διακριτικότητα. Το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας επιδοτεί µελέτες για τα ηθικά διλήµµατα που προκύπτουν από την γενετική επανάσταση, µε τον σκοπό της υποστήριξης των κανονισµών και των νοµοθεσιών που προστατεύουν τους ανθρώπους από τον στιγµατισµό. Μερικές πολιτείες έχουν περάσει νόµους για την ασφάλεια της υγιεινής διακριτικότητας και του απορρήτου. Και η έρευνα είναι σε πορεία ανάπτυξης πρωτοκόλλων που θα σιγουρέψουν ότι οι γονιδιακοί έλεγχοι δεν θα διεξάγονται ποτέ χωρίς να έχει προηγηθεί συγκατάθεση µετά από πληροφόρηση 19

20 19 Πώς µπορεί κάποιος να αποφασίσει αν θα κάνει γονιδιακό έλεγχο; Το 1994, ένα γκάλοπ από τους Times kai to CNN ρώτησε αυτούς που πήραν µέρος αν θα έκαναν ένα γενετικό έλεγχο που θα µπορούσε να τους πει από ποιες ασθένειες θα µπορούσαν να προσβληθούν αργότερα στην ζωή τους. Περίπου όσοι άνθρωποι είπαν ότι θα προτιµούσαν να µην γνωρίζουν (49%) τόσοι είπαν ότι θα ήθελαν να ξέρουν (50%). Η απόφαση να κάνει κανείς τον έλεγχο είναι πολύ προσωπική. Θα έπρεπε επίσης να είναι και εθελοντική. Ένα άτοµο θα πρέπει να συµφωνεί στον έλεγχο µόνο αν επιθυµεί να µάθει αυτή την πληροφορία. Κανένας που σκέφτεται έναν γονιδιακό έλεγχο δεν θα έπρεπε να πιέζεται για αυτό από συγγενείς, φροντιστές υγείας ή οποιονδήποτε άλλον Χωρίς να τους έχει ειπωθεί αν ή όχι η θεραπεία ή τα προστατευτικά µέτρα θα είναι διαθέσιµα, οι άνθρωποι ρωτήθηκαν αν θα έκαναν έλεγχο για να γνωρίζουν τις ασθένειες που θα τους προσβάλλουν αργότερα στην ζωή τους. Σχεδόν ο ίδιος αριθµός ανθρώπων είπε όχι όσο και αυτοί που είπανε ναι. Επιπρόσθετα, εκτός και αν τα αποτελέσµατα των εξετάσεων µπορεί να οδηγήσουν σε άµεσα ιατρικά πλεονεκτήµατα, οι ειδικοί συµβουλεύουν τους γονείς να αποφεύγουν να κάνουν αυτή την επιλογή για τα παιδιά τους. Για τις περισσότερες καταστάσεις που ξεκινούν µετά την ενηλικίωση, το να είναι γνωστο το γενετικό υπόβαθρο ενός παιδιού δεν θα επηρεάσει την πορεία της ασθένειας ή την θεραπεία της. Η απόφαση για την διενέργεια ενός γενετικού ελέγχου θα πρέπει να αφήνεται στον ενδιαφερόµενο, όταν αυτός ή αυτή θα είναι ώριµη αρκετά να ζυγίσει τις επιλογές και να χειριστεί τα αποτελέσµατα. Επειδή οι διαδικασίες είναι πολύ περίπλοκες και πολύ καινούργιες και οι επιπτώσεις πολύ έντονες, η απόφαση για έναν γονιδιακό έλεγχο αξίζει προσεκτική προετοιµασία και σκέψη. Μια σηµαντική σκέψη αφορά το αν ή όχι οποιαδήποτε ενέργεια θα πρέπει να καθοδηγείται από τον έλεγχο. Αν ο έλεγχος είναι θετικός, υπάρχουν δυνατότητες για πρόληψη ή έγκαιρη ανίχνευση; Η απόφαση είναι ιδιαιτέρως δύσκολη για άτοµα που έχουν να κάνουν µε ασθένεια που δεν µπορεί ούτε να αποτραπεί ούτε να θεραπευτεί. Σε µια τέτοια κατάσταση, την ασθένεια Huntington, πολλές οικογένειες αρχικά εξέφρασαν ενδιαφέρον για να ελεγχθούν, παρόλα αυτά, όταν ο έλεγχος έγινε ουσιαστικά διαθέσιµος, µόνο ένα µικρό τµήµα τους αποφάσισε να προχωρήσει σε αυτόν. Η ιστορία µπορεί να είναι διαφορετική µε τον καρκίνο του µαστού και του παχέος εντέρου, όπου υπάρχουν ευκαιρίες για αποτροπή, έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία. Για την ακρίβεια, πρόσφατη εµπειρία από ένα ερευνητικό πρόγραµµα για το γονίδιο του καρκίνου του µαστού έδειξε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι που έδωσαν δείγµατα για έλεγχο του DNA επέλεξαν να µάθουν τα αποτελέσµατα 20

Χρωµοσωµικές Αλλαγές. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

Χρωµοσωµικές Αλλαγές. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Orphanet Ιστοσελίδα ελεύθερης πρόσβασης που παρέχει πληροφορίες για τις σπάνιες παθήσεις, τα κλινικά πειράµατα, τα φάρµακα και συνδέσµους για οµάδες υποστήριξης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ιστοσελίδα: www.orpha.net

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ.

Γενικά. Τί είναι ο κληρονομικός καρκίνος; κληρονομικός και σποραδικός καρκίνος. Κληρονομικός καρκίνος - Site Ε.Ο.Π.Ε. - Μ.Σ. 1 Γενικά Ο καρκίνος προκαλείται από αλλαγές στα υλικά του σώματος μας που ονομάζονται «γονίδια». Πρόκειται για τις μονάδες πληροφοριών σε κάθε κύτταρο του σώματός μας. Τα γονίδια υπαγορεύουν στπν οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2007 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης χρησιμοποιούνται: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/03/12 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Ως φορείς κλωνοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. α 2. γ 3. δ 4. γ 5. β 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΛΙΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό βιβλίο,

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής?

Τι συµβαίνει σε ένα Εργαστήριο Γενετικής? 12 εργαστήριο ίσως ελέγξει τα αποθηκευµένα δείγµατα (ιδιαίτερα εάν ο αρχικός έλεγχος δεν έδωσε αποτέλεσµα), αλλά µόνο εάν έχετε δώσει τη γραπτή σας συγκατάθεση για κάτι τέτοιο. Με αυτό τον τρόπο οι ασθενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΑ) ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 17/02/2013 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΙΟΥ 2012 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΙΟΥ 2012 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΙΟΥ 2012 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α 1 : α Α 2 : γ Α 3 : δ Α 4 : β Α 5 : γ ΘΕΜΑ Β Β 1 : σελ. 120 σχολικού: >. Β 2 :

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Προσυµπτωµατικός έλεγχος για κληρονοµικές µορφές καρκίνου

Προσυµπτωµατικός έλεγχος για κληρονοµικές µορφές καρκίνου 16 Orphanet Ιστοσελίδα ελεύθερης πρόσβασης που παρέχει πληροφορίες για τις σπάνιες παθήσεις, τα κλινικά πειράµατα, τα φάρµακα και συνδέσµους για οµάδες υποστήριξης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ιστοσελίδα: www.orpha.net

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων 4 Ιουνίου 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α.1δ Α.2 γ Α.3 β Α.4 γ Α.5 β ΘΕΜΑ Β B.1 4 2 1 6 3 5 B.2 α. DNAπολυμεράση β. πριμόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ B B1. Η συχνότητα των ετερόζυγων ατόμων με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή β- θαλασσαιμία είναι αυξημένη σε περιοχές όπως οι χώρες της Μεσογείου, της Δυτικής και Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη.

Γενετικό γλωσσάριο. Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες. Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. 12 Γενετικό γλωσσάριο Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιηµένο από το γλωσσάριο που αρχικά δηµιουργήθηκε από το Πάρκο Γενετικής Γνώσης London IDEAS (London

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS)

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) 12 ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιήθηκε από φυλλάδια που εκδόθηκαν από τα νοσοκοµεία Guy s και St Thomas στο Λονδίνο,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) DNA

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β )

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 β Α2 γ Α3 α Α4 δ Α5 γ ΘΕΜΑ Β Β1: 1 Α 2 Β 3 Β 4 Α 5 Α 6 Α 7 Β 8 Β Β2:

Διαβάστε περισσότερα

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ

ÖÑÏÍÔÉÓÔÇÑÉÏ ÈÅÙÑÇÔÉÊÏ ÊÅÍÔÑÏ ÁÈÇÍÁÓ - ÐÁÔÇÓÉÁ ΘΕΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι Ο πιο απλός ορισμός είναι ότι ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διασπορά ανώμαλων κυττάρων. Αν η εξάπλωση δεν ελεγχθεί θα οδηγήσει στο θάνατο. Ποσοστό

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Β Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA ελκάση ε. RNA πολυμεράση Β3. Σχολικό βιβλίο, Σελ.: 98: «Η διάγνωση των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 γ Α3 δ Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 120 σχολ. βιβλίου: «Για την επιλογή οργάνων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 22 Απριλίου 2012 Α1- δ, Α2-α, Α3-γ, Α4-δ, Α5-β ΘΕΜΑ Β ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Η διπλή έλικα του DN συνδέεται µε τις ιστόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές.

Α1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ. υποκινητές δ. 5 αμετάφραστες περιοχές. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας

Διαβάστε περισσότερα

1. σελ. 109 «Με τον όρο ζύμωση.. όπως πρωτεΐνες και αντιβιοτικά»

1. σελ. 109 «Με τον όρο ζύμωση.. όπως πρωτεΐνες και αντιβιοτικά» ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. δ 4. α 5. β ΘΕΜΑ 2ο 1. σελ. 109 «Με τον όρο ζύμωση.. όπως πρωτεΐνες και αντιβιοτικά» 2. σελ. 119-120: «Θεραπευτικά. Τα αντισώματα μπορούν να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 2 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. 1 β, 2 α, 3 δ, 4 δ, 5 γ Β. 1 Λ, 2 Σ, 3 Λ, 4 Λ, 5 Λ ΘΕΜΑ 2 Ο Α. 1) α- θαλασσαιμία Σελ 93 σχολικού βιβλίου: ʽʽΤα γονίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. 1. β 2. β 3. γ 4. β Β. Ζύμωση: Διαδικασία ανάπτυξης μικροοργανισμών σε υγρό θρεπτικό υλικό κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες Υβριδοποίηση:

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας

Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας Γενετικός Έλεγχος για Λόγους Υγείας ΚΆΤΩ ΑΠΌ ΠΟΙΕΣ ΣΥΝΘΉΚΕΣ ΠΡΟΒΛΈΠΕΤΑΙ Ο ΓΕΝΕΤΙΚΌΣ ΈΛΕΓΧΟΣ; ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΉ ΓΕΝΕΤΙΚΉ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΉ ΤΙ ΨΆΧΝΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΓΕΝΕΤΙΚΌ ΈΛΕΓΧΟ; Η ΔΙΚΉ ΣΑΣ ΑΠΌΦΑΣΗ Γενετικός Έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο 1 γ 2 δ 3 β 4 α 5 γ ΘΕΜΑ 2 ο ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Μονάδες 25 (5Χ5) Α. ιαγονιδιακά ζώα ονοµάζονται εκείνα στα οποία το γενετικό τους υλικό έχει τροποποιηθεί µε την

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. γ Α4. δ Α5. δ ΘΕΜΑ B B1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1. στ 2. ζ 3. ε 4. α 5. δ 6. β 7. γ Β2.

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές επιλογές σε μεταλλάξεις των BRCA 1/2 γονιδίων. Ιωάννης Θ. Νατσιόπουλος Χειρουργός Μαστού

Κλινικές επιλογές σε μεταλλάξεις των BRCA 1/2 γονιδίων. Ιωάννης Θ. Νατσιόπουλος Χειρουργός Μαστού Κλινικές επιλογές σε μεταλλάξεις των BRCA 1/2 γονιδίων Ιωάννης Θ. Νατσιόπουλος Χειρουργός Μαστού Η ανίχνευση BRCA μετάλλαξης δεν αποτελεί διάγνωση νόσου αλλά γενετική πληροφορία και εκτίμηση κινδύνου Ενδείξεις

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

www.epignosi.edu.gr ΘΕΜΑ Α

www.epignosi.edu.gr ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στην κόλλα σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά την ημιτελή πρόταση.

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o 1 Β 2 3 Γ 4 5 Β. ΘΕΜΑ 2 o ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως στο σχολικό, σελίδα 20: «Κάθε φυσιολογικό µεταφασικό ως προς τη θέση του κεντροµεριδίου» και σελίδα «Κατά

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Αντωνίου Χαρά Διευθύντρια Β Χειρουργικής Κλινικής Γενικού Νοσοκομείου Χανίων ΣΕ ΤΙ ΘΑ ΑΝΑΦΕΡΘΟΥΜΕ??? Πόσο συχνός είναι ο καρκίνος του μαστού? Ποια αίτια τον προκαλούν?

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β.

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β. Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. TETAPTH 4 OYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) ) DNA πολυμεράσες β.) ) πριμόσωμα γ.) ) DNA δεσμάση δ.) ) DNA ελικάσες ε.) ) RNA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. δ A2. γ A3.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α κ Θέµα 1 ο Από τις παρακάτω πολλαπλές απαντήσεις να επιλέξετε τη σωστή. 1. Αν ένα γονίδιο βακτηριακού DNA έχει µήκος 1500 ζεύγη βάσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Κατά σειρά τα βήματα που οδηγούν στην κατασκευή του καρυότυπου είναι τα ακόλουθα: 4 2 1 6 3 5 Β2 α DNA πολυμεράσες

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή, 3 Σεπτεµβρίου 2006

Κυριακή, 3 Σεπτεµβρίου 2006 Χρήστος Μαρκόπουλος Αν. Καθηγητής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής Αθηνών /ντης Κλινικής Μαστού Ιατρικού Κέντρου Αθηνών Πρόεδρος Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού - Στατιστικά στοιχεία Στη χώρα µας,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµίας από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις

Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζεις Επιστημονική Επιμέλεια: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αναπλ. Καθηγητής Χειρουργικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών για τον καρκίνο του μαστού Δεδομένα για τον καρκίνο του μαστού

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. α Α4. δ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 123 124 σχολ. βιβλίου: «Η διαδικασία που ακολουθείται παράγουν το ένζυμο ADA». Β2. Σελ. 133 σχολ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2008 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: DNA Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc29 Μηλαθιανάκης Μιχάλης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Καρκινογόνα Κυρίως τρεις τύποι: Χηµικά (µόλυνση, κάπνισµα, αµίαντος) Φυσικά (ιονίζουσα ακτινοβολία, µή- ιονίζουσα???) Βιολογικά (ιοί π.χ.. HPV) Καρκίνος παχέος εντέρου ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5)

ÈÅÌÁÔÁ 2008 ÏÅÖÅ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o. ΘΕΜΑ 2 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o Α: 1-, 2-Β, 3-Α, 4-Β, 5-Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β: 1- Λάθος, 2- Σωστή, 3- Λάθος, 4- Σωστή, 5- Λάθος ΘΕΜΑ 2 o ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) ΜΟΝΑ ΕΣ 10 (2Χ5) 1. Καρυότυπος είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ www.romvos.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α 1.Β 2.Γ 3.Α 4.Δ 5.Γ ΘΕΜΑ Β Β1) 1.Α 2.Β 3.Β 4.Α 5.Α 6.Α 7.Β 8.Β Β2) Σελ. 40 σχολικού βιβλίου : Κατά την έναρξη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να γράψετε τον αριθμό της καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΑΘΗΝΑ 2008 ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΑΜΝΙΟΠΑΡΑΚΕΝΤΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819 e-mail: hmesogiaki@ippokratio.gr

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης

Γενικές εξετάσεις 2014 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Φροντιστήρια δυαδικό ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Πασσιά Α. Γενικές εξετάσεις 20 Βιολογία Γ λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Θέμα Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Ελπίδες και παγίδες στις ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Ελπίδες και παγίδες στις ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Ελπίδες και παγίδες στις ΓΕΝΕΤΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΩΑΝΝΑ ΣΟΥΦΛΕΡΗ Η γενετική επιστήμη και η ιατρική κοινότητα μας προσφέρουν αυτή τη στιγμή περί τις 9.000 διαφορετικές γενετικές εξετάσεις! Οπως αντιλαμβάνεσθε,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÍÅÏ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÍÅÏ ΘΕΜΑ Α Α1: γ Α2: β Α3: α Α4: δ Α5: α ΘΕΜΑ B ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Η γονιδιακή θεραπεία εφαρµόστηκε για πρώτη φορά το Σεπτέµβριο του 1990 σε ένα τετράχρονο

Διαβάστε περισσότερα