Κεφάλαιο 6. Εταιρική Στρατηγική (Corporate Strategy)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο 6. Εταιρική Στρατηγική (Corporate Strategy)"

Transcript

1 Κεφάλαιο 6. Εταιρική Στρατηγική (Corporate Strategy) 1. Εισαγωγή Τρεις είναι οι θεµελιώδεις ερωτήσεις στις οποίες καλούνται να απαντήσουν τα στελέχη που ασχολούνται µε το σχεδιασµό επιχειρησιακής στρατηγικής: 1. Ποιά είναι η ανταγωνιστική στρατηγική (competitive strategy ή αλλιώς generic strategy) για την επίτευξη πλεονεκτήµατος σε µια επιχειρηµατική δραστηριότητα ή αγορά; 2. Ποιά είναι η εταιρική στρατηγική (corporate strategy ή αλλιώς grand strategy) και ποιες επιµέρους κινήσεις επιβάλλει αυτή; 3. Πώς θα γίνουν αυτές οι κινήσεις; Στην πρώτη ερώτηση, η απάντηση είναι οι βασικές ανταγωνιστικές στρατηγικές επιλογές που εξετάσθηκαν στο Κεφάλαιο 5, δηλαδή, η ηγεσία κόστους, η διαφοροποίηση και η εστίαση, ή κάποιος συνδυασµός αυτών. Σε ότι αφορά την εταιρική στρατηγική αυτή είναι, σύµφωνα µε τους Hitt, Ireland και Hoskisson 1 : «οι κινήσεις που λαµβάνουν χώρα για την επίτευξη ανταγωνιστικού πλεονεκτήµατος µέσω της επιλογής και διαχείρισης ενός µίγµατος (χαρτοφυλακίου) επιχειρηµατικών δραστηριοτήτων, οι οποίες µπορεί να βρίσκονται σε πολλούς διαφορετικούς κλάδους ή αγορές». Ο σκοπός του παρόντος Κεφαλαίου είναι να: Παραθέσει και να περιγράψει τις υπάρχουσες εταιρικές στρατηγικές Εκθέσει τα πλεονεκτήµατα και µειονεκτήµατα κάθε µιας από αυτές Παρουσιάσει ένα γενικό πλαίσιο µέσα από το οποίο τα στελέχη να µπορούν να επιλέγουν µεταξύ των διαφορετικών εταιρικών στρατηγικών Ξεκινώντας την απάντηση των τριών ερωτηµάτων που τέθηκαν πιο πάνω, ας σηµειώσουµε πως υπάρχους τρεις βασικές κατηγορίες εταιρικών στρατηγικών: Οι στρατηγικές σταθερότητας (stability strategies) Οι στρατηγικές ανάπτυξης (growth strategies) Οι στρατηγικές διάσωσης και αναστροφής (turnaround strategies) 1 Hitt, M., A., Ireland, R.,D. και Hoskisson, Strategic Management: competitiveness and globalization, New York, West Publishing Company, 2 nd Edition, σελ. 181,1997 1

2 2. Στρατηγικές Σταθερότητας 2 Στρατηγική σταθερότητας σηµαίνει, ουσιαστικά, πως η εταιρία διαπνέεται από µια φιλοσοφία σταθερότητας, διατηρεί την ίδια αποστολή και παρόµοιους αντικειµενικούς σκοπούς. Οι βασικές της επιλογές εστιάζουν στη βελτίωση της απόδοσης. Οι πόροι της εταιρίας συγκεντρώνονται στις υπάρχουσες δραστηριότητες µε στόχο την εδραίωση και µεγέθυνση των ανταγωνιστικών πλεονεκτηµάτων. Υπάρχουν τέσσερις κατηγορίες στρατηγικών σταθερότητας: Α. Στρατηγικής Καµίας Αλλαγής (no change strategy). Σηµαίνει τη συνέχιση της υπάρχουσας στρατηγικής µε µικρή αύξηση στα επιδιωκόµενα αποτελέσµατα. Προϋποθέτει δε πως τίποτε δεν έχει αλλάξει στο εξωτερικό περιβάλλον της εταιρίας που να την αναγκάζει να διαφοροποιήσει τη στρατηγική της. Η εταιρία είναι ικανοποιηµένη από αυτά που έχει επιτύχει και δεν ενδιαφέρεται για στρατηγική επανατοποθέτηση. Β. Στρατηγική Αποκοµιδής Κερδών (profit strategy). Η εταιρία αποφασίζει να θυσιάσει τη µελλοντική της ανάπτυξη προκειµένου να επιτύχει άµεσα κέρδη. Γ. Στρατηγικό ιάλειµµα (pause strategy). Μετά από περίοδο παρατεταµένης ταχείας ανάπτυξης, η διοίκηση της εταιρίας µπορεί να αισθάνεται πως έχει αρχίσει να χάνει τον εσωτερικό έλεγχο ή να γίνεται αναποτελεσµατική. Σ αυτή την περίπτωση ενδείκνυται ένα στρατηγικό διάλειµµα, δηλαδή µια περίοδος «περισυλλογής» και προσπάθειας βελτιστοποίησης του εσωτερικού ελέγχου, ανάπτυξης εσωτερικών συστηµάτων (π.χ. συστήµατα προγραµµατισµού, συστήµατα ελέγχου κόστους, διαχείρισης ανθρώπινων πόρων). Πρόκειται για µια προσπάθεια σταθεροποίησης και παγίωσης των κεκτηµένων.. Στρατηγική Προσεκτικών Βηµάτων (caution strategy). Ταιριάζει σε περιπτώσεις στις οποίες αναµένονται σηµαντικές µεταβολές του εξωτερικού περιβάλλοντος, οπότε οι εταιρίες µπαίνουν σε στρατηγική αναµονής, προκειµένου να είναι σε θέση να εκτιµήσουν καλύτερα την κατεύθυνση που θα πάρουν αυτές οι µεταβολές πριν να δεσµεύσουν πόρους. 2 Thompson, A., A., Jr. και Strickland, A., J., III, Strategic Management: concepts and cases, Chicago, Irwin / McGraw Hill, 10 th Edition,

3 3. Στρατηγικές Ανάπτυξης 3 Η λογική που διέπει τις στρατηγικές ανάπτυξης είναι ότι οι εταιρίες λειτουργούν σε ένα δυναµικό και µεταβλητό περιβάλλον, στο οποίο πρέπει να αναπτυχθούν για να επιβιώσουν. Υπάρχουν οι εξής βασικές κατηγορίες στρατηγικών ανάπτυξης: 1. Κάθετη Ολοκλήρωση (vertical integration) 2. Οριζόντια Ολοκλήρωση (horizontal integration) 3. ιαφοροποίηση (diversification) συσχετισµένη (related) ή ασυσχέτιστη (unrelated) 4. Συγκέντρωση ιείσδυση Αγοράς (market penetration) 5. Ανάπτυξη Αγοράς (market development) 6. Ανάπτυξη Προϊόντων (product development) Στρατηγική Κάθετης Ολοκλήρωσης Στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης ονοµάζεται η προσπάθεια µιας εταιρίας να αποκτήσει παρουσία είτε προς τα εµπρός (διανοµείς ή και λιανοπωλητές των προϊόντων ή υπηρεσιών της), είτε προς τα πίσω (προµηθευτές της). Οι λόγοι για τους οποίους µπορεί µια εταιρία να επιδιώκει στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης είναι αρκετοί. Πρώτο, η εταιρία είναι δυνατό να εκτιµά πως υπάρχουν λίγοι προµηθευτές οι οποίοι µπορεί να προσφέρουν και χαµηλή ποιότητα εισροών. Αν ταυτόχρονα ο αριθµός των ανταγωνιστών είναι µεγάλος, τότε η εταιρία µπορεί να αποκοµίσει σηµαντικά οφέλη µε την παρουσία της στο συγκεκριµένο στάδιο παραγωγής. Όταν η MacDonald s αποφάσισε το 1993 να µπει στη Ρωσική αγορά αναγκάστηκε να κάνει κάθετη ολοκλήρωση προς τα πίσω και να επενδύσει σε παραγωγή πατάτας και κρέατος των δικών της προδιαγραφών. εύτερο, σε άλλες περιπτώσεις ο κλάδος αναπτύσσεται ραγδαία και οι µελλοντικές του προοπτικές κρίνονται πολύ ικανοποιητικές. Τότε η εταιρία µπορεί να µειώσει την εξάρτησή της από τους προµηθευτές ή τους διανοµείς των προϊόντων της. Τρίτο, πολλές εταιρίες όταν έχουν πλεόνασµα χρηµατοοικονοµικών ή / και ανθρώπινων πόρων επιλέγουν να τους χρησιµοποιήσουν σε µια στρατηγική κάθετης 3 McKiernan, Strategies of Growth: maturity, recovery and internalisation, Routledge Series in Analytical Management, σελ ,

4 ολοκλήρωσης για να βελτιστοποιήσουν την παραγωγική τους διαδικασία, ή για να αποκτήσουν γρήγορα έναν πόρο ο οποίος κρίνεται απαραίτητος. Τα βασικά µειονεκτήµατα µιας στρατηγικής καθετοποίησης σχετίζονται κυρίως µε (Α) τα προβλήµατα δυσκολίας εξόδου από το συγκεκριµένο κλάδο. Είναι λογικό ότι µια πλήρως καθετοποιηµένη εταιρία είναι ουσιαστικά «δεσµευµένη» µε το συγκεκριµένο κλάδο και µε τις µελλοντικές του προοπτικές. Κάθε πιθανή αρνητική διακύµανση του κλάδου επιδρά στο σύνολο της καθετοποιηµένης εταιρίας. Αρκετές φορές οι καθετοποιηµένες εταιρίες δεν κατορθώνουν να αποκοµίσουν τα οφέλη που προσδοκούν και προγραµµατίζουν από στρατηγικές κινήσεις καθετοποίησης, κυρίως (Β) λόγω αδυναµίας καλού συντονισµού µεταξύ των διαφορετικών µονάδων παραγωγής. Τέλος, (Γ) µεγάλος κίνδυνος που συνεπάγεται η καθετοποίηση είναι αυτός της εµφάνισης µιας τεχνολογικής καινοτοµίας σε κάποιο στάδιο της παραγωγής. Για παράδειγµα, οι καθετοποιηµένες εταιρίες κατασκευής ραδιοφώνων µε λυχνίες αντιµετώπισαν τεράστια προβλήµατα όταν αυτές αντικαταστάθηκαν από τους ηµιαγωγούς (τρανζίστορ). Τα εργοστάσιά τους απαξιώθηκαν τεχνολογικά πολύ γρήγορα και οι εταιρίες υποχρεώθηκαν να κάνουν µεγάλες επενδύσεις σε παραγωγή ηµιαγωγών. Μη καθετοποιηµένες µονάδες µπορούσαν πολύ εύκολα να αλλάξουν προµηθευτές, ή ακόµα και να επενδύσουν σε κάθετη ολοκλήρωση προς τα πίσω εκείνη τη χρονική στιγµή. Ο Πίνακας 6.1 συνοψίζει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ενδείκνυται η στρατηγική της κάθετης ολοκλήρωσης. Πίνακας 6.1 Πότε Ενδείκνυται η Κάθετη Ολοκλήρωση 1. Ακριβοί ή αναξιόπιστοι προµηθευτές ή / και διανοµείς των προϊόντων 2. Λίγοι διανοµής / προµηθευτές χαµηλής ποιότητας, µε συνέπεια η ολοκλήρωση να προσφέρει σηµαντικό πλεονέκτηµα 3. Ο κλάδος αναπτύσσεται ραγδαία και οι µελλοντικές προοπτικές είναι καλές 4. ιαθεσιµότητα ανθρώπινων ή / και χρηµατοοικονοµικών πόρων, που µπορούν να χρησιµοποιηθούν σε µια στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης 5. Υπάρχουν πλεονεκτήµατα σταθερής παραγωγής. Η στρατηγική αυτή γενικά αυξάνει την προβλεψιµότητα της ζήτησης των προϊόντων ή / και τη διαθεσιµότητα των πρώτων υλών 6. Μείωση του κόστους διανοµής και αποθήκευσης 7. Βελτίωση στο µάρκετινγκ ή / και απόκτηση τεχνολογίας (απόκτηση εξειδικευµένων πόρων) 8. ηµιουργία εµποδίων εισόδου στους ανταγωνιστές 4

5 3.1.2 Νέες Τάσεις Πέρα από την Κάθετη Ολοκλήρωση 4 Αρκετά συχνά, τα µειονεκτήµατα της κάθετης ολοκλήρωσης έχουν αποδειχθεί σηµαντικότερα από τα πλεονεκτήµατά της. Τα τελευταία δέκα χρόνια, µάλιστα, κυριαρχεί µια τάση για λιγότερο καθετοποιηµένες εταιρίες. Επικρατεί σκεπτικισµός σχετικά µε το κατά πόσο οι στρατηγικές καθετοποίησης ταιριάζουν στη σηµερινή ταχύτατα µεταβαλλόµενη πραγµατικότητα. Οι περισσότερες από τις γιγάντιες κάθετα ολοκληρωµένες επιχειρήσεις τώρα προσπαθούν να διαχωρισθούν σε µικρότερες, πιο εύκολα διοικούµενες, περισσότερο ενεργητικές µονάδες. Η τάση είναι, λοιπόν, για «από ολοκλήρωση». Στη συνέχεια, οι εταιρίες προσπαθούν να ολοκληρωθούν και πάλι, όχι µέσα από σχέσεις κοινής ιεραρχίας και ιδιοκτησίας αλλά µέσα από στρατηγικές συµµαχίες και συνεργασίες µε κάθε λογής, µεγέθους και είδους στρατηγικούς εταίρους. Η τάση αυτή ξεκίνησε, όπως και τόσες άλλες, από την Ιαπωνία και συγκεκριµένα από την αυτοκινητοβιοµηχανία της. Ιαπωνικές εταιρίες όπως η Toyota και η Nissan παράγουν σήµερα λιγότερο από το 30% των εξαρτηµάτων των αυτοκινήτων τους. Το υπόλοιπο 70% προµηθεύονται από άλλες εταιρίες µε τις οποίες διατηρούν στενές συνεργασίες στον τοµέα της τεχνολογίας, ποιότητας και τεχνικών βελτίωσης του χρόνου παράδοσης (just in time systems). Οι εταιρίες της ύσης, στην προσπάθειά τους να αντιγράψουν το Ιαπωνικό πρότυπο αντέδρασαν µε δυο τρόπους: Προσπάθησαν να επανεξετάσουν τις σχέσεις µε τους προµηθευτές τους. Αντί να βασίζονται σε συµβάσεις µικρής διάρκειας επιζητούν µεγαλύτερη ευελιξία και καλύτερο συντονισµό µέσω µακροχρόνιων συνεργασιών. Έτσι δοµούνται οι σχέσεις εταιρίας προµηθευτών, οι οποίες στηρίζονται στην αµοιβαία εµπιστοσύνη και σε αµοιβαία συµφέροντα. Προσπάθησαν να εστιάσουν σε έναν ελάχιστο αριθµό κάθετα ολοκληρωµένων δραστηριοτήτων και παράλληλα αύξησαν τις δραστηριότητες που έδωσαν σε τρίτους (εξωτερίκευση δραστηριοτήτων, outsourcing). 4 Johnston, R. και Lawrence, P., R., Beyond Vertical Integration: the rise of the value adding partnership, στο Thompson, G., Frances, J. και Mitchell, J., (eds.), Markets, Hierarchies and Networks: the coordination of social life, Sage / Open University, σελ , 1991 Grant, R., M., Contemporary Strategy Analysis: concepts, techniques, applications, Blackwell Business, 3 rd Edition,

6 Ακολουθεί η αναφορά σε τρεις ακόµα στρατηγικές που επιλέγονται αντί της κάθετης ολοκλήρωσης: οι στρατηγικές συµµαχίες (strategic alliances), οι βραχυχρόνιες συνεργασίες (short term contracts) και οι συνεργασίες αλυσίδας αξίας (value adding partnerships). Οι στρατηγικές συµµαχίες είναι µακροχρόνιες συµφωνίες συνεργασίας µεταξύ δυο ή περισσοτέρων εταιριών, στις οποίες όλες οι πλευρές συνεισφέρουν συγκεκριµένους πόρους µε την προοπτική να αποκοµίσουν αµοιβαία οφέλη, η πραγµάτωση των οποίων δεν θα ήταν δυνατή για την κάθε εταιρία χωριστά. Οι βραχυχρόνιες συνεργασίες διαρκούν το πολύ έναν χρόνο. Πολλές εταιρίες τις χρησιµοποιούν για την εξασφάλιση των πρώτων υλών τους, ή για τη διάθεση των έτοιµων προϊόντων τους. Κλασσικό παράδειγµα βραχυχρόνιων συνεργασιών είναι εκείνες που προκύπτουν από διαγωνισµούς (competitive bidding), στις οποίες η εταιρία συνεργάζεται µε τους εταίρους εκείνους οι οποίοι µπορούν να προσφέρουν το προϊόν ή την υπηρεσία στη χαµηλότερη δυνατή τιµή. Η συγκεκριµένη επιλογή είναι συµφέρουσα όταν δεν απαιτούνται µεγάλες επενδύσεις από την πλευρά του προµηθευτή, δηλαδή όταν δεν υπάρχει ανάγκη για έρευνα για βελτίωση της τεχνολογίας, της ποιότητας ή του χρόνου παράδοσης. Ωστόσο, και σε αυτή τη µορφή συνεργασίας παραµένει πολύ σηµαντική η αµοιβαία εµπιστοσύνη και ο σεβασµός των συµφωνηµένων. Ας δούµε τι συνέβη στη General Motors το 1992 όταν δεν σεβάστηκε κάποιους όρους της συµφωνίας της µε τους προµηθευτές της. Η GM προσπάθησε να επιβάλλει στους προµηθευτές της µια µείωση των τιµών τους της τάξης του 10%. Αυτό έγινε κάτω από την απειλή της αντικατάστασής τους. Η απόφαση αυτή ίσως ήταν καλή ιδέα µείωσης του κόστους βραχυχρόνια, όµως οι µακροπρόθεσµες αρνητικές επιπτώσεις ήταν κατά πολύ χειρότερες από το όποιο βραχυπρόθεσµο όφελος. Αποτέλεσµα της µονόπλευρης απόφασης της GM ήταν η δηµιουργία εχθρικού κλίµατος µεταξύ των πολυάριθµων προµηθευτών και της ίδιας της εταιρίας. Ως αντίποινα οι προµηθευτές ανακοίνωσαν ότι θα σταµατούσαν κάθε πρόγραµµα ανάπτυξης νέων εξαρτηµάτων για τη GM και την απείλησαν πως θα διοχέτευαν τις καινοτοµίες τους σε ανταγωνιστικές προς αυτήν εταιρίες, όπως η Ford και Chrysler. Το χειρότερο όµως για τη GM είναι το ότι ενώ η εµπιστοσύνη γκρεµίζεται πολύ εύκολα, χρειάζεται πολύ χρόνο και συνειδητή προσπάθεια για να δηµιουργηθεί και για να διατηρείται. 6

7 Στις συνεργασίες προστιθέµενης αξίας συνεργάζεται ένας αριθµός εταιριών για τη διακίνηση προϊόντων και υπηρεσιών σε µια αλυσίδα αξίας. Στις συνεργασίες αυτές κάθε µέλος κατανοεί ότι παίζει έναν σπουδαίο ρόλο στην επιτυχία του άλλου µέλους και, φυσικά, στην επιτυχία της συνολικής αλυσίδας αξίας. Τα µέλη δεν δρουν µόνο ως ένα τµήµα της αλυσίδας αξίας, αλλά εκλαµβάνουν την αλυσίδα αυτή ως µια ενιαία οντότητα στα πλαίσια του ανταγωνιστικού περιβάλλοντος. Εταιρίες σε πολλούς κλάδους (π.χ. αυτοκινητοβιοµηχανία, πληροφορική, βιοµηχανία θεάµατος, κλωστοϋφαντουργία) προχώρησαν σε αυτή τη µορφή οργάνωσης για πολλούς λόγους, οι σηµαντικότεροι από τους οποίους είναι οι εξής: Μείωση του κόστους Νέες παροχές υπηρεσιών Καλύτερη αναγνώριση και αντιµετώπιση απειλών του περιβάλλοντος Αποφυγή των µειονεκτηµάτων από τη δραστηριοποίηση σε εχθρικό ανταγωνιστικό περιβάλλον Αποφυγή προβληµάτων και λαθών που παρατηρούνται σε κάθετα ολοκληρωµένες εταιρίες που προσπαθούν να εκτελέσουν πολλές λειτουργίες µόνες τους, αφού εδώ το κάθε µέλος της αλυσίδας αξίας εστιάζει την προσοχή του µόνο σε µια δραστηριότητα Αποφυγή προβληµάτων γραφειοκρατίας Οι εταιρίες που συµµετέχουν σε τέτοιες συνεργασίες αποφεύγουν τα µειονεκτήµατα και συγχρόνως εκµεταλλεύονται τα πλεονεκτήµατα της κάθετης ολοκλήρωσης. Συχνά δε, επιτυγχάνουν οικονοµίες κλίµακας, καθώς µοιράζονται πρώτες ύλες, αποθήκες, κέντρα έρευνας και ανάπτυξης και, βέβαια, πληροφορίες. 3.2 Στρατηγική Οριζόντιας Ολοκλήρωσης Στρατηγική οριζόντιας ολοκλήρωσης σηµαίνει πως µια εταιρία προσπαθεί να αναπτυχθεί µέσω εξαγοράς ή δηµιουργίας παρόµοιων εταιριών που λειτουργούν στο ίδιο στάδιο της αλυσίδας παραγωγής. Μια εταιρία παραγωγής γαλακτοκοµικών θα µπορούσε να εφαρµόσει στρατηγική οριζόντιας ολοκλήρωσης εφόσον εξαγόραζε ή συγχωνεύονταν ή δηµιουργούσε µια άλλη επιχείρηση στον ίδιο κλάδο. Υποθετικό παράδειγµα είναι η εξαγορά από τη ΕΛΤΑ της ΑΓΝΟ ή της ΜΕΒΓΑΛ, ή αντίστροφα. Η πρόσφατη προσπάθεια συγχώνευσης της Εθνικής Τράπεζας µε την 7

8 Alpha Bank είναι ένα υπαρκτό παράδειγµα οριζόντιας ολοκλήρωσης στον τραπεζικό χώρο. Η οριζόντια ολοκλήρωση έχει ως στόχο την απόκτηση µονοπωλιακών πλεονεκτηµάτων σε κάποια συγκεκριµένη αγορά, καθώς µέσω της στρατηγικής αυτής µειώνεται ή εξαλείφεται (σε κάποιες περιπτώσεις) ο ανταγωνισµός. Επίσης, συχνά οι εταιρίες επιλέγουν να εξαγοράσουν ανταγωνιστές τους, οι οποίοι αντιµετωπίζουν χρηµατοοικονοµικά προβλήµατα, όταν εκτιµούν ότι στηριζόµενες στο διοικητικό ταλέντο και στα καλύτερα συστήµατα διοίκησης που οι ίδιες διαθέτουν µπορούν σχετικά εύκολα να αναστρέψουν τις αρνητικές προοπτικές των επιχειρήσεων στόχων. Άλλες πάλι φορές, η εξαγορά από τους ισχυρότερους των ανταγωνιστών τους που αντιµετωπίζουν πρόσκαιρα προβλήµατα γίνεται απλώς και µόνο για να πάψουν οι τελευταίοι να υπάρχουν. Τα ίδια µειονεκτήµατα που ισχύουν για την κάθετη ολοκλήρωση (π.χ. η εταιρία «δένεται» µακροπρόθεσµα µε τον κλάδο και µε τις προοπτικές του) ισχύουν και για την οριζόντια ολοκλήρωση ιαφοροποίηση (συσχετισµένη ή ασυσχέτιστη) 5 Συσχετισµένη διαφοροποίηση είναι η πρόσθεση νέων, συσχετισµένων, προϊόντων ή / και υπηρεσιών στις δραστηριότητες της εταιρίας. Για παράδειγµα, µια εταιρία που παράγει µπισκότα αποφασίζει να αποκτήσει παρουσία και στην παραγωγή προϊόντων σνακ, π.χ. γαριδάκια ή πατατάκια. Η συσχετισµένη διαφοροποίηση επιλέγεται από τις εταιρίες για διάφορους λόγους. Για παράδειγµα, µια εταιρία παραγωγής σνακς µπορεί να επιλέξει να εξαγοράσει ή να δηµιουργήσει µια εταιρία παραγωγής και διανοµής εµφιαλωµένων ποτών, γιατί εκτιµά πως µε τον τρόπο αυτό κάνει (Α) την καλύτερη δυνατή χρήση των πόρων της (π.χ. οικονοµίες κλίµακας στη διανοµή των προϊόντων ή / και στο µάρκετινγκ). Πολλές εταιρίες επιλέγουν τέτοια στρατηγική γιατί εκτιµούν πως έτσι επιτυγχάνουν (Β) ισορροπία ή / και συµπληρώνουν το εύρος των προϊόντων τους (π.χ. εταιρία που παράγει µπισκότα εισέρχεται και στην παραγωγή σφολιάτας). Άλλες φορές η στρατηγική της συσχετισµένης διαφοροποίησης επιλέγεται από εταιρίες που επιθυµούν να (Γ) εξοµαλύνουν την εποχικότητα των πωλήσεων των 5 Hill, C., W. και Jones, G., R., Strategic Management Theory: an integrated approach, Houghton Mifflin, 4 th Edition,

9 προϊόντων τους (π.χ. εταιρία παραγωγής παγωτών εισέρχεται και στην παραγωγή άλλων γαλακτοκοµικών προϊόντων που δεν έχουν τόσο µεγάλη εποχικότητα). Τέλος, πολλές φορές οι εταιρίες εξαγοράζουν άλλες συσχετισµένες εταιρίες προκειµένου να ( ) αποκτήσουν τεχνολογία ή / και πληροφορίες που οι ίδιες δεν διαθέτουν (π.χ. µια εταιρία λογισµικού εξαγοράζει άλλη η οποία διαθέτει συγκεκριµένη τεχνογνωσία χρήσιµη για την ανάπτυξη και εξέλιξη των ήδη υπαρχόντων προγραµµάτων της). Πίνακας 6.2 Λόγοι για τους οποίους Εταιρίες επιλέγουν Στρατηγική Συσχετισµένης ιαφοροποίησης 1. Έλεγχος πηγών προµηθειών και αγορών: Σύσταση εταιρίας παραγωγής πρώτων υλών για τη διασφάλιση συνέχειας και επάρκειας προµηθειών (ποσότητα) Κατασκευή τµηµάτων µηχανηµάτων για την εξασφάλιση της επιθυµητής ποιότητας Παραγωγή από την ίδια την εταιρία µπορεί να εξασφαλίσει φθηνότερες πρώτες ύλες (τιµή) Αντιµετώπιση του ανταγωνισµού έµµεσα π.χ. ένας κατασκευαστής που έχει δικές του πρώτες ύλες µπορεί να προµηθεύσει και τους ανταγωνιστές 2. Απόκτηση πληροφοριών Απόκτηση γνώσης σχετικά µε τεχνολογικές αλλαγές και πρόοδο πριν από τους ανταγωνιστές Σχετικά µε τις τάσεις της αγοράς 3. Μείωση κόστους Π.χ. η ολοκληρωµένη παραγωγή χάλυβα µειώνει το κόστος επαναθέρµανσης και µεταφοράς 4. Προσδοκώµενα κέρδη Λόγω π.χ. ύπαρξης τοµέων µε µεγάλα περιθώρια κέρδους 5. ιασπορά κινδύνου Αποφυγή εξάρτησης από ένα προϊόν ή αγορά Μείωση κυκλικότητας εσόδων 6. Αξιοποίηση πόρων Π.χ. µεταβίβαση τεχνογνωσίας και ανταγωνιστικών ικανοτήτων της εταιρίας σε άλλες εταιρίες 7. ηµιουργία «αυτοκρατορίας» Ανθρώπινος παράγοντας (ρόλος δύναµης και εξουσίας ως κίνητρο ανάπτυξης) Πίνακας 6.3 ιεθνείς Εταιρίες που ιαθέτουν Συσχετισµένες ραστηριότητες PepsiCo Ποτά (Pepsi, Slice) Kentucky Fried Chicken (KFC) Pizza hut Frito Lay (στην Ελλάδα τα προϊόντα αυτά παράγονται από την Tasty Foods) 7UP International Taco Bell (πρόχειρο Μεξικάνικο φαγητό) Johnson & Johnson Προϊόντα για µωρά (σκόνες πλυσίµατος, σαµπουάν, λάδια, λοσιόν) Πάνες Προϊόντα περιποίησης τραυµάτων Προϊόντα υγιεινής γυναικών Φάρµακα Χειρουργικά προϊόντα και προϊόντα για νοσοκοµεία Οδοντιατρικά προϊόντα Προϊόντα περιποίησης ζώων 9

10 Philip Morris Τσιγάρα (Marlboro, Virginia Slims, Benson & Hedges, Merit, κλπ) Ζυθοβιοµηχανίες (Miller Brewing Company) Kraft General Foods (Maxwell House, Kraft Cheeses, Jacobs Suchard, Παυλίδης) Ασυσχέτιστη διαφοροποίηση σηµαίνει ότι µια εταιρία προσθέτει στις δραστηριότητές της ασυσχέτιστα νέα προϊόντα ή / και υπηρεσίες. Για παράδειγµα, ένα διυλιστήριο αποφασίζει να επενδύσει στην εξαγορά µιας εταιρίας χρηµατοοικονοµικών συµβούλων επιχειρήσεων. Πίνακας 6.4 Λόγοι για τους οποίους Εταιρίες επιλέγουν Στρατηγική Ασυσχέτιστης ιαφοροποίησης 1. Ανάγκη επένδυσης πλεονασµάτων κεφαλαίων 2. Η εταιρία ανταγωνίζεται σε κλάδο µε φθίνουσα ανάπτυξη και κέρδη 3. ιασπορά κινδύνου 4. Υπάρχουν πόροι και διοικητικό ταλέντο για να ανταγωνισθεί η εταιρία σε έναν νέο κλάδο 5. Σηµαντική ευκαιρία απόκτησης µιας ασυσχέτιστης εταιρίας 6. Υπάρχει χρηµατοοικονοµική συνεργία (synergy) µεταξύ αποκτηθείσας και εξαγοράζουσας εταιρίας 7. Η µονοπωλιακή δύναµη τιµωρείται και άρα αναζητείται ανάπτυξη εκτός του κλάδου 8. Φιλοδοξίες ισχυρών στελεχών Πίνακας 6.5 ιεθνείς Εταιρίες µε Ασυσχέτιστες ραστηριότητες Westinghouse Electric Corporation Παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας Ατοµική ενέργεια Κτηµατικές επιχειρήσεις Εταιρίες leasing Ραδιοτηλεοπτικοί σταθµοί Ρολόγια (Longines) Συσκευασίες χυµών Κατασκευή κυλιόµενων σκαλών και ανελκυστήρων Ηλεκτρονικά συστήµατα αµυντικών εφαρµογών Έπιπλα Hyundai Corporation Κατασκευή αυτοκινήτων Ηλεκτρονικά και τηλεπικοινωνίες Πετροχηµικά Κατασκευή πλοίων Κατασκευαστικές επιχειρήσεις Μέταλλα και σίδηρος Χρηµατοοικονοµικές υπηρεσίες Ιατρικά µηχανήµατα και άλλες υπηρεσίες Οι εταιρίες µπορεί να επιλέξουν στρατηγική ασυσχέτιστης διαφοροποίησης για έναν αριθµό λόγων. Ο πιο συχνός από αυτούς είναι το ότι (Α) θεωρούν πως η απόκτηση κάποιων ασυσχέτιστων δραστηριοτήτων αντιπροσωπεύει τις πιο πολλά υποσχόµενες επενδυτικές ευκαιρίες. 10

11 Άλλες φορές οι εταιρίες επιχειρούν µέσα από την ασυσχέτιστη διαφοροποίηση να επιτύχουν (Β) διασπορά κινδύνου. Κάποιες εταιρίες µπορεί να διαθέτουν (Γ) πλεονάσµατα κεφαλαίων τα οποία όµως δεν µπορούν να επενδύσουν στον κλάδο τους, λόγω αντιµονοπωλιακών ή άλλων νόµων, οπότε αποφασίζουν να επεκταθούν σε άλλους κλάδους. Συχνά, τέλος, η ασυσχέτιστη διαφοροποίηση είναι αποτέλεσµα ( ) προσωπικών φιλοδοξιών ισχυρών στελεχών τα οποία επιδιώκουν να δηµιουργήσουν µια αυτοκρατορία Πότε είναι επιτυχής η διαφοροποίηση Σύµφωνα µε τον Porter, για να προσθέσει η διαφοροποίηση αξία στην εταιρία, θα πρέπει να περνάει τα εξής τρία τεστ: 1. Το τεστ της ελκυστικότητας. Η διαφοροποίηση θα πρέπει να στοχεύει προς κλάδους οι οποίοι είναι ελκυστικοί ή έχουν τη δυνατότητα να γίνουν ελκυστικοί στο µέλλον. 2. Το τεστ του κόστους εισόδου. Το κόστος της διαφοροποίησης δεν θα πρέπει να απορροφά όλα τα µελλοντικά κέρδη της υπάρχουσας αρχικής εταιρίας. 3. Το τεστ του κατά πόσο η αρχική εταιρία κερδίζει από τη διαφοροποίηση. Η αρχική εταιρία µπορεί να επιτύχει κάποιο ανταγωνιστικό πλεονέκτηµα µέσα από τη σχέση της µε την εταιρία στόχο, ή και το αντίστροφο (συνεργίες) ιαφοροποίηση και Απόδοση Η σηµαντική τάση για διαφοροποίηση που παρατηρήθηκε διεθνώς τις δεκαετίες του 60 και του 70 βασίσθηκε στην πίστη πως η διαφοροποίηση οδηγεί στην επίτευξη υψηλότερης απόδοσης. Εµπειρική έρευνα εκείνη την περίοδο υποστήριζε πως η συσχετισµένη διαφοροποίηση καταλήγει σε µεγαλύτερα κέρδη, ενώ η ασυσχέτιστη διαφοροποίηση σε µεγαλύτερη ανάπτυξη. Ο ερχοµός της δεκαετίας του 80, αλλά και του 90, συνδυάσθηκε µε το ακριβώς αντίστροφο φαινόµενο, δηλαδή την προσπάθεια των εταιριών να επανατοποθετηθούν, να επανεστιάσουν (refocusing) µειώνοντας το βαθµό διαφοροποίησής τους. Η νεότερη εµπειρική έρευνα δεν δίδει συνεπή και σταθερά συµπεράσµατα σχετικά µε την επίδραση της διαφοροποίησης στην απόδοση των εταιριών. Εκείνο που φαίνεται να υποστηρίζεται είναι πως η συσχετισµένη διαφοροποίηση υπερέχει οριακά της ασυσχέτιστης ως προς την κερδοφορία. Υπάρχει 11

12 όµως σηµαντική εµπειρική υποστήριξη του επιχειρήµατος πως για κάθε εταιρία υπάρχει ένα όριο στο πόσο µπορεί να διαφοροποιείται, πέρα από το οποίο η κερδοφορία της µειώνεται Άλλες Στρατηγικές Επιλογές Οι στρατηγικές που παρατέθηκαν µέχρι τώρα αναφέρονται στην επέκταση µιας εταιρίας σε νέα προϊόντα ή / και σε νέες αγορές. Υπάρχουν όµως και άλλες στρατηγικές επιλογές στη διάθεση των εταιριών. Για παράδειγµα, µια εταιρία µπορεί να εστιάσει στα υπάρχοντα προϊόντα και στις υπάρχουσες αγορές (στρατηγική διείσδυσης συγκέντρωσης αγοράς), να επεκταθεί σε νέες αγορές µε τα υπάρχοντα προϊόντα της (στρατηγική ανάπτυξης αγοράς), ή να επεκταθεί µε νέα προϊόντα στις υπάρχουσες αγορές (στρατηγική ανάπτυξης προϊόντων). Πίνακας 6.4 Οι Τρεις Στρατηγικές Ανάπτυξης Υπάρχοντα Προϊόντα Νέα Προϊόντα Υπάρχουσες Αγορές Στρατηγική ιείσδυσης Συγκέντρωσης Αγοράς Στρατηγική Ανάπτυξης Προϊόντων Νέες Αγορές Στρατηγική Ανάπτυξης Αγοράς Στρατηγική ιαφοροποίησης ραστηριοτήτων Συγκέντρωση ιείσδυση Αγοράς Στρατηγική συγκέντρωσης αγοράς σηµαίνει πως η εταιρία αποφασίζει να διαθέσει τους πόρους της στην περισσότερο επικερδή ανάπτυξη ενός προϊόντος, µιας αγοράς ή µιας κυρίαρχης τεχνολογίας. Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε τρεις βασικούς τρόπους: 1. Με την αύξηση της χρήσης του προϊόντος της από τους υπάρχοντες πελάτες. Για παράδειγµα, µπορεί να προσπαθήσει να αυξήσει το µέγεθος της αγοράς, ή να αυξήσει το ρυθµό απαξίωσης του προϊόντος, ή να διαφηµίσει νέες χρήσεις του προϊόντος, ή να δώσει κίνητρα τιµής για την αγορά περισσότερων µονάδων προϊόντος. 2. Με την προσέλκυση των πελατών των ανταγωνιστών. Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε τη διαφοροποίηση του προϊόντος στα µάτια του πελάτη, µε την 12

13 ενίσχυση των προσπαθειών προώθησης του προϊόντος ή µε την εισαγωγή χαµηλότερης τιµής. 3. Με την προσέλκυση µη χρηστών του προϊόντος. Για παράδειγµα, µπορεί να εισάγει η εταιρία δοκιµαστική χρήση µέσω δειγµάτων, κουπονιών, ή να διαφηµίσει τυχόν νέες χρήσεις του προϊόντος. Η συγκεκριµένη στρατηγική ενδείκνυται όταν: Οι παρούσες αγορές δεν είναι κορεσµένες και υπάρχει περιθώριο αύξησης της χρήσης του προϊόντος από τους υπάρχοντες πελάτες Τα µερίδια αγοράς µειώνονται και η αγορά αναπτύσσεται Οι οικονοµίες κλίµακας προσφέρουν σηµαντικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήµατα Ο κλάδος δεν χαρακτηρίζεται από έντονη τεχνολογική καινοτοµικότητα Υπάρχουν εµπόδια εισόδου νέων ανταγωνιστών Εταιρίες που ακολουθούν αυτή τη στρατηγική είναι προφανές πως είναι τρωτές σε µεγάλες αλλαγές στην αγορά, αλλά και σε αλλαγές στο οικονοµικό τους περιβάλλον. Επίσης, αναλαµβάνουν σηµαντικό κόστος ευκαιρίας από την εµµονή τους σε έναν κλάδο και από την απώλεια ευκαιριών επένδυσης και σε άλλους Ανάπτυξη Αγοράς Η στρατηγική ανάπτυξης αγοράς πρακτικά σηµαίνει πως η εταιρία προσπαθεί να προωθήσει υπάρχοντα προϊόντα σε νέες αγορές. Αυτό µπορεί να γίνει µε την ανάπτυξη επιπλέον γεωγραφικών αγορών (π.χ. τοπική επέκταση, επέκταση σε Εθνικό ή σε ιεθνές επίπεδο). Η στρατηγική µπορεί επίσης να υλοποιηθεί µε την προσέλκυση πελατών από άλλα τµήµατα της αγοράς. Επίσης, µέσα από στρατηγική ανάπτυξης αγοράς η εταιρία µπορεί να επιδιώξει να εισέλθει σε νέα κανάλια διανοµής. Η στρατηγική ανάπτυξης αγοράς ενδείκνυται όταν υπάρχουν νέα, όχι ακριβά και ταυτόχρονα αξιόπιστα κανάλια διανοµής. Επίσης ενδείκνυται όταν υπάρχουν ανεκµετάλλευτες ή µη κορεσµένες αγορές Ανάπτυξη Προϊόντων Στρατηγική ανάπτυξης προϊόντων σηµαίνει πως αναπτύσσονται νέα προϊόντα για τις υπάρχουσες αγορές ή επιχειρούνται σηµαντικές τροποποιήσεις των 13

14 υπαρχόντων προϊόντων. Η στρατηγική αυτή µπορεί να επιτευχθεί µέσα από τρεις διαφορετικούς τρόπους: Η εταιρία αναπτύσσει νέα χαρακτηριστικά των προϊόντων της (π.χ. τροποποιεί το χρώµα, τον ήχο, το σχήµα, κλπ) Η εταιρία αναπτύσσει ποιοτικά διαφοροποιηµένες παραλλαγές του προϊόντος Η εταιρία αναπτύσσει επιπλέον µεγέθη και µοντέλα (product proliferation) Η στρατηγική ανάπτυξης προϊόντων ενδείκνυται όταν η εταιρία διαθέτει επιτυχηµένα προϊόντα που όµως βρίσκονται σε φάση ωρίµανσης ή ωριµότητας. Τυχόν γρήγορες τεχνολογικές αλλαγές επίσης ευνοούν τη στρατηγική ανάπτυξης προϊόντων. 4. Στρατηγικές ιάσωσης Αναστροφής (Turnaround Strategies) Ως τώρα έχουν παρουσιασθεί στρατηγικές ανάπτυξης και επέκτασης. Ωστόσο, κάποιες επιχειρήσεις είναι πιθανό να αντιµετωπίσουν προβλήµατα στη διάρκεια της ζωής τους και να προσπαθήσουν να αναστρέψουν κάποια αρνητικά αποτελέσµατα. Άλλες φορές, οι εταιρίες µπορεί να επιλέξουν να εφαρµόσουν κάποιες στρατηγικές διάσωσης, όχι γιατί πράγµατι αντιµετωπίζουν προβλήµατα, αλλά για να προλάβουν πιθανά µελλοντικά προβλήµατα, ή γιατί αποφάσισαν να αλλάξουν τις βασικές µακροχρόνιες επιλογές τους (επανεστίαση δραστηριοτήτων). Η διάγνωση των αιτιών που οδηγούν µια επιχείρηση σε αποτυχία δεν είναι εύκολη υπόθεση, δεδοµένου ότι δεν υπάρχουν δυο απόλυτα ταυτόσηµες περιπτώσεις αποτυχίας. Ωστόσο, ορισµένα από τα συµπτώµατα µιας επιχείρησης που οδηγείται σε αποτυχία είναι τα εξής 6 : 1. Κακή προσαρµογή στο περιβάλλον. Αυτή µπορεί να µεταφράζεται είτε σε αδυναµία προσαρµογής του προϊόντος στις µεταβαλλόµενες απαιτήσεις της αγοράς, είτε σε αδυναµία διαφοροποίησης και υιοθέτησης νέων τρόπων ανταγωνισµού. 2. Απουσία εσωτερικού ελέγχου. Αυτό αποτελεί κυρίως σύµπτωµα σε επιχειρήσεις που αναπτύσσονται µε µεγάλη ταχύτητα, ή αναπτύσσονται µέσω εξαγορών ή συγχωνεύσεων. Ωστόσο, είναι κοινό φαινόµενο επίσης στις µεγάλες επιχειρήσεις, όσο και στις µικρές οικογενειακές στις οποίες δεν υπάρχει επαγγελµατικό µάνατζµεντ. 6 Argenti, J., Corporate Collapse: the causes and symptoms, New York, John Wiley and Sons, σελ. 40,

15 3. Υπερβολική ανάληψη επιχειρηµατικού κινδύνου. Συµβαίνει συνήθως όταν οι επιχειρήσεις αποφασίζουν για επεκτατικές τους δραστηριότητες (συγχωνεύσεις, εξαγορές, εισαγωγή νέων προϊόντων στην αγορά, κλπ). 4. Ανεξέλεγκτοι παράγοντες. Τέτοιοι µπορεί να είναι ορισµένες κρατικές πολιτικές, τεχνολογικές εξελίξεις, φυσικές καταστροφές. Το ότι οι παράγοντες αυτοί δεν είναι στον έλεγχο της επιχείρησης δεν σηµαίνει ότι δεν µπορούν και να προβλέπονται. 5. Συνδυασµός των παραπάνω. Προφανώς, συχνά ένα πρόβληµα αποτελεί αιτία δηµιουργίας άλλων. Συχνά δε, ο συνδυασµός προβληµάτων είναι ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση, καθώς η εταιρία (α) δεν γνωρίζει ποιο ακριβώς είναι το πρόβληµα και (β) δεν γνωρίζει ποιο από τα προβλήµατα πρέπει να επιλυθεί πρώτο. Εφόσον αξιολογηθεί η κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η επιχείρηση, καθώς και οι πιθανές αιτίες αποτυχίας της, απαιτείται µια σε βάθος ανάλυση του εσωτερικού και εξωτερικού της περιβάλλοντος προκειµένου να προσδιορισθούν οι διορθωτικές ενέργειες και οι στρατηγικές διάσωσης και αναστροφής. Αναγκαία επίσης είναι η γνώση του εξωεπιχειρησιακού περιβάλλοντος, ειδικότερα των αγορών, των ανταγωνιστών, των προµηθευτών και των διανοµέων, των τεχνολογικών εξελίξεων, του πολιτικού κοινωνικού οικονοµικού περιβάλλοντος. Οι βασικές στρατηγικές διάσωσης αναστροφής - εξυγίανσης είναι οι εξής τέσσερις: Ανόρθωση Αποεπένδυση Αιχµαλωσία Ρευστοποίηση 4.1 Στρατηγική Ανόρθωσης Μια επιχείρηση έχει ανάγκη εφαρµογής στρατηγικών ανόρθωσης όταν η απόδοσή της βρίσκεται για µεγάλο χρονικό διάστηµα κάτω από ένα ελάχιστο αποδεκτό όριο. Υπάρχουν τέσσερα χαρακτηριστικά που διακρίνουν την ανάγκη εφαρµογής στρατηγικής ανόρθωσης: οι περιορισµένοι πόροι, το κακό ηθικό των 15

16 εργαζοµένων, οι επιφυλακτικές οµάδες συµφερόντων (stakeholders) και ο περιορισµένος χρόνος. Οι περιορισµένοι πόροι αποτελούν έναν από τους κυριότερους λόγους για τους οποίους µια επιχείρηση αποδίδει φτωχά. Η έλλειψη επαρκών ταµειακών ροών αφήνει την επιχείρηση υπερχρεωµένη, µε απαξιωµένα πάγια στοιχεία, ενώ δηµιουργεί διστακτικότητα στις τράπεζες για οικονοµική ενίσχυση. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η επιχείρηση καλείται να περιορίσει τις δαπάνες της στο ελάχιστο. Έτσι, αποκλείονται στρατηγικές όπως επιθετική τιµολογιακή πολιτική, έντονη διαφήµιση, η ανάπτυξη προϊόντων, τουλάχιστον βραχυπρόθεσµα. Σε µια επιχείρηση µε µακροχρόνια χαµηλή απόδοση και προβλήµατα το ηθικό των εργαζοµένων είναι χαµηλό. Οι τελευταίοι, είτε αποχωρούν (εθελοντικά ή όχι), είτε παραµένουν µε προβλήµατα όπως συγκρούσεις και έλλειψη εµπιστοσύνης σε όλα τα επίπεδα. Παρόµοια, όταν µια επιχείρηση αντιµετωπίζει προβλήµατα επιβίωσης, πολλές από τις οµάδες συµφερόντων (µέτοχοι, πελάτες, προµηθευτές, κλπ) είναι επιφυλακτικές ως προς το αν θα πρέπει να τη στηρίξουν ή όχι. Τέλος, ο χρόνος είναι πολύ σηµαντικός παράγοντας για µια προβληµατική επιχείρηση, αφού οι όποιες στρατηγικές κινήσεις θα πρέπει να γίνουν µε ταχύτητα πριν αποσυρθούν οι οικονοµικοί υποστηρικτές, πριν την εγκαταλείψουν τα ικανά στελέχη και πριν κερδίσουν κρίσιµο έδαφος οι ανταγωνιστές. Οι στρατηγικές ανόρθωσης συνήθως ακολουθούν τρία στάδια: συρρίκνωση, σταθεροποίηση και αναδόµηση. Καθένα από αυτά παρουσιάζει τα παρακάτω χαρακτηριστικά: 1) Το στάδιο της συρρίκνωσης. Το φαινόµενο αυτό ονοµάζεται διεθνώς downsizing (δηλαδή σµίκρυνση). Στο στάδιο αυτό, πρωταρχικός σκοπός της επιχείρησης είναι η διάσωσή της, κάτι που µπορεί να επιτευχθεί µε τη συγκράτηση των χρηµατικών εκροών. Το σταµάτηµα της αιµορραγίας γίνεται συνήθως µέσα από περικοπές των εξόδων. Συχνά, περιουσιακά στοιχεία που δεν παράγουν αξία εκποιούνται και τα κεφάλαια επενδύονται σε πιο παραγωγικούς τοµείς 7. Επίσης, συχνά οι επιχειρήσεις αναγκάζονται να καταφύγουν σε οδυνηρές για τους εργαζόµενους απολύσεις, ώστε να περιορίσουν το κόστος τους. Πολύ συχνά 7 Στις 17 Μαΐου του 1990 ο Kent Kressa, διευθύνοντας σύµβουλος της τότε αεροναυπηγικής εταιρίας Northrop, δήλωσε στην εφηµερίδα USA Today: «η Northrop θα συνεχίσει να εκποιεί τα µη παραγωγικά περιουσιακά της στοιχεία. Πέρυσι πούλησε το αρχηγείο της στο Los Angeles»! 16

17 αποµακρύνεται και η ανώτατη διοίκηση. Τέλος, η επιχείρηση προσπαθεί να σταµατήσει τη συνεργασία µε οριακούς πελάτες (πελάτες των οποίων η διατήρηση µόλις που αποφέρει ένα ελάχιστο κέρδος), ή καταργεί από τη γραµµή των προϊόντων της οριακά προϊόντα µε µικρό ή αρνητικό περιθώριο κέρδους ή µε κακές προοπτικές. 2) Το στάδιο της σταθεροποίησης (stabilization). Μετά τη συρρίκνωση, σκοπός της επιχείρησης είναι να σταθεροποιήσει τις λειτουργίες της. Η σταθεροποίηση αυτή µπορεί να επιτευχθεί µέσω βελτίωσης των περιθωρίων κέρδους, καλύτερη προσαρµογή του µίγµατος των προϊόντων, εστίαση σε αποδοτικές αγορές και προσανατολισµό σε νέες δραστηριότητες. Συχνά, η εγκατάσταση νέας τεχνολογίας, όπως πληροφοριακών συστηµάτων, συµβάλλει στην ταχύτερη σταθεροποίηση και ανάκαµψη της επιχείρησης. 3) Το στάδιο της αναδόµησης (restructuring). Στη φάση αυτή, µε εξασφαλισµένη την επιβίωση και τη σταθεροποίηση, η επιχείρηση µπορεί να κάνει ξανά βήµατα ανάπτυξης και επέκτασης. Τα περισσότερα από τα στοιχεία που την κατέστησαν προβληµατική έχουν πλέον απαλειφθεί και το έδαφος είναι ξανά έτοιµο για νέες επιχειρηµατικές δραστηριότητες, όπως η ανάπτυξη νέου προϊόντος, επιθετικές διαφηµιστικές εκστρατείες, ανανέωση ή επέκταση του κεφαλαιουχικού εξοπλισµού, ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναµικού και εισαγωγή νέας τεχνολογίας. Στο σηµείο αυτό θα πρέπει να τονισθεί πως δεν υπάρχουν κανόνες που να ορίζουν τη διάρκεια του κάθε σταδίου. Συνολικά, µια διαδικασία συρρίκνωσης απαιτεί ένα µέσο διάστηµα τριών περίπου ετών από την έναρξή της µέχρι την πραγµατοποίηση ικανοποιητικών αποτελεσµάτων. Για εταιρίες όπως η Chrysler, οι προσπάθειες ανόρθωσης διήρκεσαν περίπου 15 έτη. Για άλλες, όπως η Philips, περισσότερο από δυο δεκαετίες. Προφανώς, η επιτυχία της στρατηγικής ανόρθωσης δεν είναι δεδοµένη. Συχνά, η αποτυχία οφείλεται σε εσφαλµένες διοικητικές ενέργειες. Τα πιο χαρακτηριστικά διοικητικά σφάλµατα είναι η υπερβολική συρρίκνωση, η έλλειψη επαρκών ενεργειών και οι αλληλοσυγκρουόµενες ή µη συγχρονισµένες κινήσεις. Στην πρώτη περίπτωση, η επιχείρηση περικόπτει το κόστος υπερβολικά, µε αποτέλεσµα να την εγκαταλείπουν ικανά στελέχη, να καταρρέει το πρόγραµµα µάρκετινγκ και να µειώνεται η ποιότητα του προϊόντος σε µη αποδεκτά επίπεδα. Στη δεύτερη περίπτωση, η επιχείρηση δεν ενεργεί µε επαρκή αποφασιστικότητα. Για παράδειγµα, µειώνει µονάχα τις δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης ή διαφήµισης, διότι αυτές θεωρεί λιγότερο απαραίτητες (αν και από αυτές εξαρτάται η µελλοντική 17

18 επιβίωση), ή προσπαθεί να αυξήσει τα κέρδη χωρίς να βελτιώνει τις εσωτερικές της ικανότητες και τους ελέγχους. Στην τρίτη περίπτωση, η διοίκηση της επιχείρησης επιδιώκει στόχους που είναι µεταξύ τους ασυµβίβαστοι. Για παράδειγµα, προτείνει την ανάπτυξη νέων προϊόντων ενώ ταυτόχρονα µειώνει τις δαπάνες για µάρκετινγκ. 4.2 Στρατηγική Αποεπένδυσης Η στρατηγική αυτή περιλαµβάνει την πώληση ενός κοµµατιού µιας επιχείρησης. Συνήθως εφαρµόζεται στις εξής περιπτώσεις: Όταν η στρατηγική ανόρθωσης δεν έφερε αποτελέσµατα. Η επιχείρηση αναγκάζεται να περάσει σε περισσότερο δραστικές λύσεις. Όταν µια µονάδα της επιχείρησης χρειάζεται περισσότερους πόρους από όσους η επιχείρηση είναι διατεθειµένη να επενδύσει σε αυτή. Όταν ένα κοµµάτι της επιχείρησης δεν ταιριάζει µε το µακροχρόνιο όραµα που έχουν αναπτύξει για την επιχείρηση τα ανώτατα στελέχη της. Όταν η επιχείρηση υποχρεώνεται σε αποεπένδυση προκειµένου να αποφύγει τις ποινές αντιµονοπωλιακών νόµων (µόνο για τις ΗΠΑ), ή άλλες νοµοθετικές ή περιβαλλοντικές επιπλοκές. 4.3 Στρατηγική «Αιχµάλωτης» Επιχείρησης Αιχµάλωτη ονοµάζεται µια επιχείρηση η οποία επιλέγει να µειώσει το εύρος µερικών από τις δραστηριότητές της και να γίνει εξαρτώµενη µιας άλλη επιχείρησης. Για παράδειγµα, µια ασθενής επιχείρηση η οποία δεν µπορεί να επιβιώσει αυτόνοµα προσπαθεί να βρει κάποια ισχυρότερη επιχείρηση σωτήρα, η οποία να εγγυηθεί τη συνέχεια της ύπαρξής της µέσα από κάποιο µακροχρόνιο συµβόλαιο συνεργασίας. Με τον τρόπο αυτό η επιχείρηση καταργεί ή µειώνει κάποιες από τις λειτουργίες της (π.χ. το µάρκετινγκ). Η ασθενής επιχείρηση κερδίζει την εγγύηση ότι η επιχείρηση σωτήρας θα απορροφήσει τα προϊόντα της (π.χ. σε ποσοστό µεγαλύτερο του 75% της παραγωγής της). Με τον τρόπο αυτό, από τη µια έχουµε εξασφάλιση της ζήτησης και, ταυτόχρονα, µείωση εξόδων ή / και περικοπή κάποιων λειτουργιών. Αυτή η στρατηγική ήταν δηµοφιλής στη δεκαετία του 80, οπότε ασθενείς επιχειρήσεις στον κλάδο παραγωγής τµηµάτων για την αυτοκινητοβιοµηχανία έγιναν αιχµάλωτες µεγάλων επιχειρήσεων όπως η Ford, διαθέτοντας την παραγωγή τους αποκλειστικά σε αυτές. 18

19 Αυτονόητο είναι πως σε αυτές τις περιπτώσεις οι ασθενείς επιχειρήσεις είναι υποχρεωµένες να συµφωνούν µε τις απαιτήσεις των «σωτήρων» τους σε ένα φάσµα αποφάσεων που µπορεί να αφορούν τη διαδικασία παραγωγής, το είδος του προϊόντος, την τιµή πώλησης, κλπ. 4.4 Στρατηγική Ρευστοποίησης Με αυτή τερµατίζεται η ύπαρξη της επιχείρησης ως σύνολο. Είναι το τελευταίο στάδιο. Όλες οι προσπάθειες ανόρθωσης, αποεπένδυσης κλπ έχουν αποτύχει και το µόνο που αποµένει είναι να τεµαχισθεί η επιχείρηση και να πωληθούν στην τρέχουσα τιµή τους τα διάφορα κοµµάτια της (µηχανήµατα, κτίρια, γήπεδα κλπ). 5. Ελληνική Οικονοµία και Αναδόµηση Πολυεθνικών Εταιριών Τα τελευταία χρόνια οι πολυεθνικές εταιρίες που λειτουργούν τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, εφαρµόζουν µια ιδιότυπη αναδόµηση. Στα πλαίσια της στρατηγικής τους αποφασίζουν να σταµατήσουν την παραγωγή τους στην Ελλάδα (και πιθανώς και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες) και να τη συγκεντρώσουν σε συγκεκριµένα µεγάλα βιοµηχανικά συγκροτήµατα σε επιλεγµένες χώρες. Για παράδειγµα, στα τέλη του 1998 η Ολλανδο βρετανική Unilever ανακοίνωσε ότι θα συνεχίσει το κλείσιµο παραγωγικών της µονάδων σε ολόκληρο τον κόσµο. Πιθανόν στα πλαίσια αυτής της αναδόµησης έκλεισε και το εργοστάσιο της Algida που λειτουργούσε η Unilever στην Πάτρα. Όµοια, η Ολλανδική Philips ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να κλείσει πολλές από τις µονάδες παραγωγής της ως το Από τις 269 µονάδες που είχε το 1998, σκοπεύει να διατηρήσει µονάχα 160. Οι κινήσεις αυτές δεν είναι πάντοτε αποτέλεσµα προβληµάτων. Αντίθετα, είναι µάλλον κινήσεις πρόληψης τυχόν µελλοντικών προβληµάτων. Όµως, οι στρατηγικές επιλογές των µεγάλων πολυεθνικών εταιριών είναι πιθανό να έχουν στο άµεσο µέλλον σηµαντικές αρνητικές επιπτώσεις στο επίπεδο της ανεργίας, της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας της Ελληνικής οικονοµίας. 19

20 Σύνοψη Εταιρικών Στρατηγικών Στρατηγική Ορισµός Κάθετη ολοκλήρωση προς τα Απόκτηση ιδιοκτησίας ή ελέγχου των διανοµέων ή των εµπρός λιανοπωλητών των προϊόντων «µας» Κάθετη ολοκλήρωση προς τα Απόκτηση ιδιοκτησίας ή ελέγχου των προµηθευτών «µας» πίσω Οριζόντια ολοκλήρωση Απόκτηση ιδιοκτησίας ή ελέγχου κάποιων ανταγωνιστών «µας» ιείσδυση αγοράς Απόκτηση αυξανόµενου µεριδίου αγοράς για τα υπάρχοντα προϊόντα ή υπηρεσίες στις υπάρχουσες αγορές µέσω µεγαλύτερης προσπάθειας µάρκετινγκ Ανάπτυξη αγοράς Εισαγωγή υπαρχόντων προϊόντων ή υπηρεσιών σε νέες γεωγραφικές περιοχές Ανάπτυξη προϊόντων Αύξηση πωλήσεων µέσω βελτίωσης των υπαρχόντων προϊόντων ή υπηρεσιών ή ανάπτυξης νέων Συσχετισµένη διαφοροποίηση Πρόσθεση νέων, συσχετισµένων προϊόντων ή υπηρεσιών Ασυσχέτιστη διαφοροποίηση Πρόσθεση νέων, ασυσχέτιστων προϊόντων ή υπηρεσιών Κοινοπραξίες συνεργασίες υο ή περισσότερες επιχειρήσεις δηµιουργούν µια νέα επιχείρηση ή συνεργάζονται για επίτευξη κοινού σκοπού Ανόρθωση Ανασυγκρότηση µέσω µείωσης κόστους και παγίων, προς αναστροφή πτωτικών τάσεων σε πωλήσεις και κέρδη Αποεπένδυση Πώληση τµήµατος ή τµηµάτων της επιχείρηση Αιχµαλωσία Στήριξη σε ισχυρότερη εταιρία για εξασφάλιση πωλήσεων και περικοπή λειτουργιών Ρευστοποίηση Εκποίηση περιουσιακών στοιχείων στην παρούσα αξία τους 6. Επιλογή της Κατάλληλης Εταιρικής Στρατηγικής Κρίσιµο είναι το ερώτηµα του πότε µια επιχείρηση θα πρέπει να επιλέξει µια εταιρική στρατηγική έναντι µιας άλλης. Πολλές µεταβλητές του εξωτερικού και εσωτερικού περιβάλλοντος είναι καθοριστικής σηµασίας για την τελική επιλογή στρατηγικής. Ας επιλέξουµε για παράδειγµα µια µικροµεσαία Ελληνική επιχείρηση, η οποία δεν είναι διαφοροποιηµένη. Ποιες στρατηγικές µπορεί να ακολουθήσει και κάτω από ποιες προϋποθέσεις; Για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήµατα ας υιοθετήσουµε µια απλή ταξινόµηση των επιχειρήσεων µε βάση την ανταγωνιστική τους θέση στην αγορά στην οποία λειτουργούν, από τη µια, και το ρυθµό µε τον οποίο αναπτύσσεται η αγορά. Πάνω δεξιό τετράγωνο. Με δεδοµένο το γρήγορο ρυθµό ανάπτυξης της αγοράς (και κατά συνέπεια τη µακροχρόνια ελκυστικότητα του κλάδου), εξυπακούεται ότι η επιχείρηση θα πρέπει να προσπαθήσει να διατηρήσει ή να αυξήσει το µερίδιο της αγοράς της, να αναπτύξει επιπλέον θεµελιώδεις ικανότητες, αλλά και να αναλάβει τις στρατηγικές επενδύσεις που απαιτούνται για να διατηρηθεί στην ισχυρή ανταγωνιστική της θέση. 20

21 Επίσης ενδείκνυται στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης, εφόσον βέβαια αυτή προσθέτει ανταγωνιστικό πλεονέκτηµα. Επιπλέον, ενδείκνυται η επιλογή στρατηγικής συσχετισµένης διαφοροποίησης, µε την οποία η επιχείρηση µπορεί να µεταφέρει γνώσεις και ικανότητες που έχει αναπτύξει από την κύρια παραγωγική της δραστηριότητα. Εναρµόνιση Στρατηγικής µε το Περιβάλλον Λειτουργίας της Επιχείρησης Ανταγωνιστική Θέση Αδύνατη Ισχυρή Ταχύς Επανεξέταση της στρατηγικής εστίασης σε µια επιχειρηµατική δραστηριότητα Απόκτηση άλλης εταιρίας στον ίδιο κλάδο Κάθετη ολοκλήρωση ιαφοροποίηση Εξαγορά από ισχυρότερο ανταγωνιστή Εγκατάλειψη επιχειρηµατικής δραστηριότητας Συνέχιση της στρατηγικής εστίασης σε µια επιχειρηµατική δραστηριότητα (αν είναι εφικτό, διεθνοποίηση) Κάθετη ολοκλήρωση Συσχετισµένη διαφοροποίηση Ρυθµός Ανάπτυξης Αγοράς Αργός Επανεξέταση της στρατηγικής εστίασης σε µια επιχειρηµατική δραστηριότητα (πιθανή ανόρθωση) Συγχώνευση µε ανταγωνιστική εταιρία Κάθετη ολοκλήρωση ιαφοροποίηση Συγκοµιδή κερδών και αποεπένδυση Ρευστοποίηση ιεθνοποίηση εταιρίας Συσχετισµένη διαφοροποίηση Ασυσχέτιστη διαφοροποίηση Κοινοπραξία σε νέες αγορές Κάθετη ολοκλήρωση Συνέχιση της στρατηγικής εστίασης σε µια επιχειρηµατική δραστηριότητα Τέλος, µια επιχείρηση µε ισχυρή ανταγωνιστική θέση σε µια γρήγορα αναπτυσσόµενη αγορά είναι πολύ πιθανό να επιδιώξει να εµµείνει στη στρατηγική συγκέντρωσης στη συγκεκριµένη επιχειρηµατική δραστηριότητα, αλλά παράλληλα να αναπτυχθεί σε διεθνείς αγορές εφόσον υπάρχουν ευκαιρίες προς εκµετάλλευση. Πάνω αριστερό τετράγωνο. Αν η επιχείρηση έχει ασθενή παρουσία σε µια γρήγορα αναπτυσσόµενη αγορά, τότε οι στρατηγικές της επιλογές είναι διαφορετικές. Πιο πιθανή επιλογή είναι ο επανασχεδιασµός όλης της εταιρικής στρατηγικής. Μια στρατηγική ανόρθωσης φαίνεται λοιπόν να είναι κατάλληλη στην περίπτωση αυτή. Εναλλακτικά, η επιχείρηση είναι δυνατό να αποφασίσει να κινηθεί περισσότερο επιθετικά για να ξεπεράσει τις αδυναµίες της. Έτσι, θα µπορούσε να 21

22 εξαγοράσει κάποια επιχείρηση στην ίδια επιχειρηµατική δραστηριότητα ώστε να ενισχύσει την ανταγωνιστική της θέση. Επίσης, θα µπορούσε να επιλέξει στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης (προς τα εµπρός ή προς τα πίσω), µε την προϋπόθεση ότι µέσα από αυτή τη στρατηγική η επιχείρηση επιτυγχάνει κάποια πλεονεκτήµατα (κόστους, διαφοροποίησης, µεριδίου της αγοράς, κλπ) που να της επιτρέψουν να κινηθεί προς το πάνω δεξιό τετράγωνο. Οπωσδήποτε, επιλογές όπως η αποεπένδυση ή και η εγκατάλειψη της αγοράς θα πρέπει να εξετασθούν στην περίπτωση που η ανταγωνιστική θέση της επιχείρησης είναι πολύ αδύνατη. Κάτω αριστερό τετράγωνο. Εδώ, η επιχείρηση έχει αδύναµη ανταγωνιστική θέση σε µια αγορά µε αργούς ρυθµούς ανάπτυξης. Πρωταρχική της επιλογή θα πρέπει να είναι η αναστροφή της αδύναµης ανταγωνιστικής της θέσης. Αυτό πιθανόν να επιτευχθεί µέσα από ένα πρόγραµµα ανόρθωσης. Συχνά, η συγχώνευση µε κάποια άλλη ανταγωνιστική επιχείρηση είναι µια αξιόπιστη στρατηγική επιλογή, καθώς µπορεί να καταλήξει στη δηµιουργία µιας νέας επιχειρηµατικής οντότητας µε σαφώς καλύτερη ανταγωνιστική θέση στην αγορά. Επίσης, στρατηγικές κάθετης ολοκλήρωσης είτε προς τα εµπρός είτε προς τα πίσω, αλλά και διαφοροποίησης, θα πρέπει να εξετασθούν εφόσον ενισχύουν την ανταγωνιστική θέση της επιχείρησης. Τέλος, εφόσον καµία από τις πιο πάνω επιλογές δεν µπορεί να οδηγήσει σε ενίσχυση της ανταγωνιστικής θέσης, τότε η επιχείρηση θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόµενο να πωληθεί σε κάποιον ισχυρότερο ανταγωνιστή, να επιδιώξει στρατηγική συγκοµιδής κερδών, αποεπένδυσης ή ακόµα και ρευστοποίησης. Κάτω δεξιό τετράγωνο. Στην περίπτωση αυτή, η επιχείρηση έχει ισχυρή ανταγωνιστική θέση σε µια αγορά που αναπτύσσεται µε αργό ρυθµό. Πιθανώς η πλέον ενδεδειγµένη στρατηγική επιλογή είναι η διεθνοποίηση, µε την προϋπόθεση ότι υπάρχουν επιχειρηµατικές ευκαιρίες σε αγορές του εξωτερικού. Θα πρέπει να εξετασθεί επίσης το ενδεχόµενο να χρηµατοδοτήσει η επιχείρηση, µε τα πλεονάσµατα κεφαλαίων τα οποία διαθέτει, κάποιες κινήσεις διαφοροποίησης (συσχετισµένης ή ασυσχέτιστης). Η διαφοροποίηση σε τοµείς όπου η επιχείρηση µπορεί να εκµεταλλευθεί τις θεµελιώδεις ικανότητές της είναι προφανώς πολύ καλή επιλογή. Όµως, και η ασυσχέτιστη διαφοροποίηση είναι δυνατό να εξετασθεί, εφόσον καµία από τις ευκαιρίες συσχετισµένης διαφοροποίησης δεν προσφέρει αρκετά ελκυστικές προοπτικές. 22

23 Κοινοπραξίες ή στρατηγικές συµµαχίες µε άλλες επιχειρήσεις σε νέες επιχειρηµατικές δραστηριότητες θα πρέπει επίσης να εξετασθούν. Αντίθετα, η καθετοποίηση θα πρέπει να είναι η τελευταία εναλλακτική λύση. Το µειονέκτηµά της είναι το ότι δένει την επιχείρηση οριστικά µε την τύχη ενός κλάδου, του οποίου οι προοπτικές ανάπτυξης είναι φτωχές. Συνοψίζοντας, η απόφαση επιλογής στρατηγικής είναι συνάρτηση της ανταγωνιστικής θέσης της επιχείρησης, αλλά και των ευκαιριών που υπάρχουν στον τοµέα επιχειρηµατικής δραστηριότητάς της. Επίσης, οι στρατηγικές επιλογές που απεικονίζονται στον Πίνακα δεν αποτελούν πανάκεια, ούτε και συνταγές σίγουρης επιτυχίας. Είναι πιθανό διαφορετικές επιχειρήσεις στον ίδιο κλάδο και µε παρόµοια ανταγωνιστική θέση να χρειάζεται να επιλέξουν διαφορετικές στρατηγικές. Αν τα βιβλία σχετικά µε τις εταιρικές στρατηγικές µπορούσαν να οδηγούν σε επιτυχία, ο κόσµος θα ήταν γεµάτος επιτυχηµένες επιχειρήσεις. 23

Ο Οδικός Χάρτης για την Ελλάδα της δημιουργίας

Ο Οδικός Χάρτης για την Ελλάδα της δημιουργίας Ο Οδικός Χάρτης για την Ελλάδα της δημιουργίας Από την κρίση και τα ελλείμματα στην ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. Αντιμέτωποι με την κρίση: τα πρώτα βήματα για τη σωτηρία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ (ΦΛΩΡΙΝΑ) ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ (ΦΛΩΡΙΝΑ) ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ (ΦΛΩΡΙΝΑ) ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ «ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΙΙ ΚΑΙ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΜΕΡΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Αφήγηση. Βασικά στοιχεία αφηγηµατικού κειµένου:

Αφήγηση. Βασικά στοιχεία αφηγηµατικού κειµένου: Αφήγηση Αφήγηση µιας ιστορίας έχουµε όταν παρουσιάζουµε γεγονότα µε µια ορισµένη σειρά. Τα γεγονότα µπορεί να είναι πραγµατικά ή φανταστικά. Η αφήγηση µπορεί να είναι προφορική ή γραπτή. Όταν η αφήγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ: ΘΕΜΑ: Ενηµερωτικό σηµείωµα για το πρόβληµα της παράνοµης υλοτοµίας και ειδικά αυτό της καυσοξύλευσης

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ: ΘΕΜΑ: Ενηµερωτικό σηµείωµα για το πρόβληµα της παράνοµης υλοτοµίας και ειδικά αυτό της καυσοξύλευσης 1 Ιωάννης Κέκερης ασοπόνος Επίτιµος Πρόεδρος Ένωσης ασοπόνων Μακεδονίας Θράκης Μέλος.Σ. Πανελλήνιας Ένωσης ασοπόνων και ιαχειριστών Φυσικού Περιβάλλοντος ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ: Αρναία 16/12/2012 Κα Πρόεδρο Ειδικής

Διαβάστε περισσότερα

/νση: ΧΑΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Μ. Αλεξάνδρου 49, 66100, ράµα Τηλ&φαξ: +2521021972, κιν.: + 6973585563 www.akademia.gr, e-mail: info@akademia.

/νση: ΧΑΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Μ. Αλεξάνδρου 49, 66100, ράµα Τηλ&φαξ: +2521021972, κιν.: + 6973585563 www.akademia.gr, e-mail: info@akademia. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (Οδηγίες) Α. ΠΕΡΙΛΗΨΗ (25 µονάδες) ιαβάζουµε µια φορά προσεκτικά το κείµενο, κατανοούµε το περιεχόµενό του κι επισηµαίνουµε το θεµατικό του κέντρο. ουλεύουµε ανά παράγραφο. Υπογραµµίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Μη ανταγωνιστικές δραστηριότητες και παιχνίδια (υλικό)

Μη ανταγωνιστικές δραστηριότητες και παιχνίδια (υλικό) Μη ανταγωνιστικές δραστηριότητες και παιχνίδια (υλικό) Posted on 28 Αυγούστου, 2015 γράφει: Τοµπούλογλου Ιωάννης Υπεύθυνος Αγωγής Υγείας Δ/νση ΠΕ Ανατολ. Θεσσαλονίκης Χαρακτηριστικά: Αυξηµένα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Η εξέλιξη της επιστηµονικής σκέψης και του πειραµατισµού στην Ελληνιστική

Η εξέλιξη της επιστηµονικής σκέψης και του πειραµατισµού στην Ελληνιστική ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ Η εξέλιξη της επιστηµονικής σκέψης και του πειραµατισµού στην Ελληνιστική εποχή Παρά τους διαρκείς πολέµους και το κλίµα σχετικής ανασφάλειας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Να μεταφράσετε το απόσπασμα: «Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι...καὶ ταὺτας νείμω;.» Μονάδες 10

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Να μεταφράσετε το απόσπασμα: «Οὕτω δὴ παρεσκευασμένοι...καὶ ταὺτας νείμω;.» Μονάδες 10 Τρίτη 5 Νοεμβρίου 2014 ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: ΠΛΑΤΩΝΑΣ ''ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ'' Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος θείας μετέσχε μοίρας, πρῶτον μὲν διὰ τὴν τοῦ θεοῦ συγγένειαν ζῴων μόνον θεοὺς ἐνόμισεν,

Διαβάστε περισσότερα

Η παρακμή του εργατικού κινήματος είναι μια διαδικασία που έχει ήδη διαρκέσει. πολλά χρόνια, τώρα ζούμε τα επεισόδια του τέλους της.

Η παρακμή του εργατικού κινήματος είναι μια διαδικασία που έχει ήδη διαρκέσει. πολλά χρόνια, τώρα ζούμε τα επεισόδια του τέλους της. Η παρακμή του εργατικού κινήματος είναι μια διαδικασία που έχει ήδη διαρκέσει πολλά χρόνια, τώρα ζούμε τα επεισόδια του τέλους της. 1 / 7 Αυτή η διαδικασία, φυσικά, δεν ήταν μια ευθεία πορεία από την ακμή

Διαβάστε περισσότερα

Η υποστήριξη της επαγγελματικής μάθησης μέσα από την έρευνα-δράση: διαδικασίες και αποτελέσματα

Η υποστήριξη της επαγγελματικής μάθησης μέσα από την έρευνα-δράση: διαδικασίες και αποτελέσματα Η υποστήριξη της επαγγελματικής μάθησης μέσα από την έρευνα-δράση: διαδικασίες και αποτελέσματα Σοφία Αυγητίδου Καθηγήτρια Παιδαγωγικής Εκπαίδευσης Εκπαιδευτικών Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Δομή παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Υποψήφιοι Σχολικοί Σύμβουλοι 1986 2005

Υποψήφιοι Σχολικοί Σύμβουλοι 1986 2005 Υποψήφιοι Σχολικοί Σύμβουλοι 1986 25 Για τους /τις εκπαιδευτικούς που υπέβαλαν αίτηση υποψηφιότητας για τη θέση Σχολικού Συμβούλου υπάρχουν μας διατέθηκαν από τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΕΠΘ, για τα έτη

Διαβάστε περισσότερα

35η ιδακτική Ενότητα ΕΝΟΧΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ( ΕΝΟΧΙΚΟ ΙΚΑΙΟ)

35η ιδακτική Ενότητα ΕΝΟΧΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ( ΕΝΟΧΙΚΟ ΙΚΑΙΟ) 35η ιδακτική Ενότητα ΕΝΟΧΙΚΕ ΧΕΕΙ ( ΕΝΟΧΙΚΟ ΙΚΑΙΟ) Εργασία για το σχολείο Ο καθηγητής θα µοιράσει µισθωτήρια κατοικιών στους µαθητές, θα τους χωρίσει ανά θρανίο σε εκµισθωτές και µισθωτές και αφού τους

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη διδακτική πρόταση Χρωματίζοντας ένα σκίτσο

Πρώτη διδακτική πρόταση Χρωματίζοντας ένα σκίτσο Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Α (αρχάριο) Πρώτη διδακτική πρόταση Χρωματίζοντας ένα σκίτσο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: 1-2 διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ «ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΝΩΣΟ» - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ «ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΝΩΣΟ» - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ «ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΝΩΣΟ» - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 9.1 Επιλογή δείγµατος Το λογισµικό «Ένα ονειρικό ταξίδι στην Κνωσό» δοκιµάστηκε και αξιολογήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ στο µάθηµα «Εισαγωγή στο ίκαιο και τους Πολιτικούς Θεσµούς» ΑΘΗΝΑ 2000 Οµάδα Σύνταξης Συντονιστής:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 : ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Σύμφωνα με τα όσα αναλυτικά έχουν περιγραφεί στα προηγούμενα κεφάλαια της παρούσας μελέτης η κατασκευή του τμήματος «Βρύσες Ατσιπόπουλο», του Βόρειου Οδικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΙΑΚΙΝΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΙΑΚΙΝΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΙΑΚΙΝΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ηµοσιοποιείται από το Γραφείο Παρακολούθησης και Καταπολέµησης της Παράνοµης ιακίνησης Ανθρώπων 12 Ιουνίου 2007 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι καταθέσεις των θυµάτων που περιλαµβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής: Εµµανουήλ Σταµατάκης. Επιβλέπουσα: Χατζάκη Μαρία ΗΡΑΚΛΕΙΟ

Εισηγητής: Εµµανουήλ Σταµατάκης. Επιβλέπουσα: Χατζάκη Μαρία ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΦΟΡΟ ΙΑΦΥΓΗ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εισηγητής: Εµµανουήλ Σταµατάκης Επιβλέπουσα: Χατζάκη Μαρία ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2011 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ...2

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Θέμα πτυχιακής εργασίας:

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ. Θέμα πτυχιακής εργασίας: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ (Τ.Ε.Ι.) ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ Θέμα πτυχιακής εργασίας: Προμελέτη σκοπιμότητας επενδυτικού σχεδίου που αφορά τον εκσυγχρονισμό υφιστάμενης

Διαβάστε περισσότερα

«Αναδιάρθρωση της καλλιέργειας του καπνού µε άλλες ανταγωνιστικές καλλιέργειες»

«Αναδιάρθρωση της καλλιέργειας του καπνού µε άλλες ανταγωνιστικές καλλιέργειες» «Αναδιάρθρωση της καλλιέργειας του καπνού µε άλλες ανταγωνιστικές καλλιέργειες» Εθνική Στρατηγική των Αγροτικών Επιχειρήσεων Υπεύθυνος έργου: Φωτόπουλος Χρήστος: Καθηγητής Marketing Management Τροφίµων

Διαβάστε περισσότερα

Οι μαθητές της ομάδας λογοτεχνίας της βιβλιοθήκης ασχολήθηκαν με το έργο πέντε γυναικών συγγραφέων: Ζωρζ Σαρή, Λότη Πέτροβιτς- Ανδρουτσοπούλου,

Οι μαθητές της ομάδας λογοτεχνίας της βιβλιοθήκης ασχολήθηκαν με το έργο πέντε γυναικών συγγραφέων: Ζωρζ Σαρή, Λότη Πέτροβιτς- Ανδρουτσοπούλου, ΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 1ΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2006-2007 Οι μαθητές της ομάδας λογοτεχνίας της βιβλιοθήκης ασχολήθηκαν με το έργο πέντε γυναικών συγγραφέων: Ζωρζ Σαρή, Λότη Πέτροβιτς- Ανδρουτσοπούλου,

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις Εµπορικές Εταιρίες

Σηµειώσεις στις Εµπορικές Εταιρίες Σηµειώσεις στις Εµπορικές Εταιρίες Βιβλίο: «Εµπορικές Εταιρίες» Ν.Κ. Ρόκας Εισαγωγή 1 Η ιδιορρυθµία και η µοναδικότητα του δικαίου των ενώσεων προσώπων στο πλαίσιο του ιδιωτικού δικαίου συνίσταται κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΕφΑθ 5253/2003

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΕφΑθ 5253/2003 ΕφΑθ 5253/2003 Τράπεζες. Στεγαστικά δάνεια. Γενικοί Όροι Συναλλαγών. Καταχρηστικοί όροι. Έξοδα χρηματοδότησης. Προμήθεια φακέλου Παράνομες επιβαρύνσεις. Υπέρμετρες εγγυήσεις. Καταγγελία σύμβασης δανείου.

Διαβάστε περισσότερα

O ΑΓΩΝΑΣ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΓΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ

O ΑΓΩΝΑΣ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΓΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ Διαγώνισμα Έκφρασης Έκθεσης Α Λυκείου Όνομα: Επώνυμο: Τμήμα: Ημερομηνία: 13.04.2014 Κείμενο Α O ΑΓΩΝΑΣ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΓΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ Ανησυχώντας για την απειρία των παιδιών τους, που μπαίνουν στον κόσμο των

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ (Τ.Ε.Ι.Κ.) ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ (ΣΤΕΓ) ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ (Φ.Π.) ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ:

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ (Τ.Ε.Ι.Κ.) ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ (ΣΤΕΓ) ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ (Φ.Π.) ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ (Τ.Ε.Ι.Κ.) ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ (ΣΤΕΓ) ΤΜΗΜΑ ΦΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ (Φ.Π.) ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ: «Συγκριτική αξιολόγηση μεθόδων συλλογής ελαιοκάρπου και

Διαβάστε περισσότερα

5 η Ενότητα Κουλτούρα και στρατηγική

5 η Ενότητα Κουλτούρα και στρατηγική Στρατηγική Διοίκηση και Διαχείριση της Απόδοσης 5 η Ενότητα Κουλτούρα και στρατηγική ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΑΝΟΥΡΓΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ Έως τώρα έχουμε μιλήσει Κεφάλαιο 2: Σημαντική επιρροή του περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΘΝΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 183 «για την αναθεώρηση της (αναθεωρηµένης) σύµβασης για την προστασία της µητρότητας,»

ΙΕΘΝΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 183 «για την αναθεώρηση της (αναθεωρηµένης) σύµβασης για την προστασία της µητρότητας,» ΙΕΘΝΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 183 «για την αναθεώρηση της (αναθεωρηµένης) σύµβασης για την προστασία της µητρότητας,» Η γενική Συνδιάσκεψη της ιεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, που συγκλήθηκε στη Γενεύη από το ιοικητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΣΤΑΣ ΣΥΡΓΟΥΔΗΣ_επιµόρφωση β 2013. ΜΑΘΗΜΑ: Γλώσσα Γ τάξης, ανθολόγιο «Ο ωραίος Δαρείος», της Σοφίας Ζαραµπούκα.

ΚΩΣΤΑΣ ΣΥΡΓΟΥΔΗΣ_επιµόρφωση β 2013. ΜΑΘΗΜΑ: Γλώσσα Γ τάξης, ανθολόγιο «Ο ωραίος Δαρείος», της Σοφίας Ζαραµπούκα. 6 η Δραστηριότητα ΤΑΞΗ: Γ ΜΑΘΗΜΑ: Γλώσσα Γ τάξης, ανθολόγιο «Ο ωραίος Δαρείος», της Σοφίας Ζαραµπούκα. ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ: Εργαστήριο υπολογιστών µε σύνδεση στο διαδίκτυο, βιντεοπροβολέας, εκτυπωτής. ΣΤΟΧΟΙ: να

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ο ΗΓΟΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑ 2007 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στα πλαίσια ολοκλήρωσης των σπουδών για την απόκτηση προπτυχιακού διπλώµατος του Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΠΟΛΙΤΙΚΉ ΠΑΙΔΕΙΑ Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11 Ο ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΑΠΕΖΕΣ 11.1 Από τον αντιπραγματισμό στην οικονομία του χρήματος 11.1 ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΤΙΠΡΑΓΜΑΤΙΣΜΟ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΑ 2015 1 Το επιστημονικό περιεχόμενο του παρόντος βιβλίου έχει υποβληθεί σε κριτική ανάγνωση και εγκριθεί με το σύστημα των κριτών. Η κριτική ανάγνωση πραγματοποιήθηκε από

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΕΝΟΤΗΤΩΝ Α ΤΑΞΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 3

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΕΝΟΤΗΤΩΝ Α ΤΑΞΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 3 ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΕΝΟΤΗΤΩΝ Α ΤΑΞΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 3 Σημειώνεται ότι για την ετοιμασία και εφαρμογή της ενότητας συνέδραμαν και οι συνάδελφοι Μαρία Ανθίμου και Χριστίνα Κκαΐλη (Δημοτικό Σχολείο Μενεού) ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ-ΕΚΘΕΣΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ο Λύκειο Καισαριανής ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ: Κείμενα Προβληματισμού

ΕΚΦΡΑΣΗ-ΕΚΘΕΣΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ο Λύκειο Καισαριανής ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ: Κείμενα Προβληματισμού Τι θα πρέπει να λάβει υπόψη του ο νέος, πριν τελικά επιλέξει το επάγγελμα που θα ασκήσει Το επάγγελμα, είτε είναι λειτούργημα είτε όχι, έχει ζωτική σημασία για τον άνθρωπο. Συντελεί στην προσωπική του

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικό 6/2012 της συνεδρίασης της Επιτροπής Ποιότητας Ζωής, του Δήμου Λήμνου, της 4ης Μαΐου 2012.

Πρακτικό 6/2012 της συνεδρίασης της Επιτροπής Ποιότητας Ζωής, του Δήμου Λήμνου, της 4ης Μαΐου 2012. Πρακτικό 6/2012 της συνεδρίασης της Επιτροπής Ποιότητας Ζωής, του Δήμου Λήμνου, της 4ης Μαΐου 2012. Στη Μύρινα, σήμερα στις 4 του μήνα Μαΐου του έτους 2012, ημέρα Παρασκευή και ώρα 12:00 στο Δημοτικό Κατάστημα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΤΟΜΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΟΜΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΠΗΓΕΣ ΔΙΚΑΙΟΥ Ως πηγές του δικαίου εννοούνται οι ειδικότεροι τρόποι παραγωγής των κανόνων δικαίου. Διακρίνονται σε: Α) Πρωτογενείς ή άμεσες πηγές είναι αυτές που αποτελούν γενεσιουργούς

Διαβάστε περισσότερα

14.00 µ.µ. 18.00 µ.µ. ένα (1) άτοµα (προετοιµασία παρασκευή) 06.00 π.µ. 10.00 π.µ. δύο (2) άτοµα (προετοιµασία παρασκευή)

14.00 µ.µ. 18.00 µ.µ. ένα (1) άτοµα (προετοιµασία παρασκευή) 06.00 π.µ. 10.00 π.µ. δύο (2) άτοµα (προετοιµασία παρασκευή) ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟ ΙΑΓΡΑΦΕΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΑΝΑ ΟΧΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΩΡΕΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΗΣ ΜΟΝΑ ΑΣ Ε ΕΣΣΑΣ (Προϋπολογισµός:103.196,81 συµπεριλαµβανοµένου του ΦΠΑ) Ο Προσφέρων υποχρεούται: 1) Μαζί µε την προσφορά

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα: Διδακτική των Μαθηματικών

Εργασία στο μάθημα: Διδακτική των Μαθηματικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Εργασία στο μάθημα: Διδακτική των Μαθηματικών Ονοματεπώνυμο: ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ: ΜΕΣΟΣ ΟΡΟΣ Το παρακάτω σχέδιο μαθήματος απευθύνεται στη κατάκτηση από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ A1. Με αυτά λοιπόν τα μέσα εφοδιασμένοι οι άνθρωποι κατοικούσαν στην αρχή διασκορπισμένοι, πόλεις όμως δεν υπήρχαν κατασπαράσσονταν λοιπόν από τα θηρία, γιατί ήταν από

Διαβάστε περισσότερα

Ευρετήριο πινάκων. Ασκήσεις και υπομνήματα

Ευρετήριο πινάκων. Ασκήσεις και υπομνήματα Ευρετήριο πινάκων Ασκήσεις και υπομνήματα Ανάγνωση, για να ταυτιστεί και να προβάλει τα συναισθήματά του Ανακαλύψτε την προέλευση των πιστεύω σας Απαλή μουσική ως φάρμακο για τις εντάσεις και την απογοήτευση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ

ΤΟ ΝΕΟ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ ΤΑ ΟΡΙΑ ΗΛΙΚΙΑΣ ΓΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΣΤΑ ΕΛ-ΤΑ - ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΑΣΦΑΛΙΣΜΕΝΩΝ (ΤΑΠ-ΟΤΕ) ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟΥ Π.Ο.Σ.Τ. ΤΟ ΝΕΟ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΤΟΠΙΟ Μετά την έκδοση της εγκυκλίου με

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΕ ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ

Ι ΑΚΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΕ ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΜΑΡΙΑ ΣΙΟΜΠΟΤΗ-ΣΑΜΣΑΡΗ Φιλόλογος Ι ΑΚΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΣΕ ΤΜΗΜΑ ΕΝΤΑΞΗΣ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Προλεγόμενα Τα Τμήματα Ένταξης, αν και λειτουργούν στην Α/βάθμια Εκπαίδευση από

Διαβάστε περισσότερα

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο Επαναληπτικό διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα. Ενδεικτικές απαντήσεις. Περιθωριοποίηση μαθητών από μαθητές!

«Φιλολογικό» Φροντιστήριο Επαναληπτικό διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα. Ενδεικτικές απαντήσεις. Περιθωριοποίηση μαθητών από μαθητές! «Φιλολογικό» Φροντιστήριο Επαναληπτικό διαγώνισμα στη Νεοελληνική Γλώσσα Ενδεικτικές απαντήσεις Περιθωριοποίηση μαθητών από μαθητές! Α. Να συντάξετε την περίληψη του κειμένου που σας δίνεται (λέξεις 100-120).

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών το Π.Δ 152/2013, του Γιώργου Καλημερίδη

Η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών το Π.Δ 152/2013, του Γιώργου Καλημερίδη Η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών το Π.Δ 152/2013, του Γιώργου Καλημερίδη Η εισήγηση μου χωρίζεται σε δύο μέρη. Θα κάνω μια μικρή εισαγωγή για την αξιολόγηση γενικά στη σημερινή συγκυρία και με βάση αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ΩΡΕΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 18 ΜΑΪΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Εκδήλωσης. I. Ποια είναι η σχέση της έννοιας της λογοδοσίας µε την Ανοιχτή Κοινωνία;

Περίληψη Εκδήλωσης. I. Ποια είναι η σχέση της έννοιας της λογοδοσίας µε την Ανοιχτή Κοινωνία; Περίληψη Εκδήλωσης Οι θεσµικές προϋποθέσεις της λογοδοσίας Γ. ΑΡΧΟΝΤΑΣ I. Ποια είναι η σχέση της έννοιας της λογοδοσίας µε την Ανοιχτή Κοινωνία; Κατά τον Πόππερ το βασικό γνώρισµα της Ανοιχτής Κοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη, 23 Μαΐου 2006 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟ

Τρίτη, 23 Μαΐου 2006 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟ Τρίτη, 23 Μαΐου 2006 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟ Έχει παρατηρηθεί ότι οι πέρα από τα κοινά µέτρα δηµιουργικοί άνθρωποι στον τοµέα του πνεύµατος έχουν σιδερένιαν αντοχή και µπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Ακολουθούν όλα τα σχετικά έγγραφα - αποφάσεις για το ωράριο, όπως οµόφωνα ψηφίστηκαν και επικυρώθηκαν από το συνέδριο στο Λουτράκι το 2007

Ακολουθούν όλα τα σχετικά έγγραφα - αποφάσεις για το ωράριο, όπως οµόφωνα ψηφίστηκαν και επικυρώθηκαν από το συνέδριο στο Λουτράκι το 2007 Απόφαση συνεδρίου Λουτρακίου για ΩΡΑΡΙΟ 5. Επειδή (σύµφωνα µε τη διευκρίνιση για τη διαδικασία ψήφισης της εισήγησης του Σ από το προηγούµενο συνέδριο) ΕΝ ΤΕΘΗΚΕ ΓΙΑ ΨΗΦΙΣΗ το περιεχόµενο των εγγράφων

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για το εκπαιδευτικό σενάριο: ΕΚΛΕΙΨΕΙΣ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για το εκπαιδευτικό σενάριο: ΕΚΛΕΙΨΕΙΣ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για το εκπαιδευτικό σενάριο: ΕΚΛΕΙΨΕΙΣ Σελίδα 1. Στόχος σ' αυτήν τη δραστηριότητα είναι να διερευνήσεις πού οφείλονται: Οι εκλείψεις, τόσο της Σελήνης όσο και του Ηλίου. Πριν όµως συνεχίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

περισσότερο από το γεγονός του ότι αυτό δεν ήταν τότε ένα ζήτηµα έγκρισης του ίδιου του κοινοβουλευτισµού αλλά κριτικής στην αστική εξουσία.

περισσότερο από το γεγονός του ότι αυτό δεν ήταν τότε ένα ζήτηµα έγκρισης του ίδιου του κοινοβουλευτισµού αλλά κριτικής στην αστική εξουσία. Οµιλία του Αµαντέο Μπορντίγκα, εκπροσώπου της Αριστερής Αποχικής Φράξιας του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος, στο 2 ο Συνέδριο της Κοµµουνιστικής ιεθνούς Η Αριστερή Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΡΟΣΧΕΔΙΟΥ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ ΣΗΜΕΙΩΣΗ

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΡΟΣΧΕΔΙΟΥ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΡΟΣΧΕΔΙΟΥ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ ΣΗΜΕΙΩΣΗ 02/03/2015 Με "μαύρα" γράμματα είναι το Σχέδιο Κανονισμού Καθηγητών,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ (ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ)

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ (ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ) ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ (ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ) ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΕΡΩΤΗΣΗ Με τον όρο δικαίωµα εκφράζεται η εξουσία που παρέχεται από το σύστηµα δικαίου. Ποια είναι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ακαδηµαϊκά αδικήµατα και κυρώσεις

Εισαγωγή: ακαδηµαϊκά αδικήµατα και κυρώσεις Εισαγωγή: ακαδηµαϊκά αδικήµατα και κυρώσεις Σύµφωνα µε τον εσωτερικό κανονισµό του Πανεπιστηµίου Κρήτης κυρίαρχα δικαιώµατα των φοιτητών είναι το δικαίωµα στη µάθηση και η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Διδαγμένο κείμενο

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Διδαγμένο κείμενο ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 20 ΜΑΪΟΥ 2011 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Διδαγμένο κείμενο Α.1 Τι λοιπόν; Αυτό δεν είναι φυσικό, είπα εγώ, και δεν προκύπτει ως αναγκαίο συμπέρασμα από όσα έχουν λεχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Επαρχιακός Γραμματέας Λ/κας-Αμ/στου ΠΟΑ Αγροτικής

Επαρχιακός Γραμματέας Λ/κας-Αμ/στου ΠΟΑ Αγροτικής Πρόεδρος Αίγλη Παντελάκη Γενική Διευθύντρια Υπουργείου Γεωργίας, Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος Αντιπρόεδρος Χάρης Ζαννετής Πρώτος Λειτουργός Γεωργίας, Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος Μέλη Χρίστος Κουρτελλάρης

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ

Α. ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ Α. ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΩΝΥΜΙΑ Κεφάλαιο Ευρώ.. (όπως αναφέρθηκε και στην εισαγωγή αναφέρεται μόνο για φορολογικούς λόγους) Στ.. (τόπος υπογραφής), σήμερα. (ημερομηνία υπογραφής) οι εδώ συμβαλλόμενοι:

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 3 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 3 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 3 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Μάθηµα : «Στοιχεία Κλωστοϋφαντουργίας» Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Σκοπός του µαθήµατος

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΩ ΛΙΟΣΙΑ: ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ»

«ΑΝΩ ΛΙΟΣΙΑ: ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» 1 ο ΕΠΑ.Λ ΑΝΩ ΛΙΟΣΙΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: «ΑΝΩ ΛΙΟΣΙΑ: ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ : 2008-2009 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 2014 2014 Α1. Ο δοκιµιογράφος αναφέρεται στην έννοια του ανθρωπισµού. Αρχικά, παραδίδει τον ορισµό της έννοιας επιχειρώντας και µια διαχρονική προσέγγιση του όρου. Στη συνέχεια, περιγράφει τις ιδιότητες του

Διαβάστε περισσότερα

7. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΟΗΜΑΤΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

7. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΟΗΜΑΤΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ 7. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΟΗΜΑΤΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ 7.1. Περιεχόμενο 1.Κατανόηση Γλώσσας- Ο μαθητής θα κατανοήσει το θέμα που εκφέρεται στην Ελληνική Νοηματική Γλώσσα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΕΣ ΟΜΑΔΑΣ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΟΜΑΔΑ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ:

ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΕΣ ΟΜΑΔΑΣ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΟΜΑΔΑ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΕΣ ΟΜΑΔΑΣ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΘΕΟΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΡΟΥΓΓΟΥ ΜΑΡΙΑ ΠΕ10 ΠΕ06 ΟΜΑΔΑ PROJECT ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΓΚΑΝΑ ΔΑΦΝΗ, ΔΟΣΚΟΡΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ, ΖΑΧΑΡΑΚΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ, ΚΑΛΙΑΤΣΟΥ ΙΩΑΝΝΑ,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΙ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α

ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΙ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 8 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΙ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΙ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Τις δύο τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα έγιναν σηµαντικές προσπάθειες για την ανάπτυξη του αγροτουρισµού, ως µοχλό για την

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 20-02-08

Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 20-02-08 Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 20-02-08 «Ο Κανένας» Λεξιλόγιο ελεεινός-η-ο: ο άθλιος, ο τιποτένιος, ο αξιολύπητος (Σ) το έλεος, ελεώ κάποιον, ελεεινός- η-ο, η ελεηµοσύνη, ελεήµων, ον (Π) Η συµπεριφορά του απέναντι

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Σημειώσεις με θέμα «Πιστωτικοί Τίτλοι» Πιστωτικοί τίτλοι καλούνται τα έγγραφα εκείνα με τα οποία αποδεικνύεται τόσο η ύπαρξη της

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 12-03-08

Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 12-03-08 Ασκήσεις ΙΙΙ Brno 12-03-08 «Πασχαλινά αυγά» Λεξιλόγιο η ιδιότητα: το χαρακτηριστικό, το γνώρισµα (σ) Οι ιδιότητες των χηµικών στοιχείων ποικίλουν. (π) η προσέλκυση: το πλησίασµα, η προσέγγιση (σ) η προσέλκυση-

Διαβάστε περισσότερα

Αντωνία Αθανασοπούλου

Αντωνία Αθανασοπούλου Πίνακας 1. Μέθοδοι αντιµετώπισης της διάβρωσης (ορύγµατα) Λοφίσκος στην κορυφή του ορύγµατος Ανάχωµα παροχέτευσης Αναβαθµοί Αγωγοί στράγγισης Σπορά / Κάλυψη µε άχυρα Χλοοτάπητας Προσωρινή κάλυψη Οδοντωτή

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΝΟΝΙΣΜΩΝ ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΝΟΝΙΣΜΩΝ ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΝΟΝΙΣΜΩΝ ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κεφάλαιο 1: ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΥΨΟΣ ΤΟΥ ΦΙΛΕ 1.1. Ύψος του φιλέ Κεφάλαιο 2: ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ 2.1. Παίκτης µε τεχνητό πόδι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΑΣΦΑΛΩΣ ΚΑΤΟΙΚΕΙΝ» ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΙ ΧΩΡΟΙ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΑΣΦΑΛΩΣ ΚΑΤΟΙΚΕΙΝ» ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΙ ΧΩΡΟΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΑΣΦΑΛΩΣ ΚΑΤΟΙΚΕΙΝ» ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΙ ΧΩΡΟΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΑΡΘΡΟ 1. ΟΡΙΣΜΟΙ Αξία καινούργιου: Είναι το ποσό που απαιτείται για την ανακατασκευή του κτιρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΧΩΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ 20 Ο ΣΤΟΝ 21 Ο ΑΙΩΝΑ

ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΧΩΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ 20 Ο ΣΤΟΝ 21 Ο ΑΙΩΝΑ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ-ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2005 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 1 ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΧΩΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ 20 Ο ΣΤΟΝ 21 Ο ΑΙΩΝΑ Α. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΚΔΟΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΕΣ ΤΟΥ ΤΟΜΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟ ΣΑΡΗΓΙΑΝΝΗ Καθηγητή Ε.Μ.Π., Σχολή Αρχιτεκτόνων ΔΗΜΗΤΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

Έφη Κατσαδήµα, Αθηνά Νέγρη, Χρυσάνθη Παλαµά

Έφη Κατσαδήµα, Αθηνά Νέγρη, Χρυσάνθη Παλαµά Έφη Κατσαδήµα, Αθηνά Νέγρη, Χρυσάνθη Παλαµά Εκπαιδευτική και κοινωνική πραγµατικότητα: µέτωπα διαπραγµάτευσης και δράσης στους νοµούς Ιωαννίνων, Άρτας και Πρέβεζας Στα πλαίσια της εκπαιδευτικής και κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ξαναδίνουμε ζωή στο δικό μας ΗΡΑΚΛΕΙΟ Δ.Α.Σ.Η. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ. Δημοτική Ανεξάρτητη Συνεργασία Ηρακλείου

Ξαναδίνουμε ζωή στο δικό μας ΗΡΑΚΛΕΙΟ Δ.Α.Σ.Η. ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ. Δημοτική Ανεξάρτητη Συνεργασία Ηρακλείου Δ.Α.Σ.Η. Δημοτική Ανεξάρτητη Συνεργασία Ηρακλείου ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ Ο βαθμός δημοκρατίας κάθε χώρας συναρτάται ευθέως και άμεσα με τον τρόπο που αντιμετωπίζονται οι κοινωνικά και οικονομικά αδύναμοι Ούλωφ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΑΣ. 427 π.χ. - 347 π.χ.

ΠΛΑΤΩΝΑΣ. 427 π.χ. - 347 π.χ. ΠΛΑΤΩΝΑΣ 427 π.χ. - 347 π.χ. Έργα Ίωνας, Ευθύφρων, Απολογία, Κρίτων, Φαίδων, Χαρµίδης, Λάχης, Γοργίας, Κρατύλος, Ευθύδηµος, Μένων, Συµπόσιον, Φαίδρος, Πολιτεία, Θεαίτητος, Παρµενίδης, Σοφιστής, Πολιτικός,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ ΤΜΗΜΑ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ ΤΜΗΜΑ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΕΕ ΤΜΗΜΑ ΚΕΡΚΥΡΑΣ Κέρκυρα 8-10 Απριλίου 2005 «Πολιτεία-Χωροταξικός και Πολεοδομικός Σχεδιασμός» «ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΑΣΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ΣΤΗΝ ΑΤΤΙΚΗ» Θ. Ψυχογιός Τοπ-Πολεοδόμος Μηχανικός Προϊστάμενος Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στο ταξινοµούµε

Σηµειώσεις στο ταξινοµούµε Σηµειώσεις στο ταξινοµούµε Εισαγωγή... 2 επεξεργαστής βάσεων... 2 Τρόπος εµφάνισης των εγγραφών στη βάση δεδοµένων... 2 Ερώτηση- Σύνολο... 3 Λειτουργία... 3 Ραβδογράµµατα... 6 Γραφήµατα... 7 Εφαρµογή...

Διαβάστε περισσότερα

Η γενοκτονία των Ποντίων 1 (11)

Η γενοκτονία των Ποντίων 1 (11) Η γενοκτονία των Ποντίων 1 (11) H γη των µύθων Στα παράλια της άξενης θάλασσας που εκτείνεται πέρα από τα στενά του Βοσπόρου, Έλληνες πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια έχτισαν φιλόξενες πολιτείεςκιβωτούς του

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Ηµεροµηνία: 13 / 06 / 05 Τάξη: Β Ενιαίου Λυκείου Ώρα: 7.45π.µ. Σελίδες: 5 ιάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 26/5/2010

ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 26/5/2010 ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 26/5/2010 Α1. Η αρετή αναφέρεται στα «πάθη» και στις «πράξεις», στα οποία η υπερβολή αποτελεί λάθος και ψέγεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσον επαινείται και είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής

Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο : Βασικές Οικονομικές Έννοιες ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. Όταν μια καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων είναι ευθεία,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΟΜΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ - ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Διπλωματική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 13 Α' ΜΕΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897 ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 13 Α' ΜΕΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897 ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 13 Α' ΜΕΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1897 ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ Του Βασίλη Γούναρη 19 1. Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΗΤΤΑΣ ΤΟΥ 1897 21 η ηττα και η συνθηκολογηση οι συνεπειες της ηττας εξελιξεις και

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και Ανάπτυξη ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ. Γραμματικογιάννης Α. Ηλίας. Επιβλέπων: Καθηγητής Δ. Ρόκος

Περιβάλλον και Ανάπτυξη ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ. Γραμματικογιάννης Α. Ηλίας. Επιβλέπων: Καθηγητής Δ. Ρόκος ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ - ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (Δ.Π.Μ.Σ.) "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" Η ΦΤΩΧΕΙΑ Γραμματικογιάννης Α. Ηλίας Εργασία η οποία υποβάλλεται στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Α. KEIMENO Γιώργος Ιωάννου, Το Γάλα (απόσπασµα)

Α. KEIMENO Γιώργος Ιωάννου, Το Γάλα (απόσπασµα) ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Α. KEIMENO Γιώργος Ιωάννου, Το Γάλα (απόσπασµα) Γάλα έχω χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Βιβλιοπαρουσίαση: Χτίζοντας ένα δηµοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο

Βιβλιοπαρουσίαση: Χτίζοντας ένα δηµοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο Y ΙΚΤΥΟ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ 20/10/2014 15:05 Jump to Comments Βιβλιοπαρουσίαση: Χτίζοντας ένα δηµοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο Το βιβλίο Χτίζοντας ένα δηµοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο καταγράφει

Διαβάστε περισσότερα

Μαρίας Ιορδανίδου. Λωξάντρα. Πρόταση διδασκαλίας λογοτεχνικού βιβλίου. Επιμέλεια: Σπύρος Αντωνέλλος Ε.Μ.Ε.

Μαρίας Ιορδανίδου. Λωξάντρα. Πρόταση διδασκαλίας λογοτεχνικού βιβλίου. Επιμέλεια: Σπύρος Αντωνέλλος Ε.Μ.Ε. Μαρίας Ιορδανίδου Λωξάντρα Πρόταση διδασκαλίας λογοτεχνικού βιβλίου Επιμέλεια: Σπύρος Αντωνέλλος Ε.Μ.Ε. Περιεχόμενα: Στόχοι Συνέντευξη της Μαρίας Ιορδανίδου Ιστορικό πλαίσιο του έργου Ο μύθος Η ηρωίδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 4 Μαρτίου 2012 Α. α) η απάντηση βρίσκεται στη σχολικό βιβλίο: Εισαγωγή των «Ποιημάτων για την Ποίηση», σελίδες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΣΕΒΕ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 05.09.08

ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΣΕΒΕ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 05.09.08 Συνάντηση εργασίας ΣΕΒΕ µε τον Γενικό Γραµµατέα Επενδύσεων και Ανάπτυξης κ. Παναγιώτη ρόσο ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΣΕΒΕ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ Θεσσαλονίκη, 05.09.08 Η πορεία του ελληνικού εξαγωγικού

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Αυδίκος Η αµηχανία µπροστά στον τοίχο: το Πρόγραµµα και οι κοινότητες των Τσιγγάνων Γεια σας. Εγώ είµαι καινούργιος στη Θεσσαλία οι εκατέρωθέν µου καθήµενοι προϋπήρξαν εµού. Να ξεκινήσω, λοιπόν,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟ Η ανάγκη να μειωθεί το περίφημο δημοκρατικό έλλειμμα, να υπάρξει μεγαλύτερη διαφάνεια και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΧΙΟ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΧΙΟ Οδυσσέας Μαθηματικά ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΧΙΟ Κ. Γαβρίλης ( gavr@pi-schools.gr) Αν δεν μπορούμε να αγαντάρουμε τον άνεμο ας μάθουμε να αγαντάρουμε τα πανιά ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο πρόγραμμα Οδυσσέας η

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πρώτες βοήθειες και αντιλήψεις του πληθυσμού στους Νομούς Χανίων, Ηρακλείου, Λασιθίου και Μεσσηνίας

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πρώτες βοήθειες και αντιλήψεις του πληθυσμού στους Νομούς Χανίων, Ηρακλείου, Λασιθίου και Μεσσηνίας Α.Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πρώτες βοήθειες και αντιλήψεις του πληθυσμού στους Νομούς Χανίων, Ηρακλείου, Λασιθίου και Μεσσηνίας ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ Δημητρακόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΕΤΟΣ: 2007-2008 ΜΑΘΗΜΑ ΣΥΝΘΕΣΗ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α. ΕΝΑΡΞΗ ΕΡΓΩΝ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α. ΕΝΑΡΞΗ ΕΡΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ 2007-2013 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»2007-2013 (ΕΠΑΝ ΙΙ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗ ΣΤΙΣ ΝΕΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ» ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΠΕΝΔΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΜΕΛΕΤΗΣ Τιµαριθµική 2012Γ

ΤΙΜΟΛΟΓΙΟ ΜΕΛΕΤΗΣ Τιµαριθµική 2012Γ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΕΡΓΟ : "ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΠΗΓΩΝ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΑΝΝΑΣ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡ/ΜΟΥ ΞΥΛΟΚΑΣΤΡΟΥ' ΥΠΟ ΟΜΩΝ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ: 50.000,00 ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συνδυασμό μεθόδων για την ανάπτυξη της έβδομης παραγράφου.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συνδυασμό μεθόδων για την ανάπτυξη της έβδομης παραγράφου. Α.1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στο κείμενο αυτό ο συγγραφέας παρουσιάζει την αξία των αρχαίων ελληνικών μνημείων και την αναγκαιότητα ανάδειξής τους. Αρχικά συσχετίζει τα μνημεία αυτά με τη δημοκρατία και τη συμμετοχή στα

Διαβάστε περισσότερα

YΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

YΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ YΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΓΡΑΠΤΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΓΙΑ ΑΠΟΚΤΗΣΗ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΛΥ ΚΑΛΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Θέμα: ΕΛΛΗΝΙΚΑ Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Χάκκας. Το Ψαράκι της γυάλας

Μάριος Χάκκας. Το Ψαράκι της γυάλας Μάριος Χάκκας Το Ψαράκι της γυάλας 1. Γραμματολογικά: Το διήγημα Το ψαράκι της γυάλας πρωτοδημοσιεύτηκε το 1971 μαζί με άλλα δύο διηγήματα, Ένα κορίτσι και ο Γιάννης το θεριό μυρμήγκι, στο συλλογικό τόμο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΟΣ ΛΟΓΟΣ 30-10-2008

ΓΡΑΠΤΟΣ ΛΟΓΟΣ 30-10-2008 ΓΡΑΠΤΟΣ ΛΟΓΟΣ 30-10-2008 1. Είδη δοκιµίου: α)στοχαστικό (υποκειµενικό) β) Αποδεικτικό (αντικειµενικό) γ) ιάκριση κατά του Scholes και Klaus: 1. δοκίµιο πειθούς (αποδεικτικό δοκίµιο) 2. αφηγηµατικό δοκίµιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Ο ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ο ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1 Ο ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Υπεύθυνη καθηγήτρια: Κατερίνα Τσολακίδου Σχολικό έτος 2008-2009 Τάξη Γ Σελίδα 1 από 31

Διαβάστε περισσότερα

Η Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας στην Κύπρο έχει οργανωθεί σε τομείς που υπόκεινται στις ακόλουθες ρυθμίσεις:

Η Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας στην Κύπρο έχει οργανωθεί σε τομείς που υπόκεινται στις ακόλουθες ρυθμίσεις: ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΥΠΡΟΥ ΔΗΛΩΣΗ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΧΕΔΙΟ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΑΤΙΜΗΣΕΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΥ Η ΡΑΕΚ θέτει και δημοσιεύει την παρούσα πρόταση ως προς τις αρχές και τη Μεθοδολογία που

Διαβάστε περισσότερα