Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος"

Transcript

1 Άγνωστες εικόνες και τοιχογραφίες του Θεοφάνη του Κρητός στη Μονή Παντοκράτορος και στη Μονή Γρηγορίου στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 19 ( ), Περίοδος Δ' Σελ ΑΘΗΝΑ 1997

2 Ευθύμιος Ν. Τσιγαρίδας ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΣΤΟ ΑΠΟΝ ΟΡΟΣ* Α,.πό τη μέχρι τούδε έρευνα της καλλιτεχνικής δραστηριότητας του Θεοφάνη στο Άγιον Όρος, που οφείλεται κατεξοχήν στον ακαδημαϊκό Μανόλη Χατζηδάκη 1, προσγράφονται στον Θεοφάνη, με βάση αρχειακά και επιγραφικά στοιχεία, οι τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Μεγίστης Λαύρας, οι τοιχογραφίες του καθολικού, της Τράπεζας και του παρεκκλησίου του Α γίου Ιωάννου του Προδρόμου στη μονή Σταυρονικήτα (1545-6), ενώ του αποδίδονται, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη των ερευνητών 2, και οι τοιχογραφίες της Τράπεζας της Λαύρας. Από τον Μανόλη Χατζηδάκη αποδίδονται ακόμα στον Θεοφάνη δεκατρείς εικόνες του εικονοστασίου του καθολικού της Λαύρας (1535)\ από τις οποίες δύο δεσποτικές και ένδεκα εικόνες δωδεκαόρτου, επτά εικόνες της μεγάλης Δεήσεως του Πρωτάτου (1542) 4 και είκοσι πέντε εικόνες του εικονοστασίου της μονής Σταυρονικήτα (1545-6) 5, από τις οποίες πέντε από τη Μεγάλη Δέηση, δύο δεσποτικές, ένα βημόθυρο και δεκαπέντε εικόνες του δωδεκαόρτου. Πρόσφατα αποδώσαμε στον Θεοφάνη μία εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος και ένα επιστύλιο τέμπλου σε τέσσερα τμήματα ξύλου, με δώδεκα συνολικά σκηνές από τον χριστολογικό κύκλο του δωδεκαόρτου, που σώζεται στη μονή Ιβήρων 6. Με τη μελέτη αυτή διαπιστώνουμε την παρουσία του Θεοφάνη σε άλλα δύο μοναστήρια του Αγίου Όρους, στη μονή Παντοκράτορος και στη μονή Γρηγορίου, διευρύνοντας έτσι την καλλιτεχνική του δραστηριότητα στην Αθωνική Πολιτεία των μοναχών. * Το θέμα της μελέτης αυτής υπήρξε αντικείμενο ανακοινώσεως Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Αγιον Όρος», ΔΧΑΕ ΙΣΤ (1991- στο Διεθνές Συνέδριο περί Κρητικής Τέχνης, που οργανώθηκε το 1993 στο Ηράκλειο Κρήτης με αφορμή την Έκθεση εικόνων Κρητικής Τέχνης. 1. Για το έργο του Θεοφάνη βλ. κυρίως: G. Millet, Recherches sur 1992). Αθήναι 1992, σ , εικ (στο εξής Τσιγαρίδας. «Επιστύλιο»). 2. Βλ. κυρίως Καλοκύρη, Άθως, ό.π., σ. 55 και σ. 77. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ και Garidis, La peinture murale, ό.π., σ l'iconographie de l'évangile. Paris I960 2, σποράδην. Ο ίδιος, Monuments de l'athos, I. Les peintures. Paris 1927 (στο εξής Athos), σ. 3. Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ , εικ Στις εικό 141, όπου και η σχετική με το θέμα αυτό βιβλιογραφία (καθολικό μονής Λαύρας), σ (Τράπεζα μονής νες αυτές που αποδίδονται στον Θεοφάνη πρέπει να προστεθούν Λαύρας), σ (καθολικό μονής Σταυρονικήτα). Α. Ξυγγόπουλος. Σχεδίασμα ιστορίας της θρησκευτικής ζωγραφικής μετά και άλλες, μεταξύ των οποίων οι ακόλουθες: α. Εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (0.64X0.47 εκ.) που ανήκει στο δωδεκάορτο και βρίσκεται στο εικονοφυλάκιο της μονής, την Άλωσιν. Αθήναι σ Μ. Χατζηδάκης, «Ο ζωγράφος Θεοφάνης Στρελίτζας τουπίκλην Μπαθάς», Νέα Εστία 875 (1963). β. Εσταυρωμένος τέμπλου με τα λυπηρά, Ιωάννη και Παναγία, σ Κ. Καλοκύρης. Αθως, Θέματα αρχαιολογίας και τέχνης, (0.87x0.46 εκ.), που προέρχονται από το τέμπλο του Καθολικού Αθήνα 1963, σ Α. Xyngopoulos, Mosaïques et fresques de (1535) και βρίσκονται στο παρεκκλήσιο του Μιχαήλ Συνάδων και l'athos, Le milénaire du Mont Athos ( ). Venezia 1964, σ στο παρεκκλήσι Ονούφριου και Πέτρου, αντίστοιχα. 262 και κυρίως σ Α. Embirikos, L'école Cretoise. Dernière γ. Εικόνα Κοσμά και Δαμιανού (100x0.94 εκ.), η οποία βρίσκεται phase de la peinture byzantine. Paris 1927, σ. 86 κε. M. Chatzidakis. «Recherches sur le peintre Théophane», DOP ( ), (στο στο παρεκκλήσιο του Μιχαήλ Συνάδων. εξής Chatzidakis, «Théophane»), σ εικ Χ. Πατρινέλης - Α. Καρακατσάνη - Μ. Θεοχάρη, Μονή Σταυρονικήτα, Αθήναι δοση των εικόνων της Μεγάλης Δεήσεως του Πρωτάτου στην 4. Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ , εικ. 48,84,85. Η από 1974, σ και κυρίως σ (στο εξής Μονή Σταυρονικήτα). καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη πρέπει να επανεξεταστεί. Βλ. σχετ., Θησαυροί του Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκη 1997 P. Mylonas, «Nouvelles recherches au Mont Athos (Lavra)», CahArch 29 ( ), σ M. Χατζηδάκης, Ο Κρητικός ζωγράφος (Κατάλογος), σ. 51, αρ Θεοφάνης. Οι τοιχογραφίες της Ι. Μονής Σταυρονικήτα, Άγιον 5. Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ , εικ Πρβλ. και Όρος 1986 (στο εξής Χατζηδάκης, Θεοφάνης). M. Garidis, La Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ , εικ. έγχρ Βλ. επίσης «Το peinture murale dans le monde orthodoxe après la chute de Byzance Δωδεκάορτο της Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα» (έκδοση της Ι. Μ. ( ) et dans les pays sous domination étrangère, Athènes 1989, Σταυρονικήτα). σ Ε. Τσιγαρίδας, «Αγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του 6. Τσιγαρίδας, «Επιστύλιο», ό.π., σ , εικ

3 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Ειδικότερα στη μονή Παντοκράτορος, μετά από πρόσφατη έρευνα και μελέτη, έχουμε τη γνώμη ότι δύο δεσποτικές εικόνες του εικονοστασίου του τέμπλου του καθολικού, του Χριστού Παντοκράτορος και της Παναγίας Οδηγήτριας, καθώς και τρεις εικόνες που φυλάσσονται στο εικονοφυλάκιο, από τις οποίες δύο φέρουν την παράσταση της Μεταμορφώσεως και μία της Βαπτίσεως, είναι έργα του Θεοφάνη 7. Στο σύνολο αυτό των πέντε εικόνων εντάσσουμε και απόσπασμα τοιχογραφίας με την παράσταση του Ιεζεκιήλ, το οποίο αποδίδουμε επίσης στον Θεοφάνη 8. Από τις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου της μονής Παντοκράτορος οι εικόνες του Χριστού Παντοκράτορος και της Παναγίας Οδηγήτριας είναι κατά τη γνώμη μας από τα πλέον έξοχα έργα του Θεοφάνη, που σώζονται στο Άγιον Όρος. Η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος (1.30x0.93), που εικονίζεται σε προτομή (εικ. 1) κρατώντας κλειστό διάλιθο κώδικα Ευαγγελίου έχει την αφετηρία του, τυπολογικά και τεχνοτροπικά, σε πρώιμα έργα της κρητικής σχολής, όπως είναι η εικόνα του Χριστού στο Μουσείο Πούσκιν της Μόσχας 9 με μόνο σημείο διαφοράς τη χειρονομία ευλογίας. Ιδιαίτερα η εικόνα της μονής Παντοκράτορος στον φυσιογνωμικό τύπο και στην απόδοση των χαρακτηριστικών του προσώπου ακολουθεί πιστά έργα του Θεοφάνη, όπως είναι η εικόνα του Χριστού της μονής Μεγίστης Λαύρας (1535) (εικ. 2) και η εικόνα και τοιχογραφία του Χριστού της μονής Σταυρονικήτα στο Άγιον Όρος (1545/6) 10. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά, που είναι κοινά ανάμεσα στα τρία έργα, και αφορούν στον τρόπο διαγραφής του προσώπου με την άψογη τεχνική έχουν την αφετηρία τους σε καθιερωμένους τρόπους της κρη- τικής ζωγραφικής, όπως αυτό φαίνεται σε σύγκριση της εικόνας της μονής Παντοκράτορος με την εικόνα του Χριστού ως Μεγάλου Αρχιερέως της μονής Γωνιάς Κισσάμου, έργο που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 15ου αι. και εντάσσεται στον κύκλο του Ανδρέα Ρίτζου 11. Ωστόσο, παρά τα κοινά τεχνικά χαρακτηριστικά ανάμεσα στις τρεις αγιορείτικες εικόνες, η εικόνα της μονής Παντοκράτορος στο εύρος του σωματικού όγκου και στη μαλακή διατύπωση του προσώπου, βρίσκεται πλησιέστερα στην εικόνα της Λαύρας, απ' ό,τι στην εικόνα της Σταυρονικήτα. Με την εικόνα της Λαύρας συγγενεύει ακόμα η εικόνα μας με την ειρηνική, γαλήνια έκφραση του προσώπου. Έτσι η στενή φυσιογνωμική και τεχνοτροπική σχέση που παρουσιάζει η εικόνα του Χριστού της μονής Παντοκράτορος με την εικόνα του Χριστού της Λαύρας και της Σταυρονικήτα μας επιτρέπει να την αποδώσουμε στη δραστηριότητα του Θεοφάνη. Από την άλλη η ιδιαίτερη καλλιτεχνική συνάφεια με την εικόνα του Χριστού της Λαύρας (1535) επιτρέπει να κατατάξουμε την εικόνα του Χριστού της μονής Παντοκράτορος στα πρωιμότερα έργα του Θεοφάνη στο Αγιον Όρος και να την χρονολογήσουμε γύρω στα 1535, χρόνο διακοσμήσεως του καθολικού της μονής της Λαύρας. Η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας (1.28x0.97 μ.), είναι τυπικό δείγμα εικόνας κρητικής σχολής (εικ. 3, 4). Τυπολογικά και τεχνοτροπικά, με ελάχιστες διαφορές συνδέεται με αντιπροσωπευτικά έργα της σχολής αυτής, όπως είναι η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Γωνιάς Κισσάμου, η οποία χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 15ου αι. και εντάσσεται στον κύκλο του Ανδρέα Ρίτζου 12. Ιδιαίτερα στενή, ωστόσο, είναι η σχέση της εικόνας της 7. Σε παλαιότερη μελέτη μας είχαμε εκφράσει την άποψη ότι οι εικόνες του Χριστού Παντοκράτορος, της Παναγίας Οδηγήτριας και της Μεταμορφώσεως είναι έργα ενός ανωνύμου κρητικού ζωγράφου. Βλ. σχετικά Ε. Τσιγαρίδα, «Τοιχογραφίες και εικόνες της μονής Παντοκράτορος Αγίου Όρους», Μακεδόνικα 18 (1978), σ. 203, πίν. 18α-β, 19α, 15β, 20α. 8. Η τοιχογραφία αυτή δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1978, βλ. σχετ. Τσιγαρίδα, Μακεδόνικα 18 (1978), ό.π., σ , εικ. Ιΐα-β και αποδόθηκε επίσης σε ανώνυμο κρητικό ζωγράφο. 9. Η εικόνα αυτή χρονολογείται πρόσφατα στο πρώτο μισό του 15ου αι. και αποδίδεται στον Άγγελο, βλ. σχετ. Εικόνες της κρητικής τέχνης (κατάλογος εκθέσεως), Ηράκλειο 1993, εικ. 85 σ Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ. 45 και Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ. 14 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ Εικόνες της κρητικής τέχνης, ό.π. εικ. 162, σ Έγχρωμη λεπτομέρεια του προσώπου βλ. στο Ημερολόγιο 1986, έκδοση Δήμου Ηρακλείου. Η χρονολόγηση της εικόνας αυτής στο δεύτερο μισό του 15ου αι. από τον Μπορμπουδάκη, ό.π., σ και η ένταξη της στον κύκλο έργων του Ανδρέα Ρίτζου θα πρέπει να επανεξεταστεί. 12. Εικόνες της κρητικής τέχνης, ό.π. εικ. 163, σ Έγχρωμη λεπτομέρεια του προσώπου βλ. στο Ημερολόγιο 1986 (Δήμος Ηρακλείου). Η χρονολόγηση της εικόνας αυτής στο δεύτερο μισό του 15ου αι. και η ένταξη της στον κύκλο των έργων του Ανδρέα Ρίτζου θα πρέπει να επανεξεταστεί. Έχουμε τη γνώμη ότι η εικόνα αυτή, όπως και η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος, που συνανήκαν ως δεσποτικές εικόνες στο ίδιο τέμπλο, χρονολογείται στο πρώτο τέταρτο του 16ου αι. και παρουσιάζει στενή συγγένεια με εικόνες του Θεοφάνη. Θα πρέπει λοιπόν να εξεταστεί εάν οι εικόνες αυτές είναι πρώιμα έργα του Θεοφάνη που έγιναν στην Κρήτη, πριν από την εγκατάσταση του στο Άγιον Όρος (1535). 98

4 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ tea^êm di ' rnr trjwmmawfc» Εικ. 1. Μονή Παντοκράτορος. Χριστός Παντοκράτωρ. 99

5 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ wen/hs ^ ^ I H M M J J Γ* «" KflfflttA φ} mmu Ά«* ίκ. 2. Μονή Μεγίστης Λαύρας. Χριστός Παντοκράτωρ. 100

6 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Εικ. 3. Μονή Παντοκράτορος. Παναγία Οδηγήτρια. 101

7 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ μονής Παντοκράτορος με την εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Σταυρονικήτα, έργο του Θεοφάνη στα 1545/6, στον φυσιογνωμικό τύπο της Παναγίας με τα λεπτά, καλογραμμένα χαρακτηριστικά του προσώπου, με τη διαφορά ότι στην εικόνα της μονής Σταυρονικήτα 13 η διατύπωση είναι γραμμικότερη και η αντίθεση φωτός και σκιάς εντονότερη. Ο εικονιστικός επίσης τύπος του Χριστού με τα φουσκωμένα μάγουλα και τη χοντρή μύτη είναι ταυτόσημος στα δύο έργα, με τη διαφορά ότι στην εικόνα της μονής Σταυρονικήτα παρατηρείται έμφαση στη γραμμική διατύπωση, ένταση στη φωτοσκίαση και σχηματοποίηση στην απόδοση των βοστρύχων. Αντίθετα στην εικόνα της μονής Παντοκράτορος, καθώς η διατύπωση είναι μαλακότερη και οι γραμμές πιο εύκαμπτες, τα πρόσωπα είναι εύχυμα με εκφραστική ποιότητα και εκφραζόμενο ήθος γαλήνιο και ειρηνικό. Ιδιαίτερο ωστόσο κοινό χαρακτηριστικό της εικόνας της μονής Σταυρονικήτα και της μονής Παντοκράτορος είναι η σκιά που περιβάλλει το σώμα του Χριστού στην πλευρά επαφής του με το σώμα της Παναγίας, με σκοπό να αποσπαστεί αυτό από το βάθος και να εξαρθεί έτσι η αυτονομία του όγκου του. Το στοιχείο αυτό κοινό στα δύο έργα αποτελεί κατά τη γνώμη μας βασικό γνώρισμα της καλλιτεχνικής προσωπικότητας του Θεοφάνη και συνεπώς στοιχείο ταυτότητας του καλλιτέχνη της εικόνας της μονής Παντοκράτορος. Ακόμη από τη συγκριτική εξέταση της δεσποτικής εικόνας της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Μεγίστης Λαύρας, έργο του Θεοφάνη στα , με την εικόνα της μονής Παντοκράτορος - παρά τη διαφορά στον εικονογραφικό τύπο και την αυστηρότητα του ύφους της εικόνας της Λαύρας, που απορρέει από τον εικονογραφικό τύπο, σε προσωπογραφικό και τεχνικό επίπεδο -, αναγνωρίζει κανείς κοινά χαρακτηριστικά. Ιδιαίτερα η απόδοση της πτυχολογίας του μαφορίου της Παναγίας με τις επίπεδες, πλατιές πτυχές στο στήθος και τη σχηματική απόδοση, στη μορφή χτενιού του ώμου παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά στις δύο εικόνες, που αποκαλύπτουν την ταυτότητα του καλλιτέχνη. Οι παραπάνω παρατηρήσεις, σε συνδυασμό με την ποιοτική υπεροχή της εικόνας της μονής Παντοκράτορος Εικ. 4. Μονή Παντοκράτορος. Παναγία Ο Χριστός (λεπτομέρεια της εικ. 3). Οδηγήτρια. απέναντι στην εικόνα της μονής Σταυρονικήτα, που χρονολογείται στα 1545/46, συνηγορούν στο να κατατάξουμε την εικόνα της μονής Παντοκράτορος στα έργα της ώριμης περιόδου του Θεοφάνη, που χρονικά συμπίπτει, κατά τη γνώμη μας, με τη διακόσμηση του καθολικού της μονής Μεγίστης Λαύρας στα Η εικόνα της Μεταμορφώσεως 15 (0.91 Χθ.80 εκ.), (εικ. 5,6, 7) είναι η τρίτη στη σειρά εικόνα της μονής Παντοκράτορος που αποδίδουμε στον Θεοφάνη. Στην εικόνα αυτή ο Χριστός, λευκοντυμένος, στέκεται στην κορυφή του ό ρους Θαβώρ, μέσα σε φωτεινή στρογγυλή δόξα. Εκατέ- 13. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ Η εικόνα έχει δημοσιευθεί και αποδοθεί σε άγνωστο κρητικό ζωγράφο, βλ. σχετ. Τσιγαρίδα, Μακεδόνικα 18 (1978), ό.π., σ εικ. 15β και Λήδας Τόσκα, «Εικόνα Μεταμόρφωσης από τη Μονή Παντοκράτορος Αγίου Όρους», Αφιέρωμα στη μνήμη Στυλιανού Πελεκανίόη, Θεσσαλονίκη 1983, σ , πίν Έγχρωμη απεικόνιση βλ. Σωτ. Καδά, Λγιον Όρος, Αθήναι 1981, εικ Η εικόνα έχει συντηρηθεί από τον ζωγράφο, συντηρητή έργων τέχνης Φ. Ζαχαρίου. 102

8 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Εικ. 5. Μονή Παντοκράτορος. Μεταμόρφωση. 103

9 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 6. Μονή Παντοκράτορος. Μεταμόρφωση. Η ανάβαση στο όρος Θαβώρ (λεπτομέρεια της εικ. 5). ρωθεν του Χριστού πάνω σε κορυφές βουνών σε σχήμα καμάρας, που εικονίζονται σε δεύτερο επίπεδο, στέκονται ο προφήτης Ηλίας και ο Μωϋσής. Στη ρίζα του βουνού οι απόστολοι εικονίζονται σε στάσεις και χειρονομίες φόβου από τη Θεοφάνεια. Η παράσταση ολοκληρώνεται με δύο συμπληρωματικές σκηνές της αναβάσεως του Χριστού με τους μαθητές στο Όρος Θαβώρ και της καταβάσεως, που εικονίζονται κάτω από τις καμάρες των βράχων. Η εικόνα της Μεταμορφώσεως της μονής Παντοκράτορος στο γενικό εικονογραφικό σχήμα και στη διάταξη των μορφών έχει ως αφετηρία τη μικρογραφία της Μεταμορφώσεως στο Παρισινό χειρόγραφο του Καντακουζηνού ( ) 16, με εξαίρεση τη στάση του Ιακώβου. Το εικονογραφικό αυτό σχήμα της παλαιολογείου ζωγραφικής, πέρασε στη ζωγραφική του 16ου μέσα από την εικονογραφική παράδοση της κρητικής ζωγραφικής του 15ου αι. 17. Από την άποψη αυτή στενή είναι η εικονογραφική σχέση της εικόνας της μονής Παντοκράτορος με την εικόνα της Μεταμορφώσεως του Μουσείου Μπενάκη 18, που χρονολογείται στο 16. Βλ. προχείρως V. Lazarev. Storia della pittura bizantina, Torino 1967, εικ Βλ. τη σκηνή της Μεταμορφώσεως στην εικόνα της Δεήσεως με το δωδεκάορτο του Νικ. Ρίτζου στο Σεράγεβο. V. Djuric, Icônes de Yougoslavie, Belgrade αρ. 52. Καλύτερη απεικόνιση στο Μ. Χατζηδάκη, Εικόνες της Πάτμου, Αθήναι πίν Ν. Χατζηδάκη, Εικόνες Κρητικής Σχολής, Αθήναι 1983, σ. 36, εικ

10 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΊΌΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ δεύτερο μισό του 15ου αι. Από τα έργα του 16ου αι. η εικόνα της μονής Παντοκράτορος παρουσιάζει στενή εικονογραφική και τεχνοτροπική σχέση με την τοιχογραφία και εικόνα της Μεταμορφώσεως, έργα του Θεοφάνη, του 1545/6 στη Μονή Σταυρονικήτα 19. Συγκεκριμένα η εικόνα της μονής Παντοκράτορος έχει το ίδιο εικονογραφικό σχήμα με αυτό της εικόνας της μονής Σταυρονικήτα, ενώ όσον αφορά στα δύο συμπληρωματικά επεισόδια της ανάβασης και της κατάβασης από το όρος Θαβώρ καθώς και στη στάση και χειρονομία του αποστόλου Ιακώβου η εικόνα συνδέεται με την τοιχογραφία της μονής της Λαύρας και της μονής Σταυρονικήτα 20. Από τεχνοτροπική άποψη πρόκειται για κλειστή και στερεή σύνθεση κλασικού ύψους, τόσο στη δομή, όσο και στην εκφραστική ποιότητα. Κύρια χαρακτηριστικά της εικόνας της μονής Παντοκράτορος είναι η ισόρροπη και σύμμετρη διάταξη των μορφών με κεντρικό άξονα τον Χριστό, η ανταποδοτικότητα των στάσεων και των κινήσεων, που υπακούουν σ" ένα γαλήνιο ρυθμό που συνέχει τις μορφές και τις εντάσεις αρμονικά στη σύνθεση, η χρωματική ευαισθησία και η εναλλαγή των χρωμάτων, που υποτάσσεται στο ανταποδοτικό πνεύμα της σκηνής, χαρακτηριστικά που συνάπτονται με τις συνθετικές αρετές του Θεοφάνη 21. Οι ανθρώπινες μορφές είναι λεπτές με πρόσωπα μικρά, που ακτινοβολούν γαλήνια πνευματικότητα. Σε προσωπογραφικό αλλά και τεχνικό επίπεδο οι φυσιογνωμικοί τύποι και τρόποι της εικόνας απαντούν σταθερά στη ζωγραφική του Θεοφάνη. Έτσι, χαρακτηριστικές μορφές της εικόνας, όπως ο Χριστός, ο Μωϋσής, ο Πέτρος και ο Ιωάννης (εικ. 7) αναγνωρίζονται ως κοινοί τόποι στα έργα του Θεοφάνη, όπως στο επιστύλιο της μονής Ιβήρων, στην τοιχογραφία και εικόνα της Μεταμορφώσεως της μονής Σταυρονικήτα 22. Ακόμα στην εικόνα της μονής Παντοκράτορος αναγνωρίζονται οι τρόποι του Θεοφάνη, καθώς με τεχνική αξιοσύνη συνταιριάζεται η ευκαμψία της ευαίσθητης γραμ- 19. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ. 87. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ. 19, Millet, Athos, ό.π. πιν και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π., σ. 103 και Τσιγαρίδας, «Επιστύλιο», ό.π., σ. 196 κε. 22. Βλ. Τσιγαρίδα, «Επιστύλιο», ό.π. εικ. 7 (απόστολο Πέτρο), εικ. 11 (απόστολο Πέτρο) εικ (απόστολο Πέτρο, Ιωάννη και Ανδρέα), Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ. 32. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ. 87. Δεν αναφέρουμε τις τοιχογραφίες του καθολικού μής, που σχεδιάζει, με τη μαλακότητα της φωτοσκίασης, που αποδίδει τους όγκους. Ιδιαίτερα στην απόδοση του ρούχου ξεχωρίζει η τάση για την οργανική σύνδεση με τον σωματικό όγκο, την ανατομική διάρθρωση και την κίνηση του σώματος που καλύπτει. Επίσης στην απόδοση των ορεινών όγκων ο καλλιτέχνης της εικόνας της μονής Παντοκράτορος ακολουθεί πιστά σχήματα, μορφές και τρόπους, που χαρακτηρίζουν τη ζωγραφική του Θεοφάνη, τόσο στη φορητή εικόνα όσο και στην τοιχογραφία της Μεταμορφώσεως της μονής της Λαύρας και της μονής Σταυρονικήτα 23. Ιδιαίτερα, με τον τρόπο που αναπτύσσονται και διατάσσονται οι ορεινοί όγκοι στη σκηνή αποβαίνουν βασικά συστατικά στοιχεία της σύνθεσης, καθώς υπακούουν στην τάση που χαρακτηρίζει τη ζωγραφική του Θεοφάνη για ισορροπία και συμμετρία στη σύνθεση, αλλά και στη σταθερή επιδίωξη του καλλιτέχνη για διακριτική ανάδειξη της ανθρώπινης μορφής που ορίζουν. Μετά απ' όσα εκθέσαμε παραπάνω έχουμε τη γνώμη ότι η στενή σχέση -εικονογραφική και τεχνοτροπική- που παρουσιάζει η εικόνα της Μεταμορφώσεως της μονής Παντοκράτορος με τη ζωγραφική του Θεοφάνη μας επιτρέπει να την αποδώσουμε ανεπιφύλακτα στη δραστηριότητα του. Ως προς τον χρόνο εκτελέσεως η εικόνα της Μεταμορφώσεως της μονής Παντοκράτορος με το σφιχτό πλάσιμο 24, την καθαρή διάρθρωση της πτυχολογίας και τη στέρεα δομή του ορεινού όγκου θα πρέπει να θεωρηθεί έργο προγενέστερο της εικόνας της Μεταμορφώσεως της μονής Σταυρονικήτα και να ενταχθεί στην περίοδο της καλλιτεχνικής ωριμότητας του Θεοφάνη. Στην καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη στη μονή Παντοκράτορος εντάσσουμε και μια άλλη εικόνα της Μεταμορφώσεως (εικ. 8,9,10), μικρότερων διαστάσεων από την προηγούμενη που σώζεται στο μοναστήρι. Η εικόνα αυτή εικονογραφικά και τεχνοτροπικά αποτελεί πιστό αντίτυπο της προηγουμένης εικόνας της μονής Μεταμορφώσεως, σε μικρότερες όμως διαστάσεις, για να χρησιμοποιηθεί προφανώς ως εικόνα προτης μονής μεγίστης Λαύρας, γιατί είναι ακαθάριστες, ούτε τις εικόνες του δωδεκαόρτου της ίδιας μονής, γιατί η σχέση τους με τον Θεοφάνη είναι προβληματική, βλ. σχετ. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ. 19. Millet, Athos, πίν Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ Πρβλ. τον απόστολο Ιωάννη της εικόνας της μονής Παντοκράτορος (εικ. 7) με τον Ιωάννη της εικόνας της μονής Σταυρονικήτα. Έγχρωμη απεικόνιση βλ. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ

11 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ σκυνήσεως, μια και η μονή πανηγυρίζει την εορτή της Μεταμορφώσεως. Η εικόνα αυτή από τεχνική και τεχνοτροπική άποψη παρουσιάζει άμεση σχέση με την εικόνα της Μεταμορφώσεως από το δωδεκάορτο της μονής Σταυρονικήτα 25. Σε προσωπογραφικό και τεχνικό επίπεδο οι φυσιογνωμικοί τύποι επαναλαμβάνονται με εντυπωσιακό τρόπο πανομοιότυποι στις δύο εικόνες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Χριστός, ο Πέτρος και ο Ιωάννης (εικ. 9) της εικόνας της μονής Παντοκράτορος ταυτίζονται στον τύπο και στον τρόπο αποδόσεως του προσώπου με τις αντίστοιχες μορφές της εικόνας της Μεταμορφώσεως της μονής Σταυρονικήτα. Παρατηρείται επίσης στις δύο εικόνες η επανάληψη των αυτών χρωμάτων και χρωματικών τόνων για τα ίδια πρόσωπα. Στην απόδοση του προσώπου ο ρόλος της γραμμής είναι περιορισμένος και εσκεμμένα ασαφής, ενώ παράλληλα κυριαρχεί το έντονο παιχνίδισμα του φωτός και της σκιάς με το χαρακτηριστικό φως που λαμπυρίζει στα μάτια. Ακόμα στην απόδοση του ρούχου, οι γραμμές, εύκαμπτες και πληθωρικές σχεδιάζουν με τρόπο σχεδόν ανόργανο την πτυχολογία, ενώ το φως περιορισμένο τοπικά, είναι έντονο. Τα τεχνικά αυτά χαρακτηριστικά αναγνωρίζονται πανομοιότυπα στην εικόνα της Μεταμορφώσεως από το δωδεκάορτο της μονής Σταυρονικήτα, έργο του Θεοφάνη, στην εκτέλεση του οποίου έλαβε μέρος, όπως φαίνεται, και ο γιος του Συμεών 26. Έτσι η εικόνα αυτή της Μεταμορφώσεως της μονής Παντοκράτορος, που παρουσιάζει εντυπωσιακή εικονογραφική και κυρίως τυπολογική και τεχνοτροπική συνάφεια με την αντίστοιχη εικόνα της μονής Σταυρονικήτα, αποδίδεται ανεπιφύλακτα στον κύκλο των έργων του Θεοφάνη, στα οποία έλαβε μέρος και ο γιος του Συμεών και χρονολογείται, συνεπώς, την περίοδο εκτελέσεως του δωδεκαόρτου της μονής Σταυρονικήτα (1545/6). Μια άλλη εικόνα της μονής Παντοκράτορος, μικρών διαστάσεων (0.43x0.32 εκ.), στην οποία απεικονίζεται η Βάπτιση 21 (εικ. 11), παρουσιάζει όχι μόνο παρόμοιο εικονογραφικό σχήμα μ' αυτό της Βαπτίσεως του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα 28, αλλά επαναλαμβάνει αυτούσια τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά, τη στάση, την Εικ. 7. Μονή Παντοκράτορος. Μεταμόρφωση. Ο απόστολος Ιωάννης (λεπτομέρεια της εικ. 5). κίνηση και χειρονομία των μορφών που εικονίζονται εκεί. Τεχνοτροπικά η εικόνα της Βαπτίσεως, σε σχέση με την τοιχογραφία, παρουσιάζει ορισμένες διαφορές, που αναφέρονται στη μαλακότερη σχεδίαση του τοπίου, στην πλαστικότερη απόδοση της ενδυμασίας, που είναι χυτή. Τα χαρακτηριστικά αυτά της εικόνας της Βαπτίσεως της μονής Παντοκράτορος, που οφείλονται ασφαλώς στη διαφορά του είδους, αναγνωρίζονται στην εικόνα της Βαπτίσεως της μονής Σταυρονικήτα 29. Η τεχνοτροπική και εικονογραφική, με μικρές διαφοροποιήσεις, σχέση των δύο 25. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ. 19 και 32 (απόστολος Ιωάννης, λεπτομέρεια). 26. Βλ. για το θέμα αυτό τις παρατηρήσεις της Καρακατσάνη: Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ Να ληφθεί υπόψη ότι και στη διακόσμηση του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα, βάσει αρχειακών πηγών, έλαβε μέρος και ο γιος του Θεοφάνη, Συμεών: Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ. 318 και 346. Πρόσθεσε Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π., σ Η εικόνα αυτή δημοσιεύθηκε το Βλ. σχετ. Τσιγαρίδα, Μακεδόνικα 18 (1978), ό.π., σ. 201, πίν. 20α. 28. Χατζηδάκης. Θεοφάνης, ό.π. εικ Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ. 71 και Μονή Σταυρονικήτα, ό.π. εικ

12 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ À&ÌL «~4 Εικ. 8. Μονή Παντοκράτορος. Μεταμόρφωση. 107

13 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 9. Μονή Παντοκράτορος. Η Μεταμόρφωση. Ο απόστολος Ιωάννης (λεπτομέρεια της εικ. 8). Εικ. 10. Μονή Παντοκράτορος. Η Μεταμόρφωση. Η ανάβαση τον Χριστού και των Αποστόλων (λεπτομέρεια της εικ. 8). εικόνων, που φθάνει ακόμη μέχρι του σημείου να επαναλαμβάνεται στα ίδια πρόσωπα η αυτή χρωματική κλίμακα, οδηγεί στο να αποδώσουμε την εικόνα της Βαπτίσεως της μονής Παντοκράτορος στον Θεοφάνη 30 και χρονικά να την εντάξουμε στην περίοδο της διακοσμήσεως του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα (1545/6). Στη μονή Παντοκράτορος σώζεται ένα κομμάτι τοιχογραφίας, στην οποία εικονίζεται ο προφήτης Ιεζεκιήλ 7,1 (εικ ). Ο προφήτης είναι ζωγραφισμένος πάνω σε κοίλη επιφάνεια, που σημαίνει ότι προέρχεται από πτυχωτό τρούλο κάποιου παρεκκλησίου της μονής, θέση στην οποία εικονίζονται κατά κανόνα προφήτες. Στην τοιχογραφία, ο Ιεζεκιήλ που δεν σώζεται ολόκληρος, εικονίζεται όρθιος, στρέφοντας ελαφρά το σώμα και το κεφάλι του προς τα αριστερά, με το αριστερό χέρι κρατάει ανοικτό ειλητάριο, που λείπει κατά το μεγαλύτερο μέρος ενώ το δεξί διαφαίνεται κάτω από το ρούχο. Η μορφή του Ιεζεκιήλ με τη ρυθμική αυτή κίνηση, την πληθωρικότητα στον όγκο του σώματος και το σαρκωμένο πρόσωπο με τα αδρά χαρακτηριστικά, που στηρίζεται στο σώμα με τη βοήθεια κοντού, εύρωστου λαιμού, έχει το παράλληλο του σε έργα της κρητικής σχολής και κυρίως στις τοιχογραφίες του Θεοφάνη. Ειδικότερα από απόψεως φυσιογνωμικού τύπου και τεχνι- 30. Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ Η εικόνα της Βαπτίσεως της μονής Σταυρονικήτα αποδίδεται και από την Καρακατσάνη στον ίδιο τον Θεοφάνη. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ , και όχι στον γιό του Συμεών. 31. Η τοιχογραφία αυτή δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το Βλ. σχετ. Τσιγαρίδα, Μακεδόνικα 18 (1978), ό.π., σ πίν. 11α-11β. 108

14 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Εικ. 11. Μονή Παντοκράτορος. Η Βάπτιση. 109

15 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 12. Μονή Παντοκράτορος. Ο προφήτης Ιεζεκιήλ (λεπτομέρεια της εικ. 13). κής θα βρούμε το ίδιο πρόσωπο στις τοιχογραφίες του καθολικού της μονής Ανάπαυσα, του καθολικού της Λαύρας, του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα 32, σύνολα που ανήκουν στον Θεοφάνη και χρονολογούνται στα 1527,1535 και 1545/6 αντίστοιχα. Από τεχνοτροπική άποψη η μορφή του Ιεζεκιήλ διακρίνεται με το σφιχτό πλάσιμο του προσώπου, την καθαρή εύκαμπτη απόδοση της γενειάδας, το βαθύ βλέμμα και το μεστό ήθος, χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη ζωγραφική του Θεοφάνη. Από την άποψη αυτή διδακτική, ελλείψει δημοσιευμένου συγκριτικού υλικού από το καθολικό της μονής του Ανάπαυσα και της Λαύρας, είναι η σύγκριση της τοιχογραφίας του Ιεζεκιήλ και Ιερεμία του καθολικού της μονής Σταυρονικήτα 33. Με βάση τα παραπάνω έχουμε τη γνώμη ότι η τοιχογραφία του Ιεζεκιήλ προσγράφεται στην καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη στο Άγιον Όρος ( ), χωρίς επί του παρόντος ακριβέστερο χρονολογικό προσδιορισμό, καθώς οι τοιχογραφίες του καθολι- Εικ. 13. Μονή Παντοκράτορος. Ο προφήτης Ιεζεκιήλ. κού της μονής Ανάπαυσα και του καθολικού της μονής Λαύρας παραμένουν αδημοσίευτες. 32. Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ. 6,7, 52,56 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ

16 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Κοινά προσωπογραφικά, τεχνικά και τεχνοτροπικά, χαρακτηριστικά με το έργο του Θεοφάνη και την τοιχογραφία του Ιεζεκιήλ της μονής Παντοκράτορος παρουσιάζει επίσης ένα κομμάτι τοιχογραφίας που βρίσκεται σήμερα το Μουσείο Hermitage της Πετρούπολης 34, στο οποίο εικονίζεται ο προφήτης (εικ. 14). Η τοιχογραφία αυτή προέρχεται από τη μονή Παντοκράτορος και συνεπώς μπορεί να συνανήκει με την τοιχογραφία του Ιεζεκιήλ στο ίδιο σύνολο. Με τη δραστηριότητα του Θεοφάνη στο Άγιον Όρος κατά την περίοδο συνδέονται τρεις εικόνες που εντοπίσαμε στη μονή Γρηγορίου, οι οποίες σύμφωνα με πληροφορίες των μοναχών της μονής βρέθηκαν στη στέγη του αντιπροσωπείου της μονής στις Καρυές 35. Οι εικόνες αυτές, που έχουν τις ίδιες διαστάσεις, είναι οι ακόλουθες: εικόνα του Χριστού ένθρονου (0.75x0.46 εκ.), εικόνα της Παναγίας ένθρονης βρεφοκρατούσας (0.75x0.42 εκ.) και εικόνα του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (0.76x0.44 εκ.). Οι εικόνες αυτές, εάν εξαιρέσουμε τα τμήματα της ζωγραφικής που έχουν εκπέσει, διατηρούν τη σωζόμενη ζωγραφική επιφάνεια σε πολύ καλή κατάσταση. Η εικόνα του Χρίστου ένθρονου (εικ. 15) δεν σώζεται ολόκληρη, καθώς έχουν εκπέσει τμήματα της ζωγραφικής, ανάμεσα στα οποία και τμήμα της κεφαλής του Χριστού από τα χείλη και άνω. Στην εικόνα αυτή ο Χριστός εικονίζεται ολόσωμος, καθισμένος σε στάση μετωπική, πάνω σε ξύλινο, σταρόχρωμο θρόνο με καμπύλο ερεισίνωτο, η στέψη του οποίου διακοσμείται με κρινανθεμόσχημα επίμηλα. Ο Χριστός φοράει χιτώνα βαθυκόκκινο προς το βυσσινί με σήμα χρυσό και ιμάτιο βαθυγάλαζο - κάθεται πάνω σε δύο μαξιλάρια και πατάει σε ξύλινο υποπόδιο. Ο Χριστός κρατάει με το αριστερό χέρι ανοικτό κώδικα Ευαγγελίου, ενώ με το δεξί ευλογεί. Στις ανοιχτές σελίδες του κώδικα διαβάζει κανείς το ακόλουθο ευαγγελικό χωρίο: ΔΕΥΤΕ ΠΡΟΣ ΜΕ ΠΑΝΤΕΣ ΟΙ ΚΟΠΙΩΝΤΕΣ ΚΕ ΠΕΦΟΡΤΙΣΜΕΝΟΙ ΚΆΤΩ ΑΝΑΠΑΥΣΩ ΥΜΑΣ (Ματθ ). Ο εικονογραφικός τύπος του ένθρονου Χριστού της εικόνας της μονής Γρηγορίου έχει την καταγωγή του σε πρώιμα έργα της κρητικής ζωγραφικής του 15ου αι. και Εικ. 14. Πετρούπολη. Μουσείο Hermitage. Ο προφήτης Ιεζεκιήλ. μάλιστα του φημισμένου ζωγράφου Αγγέλου, όπως είναι η εικόνα της Δεήσεως στην Αγία Μονή Βιάννου Κρήτης, η εικόνα της Δεήσεως στη μονή Σινά και η εικόνα του Χριστού ένθρονου στο Μουσείο Ζακύνθου 36. Μάλιστα ο τύπος αυτός του ένθρονου Χριστού γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση στην κρητική ζωγραφική και στάθηκε το πρότυπο όχι μόνο για την εικόνα της μονής Γρηγορίου, αλλά και για άλλες εικόνες του ίδιου τύπου από το τέλος του 15ου, που σώζονται σήμερα στην Πάτμο, 34. Βλ. Afonskje, Orevnostj, St. Peterburg, 1992, αρ. κατ. 73, πίν. 1. Η τοιχογραφία αποδίδεται στον Θεοφάνη. 35. Οι εικόνες αυτές συντηρήθηκαν το 1976 από τον συντηρητή έργων τέχνης Φώτη Ζαχαρίου στα πλαίσια των εργασιών συντηρήσεως στο Άγιον Όρος της 10ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιο- τήτων (Προϊστάμενος Ευθ. Τσιγαρίδας). 36. Βλ. σχετικά Εικόνες κρητικής τέχνης, ό.π., σ. 592, όπου και βιβλιογραφία. Για την εικόνα της Δεήσεως στην Αγία Μονή Βιάννου βλ. επίσης Εικόνες κρητικής τέχνης, ό.π. αρ. 157, σ

17 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 15. Μονή Γρηγορίον. Χριστός ενθρονος. στην Κρήτη, στο Σεράγεβο, στο Μουσείο της Καστοριάς, στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών 37 κ.ά. Η εικόνα της Παναγίας ένθρονης βρεφοκρατονσας (εικ ) παρουσιάζει σημαντικά κενά της ζωγραφικής, τα οποία ευτυχώς περιορίζονται στο χρυσό βάθος, στο άνω μέρος της εικόνας, και στο κάτω δεξί τμήμα της. Στην εικόνα αυτή η Παναγία εικονίζεται ολόσωμη, καθισμένη πάνω σε λιτό, παραδοσιακό ξύλινο θρόνο, στον τύπο της Παναγίας Οδηγήτριας. Φοράει γαλάζιο χιτώνα και βαθυκόκκινο προς το βυσσινί μαφόριο. Το κορμί και το κεφάλι της είναι στραμμένο προς τον Χριστό, τον οποίο κρατάει στην αγκαλιά της με το αριστερό της χέρι, ενώ το δεξί το απλώνει προς το μέρος του σε χειρονομία δεήσεως. Ο Χριστός, που κάθεται στητός στην αγκαλιά της Παναγίας, φοράει λευκό, κεντητό χιτώνα και ιμάτιο με χρυσοκοντυλιές με το δεξί χέρι ευλογεί, ενώ με το αριστερό κρατάει κλειστό ειλητάριο. Στο κάτω αριστερό τμήμα της εικόνας σώζεται η ακόλουθη αφιερωματική επιγραφή σε μεγαλογράμματη γραφή «ΔΕΗΣΙ ΤΟΥ ΔΟΥ ΛΟΥ ΤΟΥ Θ(ΕΟΥ) ΦΙΛΗΜΟΝΟΣ ΜΟΝΑΧΟΥ». Ο τύπος αυτός της ένθρονης Παναγίας Βρεφοκρατούσας αποτελεί συμφυρμό του τύπου της Παναγίας Οδηγήτριας και της ένθρονης Παναγίας, που γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση τον 17ο αι. 38. Στην τελευταία εικόνα της μονής Γρηγορίου εικονίζεται ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος όρθιος, ολόσωμος, κατενώπιον (εικ. 18). Ο άγιος φοράει αρχιερατική στολή, κρατάει κλειστό κώδικα Ευαγγελίου, ενώ με το δεξί χέρι ευλογεί. Από εικονογραφική, τεχνοτροπική και τεχνική άποψη οι τρεις εικόνες της μονής Γρηγορίου συνθέτουν σύνολο με καλλιτεχνική ομοιογένεια, το οποίο παρουσιάζει στενή σχέση με το έργο του Θεοφάνη. Αυτό είναι ιδιαίτερα αναγνωρίσιμο στην εικόνα της Παναγίας ένθρονης βρεφοκρατούσας, η οποία φυσιογνωμικά και τεχνοτροπικά εμφανίζει ιδιαίτερη συγγένεια με την εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Παντοκράτορος (εικ. 3) και την εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Σταυρονικήτα, έργο του Θεοφάνη, που χρονολογείται στα 1545/46, ή του γιου του Συμεών 39. Ειδικότερα ο φυσιογνωμικός τύπος της Παναγίας και του Χριστού στην εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας και 37. Τον ίδιο εικονογραφικό τύπο επαναλαμβάνει ο Ανδρέας Ρίτζος στην εικόνα του ένθρονου Χριστού της Μονής Πάτμου και ο γιος του Νικόλαος Ρίτζος στην εικόνα της Δεήσεως με το δωδεκάορτο στο Σεράγεβο (Μ. Χατζηδάκης, Εικόνες της μονής Πάτμου, Αθήνα 1977, εικ. 13 και 202). Πρόσθεσε την εικόνα του ένθρονου Χριστού της μονής Τοπλού Κρήτης, που αποδίδεται στον Ανδρέα Ρίτζο ή στον κύκλο του (Εικόνες κρητικής τέχνης, ό.π. αρ. 140, σ ) και την εικόνα του ένθρονου Χριστού του Μουσείου Καστοριάς (Εικόνες κρητικής τέχνης, ό.π. εικ. 178, σ ). Από τις εικόνες του ίδιου τύπου κατά τον 17ο αι. βλ. την εικόνα του Χριστού ένθρονου (1631) στη Μονή Αρκαδίου, την εικόνα του Χριστού ένθρονου στη μονή Χρυσοπηγής Κρήτης και την εικόνα του Εμ. Τζάνε στο Βυζαντινό Μουσείο (Εικόνες κρητικής τέχνης, ό.π. αρ. 127,131 και 217). 38. Γ. και Μ. Σωτηρίου, Εικόνες της Μονή Σινά, Αθήναι 1956, Ι, εικ. 222 και 232. Μ. Χατζηδάκης, Εικόνες της Πάτμου, Αθήνα 1977, αρ. 10 και 81,120, πίν. 12 και 52,59. Π. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κερκύρας, Αθήναι 1990, εικ. 54,59,330 και Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ. 83. Μονή Σταυρονικήτα, ό.π., σ. 66, εικ. 13. Η Καρακατσάνη την αποδίδει στη δραστηριότητα του γιου τού Θεοφάνη, Συμεών. 112

18 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Εικ. 16. Μονή Γρηγορίου. Παναγία Οδηγήτρια. 113

19 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Εικ. 17. Μονή Γρηγορίου. Παναγία Οδηγήτρια (λεπτομέρεια της εικ. 16). ο τρόπος αποδόσεως του προσώπου παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιότητα με την εικόνα της μονής Παντοκράτορος και της μονής Σταυρονικήτα που αναφέραμε. Ακόμα η πτυχολογία στο πλούσιο μαφόριο με την περίτεχνη διάταξη των πτυχώσεων, που αναδεικνύει τους όγκους στο ύψος των γονάτων, έχει την καταγωγή σε έργα της κρητικής σχολής του δεύτερου μισού του 15ου αι., όπως είναι η εικόνα της Παναγίας Παντανάσσης της Πάτμου 40. Σε εκφραστικό επίπεδο το γαλήνιο ειρηνικό πρόσωπο της Παναγίας και του Χριστού έχει το παράλληλο του στην εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας της μονής Παντοκράτορος (εικ. 3, 4), παρά (f αυτήν της μονής Σταυρονικήτα. Τέλος η εικόνα του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου από φυσιογνωμική και τεχνική άποψη ακολουθεί τύπους και τρόπους στην απόδοση του προσώπου οικείους στη ζωγραφική του Θεοφάνη. Αυτό συνάγεται από τη σύγκριση του αγίου με ανώνυμο άγιο της Τράπεζας της Λαύρας (1535) ή με τον προφήτη Μωϋσή της μονής Σταυρονικήτα (1645/46) 41 και της μονής Μεταμορφώσεως Μετεώρων. Έτσι έχουμε τη γνώμη ότι οι εικόνες αυτές της μονής Γρηγορίου, που προέρχονται από το αντιπροσωπείο της μονής στις Καρυές, μπορούν να προσγραφούν στην καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη και του εργαστηρίου του και χρονικά να συνδεθούν με την εγκατάσταση του στις Καρυές το και κυρίως με τον χρόνο της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας στη μονή Σταυρονικήτα (1545/46), όπου συνεργάζεται και ο γιος του Συμεών. Επίσης η θεματική των εικόνων και οι μικρές διαστάσεις τους, που είναι οι ίδιες και στις τρεις εικόνες, οδηγούν στη σκέψη ότι προέρχονται από το τέμπλο ενός παρεκκλησίου προς τιμήν του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, μια και ο άγιος στον οποίο ήταν αφιερωμένο το παρεκκλήσι, όπως προκύπτει από τη θεματική των εικόνων, ήταν ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Με βάση όσα αναπτύξαμε παραπάνω, έχουμε τη γνώμη ότι αποδείξαμε πειστικά την καλλιτεχνική παρουσία του Θεοφάνη çf ένα άλλο μοναστήρι του Αγίου Όρους, στη μονή Παντοκράτορος. Στο μοναστήρι αυτό η καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη ανιχνεύεται όχι μόνο στην κατασκευή πέντε φορητών εικόνων, από τις οποίες δύο είναι δεσποτικές, αλλά και στη διακόσμηση ενός παρεκκλησίου, από την οποία σήμερα σώζονται μόνο σπαράγματα στη μονή και στο μουσείο Hermitage της Πετρούπολης. Η υψηλή καλλιτεχνική ποιότητα των εικόνων του Χριστού Παντοκράτορος, της Παναγίας Οδηγήτριας και της Μεταμορφώσεως (εικ. 1,3,5) της μονής Παντοκράτορος μας οδηγούν στο να τις θεωρήσουμε έργα της ωριμότητας του Θεοφάνη και να τις συνδέσουμε με την εποχή της καλλιτεχνικής του δραστηριότητας στη μονή Μεγίστης Λαύρας. Αντίθετα η δεύτερη εικόνα της Μεταμορφώσεως (εικ. 8) και η εικόνα της Βαπτίσεως (εικ. 11) αποτελούν έργα που συνάπτονται με την καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεοφάνη και του γιου του Συμεών στη μονή 40. Χατζηδάκης, Πάτμος, ό.π., 61, πιν Chatzidakis, «Théophane», ό.π. εικ. 26 και 91. Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π. εικ. 30 (Προφήτης Μωϋσής). 42. Για την εγκατάσταση του Θεοφάνη στις Καρυές βλ. Chatzidakis, «Théophane», ό.π., σ. 313 και Χατζηδάκης, Θεοφάνης, ό.π., σ

20 ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΙΣ ΜΟΝΕΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ h 1 JGS Εικ. 18. Μονή Γρηγορίου. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. 115

21 ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Σταυρονικήχα (1545/46). Διαπιστώσαμε ακόμη ότι στον Θεοφάνη και το εργαστήριο του οφείλεται η κατασκευή των εικόνων του τέμπλου ενός παρεκκλησίου της μονής Γρηγορίου στις Καρυές προς τιμήν του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Η προέλευση των εικόνων αυτών της μονής Γρηγορίου από τις Καρυές και η καλλιτεχνική συνάφεια αυτών με τις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου της μονής Σταυρονικήτα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η παραγωγή αυτών συνδέεται χρονικά με την εγκατάσταση του Θεοφάνη στις Καρυές το 1543 και τη δραστηριότητα του στη μονή Σταυρονικήτα (1545/46), όπου συνεργάζεται και ο γιος του Συμεών. Τέλος, στις εικόνες της Παναγίας και του Χριστού της μονής Παντοκράτορος, διαπιστώσαμε ότι η τεχνική αποδόσεως του προσώπου, πέρα από τη στενή τυπολογική συγγένεια, ταυτίζεται μ' αυτήν των εικόνων της Παναγίας και του Χριστού ως Μεγάλου αρχιερέως της μονής Γωνιάς Κισσάμου, έργα που χρονολογούνται στο δεύ- J. he study brings to our notice the presence of the great painter of the Cretan School, Theophanes the Cretan, in two other monastic foundations on Athos, the Pantocrator Monastery and the Gregoriou Monastery, thus broadening the picture of his artistic activity on the Holy Mount. Specifically, we believe that in the Pantocrator Monastery two despotic icons on the iconostasis of the katholikon, of Christ Pantocrator (fig. 1) and of the Virgin Hodegetria (fig. 3), as well as three icons kept in the icon sacristy, two of the Transfiguration (fig. 5, 8) and one of the Baptism (fig. 11), are works of Theophanes. A fragment of wall-painting with the figure of Ezekiel (fig. 12,13) and another fragment (fig. 14), now in the Hermitage Museum, Saint Petersburg but coming from the Pantocrator Monastery, are also attributed to the artistic activity of Theophanes there. On account of their high quality, the icons of Christ Pantocrator, the Virgin Hodegetria and one of the Transfiguτερο μισό του 15ου αι. και αποδίδονται, όχι πειστικά, στον κύκλο του Α. Ρίτζου 43. Η σχέση αυτή ανάμεσα στις εικόνες της μονής Παντοκράτορος και στις εικόνες της μονής Γωνιάς μπορεί κατά τη γνώμη μας να οφείλεται σε δύο λόγους: Ή οι εικόνες της μονής Γωνιάς είναι πρώιμα έργα του Θεοφάνη, που έγιναν στην Κρήτη πριν από το 1527, χρόνο που εργάζεται στη διακόσμηση του καθολικού της μονής του Αγίου Νικολάου του Ανάπαυσα στα Μετέωρα, ή οι εικόνες αυτές εντάσσονται πράγματι στον κύκλο έργων του Α. Ρίτζου, οπότε η καλλιτεχνική συνάφεια των εικόνων του Θεοφάνη της μονής Παντοκράτορος με τις εικόνες της μονής Γωνιάς συνδέεται με μαθητεία του Θεοφάνη στο εργαστήριο του Α. Ρίτζου. Το θέμα όμως αυτό μένει ανοικτό για έρευνα. 43. Εικόνες της κρητικής τέχνης, ό.π. εικ , σ Euthymios N. Tsigaridas UNKNOWN ICONS AND WALL-PAINTINGS BY THEOPHANES THE CRETAN IN THE PANTOCRATOR MONASTERY AND THE GREGORIOU MONASTERY ON MOUNT ATHOS ration in the Pantocrator Monastery are considered works of Theophanes's prime and associated with the period of his activity in the Great Lavra Monastery (1535). On the contrary, the second icon of the Transfiguration (fig. 8) and that of the Baptism (fig. 11) are probably later, associated with the artistic activity of Theophanes and his son Symeon in the Stavroniketa Monastery (1545/46). Three icons located in the Gregoriou Monastery, of Christ enthroned (fig. 15), the Virgin enthroned (fig. 16, 17) and Saint John Chrysostom (fig. 18), are linked with the activity of Theophanes and his workshop on Mount Athos in the period 1543/46. Their provenance from Karyes and their artistic affinity with the despotic icons on the iconostasis in the Stavroniketa Monastery link their production with Theophanes's settlement in the Athonite capital, in 1543, and his activity in the Stavroniketa Monastery (1545/46). 116

Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος

Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος Άγνωστο επιστύλιο του Θεοφάνη του Κρητός στη μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 16 (1991-1992), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar (1896-1990) Σελ. 185-208 ΑΘΗΝΑ 1992 Ε. Ν.

Διαβάστε περισσότερα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα

Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Άγνωστο έργο του Θεοφάνη του Κρητός στα Μετέωρα Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 357-364 ΑΘΗΝΑ 2001 Ε.Ν. Τσιγαρίδας ΑΓΝΩΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΘΕΟΦΑΝΗ ΤΟΥ ΚΡΗΤΟΣ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ο σκευοφυλάκειο της μονής Βαρλαάμ

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου

Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Δύο εικόνες της πρώιμης κρητικής σχολής στην μονή Βατοπαιδίου Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 297-304 ΑΘΗΝΑ 2006 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΔΥΟ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΝΗ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου

Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και. Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Εύη Σαμπανίκου Επίκουρος Καθηγήτρια Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ Η παράσταση της Σταύρωσης στη Μονή Αγίου Νικολάου Μετσόβου Η καταγωγή και εξέλιξη του εικονογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων

Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Πρώιμη κρητική εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην μονή Ιβήρων Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΗ' (2007) Σελ. 193-202 ΑΘΗΝΑ 2007 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΠΡΩΙΜΗ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ*

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ* Ή Μονή Παντοκράτορος1, έβδομη στην ίεραρχική τάξη των Άγιορείτικων μονών, βρίσκεται στη ΒΑ πλευρά τής χερσονήσου τοϋ Άθω (πίν. 1 α). Κτισμένη

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις

Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Η εικόνα του Νικολάου Ρίτζου στο Σεράγεβο. Εικονογραφικές παρατηρήσεις Παναγιώτης ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 207-226 ΑΘΗΝΑ 2005 Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΙΤΖΟΥ ΣΤΟ ΣΕΡΑΓΕΒΟ.

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα

Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα Εικόνα του Χριστού Παντοδύναμου στη μονή Κουτλουμουσίου και η τάση επιστροφής στα πρότυπα της ζωγραφικής του Πρωτάτου κατά τον 16ο αιώνα Νικόλαος ΣΙΩΜΚΟΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΘ' (2008) Σελ. 139-150 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη:

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη: ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ EΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 5. 11. 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ, ΕΚΘΕΣΕΩΝ & ΕΚΠ/ΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ Στην πόλη της Έδεσσας, δίπλα στο μητροπολιτικό μέγαρο, σώζεται, με πολλές μεταγενέστερες επεμβάσεις, που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ο παλιός

Διαβάστε περισσότερα

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους

Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΘ' (2008) Σελ. 151-158 ΑΘΗΝΑ 2008 Ε. Ν. Τσιγαρίδας ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΩΣΕΩΣ ΣΤΗ ΜΟΝΗ ΜΕΓΙΣΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου

Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Κρητικό τρίπτυχο με σκηνές Δωδεκαόρτου Γιώργος ΚΑΚΑΒΑΣ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 153-166 ΑΘΗΝΑ 2001 Γιώργος Κακαβάς ΚΡΗΤΙΚΟ ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΜΕ ΣΚΗΝΕΣ ΔΩΔΕΚΑΟΡΤΟΥ 2-ι ί ιδιωτική συλλογή της Αθήνας ανήκει ένα τρίπτυχο

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1

ΣΤΟΧΟΙ: Εισηγητής :Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος ΠΕ1 ΣΤΟΧΟΙ: 1. Σπουδή στα χαρακτηριστικά των δύο τεχνοτροπιών. 2. Προβολή αντιπροσωπευτικών έργων των δύο σχολών. 3. Εστίαση στο Πρωτάτο αγίου Όρους και στη Μονή Σταυρονικήτα. 4. Εστίαση στον Άγιο Νικόλαο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 45, 2006 Η ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΙΒΟΛΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 15Ο ΑΙΩΝΑ ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ Νανώ 10.12681/dchae.489 Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς

Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς Φορητή εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος στο Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 111-116 ΑΘΗΝΑ 2005 Ε.Ν. Τσιγαρίδας ΦΟΡΗΤΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 44, 2005 Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΡΙΤΖΟΥ ΣΤΟ ΣΕΡΑΓΕΒΟ. ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Παναγιώτης Ακαδημία Αθηνών Κέντρο Έρευνας της Βυζαντινής και

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ *

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * ΕΥΘΥΜΙΟΣ Ν. ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ * Αντικείμενο της παρούσης μελέτης είναι μια σειρά δεκαέξι ανυπόγραφων φορητών εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα

Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Εικόνες από το αρχικό τέμπλο του ναού της Υπαπαντής στη Θεσσαλονίκη. Ανασύνθεση ενός συνόλου του 16ου αιώνα Νικόλαος ΣΙΩΜΚΟΣ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 321-334 ΑΘΗΝΑ 2006 Νικόλαος Δ. Σιώμκος ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα

Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Εικόνα Παναγίας Γλυκοφιλούσας του 18ου αιώνα στη Βέροια. Μετάπλαση του θέματος μιας βυζαντινής εικόνας του 14ου αιώνα Χρυσάνθη ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΙΟΥΜΗ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 381-388 ΑΘΗΝΑ 2005 Χρυσάνθη Μαυροπούλου-Τσιούμη

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76)

Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Εικόνα Παναγίας Ελεούσας από την Καστοριά (πίν. 75-76) Ευθύμιος ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Δελτίον XAE 10 (1980-1981), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Ανδρέα Γρηγ. Ξυγγόπουλου (1891-1979) Σελ. 273-288 ΑΘΗΝΑ 1981 ΕΙΚΟΝΑ ΠΑΝΑΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος

Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος Παρατηρήσεις σε δύο αμφιπρόσωπες εικόνες της μονής Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος Μυρτάλη ΑΧΕΙΜΑΣΤΟΥ-ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Δελτίον XAE 20 (1998), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Δημητρίου Ι. Πάλλα (1907-1995) Σελ. 309-316

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων»

Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Δύο εικόνες του 18ου αιώνα στη συλλογή Αιανής Κοζάνης. Συμβολή στο έργο του ζωγράφου Πάνου ή Παναγιώτη «εξ Ιωαννίνων» Αγαθονίκη ΤΣΙΛΙΠΑΚΟΥ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 365-384 ΑΘΗΝΑ 2001 Αγαθονίκη Δ. Τσιλιπάκου

Διαβάστε περισσότερα

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο

Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μια μεταβυζαντινή εικόνα με παράσταση του αγίου Δημητρίου στο Βυζαντινό Μουσείο Μαίρη ΑΣΠΡΑ-ΒΑΡΔΑΒΑΚΗ Δελτίον XAE 13 (1985-1986), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Μαρίνου Καλλιγά (1906-1985) Σελ. 113-124 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις σε μια εικόνα Βρεφοκρατούσας της Μονής Βατοπεδίου (πίν. 82-83)

Σημειώσεις σε μια εικόνα Βρεφοκρατούσας της Μονής Βατοπεδίου (πίν. 82-83) Σημειώσεις σε μια εικόνα Βρεφοκρατούσας της Μονής Βατοπεδίου (πίν. 82-83) Αγάπη ΒΑΣΙΛΑΚΗ-ΚΑΡΑΚΑΤΣΑΝΗ Δελτίον XAE 5 (1969), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Δημητρίου Ευαγγελίδη (1888-1959) Σελ. 200-206 ΑΘΗΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (μάθημα κατεύθυνσης) Τι είναι η δομή και η σύνθεση ενός εικαστικού έργου. Είναι η οργάνωση όλων των στοιχείων ενός έργου σε ένα ενιαίο σύνολο με στόχο να εκφράσουν κάποια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε στο Βυζαντινό Μουσείο

Εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε στο Βυζαντινό Μουσείο Εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε στο Βυζαντινό Μουσείο Ανδρομάχη ΚΑΤΣΕΛΑΚΗ Δελτίον XAE 18 (1995), Περίοδος Δ' Σελ. 129-138 ΑΘΗΝΑ 1995 Ανδρομάχη Κατσελάκη ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΤΖΑΝΕ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΜΟΥΣΕΙΟ* Xi.

Διαβάστε περισσότερα

Στρατή (1998). Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση. Μακεδονικά, 31, 323-344.

Στρατή (1998). Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση. Μακεδονικά, 31, 323-344. Μακεδονικά Τομ. 31, 1998 Εικόνες από το εκκλησιαστικό μουσείο των Σερρών: πρώτη παρουσίαση Στρατή Αγγελική 10.12681/makedonika.132 Copyright 1998 ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ To cite this article: Στρατή (1998). Εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας Τομ. 47, 2008 Φορητή εικόνα της Σταυρώσεως στη μονή Μεγίστης Λαύρας Αγίου Όρους ΤΣΙΓΑΡΙΔΑΣ Ευθύμιος 10.12681/dchae.616 Copyright 2008 To cite this article:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1 Για την ιστορία της μονής βλ. κυρίως ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΗΜΕ 1928, σ. 301 κ.ε., ΟΡΛΑΝΔΟΣ, ΑΒΜΕ. 2 Βλ. παρακάτω σ. 44 47. ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Μονή της Μυρτιάς (εικ. 24), στο 23 ο περίπου χιλιόμετρο του δρόμου που οδηγεί από το Αγρίνιο στο Θέρμο, κοντά στη λίμνη Τριχωνίδα, είναι η παλαιότερη σε λειτουργία μονή στην Αιτωλία 1. Παράλληλα,

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΚΟΤΤΛΟΤΜΟΤΣΙΟΤ ΣΤΗΝ ΙΜΒΡΟ: ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ1

ΤΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΚΟΤΤΛΟΤΜΟΤΣΙΟΤ ΣΤΗΝ ΙΜΒΡΟ: ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ1 ΕΥΓΕΝΙΑ ΧΑΛΚΙΑ ΤΟ ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΚΟΤΤΛΟΤΜΟΤΣΙΟΤ ΣΤΗΝ ΙΜΒΡΟ: ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ1 Στον τόμο των Εγγράφων τής Μονής Κουτλουμουσίου που δημοσίευσε ό P. Lemerle, περιλαμβάνονται δύο πατριαρχικά σιγιλλιώδη γράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ

ΦΟΡΗΤΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ ΦΡΗΤΕΣ ΕΙΚΝΕΣ ΤΥ ΔΙΝΥΣΙΥ ΤΥ ΕΚ ΦΥΡΝΑ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΚΑΙ ΤΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΥ ΤΥ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ Αντικείμενο της παρούσης μελέτης είναι μια σειρά δεκαέξι ανυπόγραφων φορητών εικόνων του Διονυσίου του εκ Φουρνά και του

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι.

Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι. Τοιχογραφίες στις Καρυές του Αγίου Όρους από το 15ο έως τις αρχές του 19ου αι. Κωνσταντίνος ΒΑΦΕΙΑΔΗΣ Τόμος ΚΕ (2004) Σελ. 37-56 ΑΘΗΝΑ 2004 Κωνσταντίνος Μ. Βαφειάδης ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα της Παναγίας «Ελεούσας» στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή συλλογή Χανίων

Εικόνα της Παναγίας «Ελεούσας» στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή συλλογή Χανίων Εικόνα της Παναγίας «Ελεούσας» στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή συλλογή Χανίων Τζένη ΑΛΜΠΑΝΗ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 271-282 ΑΘΗΝΑ 2006 Τζένη Αλμπάνη ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΠΑΣ «ΕΛΕΟΥΣΑΣ» ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι

Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Ο ζωγραφικός διάκοσμος του Αγίου Αθανασίου Κουστοχωρίου Ημαθίας και η σχέση του με το καστοριανό εργαστήρι Φλώρα ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗ Τόμος ΚΔ' (2003) Σελ. 257-266 ΑΘΗΝΑ 2003 Φλώρα Καραγιάννη Ο ΖΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΔΙΑΚΟΣΜΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια

Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια Εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου των όψιμων παλαιολόγειων χρόνων στην Αστυπάλαια Μαρία ΣΙΓΑΛΑ Τόμος ΚΖ (2006) Σελ. 259-270 ΑΘΗΝΑ 2006 Μαρία Ζ. Σιγάλα ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΗΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΤΩΝ ΟΨΙΜΩΝ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα

Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα Εργαλείο Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης για παιδιά µε Αυτισµό στο Γνωστικό τοµέα Οπτική αντίληψη Ακουστική αντίληψη Γνωστικός - εκτελεστικός τοµέας Γνωστικός - εκφραστικός τοµέας Μίµηση Οπτική µνήµη Λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

Οι εικόνες του ζωγράφου Δανιήλ στην Άθυτο Χαλκιδικής και άλλα έργα του στο Άγιον Όρος και στα Άγραφα. Σχόλια και παρατηρήσεις

Οι εικόνες του ζωγράφου Δανιήλ στην Άθυτο Χαλκιδικής και άλλα έργα του στο Άγιον Όρος και στα Άγραφα. Σχόλια και παρατηρήσεις Οι εικόνες του ζωγράφου Δανιήλ στην Άθυτο Χαλκιδικής και άλλα έργα του στο Άγιον Όρος και στα Άγραφα. Σχόλια και παρατηρήσεις Αγγελική ΣΤΡΑΤΗ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΗ' (2007) Σελ. 247-256 ΑΘΗΝΑ 2007 Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση. Εικόνες Μηνά εκ Μυριανθούσης και χειρόγραφα από τον Πεδουλά. (15ος & 17ος αιώνας)

Έκθεση. Εικόνες Μηνά εκ Μυριανθούσης και χειρόγραφα από τον Πεδουλά. (15ος & 17ος αιώνας) Έκθεση Εικόνες Μηνά εκ Μυριανθούσης και χειρόγραφα από τον Πεδουλά (15ος & 17ος αιώνας) Συνδιοργανωτές: Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, Ιερά Μητρόπολις Μόρφου Συμμετέχοντες: Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Ιερά Μονή Παναγίας Εύρου Ναός Παναγίας Κοσµοσώτηρας

Διαβάστε περισσότερα

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης

Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης Η μελέτη των εικόνων με υπογραφή του Εμμανουήλ Λαμπάρδου στο Μουσείο Μπενάκη με τη συμβολή της τεχνικής εξέτασης Αναστασία ΔΡΑΝΔΑΚΗ, Λένα ΒΡΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Αλεξάνδρα ΚΑΛΛΙΓΑ Περίοδος Δ', Τόμος ΚΑ' (2000) Σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Ξεκινώντας από τον 14ο αιώνα και φτάνοντας μέχρι τα

Ξεκινώντας από τον 14ο αιώνα και φτάνοντας μέχρι τα Η απεικονιση τησ παναγιασ στη βενετοκρατουμενη κρητη του 15ΟΥ αιωνα Σταυρούλα Κορακή Αρχαιολόγος Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, το σημαντικότερο καλλιτεχνικό κέντρο είναι η Κρήτη, η οποία για τρεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

434 Βιβλιοκρισίαι (Κωνστ. Βακαλόπουλου, Οικονομική λειτουργία κ.λ.)

434 Βιβλιοκρισίαι (Κωνστ. Βακαλόπουλου, Οικονομική λειτουργία κ.λ.) 434 Βιβλιοκρισίαι (Κωνστ. Βακαλόπουλου, Οικονομική λειτουργία κ.λ.) Οί έπιφυλάξεις πού θά ήταν δυνατό νά διατυπωθούν συνέχονται κυρίως μέ τήν έπισήμανση άβλεψιών, συχνά τυπογραφικών (αδυναμία περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ποια η θέση του Ιερού στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου; Πώς ένας αρχιτέκτονας προσεγγίζει τον Ιερό χώρο σήμερα; Φοιτήτρια : Δήμητρα Θεοχάρη Υπεύθυνος Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των Στέλιος Μιχαήλ Ε.Ε.Κ.Κ. 8 Δεκεμβρίου 2010 Εισαγωγή στο Χρώμα Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των χρωμάτων. Το φως ως στοιχείο που ειδικεύει και τροποποιεί το χρώμα. Θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ*

ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΝΟΤΟΠΙ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ* Οι έρευνες που έγιναν, κυρίως κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, στη ζωγραφική τόσο του νεότερου

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχογραφίες στη Μονή της Αγίας Αικατερίνας στο Σινά (πίν. 71-84)

Τοιχογραφίες στη Μονή της Αγίας Αικατερίνας στο Σινά (πίν. 71-84) Τοιχογραφίες στη Μονή της Αγίας Αικατερίνας στο Σινά (πίν. 71-84) Μανόλης ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ Δελτίον XAE 6 (1970-1972), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Παναγιώτη Μιχελή (1903-1969) Σελ. 205-232 ΑΘΗΝΑ 1972 ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΊΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

Μακεδονικά. Τομ. 31, 1998

Μακεδονικά. Τομ. 31, 1998 Μακεδονικά Τομ. 31, 1998 Οι παλαιότερες φάσεις τοιχογράφησης της Παναγίας συνοικίας Μουζεβίκη στην Καστοριά και η εξέλιξη της τοπικής εικονογραφικής παράδοσης Παϊσίδου Μελίνα 11η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Δύο αμφιπρόσωπες εικόνες του Χριστού και της Παναγίας στη Ρόδο

Δύο αμφιπρόσωπες εικόνες του Χριστού και της Παναγίας στη Ρόδο Δύο αμφιπρόσωπες εικόνες του Χριστού και της Παναγίας στη Ρόδο Μυρτάλη ΑΧΕΙΜΑΣΤΟΥ-ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Περίοδος Δ', Τόμος Λ' (2009) Σελ. 199-214 ΑΘΗΝΑ 2009 Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου ΔΥΟ ΑΜΦΙΠΡΟΣΩΠΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου 1. Ζώρας Γ. Θ. Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ 2 7 46 1948 Ελληνικά 2. Τωμαδάκης Ν. Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού 3. Σπανάκης Στ. Κανονισμός της

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες του 15ου αιώνα στη Ζάκυνθο

Εικόνες του 15ου αιώνα στη Ζάκυνθο Εικόνες του 15ου αιώνα στη Ζάκυνθο Μυρτώ ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ-ΒΕΡΡΑ Τόμος ΚΒ' (2001) Σελ. 115-128 ΑΘΗΝΑ 2001 Μυρτώ Γεωργοπούλου-Βέρρα ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ Χ~1 έκθεση «Από την πραγματικότητα της φωτογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ. Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013

ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ. Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013 ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ ΟΡΘΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΣΗΜΑΤΟΣ Απόφαση με αριθμό: ΕΞ 4824/2013 Σύμφωνα με : α) Τις διατάξεις των άρθρων 123, 124, 135, 136 και 139 του Νόμου του Ν. 4072/2012

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Νομικός. Ένας κρητικός ζωγράφος του 17ου αιώνα

Γεώργιος Νομικός. Ένας κρητικός ζωγράφος του 17ου αιώνα Γεώργιος Νομικός. Ένας κρητικός ζωγράφος του 17ου αιώνα Βαρβάρα ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Αγλαΐα ΤΣΙΑΡΑ Τόμος ΚΓ' (2002) Σελ. 205-224 ΑΘΗΝΑ 2002 Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου - Αγλαΐα Λ. Τσιάρα ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΝΟΜΙΚΟΣ. ΕΝΑΣ ΚΡΗΤΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα