Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη"

Transcript

1 1 Μεταψυχολογία και νευροεπιστήµες. Μιά άποψη Βασίλης Καψαµπέλης Ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, µέλος της Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Παρισιού Η ανάγνωση κειµένων τόσων πλούσιων όσο τά άρθρα τού Ιάκωβου Κλεώπα και της Έλσας Σµίτ-Κιτσίκη προκαλεί έντονη διανοητική διακίνηση, ιδιαίτερα στούς αναλυτές πού ενδιαφέρονται γιά την ανάπτυξη της µεταψυχολογίας. Ο Ιάκωβος Κλεώπας προτείνει µιά τολµηρή σύνθεση, η οποία χρησιµοποιεί µιά εννοιολογική κατηγορία πού προέρχεται από ένα διαφορετικό πεδίο εµπειρίας (την έννοια της µεταβατικότητας) γιά να καταλήξει σε µιά καινούργια διατύπωση τού µεταψυχολογικού µονισµού. Η Έλσα Σµίτ-Κιτσίκη διατυπώνει την υπόθεση ότι η στοιχειοθεσία σχέσεων ανάµεσα στην µεταψυχολογία και ορισµένες άλλες επιστήµες αποτελεί βασικά διάβηµα αναλογικού τύπου, τού οποίου είναι χρήσιµο να συζητηθεί η επιστηµολογική θεµελίωση. Χωρίς να έχει την αξίωση να αναπτύξει επιχειρηµατολογία τόσο ολοκληρωµένη όσο των δύο αυτών άρθρων, το παρόν κείµενο εκθέτει συνοπτικά, και µε τρόπο ασφαλώς τόσο υποκειµενικό όσο και αµφισβητήσιµο, ένα τρόπο κατανόησης της φροϋδικής µεταψυχολογίας, και πιό ειδικά του φροϋδικού διαβήµατος σε σχέση µε τις νευροεπιστήµες της εποχής του. Οι σκέψεις αυτές, πού βρίσκονται σε άµεση σχέση µε την ανάγνωση των δύο αυτών άρθρων, θα µπορούσαν να συµβάλλουν στην απάντηση στα εξής δύο ερωτήµατα : πώς καταλαβαίνει ο Φρόυντ την αντίθεση µονισµού δυϊσµού ; Και τι θέση παίρνει στο ζήτηµα των «συµβολών» και τού «διαλόγου» ανάµεσα σε ψυχανάλυση και νευροεπιστήµες ; Χρειάζεται ίσως να υπενθυµίσουµε κατ`αρχήν µερικά θεµελειώδη στοιχεία. Ο Φρόυντ ορίζει ένα «πεδίο γνώσεων» : τον ψυχισµό. Την εποχή κατά την οποία πραγµατοποιεί τις πρώτες του ψυχολογικές διερευνήσεις, το πεδίο αυτό αρχίζει µόλις να αναδύεται σαν αυτόνοµο, αποσπώµενο προοδευτικά από την φιλοσοφία. Ας θυµίσουµε εδώ ότι, ενώ η φιλοσοφία υπάρχει σαν όρος, και σαν ερευνητική δραστηριότητα, ήδη από την ελληνική αρχαιότητα, η έννοια της ψυχολογίας εµφανίζεται µόλις περί τα τέλη τού 16 ου αιώνα, και µόνο κατά την διάρκεια τού 19 ου αιώνα αποκτά σταδιακά επιστηµονική υπόσταση. Ο Φρόυντ

2 ενδιαφέρεται για το πεδίο αυτό, αλλά βρίσκεται σε ένα δίληµµα, οι δύο όροι τού οποίου τού φαίνονται εξίσου ανεπαρκείς. Από τη µιά µεριά, υπάρχει πάντα η ψυχολογία σαν κλάδος της φιλοσοφίας. Αυτός ο τρόπος πρακτικής της θεωρίας της ψυχολογίας δεν το ενδιαφέρει, και άλλωστε δεν συνάδει µε το πνεύµα της εποχής, δεν είναι «µοντέρνος» : ο 19 ος αιώνας χαρακτηρίζεται ακριβώς από τον διαχωρισµό ανάµεσα σε ψυχολογία και φιλοσοφία. Λίγο πρίν απο τον Φρόυντ, άλλοι ερευνητές, των οποίων γνωρίζει το έργο, και πού είχαν αρχική παιδεία φιλοσοφική, είχαν ήδη αποφασίσει να µην χρησιµοποιήσουν τα παραδοσιακά αντικείµενα και εργαλεία της φιλοσοφίας γιά να µελετήσουν τον ψυχισµό. Αυτό κάνει, γιά παράδειγµα, ο Pierre Janet, πού αποφασίζει συνειδητά να στρέψει το ενδιαφέρον του πρός τούς «αυτοµατισµούς», δηλαδή πρός µιά ψυχονοητική δραστηριότητα πού η φιλοσοφία την βλέπει σαν υποδεέστερη, επειδή θεωρεί ότι έχει περισσότερη σχέση µε την φυσιολογία και τη θεωρία των αντανακλαστικών παρά µε τον ειδικά ανθρώπινο ψυχισµό. Η «ανακάλυψη τού ασυνείδητου» οφείλει πολλά σ`αυτό τον διαχωρισµό της ψυχολογίας από την φιλοσοφία : το νέο πεδίο γνώσεων αναδύεται ακριβώς επειδή οι ερευνητές της εποχής δέχονται την υπόθεση ότι ένα σηµαντικό µέρος τού ψυχισµού δεν µπορεί νά γίνει γνωστό µε τα θεωρητικά και πρακτικά µέσα πού παρέχει η συνείδηση. Από την άλλη µεριά, ο Φρόυντ έχει αρχική παιδεία νευροφυσιολόγου. Κατά συνέπεια, δεν διανοείται ότι οι ψυχικές οντότητες µπορούν να υπάρξουν έξω από τις διακινήσεις της ζωντανής ύλης, και ειδικότερα της νευρικής ύλης κατά τον ίδιο τρόπο δεν διανοείται ότι οι ψυχικές οντότητες µπορεί να είναι ανεξάρτητες από τούς µεγάλους βιολογικούς νόµους πού διέπουν το ανθρώπινο είδος σαν θηλαστικό. Αλλά, όπως και η φιλοσοφία δεν τού φαίνεται κατάλληλη γιά την µελέτη τού ψυχικού αντικειµένου, παροµοίως θεωρεί ότι θα ήταν πολύ αφελές να φαντάζεται κανείς πώς υπάρχει κάποια αµφιµονοσήµαντη αντιστοιχία ανάµεσα σε εγκεφαλικές δοµές ή λειτουργίες και τον ένα ή τον άλλο ψυχικό τόπο ή δραστηριότητα. Αξίζει να σηµειωθεί εδώ ότι ένα µέρος τού προ-ψυχαναλυτικού του έργου, γύρω από της αφασίες, επιχειρηµατολογεί ακριβώς το ίδιο σηµείο, ότι δηλαδή οι εγκεφαλικές εντοπίσεις παρουσιάζουν σχετικά περιορισµένο ενδιαφέρον, δεν δίνουν παρά µιά µάλλον χονδροειδή εικόνα των διαταραχών τού λόγου, και ότι η ικανοποιητική περιγραφή των κλινικών ενδηλώσεων των αφασιών απαιτεί πιό πολύπλοκα και «συνδυαστικά» µοντέλα. Ακριβώς γιά να λύσει αυτό το δίληµµα ανάµεσα σε φιλοσοφία και νευροεπιστήµες (ο όρος είναι πρόσφατος, αλλά οι σχετικές δραστηριότητες εµφανίζονται περίπου εκείνη την εποχή, κατά το δεύτερο ήµισυ τού 19 ου αιώνα), ο Φρόυντ ξεκινά ρίχνοντας τις βάσεις µιάς «επιστηµονικής ψυχολογίας» ή «µεταψυχολογίας». Στις διατυπώσεις αυτές, το «µετα-» αντιστοιχεί στο «επιστηµονική», και έρχεται να κολάσει και να διευκρινίσει τον όρο 2

3 «ψυχολογία» : δηλώνει ότι η καινούργια θεωρία συνεχίζει να αποτελεί ψυχολογία, αλλά διαχωρίζεται από την παραδοσιακή ψυχολογία σαν κλάδο της φιλοσοφίας, επειδή ακριβώς έχει την φιλοδοξία να ενταχθεί στον χώρο των επιστηµών. Ας εξετάσουµε µε ποιούς τρόπους πραγµατοποιεί ο Φρόυντ στο αρχικό του δίληµµα. Από τη µιά, και στο βαθµό πού σκοπός του παραµένει η οικοδόµηση µιάς ψυχολογίας, ένα µεγάλο µέρος τού έργου του περιγράφει πράγµατι ψυχολογικούς µηχανισµούς ή, γιά την ακρίβεια, περιγράφει διάφορους µηχανισµούς µε όρους ψυχολογικούς. Ο Φρόυντ δεν πιστεύει ότι είναι επιστηµονικά προβλέψιµο, ή επιστηµολογικά δυνατό, να υποκατασταθεί πλήρως η ψυχολογία η περιγραφή των ψυχικών φαινοµένων από την µελέτη των λειτουργιών του εγκεφάλου, και γενικότερα τού σώµατος. Μοιάζει να θεωρεί ότι είναι αδύνατον η νευροβιολογική µελέτη τού ανθρώπινου οργανισµού, όσο λεπτοµερής και προχωρηµένη κι άν είναι, κι όποια κι αν είναι η έκταση των ανακαλύψεών της, να µπορέσει να αποδώσει µε τρόπο ικανοποιητικό όλες τις ψυχικές οντότητες (φαινόµενα και µηχανισµούς) πού εµφανίζονται στο πεδίο της ψυχολογίας. Όποιες και να είναι οι εξελίξεις, µοιάζει να λέει, θα χρειαζόµαστε πάντα µιά «ψυχολογία» γιά την µελέτη τού πεδίου γνώσεων πού ονοµάζεται ψυχισµός. Άς παρατηρήσουµε εδώ ότι η ιδέα αυτή παραµένει αξιοσηµείωτα έγκυρη ένα αιώνα αργότερα : τόσο έγκυρη, ώστε ο «νευρωνικός άνθρωπος» της δεκαετίας τού 1990 τελικά ζήτησε την συµβολή τού ανθρώπου της ψυχολογίας, εν προκειµένω τού «γνωσιακού ανθρώπου» (homme cognitif), γιά να προχωρήσει στις έρευνές του, και µάλιστα δέχθηκε και να µοιραστεί µαζί της την γενική ονοµασία τού πεδίου του : οι νευροεπιστήµες έγιναν «νευρογνωσιακές επιστήµες». Αλλά, από την άλλη µεριά, η ψυχολογία αυτή πρέπει να είναι «επιστηµονική», δηλαδή πρέπει να λάβει υπόψη της την νευρωνική, και γενικότερα την βιολογική οργάνωση τού ανθρώπινου όντος. Τί ακριβώς σηµαίνει, «να λάβει υπόψη της» ; Εδω είναι πού αναµετράµε όλη την πρωτοτυπία τού φροϋδικού έργου. Έγκειται στο εξής. Θα πρέπει να πάµε να βρούµε, λέει ο Φρόυντ, σε πεδία γνώσεων άλλα έξω από την ψυχολογία (στην βιολογία των θηλαστικών, στην λειτουργική οργάνωση τού κεντρικού νευρικού συστήµατος...), µερικές µεγάλες αρχές, αναµφισβήτητες, θεµελειώδεις από την άποψη της οργάνωσης και της λειτουργίας τού ζώντος, και να τις εισαγάγουµε (υπό την έννοια τού «κάνω εισαγωγή», import) στην ψυχολογία, βρίσκοντάς τους το κατάλληλο σύστηµα «εκπροσώπησης», «αντιπροσωπίας». Το σηµείο αυτό απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. εν πρόκειται, νοµίζω, γιά «αναλογικό διάβηµα» : ο Φρουντ δεν γυρεύει κάποια «αναλογία» ανάµεσα στο τάδε βιολογικό φαινόµενο και την δείνα ψυχική εκδήλωση. Η «εκπροσώπηση» πρέπει να γίνει αντιληπτή υπό την κυριολεκτική έννοια τού ορου, υπό την έννοια µιάς οντότητας (όρου, 3

4 φαινοµένου, µηχανισµού...) πού αντιπροσωπεύει µιά άλλη οντότητα. Ο Φρόυντ δίστασε στις διατυπώσεις αυτής της εκπροσώπησης : άλλοτε είναι η «ενόρµηση» πού εκπροσωπεί την βιολογική ώση στο χώρο τού ψυχισµού, άλλοτε είναι η ασυνείδητη παράσταση πού εκπροσωπεί την ενόρµηση. Αλλά σε όλες τις περιπτώσεις, οι µεταξύ τους σχέσεις είναι σχέσεις «αντιπροσωπίας» : µε ποιό τρόπο µιά οντότητα (βιολογικό φαινόµενο, αλλά και τραυµατισµός, εξωτερικός παράγοντας...) εκπροσωπείται στο χώρο τού ψυχισµού, ώστε να µπορέσει να γίνει αντικείµενο τού ειδικού έργου, της επεξεργασίας, πού χαρακτηρίζει αυτό το «σύστηµα» τού οργανισµού πού ονοµάζεται «ψυχικό όργανο» ; Έχουµε πολλά παραδείγµατα αυτών των «εισαγωγών» τού Φρόυντ µε προέλευση τις νευροεπιστήµες της εποχής του, και µε σκοπό η εκπροσώπησή τους στην ψυχολογια του να οδηγήσει στην θεµελίωση µιάς µεταψυχολογίας. Γιά παραδειγµα, στο επίπεδο των γενικών νόµων των ζώντος : εισαγωγή των κυριώτερων ενστίκτων πού µοιάζουν να διακυβερνούν την ζωή των θηλαστικών, το ένστικτο συντήρησης τού ατόµου (ό,τι έχει σχέση µε την αναζήτηση τροφής, µε την αυτοπροστασία και την άµυνα), και το ένστικτο συντήρησης τού είδους (ότι έχει σχέση µε την σεξουαλικότητα και την αναπαραγωγή). Και πράγµατι, συνεχίζουµε να χρησιµοποιούµε τούς αντίστοιχους εκπροσώπους την ψυχολογία µας : την θεµελιώδη αντίθεση αντικειµενοτροπισµού και ναρκισσισµού. Γιά παράδειγµα, σε επίπεδο στοιχειώδους λειτουργίας : εισαγωγή της λογικής της διάδοσης τού ηλεκτρικού φορτίου ως ποσοτικής οντότητας, καθορισµένης µε οικονοµικούς όρους, διά µέσου των νευρώνων, καθως και της λογικής των αµοιβαίων διασυνδέσεων µεταξύ νευρώνων σύµφωνα µε συστήµατα διευκόλυνσης ή αναστολής της διόδου. Και πράγµατι, συνεχίζουµε να χρησιµοποιούµε στην µεταψυχολογία µας τις έννοιες της επένδυσης, της αποεπένδυσης, της αντι-επένδυσης, της ρευστότητας, της γλοιότητας ή της λίµνασης της λιβιδούς. Γιά παράδειγµα (και πάλι στο γενικό επίπεδο) : επεξεργασία µιάς δεύτερης θεωρίας των ενορµήσεων την οποία, παρά τις προφανείς ανθρωπολογικές και ίσως και φιλοσοφικές προεκτάσεις της, ο Φρόυντ επιµένει να στηρίξει πρώτ`απ`όλα σε µιά υπόθεση γύρω από την γενική φύση των κυττάρων (στην αντιθεση ανάµεσα σε σωµατικά κύτταρα, που αυτοκαταστρέφονται µε βάση τούς δικούς τους χρονικούς ρυθµούς, και κύτταρα αναπαραγωγής, πού διαιωνίζονται µέσα από την συνενωσή τους µε τα αντίστοιχα άλλων οργανισµών). Και πράγµατι, συνεχίζουµε να κατανοούµε τις ψυχικές εκδηλώσεις µε όρους ενορµήσεων ζωής και ενορµήσεων θανάτου, και µάλιστα συνεχίζουµε να θεωρούµε ότι η καταστρεπτικότητα πού χαρακτηρίζει τις ενορµήσεις θανάτου αφορά αρχικά το ίδιο το άτοµο και µόνο δευτερογενώς, µετά από µετατροφή, το αντικείµενο. Γιά παράδειγµα (και πάλι στο επίπεδο τού στοιχειώδους) : εισαγωγή των γνώσεων των νευρολογικών ερευνών τού δεύτερου µισού τού 19 ου αιώνα πάνω στις αφασίες και τις αγνωσίες, καθώς και στις διάφορες εγκεφαλικές περιοχές 4

5 συγκρότησης των παραστάσεων, γιά την εκπόνηση µιάς τοπολογίας καθαρά ψυχικής, πού διακρίνει παραστάσεις πραγµάτων και παραστάσεις λέξεων, ασυνείδητες παραστάσεις και συνειδητές παραστάσεις, ή ακόµη αντιλήψεις και παραστάσεις οι µέν απόρροια διεγέρσεων προερχόµενων από τον εξωτερικό, σε σχέση µε τον ψυχισµό, κόσµο (τα πέντε αισθητήρια όργανα γιά τον κόσµο εκτός σώµατος, τις ιδιοδεκτικές αισθήσεις γιά ό,τι αφορά το σώµα), οι δέ απόρροια των διεργασιών ανάµεσα σε φαντασίωση και µνήµη (γενικό σχήµα πού υιοθετούν άλλωστε σήµερα και οι περισσότερες γνωσιακές επιστήµες). Γιά παράδειγµα (σε γενικό επίπεδο) : η υπόθεση σύµφωνα µε την οποία, εφόσον η ενόρµηση έχει αυτονόητο «πεπρωµένο» την αναζήτηση ικανοποίησης, η αρχή λειτουργίας τού ψυχισµού είναι λογικά ή αρχή της ηδονής/δυσαρέσκειας (η οποία ως εκ τούτου δεν συνιστά «ζεύγος αντιθέτων» µε την «αρχή της πραγµατικότητας», όπως θεώρησαν µερικοί ψυχαναλυτές, διότι η εν λόγω «αρχή της πραγµατικότητας» είναι στην υπηρεσία της αρχής της ηδονής, υπό την έννοια ότι προστατεύει από την παραγωγή δυσαρέσκειας). Η ψυχολογία (η µεταψυχολογία) πού οικοδοµειται µε αυτό τον τρόπο, στη βάση αυτών των προϊόντων εισαγωγής, ξέρει γιά τί πράγµα µιλάει ; Η απάντηση τού Φρόυντ σ`αυτό το ερώτηµα είναι απερίφραστα : όχι. εν ξέρουµε τίποτε γιά τις ενορµήσεις στην βιολογική τους διάσταση, και επίσης τίποτε γιά τις ποσότητες διέγερσης και γιά την λιβιδώ. Αλλά στο σηµείο αυτό η άποψη τού Φρόυντ είναι αρκετά σαφής. εδοµένου ότι η δουλειά µας, σαν ψυχαναλυτών, παραµένει «ψυχολογία», µάς αρκεί να βάλουµε µέσα στις «εξισώσεις» της δικής µας επιστήµης ένα άγνωστο «χ» (την ενόρµηση, την ποσότητα...) και να τον µεταφέρουµε ώς έχει από εξίσωση σε εξίσωση : ο άγνωστος «χ» παραµένει ο ίδιος καθ`όλη τη διάρκεια των συλλογισµών, πράγµα πού δεν τούς εµποδίζει να προχωρούν. Αυτή ακριβώς είναι, νοµίζω, η θέση της βιολογίας στην µεταψυχολογία κατά τον Φρόυντ : κατ`εξοχήν προϊόντα εισαγωγής, ορισµένες από τις βασικές της αρχές γίνονται, αφού τούς βρούµε τον κατάλληλο εκπρόσωπο, βασικές αρχές της ψυχολογίας πού προκύπτει από αυτές, αλλά κατά τα άλλα η βιολογία παραµένει άγνωστος «χ», και η ψυχολογία πού οικοδοµήθηκε µε αυτό τον τρόπο δεν έχει ιδιαίτερο λόγο να δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιά την βιολογία γενικά, στο βαθµό πού άντλησε ήδη από εκείνην ό,τι της ήταν απαραίτητο γιά την δική της, ειδική και διαφορετική, εργασία. Θα µπορούσαµε να προσθέσουµε εδώ ότι, τηρουµένων των αναλογιών, µιά αντιστοιχη ανάλυση µπορεί να γίνει σχετικά µέ τις συµβολές στη µεταψυχολογία και άλλων πεδίων γνώσεων έξω από την βιολογία. Γιά παράδειγµα, ο Φρόυντ παραδέχεται, χωρίς ιδιαίτερα σχόλια, ότι το υπερεγώ συγκροτείται αρχικά µε αφετηρία τον πατέρα (τον πατέρα της πραγµατικότητας), πράγµα πού τού αρκεί γιά να περιγράψει ένα συστατικό στοιχείο της δεύτερης τοπικής υπόθεσης. Το πεδίο γνώσεων από το οποίο εισάγει αυτή την έννοια αυτό το αντικείµενο «πατέρας» είναι προφανώς η ανθρωπολογία, επιφορτισµένη να µάς µάθει µε ποιό τρόπο και από πότε το 5

6 ανθρώπινο είδος οργανώνεται σαν οικογένεια υπό την έννοια των τριών διακριτών, και διαρκώς παρόντων στην συγκρότηση τού ατόµου, πόλων (µητέρα, παιδί, πατέρας). Το πεδίο αυτό µπορεί επίσης να είναι το πεδίο της ιστορίας των θρησκειών, ή της µελέτης της καταγωγής τού θρησκευτικού αισθήµατος. Σαν στοχαστής, ο Φρόυντ δεν αποκλείει την δυνατότητα να κάνει µερικές ψυχαναλυτικές παρεµβάσεις σ`αυτά τα πεδία γνώσεων (γιά παράδειγµα η «αρχέγονη ορδή», ή ακόµη η µονογραφία του πάνω τον Μωυσή), όπως άλλωστε δεν αποκλείει το ενεδεχόµενο να διατυπώσει, ευκαιριακά, κάποια γνώµη σε ζητήµατα ανθρώπινης βιολογίας ή ηθολογίας... Αλλά βασικά, η δουλειά του είναι δουλειά «µεταψυχολόγου», το γεγονός ότι το ανθρώπινο όν διαθέτει ενορµήσεις (και πατέρα) τού αρκεί γιά να προχωρήσει τις «εξισώσεις» του, και αν κατά περίπτωση µπεί τον χώρο των βιολόγων (ή των ανθρωπολόγων), το κάνει περισσότερο γιά να προχωρήσει πιό πέρα την µεταψυχολογία του, παρά γιά να τροφοδοτήσει ενδεχόµενους διεπιστηµονικούς διαλόγους. Γίνεται κατανοητό ότι, κατά τη άποψή µου, το ερώτηµα του Φρόυντ δεν είναι τόσο το ερώτηµα µονισµού δυισµού. Νοµίζω άλλωστε ότι κάθε υπόθεση «µεταβατικότητας», ακριβώς λόγω της εννοιολογικής κατηγορίας πού χρησιµοποιεί, κινδυνεύει να επανεγκαθιδρύσει τον δυισµό πού θέλησε να ξεπεράσει (διότι τι άλλο συνεπάγεται η έννοια της «µετάβασης» αν όχι την ύπαρξη δύο όρων ;). Νοµίζω ότι γιά τον Φρόυντ το ζήτηµα είναι πρωταρχικά η οριοθέτηση ενος πεδίου γνώσεων αυτόνοµου (σχετικά αυτόνοµου, αλλά αυτόνοµου), ξέροντας ότι ένα τέτοιο πεδίο οικοδοµείται µε µιά µεθοδολογία (µεθοδολογία παραγωγής νέων γνώσεων) και τείνει να συγκοτήσει την δική του θεωρία (πού οργανώνει τις συσσωρευόµενες γνώσεις). Αυτός είναι πάντως ο ορισµός πού δίνει γιά την ψυχανάλυση, χωρίς να φαίνεται να τον απασχολεί η θέση της σε σχέση µε άλλες υποθέσεις τού ψυχισµού, βιολογικές ή µη. Η µεταψυχολογία είναι η θεωρία πού προκύπτει από την ανάγκη οργάνωσης και συστηµατοποιησης τού οριζόµενου πεδίου γνώσεων, το αντικειµενό της είναι ο ανθρώπινος ψυχισµός, και η µεθοδολογία της είναι πρωταρχικά ή «ψυχική ανάλυση», η «ψυχο-ανάλυση», ακόµη και όταν αυτή τη «ανάλυση» των στοιχείων πού συνθέτουν τον ψυχισµό και η µελέτη των διαπλοκών τους και των νοηµάτων τους καταλήγει στην εκπόνηση µιάς ερµηνευτικής, την οποία είναι δυνατόν στην συνέχεια να χρησιµοποιήσουµε και σε άλλες εκδηλώσεις τού ψυχισµού (τέχνη, κοινωνικά φαινόµενα...) όπου η «ανάλυση» υπό την στενή της έννοια δεν είναι δυνατή. εν απαγορεύεται να χρησιµοποιεί κανείς πολλά πεδία γνώσεων γά το ίδιο αντικείµενο, ιδιαίτερα όταν πρόκειται γιά τη γνώση τού ανθρώπου : η βιολογία, η ψυχανάλυση, η γνωστική ψυχολογία, η ανθρωπολογία, η κοινωνιολογία, το δίκαιο, η οικονοµία, η ιστορία, ακόµη και η κλιµατολογία πιό πρόσφατα, µάς µιλάνε γι αυτόν. Επίσης δεν απαγορεύεται σε ένα πεδίο γνώσεων να χρηιµοποιήσει σαν «εναρκτήριες υποθέσεις» έννοιες θεµελιωµένες σε άλλα 6

7 πεδία γνώσεων πού έχουν το ίδιο αντικείµενο : αυτό ακριβώς έκανε ο Φρόυντ, µε αποτέλεσµα να οικοδοµήσει µιά ψυχολογία πού διαθέτει την «δική της» βιολογία (οι ενορµήσεις, η οικονοµική άποψη...), την «δική της» ανθρωπολογία (η οιδιπόδεια οργάνωση), και ως και την «δική της» κοινωνιολογία («ψυχολογία των µαζών και ανάλυση τού εγώ»). Εδώ, η κτητική αντωνυµία (η βιολογία «της», η κοινωνιολογία «της»...) σηµαίνει ότι δεν πρόκειται γιά την βιλογία, γιά την κοινωνιολογία, κλπ., αλλά γιά το τµήµα τους πού η µεταψυχολογία έκανε εισαγωγή και εκπροσώπησε στο εσωτερικό της, στην υπηρεσία της δικής της ανάπτυξης. Μπορούµε, αν θέλουµε, να ονοµάσουµε αυτή την αντίληψη µονισµό οπωσδήποτε, αποτελεί µονισµό περισσότερο απ`ότι άλλες ψυχολογικές θωρίες (όπως γιά παράδειγµα η γνωσιακή θεωρία), πού δεν µπαίνουν στον κόπο να κάνουν εισαγωγή και να εκπροσωπήσουν µε δικές τους εννοιολογικές κατηγορίες τις βασικές γνώσεις της βιολογίας πού τούς χρειάζονται, και περιορίζονται στην µάταια, νοµίζω, αναζήτηση αντιστοιχιών ανάµεσα σε ψυχονοητικά φαινόµενα και ανατοµικές δοµές ή λειτουργικές εκδηλώσεις τού εγκεφάλου. Αλλά ο µονισµός αυτός δεν εµποδίζει την βιολογία να συνεχίσει να αναπτύσσεται µε βάση τις δικές της µεθόδους έρευνας, χωρίς να δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιά την ψυχανάλυση (εκτός από κάποιες εξαιρέσεις). Έτσι ώστε, τελικά, το µόνο πού µπορούµε να πούµε, είναι ότι οι εισαγωγές τού Φρόυντ αποδείχτηκαν γόνιµες κυρίως γιά την ίδια την µεταψυχολογία, στο βαθµό πού της επέτρεψαν να οικοδοµήσει µιά θεωρία τού ανθρώπινου ψυχισµού εξαιρετικά πλούσια και πολύπλοκη. Κατά τα άλλα, δεν είναι άσκοπο βέβαια οι ειδικοί διαφορετικών πεδίων γνωσεων, πού µοιράζονται το ίδιο αντικείµενο, να έχουν διάλογο µεταξύ τους. Αλλά σε τελευταια ανάλυση, η εγκυρότητα, η επικύρωση ενός πεδίου γνώσεων δεν γίνεται χάρη σε ένα άλλο πεδίο γνώσεων η επικύρωση ενός πεδίου γνώσεων, τουλάχιστον σε τοµείς όπως οι δικοί µας, δεν µπορεί να προέλθει παρά από το ίδιο, και συγκεκριµένα από την διττή του ικανότητα, αφενός να περιγράψει µε τρόπο πειστικό το αντικείµενο πού διάλεξε, αφετέρου να παρέµβει στο εσωτερικό του, χάρη στην µέθοδό του, µε σκοπό να παραγάγει αλλαγές. Απ`αυτή τη σκοπιά, θα µπορούσαµε να πούµε ότι ένας από τούς κινδύνους τού διαλόγου πάνω στις σχέσεις ανάµεσα σε ψυχανάλυση και νευροεπιστήµες είναι να ξεχάσουµε ότι η µεταψυχολογία στηρίζεται σε κάποιας µορφής «βιολογία» (την δική της), πράγµα πού θά είχε σαν αποτέλεσµα η ψυχανάλυση να αναγνωρισθεί σαν επιστήµη ή θεωρία αποκλειστικά «ψυχική» (η επιστήµη της «ψυχικής πραγµατικότητας», ή ακόµη χειρότερα, τού «συναισθηµατικού και συγκινησιακού ψυχισµού»), ενώ άλλες επιστήµες ή θεωρίες επιφορτίζονται µε την µελέτη της εξωτερικής ή σωµατικής ή γνωσιακής «πραγµατικότητας», και των σχέσεών της µε την ψυχική πραγµατικότητα. Ο κίνδυνος αυτός είναι πολλώ µάλλον υπαρκτός εάν συνυπολογίσουµε το γεγονός ότι µία ορισµένη εκδοχή ή κατανόηση της ψυχανάλυσης κινείται πρός την ίδια κατεύθυνση, συγκεκριµένα 7

8 εκείνη πού παραµένει βαθιά προσηλωµένη στην φιλοσοφική παράδοση τού δυτικού κόσµου, και ιδιαίτερα στον αρκετά άκαµπτο διαχωρισµό ανάµεσα σε «σώµα» και «ψυχή» ή «πνεύµα» (όπως και ανάµεσα σε «πνεύµα» και «πργµατικότητα»). Μιά τέτοια κατανόηση της ψυχανάλυσης, υπό έντονα φιλοσοφική χροιά, οδηγεί λογικά, από την πλευρά της, στην µετατροπή της σε «επιστήµη τού πνεύµατος» (ή «της ψυχής», ή τού ψυχισµού, ή τού ψυχονοητικού κόσµου, ή της εσωτερικης ζωής, ή της γλώσσας...), και ως εκ τούτου επιτείνει τον προαναφερθέντα κίνδυνο. Αν αυτή είναι η ιδιοτυπία της µεταψυχολογίας (µιά ψυχολογία πού εισήγαγε από την βιολογία τα στοιχεία πού χρειαζόταν γιά τα δικά της µοντέλα, θεωρώντας ευθύς εξ αρχής ότι αυτή η εισαγωγή αποτελούσε γι αυτήν επιστηµονική απαίτηση), τότε τί νοήµα έχει ο διάλογος µε άλλα πεδία γνώσεων, εν προκειµένω µε την βιολογία και τις νευροεπιστήµες ; Και τί µπορεί να αποφέρει σε µάς, ψυχαναλυτές, ο διάλογος αυτός ; Η γνώµη µου είναι ότι γιά µάς, το ενδιαφέρον γι αυτό το διαφορετικό πεδίο γνώσεων πού είναι η βιολογία και οι νευροεπιστήµες εκείνο το πεδίο πού χρησιµοποίησε και ο Φρόυντ στο ιδρυτικό του διάβηµα συνίσταται στην αναζήτηση ενδεχόµενων καινούργιων γνώσεων, καινούργιων αναµφισβήτητων αρχών, πού θα ήταν χρήσιµο να εισαγάγουµε. Στο κάτω-κάτω, οι εισαγωγές τού Φρόυντ ανάγονται σε ένα και πλέον αιώνα είναι θεωρητικά δυνατόν καινούργιες γνώσεις να εµφανίσθηκαν σε πεδία γνώσεων έξω από το δικό µας, µε αφετηρία τις οποίες θα µπορούσαµε να ξανασκεφτούµε και να εµπλουτίσουµε τις δικές µας. Πώς να προχωρήσουµε ; Προηγουµένως, προσπαθώντας να δώσω µιά συνοπτική εικόνα των εισαγωγών πού έκανε ο Φρόυντ στην µεταψυχολογία µε αφετηρία τις νευροεπιστήµες τις εποχής του, µού φάνηκε χρήσιµο να διακρίνω ένα «γενικό επίπεδο» (το επίπεδο των µεγάλων βιολογικών αρχών, υπό την έννοια της ηθολογίας των θηλαστικών), και ένα «στοιχειώδες επίπεδο» (την µελέτη των συστατικών στοιχείων της ψυχονοητικής ζωής και λειτουργίας). Θα µπορούσαµε, σε µιά πρώτη και προσωρινή προσέγγιση, να χρησιµοποιήσουµε αυτή τη διάκριση γιά να δώσουµε µερικά πρόχειρα παραδείγµατα, χωρίς την αξίωση ότι εξαντλούµε το θέµα. Στο γενικό επίπεδο της ψυχικής ζωής. Είναι προφανές ότι η αφοσίωση (attachement) ως σχήµα συµπεριφοράς κοινό σε πολλά θηλαστικά βρίσκεται σε άµεση σχέση µε αυτό πού ο Φρόυντ καταλαβαίνει ως «ενορµήσεις τού εγώ» στην υπηρεσία της ασφάλειας τού ατόµου και της αυτοσυντήρησης. Ωστόσο, όλη η αφοσίωση ίσως να µην συµπυκνώνεται στις «ενορµήσεις τού εγώ», και το ευρύ πεδίο ερευνών πού διεξάγονται τα τελευταία χρόνια σ`αυτό τον τοµέα δεν αποκλείεται να έχει κάτι να προσθέσει στις γνώσεις µας, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ακριβή περίµετρο των «ενορµήσεων τού εγώ». Πολλώ µάλλον πού αυτό το σχήµα συµπεριφοράς συνδυάζεται µε ένα άλλο, πού συνιστά την µόνη πιθανώς 8

9 εξαίρεση στον νόµο της αυτοσυντήρησης των θηλαστικών : την ιδιότητα τού θηλικού να θέτει σε κίνδυνο την ίδια του τη ζωή προκειµένου να προστατεύσει το βρέφος του. Νά ένα στοιχείο πού δεν θα έπρεπε να αφήσει αδιάφορη την ψυχαναλυτική θεωρία, όταν µάλιστα σκεφθεί κανείς ότι µία από τις βασικές εξελίξεις της τις τελευταίες δεκαετίες είναι η µελέτη της δυάδας µητέρας παιδιού σε σχέση µε την ανάπτυξη τού ειδκά ανθρώπινου ψυχισµού. Το πεδίο αυτό είναι ενδιαφέρον και γιά ένα άλλο λόγο. Η βιολογική έρευνα σήµερα ενδιαφέρεται πολύ λίγο γιά έννοιες πού κουβεντιάζονταν πολύ την εποχή του Φρόυντ, όπως το ένστικτο το οποίο όµως εµείς συνεχίζουµε να χρειαζόµαστε, λόγω της σπουδαιότητας πού πήρε η µετεξέλιξη της έννοιας αυτής στην θεωρία µας (θεωρία των ενορµήσεων). Έχουµε λοιπόν κάθε λόγο να ανοίξουµε διάλογο µε τους ερευνητές της αφοσίωσης, σπάνιο παράδειγµα στις µέρες µας ερευνών στη βιολογία πού θα µπορούσαν να µάς ενδιαφέρουν. Στο επίπεδο των συστατικών στοιχείων των διεργασιών τού ψυχισµού. Όσο οι γνωσιακές επιστήµες θα συνεχίσουν να φαντάζονται τον ανθρώπινο ψυχισµό µε βάση το µοντέλο τού υπολογιστή, είναι αρκετά απίθανο να µας µάθουν κάτι το χρήσιµο γιά την λειτουργία του, διότι είναι αρκετά απίθανο η επιστήµη να καταφέρει να αποδείξει ότι το «βάθος» της ανθρώπινης ψυχής έγκειται σε ένα είδος ήπιας γενικευµένης µορφής τού συνδρόµου τού Asperger (άλλωστε, η εµπειρία δείχνει ότι σε περιόδους κρίσης, όταν οι πιό ειδικά ανθρώπινοι θεσµοί οικογένεια, κοινωνική οργάνωση... αποδιαρθρώνονται και το «βάθος» τού ανθρώπου βγαίνει στην επιφάνεια, λίγα άτοµα αναπτύσσουν αυτιστικές ιδιότητες, τα περισσότερα απλώς περιπίπτουν σε άγρια κατάσταση). Αντίθετα, σε ό,τι αφορά το επίπεδο αυτού πού συνιστά τα στοιχειώδη «εξαρτήµατα», τα βασικά συστατικά των διαφόρων πράξεων της ψυχικής ζωής, είναι ίσως ενδιαφέρον να ακούσουµε τι έχουν να µάς πούν. Στο κάτω-κάτω, το µοντέλο πού χρησιµοποιούµε γι αυτά τα στοιχειώδη υλικά, γιά παράδειγµα η αντιδιαστολή αναµεσα σε παραστάσεις πραγµάτων και παραστάσεις λέξεων, αντλεί την καταγωγή του στην νευρολογία του 19 ου αιώνα ίσως υπάρχουν νέες γνώσεις χάρη στην νευρογνωσιακή έρευνα, και θα ήταν χρήσιµο να αντιπαραβάλουµε τις παραστάσεις µας µε τις δικές της, εάν υπάρχει έδαφος ανανέωσης των εισαγωγών µας. Τέλος, έχουµε ένα τρίτο παράδειγµα µε τα ψυχοφάρµακα. Όπως είναι γνωστό, εδω και πολλές δεκαετίες µιά αρκετά διαφοροποηµένη ψυχοφαρµακολογία οδηγεί τις ψυχικές παθολογίες σε αλλαγές, πού µερικές φορές είναι θεαµατικές. Όποια κι αν είναι η άποψή µας γιά τις αλλαγές αυτές (εφήµερες ή διαρκείας, επιφανειακές ή βαθειές), παρατηρούµε αναµφισβήτητα αλλαγές, και κατά συνέπεια ψυχική κινητοποίηση. Η έρευνα πάνω στα ψυχοφάρµακα, αυτή καθαυτή, λίγα έχει να µάς µάθει γίνεται πρός τέτοιες κατευθύνσεις, και µε τέτοιες αφετηρίες, πού ο διάλογος µαζί της έχει λίγο ενδιαφέρον για µάς. Αντίθετα, σε κλινικό επίπεδο, οι αλλαγές είναι σαφώς ορατές και πολύ ενδιαφέρουσες δεν βρίσκονται σε προφανή σχέση µε ορισµένες έννοιες πού 9

10 χρησιµοποιούµε καθηµερινά, και πού εντάσσονται στην γενική κατηγορία της «οικονοµικής» µας υπόθεσης («δύναµη» και «πεπρωµένα» της ενορµητικής ώσης, επενδύσεις και αποεπενδύσεις, ισορροπία ανάµεσα σε αντικειµενοτρόπο και ναρκισσιστικό πόλο της λιβιδούς, οικονοµία της εκδραµάτισης...) ; εν έχουν κάτι να µάς µάθουν γι αυτές τις έννοιες ; Εδώ, τίθεται βέβαια ένα ερώτηµα : οι ψυχικές επενέργειες των ψυχοφαρµάκων βρίσκονται πράγµατι σε «προφανή σχέση» µε τις οικονοµικές εννοιολογικές µας κατηγορίες ; Μερικοί ψυχαναλυτές το πιστεύουν, και αυτή είναι και η άποψη πού υποστηρίζεται εδώ. Άλλοι αντίθετα θα πούν ότι οι όροι µας (επένδυση, αποεπένδυση, λιβιδώ...) έχουν βέβαια κάποια σχέση µε έννοιες πού ο Φρόυντ υπέθετε βιολογικές, αλλά η σχέση αυτή είναι πλέον τώρα «ιστορική», οι έννοιες αυτές δεν είναι πιά παρά «µεταφορικές εκφράσεις» του βιολογικού, η µελέτη των «πραγµατικών» επενεργειών των ψυχοφαρµάκων δεν µπορεί σε τίποτε να τις τροποποιήσει ή να τις εµπλουτίσει. Η γνώµη αυτή δεν στερείται επιχειρηµάτων. Το πρόβληµα είναι ότι, εάν την ακολουθήσουµε µέχρι τις ακραίες της συνέπειες, η µεταψυχολογία γιά την οποία µιλά χάνει το «µετα-» της και ξαναγίνεται λοιπόν απλή ψυχολογία. εν ξέρω αν οι παραπάνω σκέψεις εµπολουτίζουν τον διάλογο πού άνοιξαν τα εξαιρετικά κείµενα τού Ιάκωβου Κλεώπα και της Έλσας Σµίτ-Κιτσίκη, αλλά ίσως µπόρεσαν να δώσουν µιά άποψη στο ερώτηµα : η ψυχανάλυση χρειάζεται τις νευροεπιστήµες ; Πράγµατι, παρακολουθώντας πολλές ψυχαναλυτικές δηµοσιεύσεις των τελευταίων ετών, αντιλαµβανόµαστε ότι πολυάριθµοι είναι οι ψυχαναλυτές πού µοιάζουν να απαντούν στο ερώτηµα αυτό καταφατικά, αν κρίνουµε από την αφθονία εργασιών πού προτείνουν παραλληλισµούς ανάµεσα σε ψυχανάλυση και νευροεπιστήµες. Ας δεχθούµε λοιπόν ότι χρειαζόµαστε τις νευροεπιστήµες, κι ότι είναι απαραίτητο να ανοίξουµε διάλογο µαζι τους και να τις χρησιµοποιήσουµε. Το ερώτηµα πού τίθεται τότε είναι : ναί, αλλά πώς ; Οι παρούσες σκέψεις προτείνουν µιά αρκετά απλή απάντηση : όπως ο Φρόυντ. 10

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη

Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη 1 Ψυχανάλυση και Νευροεπιστήμες Μία απάντηση στις παρατηρήσεις της Έλσας Κιτσίκη και του Βασίλη Καψαμπέλη Ι. Κλεώπας Θα ήθελα να ευχαριστήσω την Έλσα Σμιτ-Κιτσίκη και τον Βασίλη Καψαμπέλη για την συμμετοχή

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Ι

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Ι ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ Ι 1.Ελλιπής ή ατελής διδασκαλία της σύγχρονης γεωμετρίας στα λύκεια. 2.Ελάχιστες ώρες μαθηματικών και έλλειψη ολοκληρωμένης διδασκαλίας της σύγχρονης γεωμετρίας στις σχολές "οικοδόμων" μηχανικών,

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις.

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις. Μερικές πλευρές του ζητήµατος των οριακών οργανώσεων, µε αφορµή- αναφορά στο βιβλίο της Α. Ποταµιάνου «Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις» 1 από τον Β. Δηµόπουλο Η Άννα Ποταµιάνου,

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ Κεφάλαιο ο Μεικτές Στρατηγικές Τώρα θα δούµε ένα παράδειγµα στο οποίο κάθε παίχτης έχει τρεις στρατηγικές. Αυτό θα µπορούσε να είναι η µορφή που παίρνει κάποιος µετά που έχει απαλείψει όλες τις αυστηρά

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

1.Ψυχολογία των µαζών

1.Ψυχολογία των µαζών 1.Ψυχολογία των µαζών Gustave Le Bon µετάφραση: Ι. Σ. Χριστοδούλου επιµέλεια σειράς: Άννα Αστρινάκη ηµοσιογραφικός Οργανισµός Λαµπράκη 180 σελ. ISBN 978-960-469-703-8, [Κυκλοφορεί] Παρίσι 1895: Ερµηνεύοντας

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΓΡΑΦΗ

ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΓΡΑΦΗ Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σας παρουσιάουμε μερικά βιβλία που έχουν σχέση με τη γραφή και την ψυχανάλυση. Γιατί τι άλλο είναι μια συνεδρία, από μία συν-γραφή σε διαρκή εξέλιξη; Ελπίζουμε να τα βρείτε ενδιαφέροντα.

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ Σάββας Μπακιρτζόγλου, Ψυχολόγος ψυχαναλυτής Κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Αττικής Παράρτημα ΑΜΕΑ Ανατολικής Αθήνας (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

3. Σηµειώσεις Access. # Εισαγωγή ψηφίου ή κενού διαστήµατος. Επιτρέπονται τα ση-

3. Σηµειώσεις Access. # Εισαγωγή ψηφίου ή κενού διαστήµατος. Επιτρέπονται τα ση- Μάθηµα 3 Προχωρηµένες ιδιότητες πεδίων Μάσκες εισαγωγής Οι ιδιότητες Μορφή και Μάσκα εισαγωγής περιγράφονται µαζί γιατί έχουν κοινά χαρακτηριστικά που αφορούν την εµφάνιση. Με την ιδιότητα Μορφή καθορίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικό Άρθρο AN002 JAN-2006

Τεχνικό Άρθρο AN002 JAN-2006 Τεχνικό Άρθρο JAN-2006 ιαφορικοί Θερµοστάτες Η βασικότερη ενεργειακή πηγή των τελευταίων αιώνων, τα ορυκτά καύσιµα, βρίσκονται χρονικά πολύ κοντά στην οριστική τους εξάντληση. Ταυτόχρονα η αλόγιστη χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44.

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΜΕΤΡΗΣΗΣ Η καταµετρηση ενος συνολου µε πεπερασµενα στοιχεια ειναι ισως η πιο παλια µαθηµατικη ασχολια του ανθρωπου. Θα µαθουµε πως, δεδοµενης της περιγραφης ενος συνολου, να µπορουµε να ϐρουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΛΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΚΥΚΛΩΜΑ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 80 ΤΑΞΗ: Ε

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΛΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΚΥΚΛΩΜΑ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 80 ΤΑΞΗ: Ε ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ ΗΛΕΚΤΡΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΠΛΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΚΥΚΛΩΜΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 80 ΤΑΞΗ: Ε ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΡΩΤΗΣΗ: Τι είναι το απλό ηλεκτρικό κύκλωµα; ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ: Οι µαθητές να: είναι σε θέση να

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα 01. Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία

Έρευνα 01. Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία Έρευνα 01 Γυναικεία Σεξουαλική Υγεία 02 Την ισοτιµία και στον έρωτα διεκδικούν οι γυναίκες Για πρώτη φορά έρευνα αποκαλύπτει τα µυστικά της γυναικείας σεξουαλικότητας και ανατρέπει όσα ίσχυαν µέχρι σήµερα

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Η Πετυχηµένη Προσέγγιση του Πελάτη

Η Πετυχηµένη Προσέγγιση του Πελάτη Η Πετυχηµένη Προσέγγιση του Πελάτη Κώστας ούνας Εµπορικός ιευθυντής Medihelm AE Αλλάζοντας τις αντιλήψεις µας, αλλάζει η συµπεριφορά µας και αλλάζουν βελτιώνονται τα αποτελέσµατα µας! κερδοφορίας του φαρµακείου

Διαβάστε περισσότερα

Νανοτεχνολογίες: Οφέλη και Κίνδυνοι για τις Ανεπτυγµένες και Αναπτυσσόµενες Χώρες 1 1 Ο Μεγάλος ιάλογος για τη Νανοτεχνολογία: Γίνεται µεγάλη συζήτηση για το πώς η Νανοτεχνολογία διαθέτει τεράστιο τεχνολογικόκαι

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος

ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ. Περιεχόμενο Τμήματος ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ Γνωστικό περιεχόμενο Περιεχόμενο Τμήματος Το Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας καταλαμβάνει σημαντική θέση στο χώρο των

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Σελ. 1 / 5 Υψηλή ποιότητα, Μεγάλη ποικιλία, και Φιλική εξυπηρέτηση

Σελ. 1 / 5 Υψηλή ποιότητα, Μεγάλη ποικιλία, και Φιλική εξυπηρέτηση Σελ. 1 / 5 Ομιλία του κου Περικλή Θανόπουλου, ιευθύνων Σύμβουλος της. Θανόπουλος Α.Ε. για την ημερίδα της Ελ.Ετ.Υπ.Ε. «Υποστηριζόμενη Εργασία για Όλους» που πραγματοποιήθηκε στις 4/11/2009 Καταρχάς θα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου

Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σχέδιο Μαθήµατος Τι σηµαίνει πρόσφυγας και ποια τα δικαιώµατα του Γ Γυµνασίου Γ Λυκείου Σκοπιµότητα Πρόσφυγας δεν είναι απλώς κάθε ξένος που ζητά να µείνει στη χώρα µας, αλλά ένας από τους πιο ευάλωτους,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία

Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία 1 Αδάµ Χαρβάτης, Ψυχολόγος, MSc, Phd Τα µυστικά των ΜΟΝΑ ΙΚΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ στην Αφηγηµατική Θεραπεία Επεξεργασία των σχετικών ιδεών και πρακτικών της Αφηγηµατικής Θεραπείας, στηριγµένη και εµπνευσµένη από

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013.

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013. Ο παρανοϊκός, ο χρηστικός και η σχέση. (Eκτεταμένη περίληψη της εισήγησης στο 2ο Συμπόσιο της ΕΨΣΕ, Ενοχή & Σωματοποίηση ) του César Botella Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων.

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων. ΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ H ανάγκη για λήψη τροφής, που ικανοποιείται µόνο µε σιτισµό, και προέρχεται από διέγερση του κέντρου θρέψης, αποτελεί το αίσθηµα της πείνας (hunger), ενώ η επιθυµία για λήψη ειδικής τροφής,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø

Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø Àª. π π π Àªµ À π - π 02-03-07 05:26 Page 1 Àªª à π π π Àªµ À π ø ƒ ø Είναι ωφέλιµη ή όχι η συµµετοχή εκπροσώπων των εργαζοµένων στα.σ.; Ùfi Ó apple ÓÙ ÛÔ Ó ÔÈ ÈÔÈÎ ÛÂÈ ÙˆÓ ÙÚ appleâ ÒÓ Î È fi È Ó Àƒ º

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα

Κεφάλαιο 1 ο. Έννοια του Συστήματος. 1.1 Τι είναι Σύστημα Κεφάλαιο 1 ο Έννοια του Συστήματος 1.1 Τι είναι Σύστημα Ο όρος «Σύστημα» παρότι είναι πολυχρησιμοποιημένος στη καθημερινή ζωή μας, εν τούτοις παραμένει αρκετά «νεφελώδης» και παρεξηγημένος. Στην πραγματικότητα,

Διαβάστε περισσότερα

η αποδοτική κατανοµή των πόρων αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα Οικονοµία των µεταφορών Η ανεπάρκεια των πόρων &

η αποδοτική κατανοµή των πόρων αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα Οικονοµία των µεταφορών Η ανεπάρκεια των πόρων & 5 η αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα: Η αποτελεί θεµελιώδες πρόβληµα σε κάθε σύγχρονη οικονοµία. Το πρόβληµα της αποδοτικής κατανοµής των πόρων µπορεί να εκφρασθεί µε 4 βασικά ερωτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

George Makari «Επανάσταση στον νου - Η δηµιουργία της Ψυχανάλυσης».

George Makari «Επανάσταση στον νου - Η δηµιουργία της Ψυχανάλυσης». George Makari «Επανάσταση στον νου - Η δηµιουργία της Ψυχανάλυσης». Βιβλιοπαρουσίαση : Μαρία Χατζηανδρέου Η πιο ενδιαφέρουσα συνάντηση, που είχα τον χειµώνα που πέρασε, ήταν το βιβλίο του George Makari

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ. Κωδικός Έργου σε Επιτροπή Ερευνών/ΕΛΚΕ του ΑΠΘ : 90714 ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ 1 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ Άνθρωποι του Κάτω Κόσµου: ιδεολογίες και πολιτικές διακρίσεων, αποκλεισµού και διώξεων στη σύγχρονη εποχή. Ιστορικό ανθολόγιο και εκπαιδευτικός οδηγός. People of the Underworld: ideologies

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ»

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» - Κρυπτογραφία είναι - Κρυπτανάλυση είναι - Με τον όρο κλειδί. - Κρυπτολογία = Κρυπτογραφία + Κρυπτανάλυση - Οι επιστήµες αυτές είχαν

Διαβάστε περισσότερα

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3

Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 3 Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και Υπηρεσιών ΕΠΙΜΕΕΙΑ: ΝΙΚΟΑΟ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΟΓΟ ΠΡΟΟΜΟΙΩΗ ΔΙΑΓΩΝΙΜΑΤΩΝ 3 Κεφάλαιο 3 ο ΔΙΕΥΘΥΝΗ ΠΑΡΑΚΙΝΗΗ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΟΜΑΔΩΝ Ομάδα Α Ερωτήσεις ωστού άθους

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Τα ταξίδια και οι περιπέτειες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποίηση και κοινωνική εντροπία (διάλεξη, 2008)

Διαφοροποίηση και κοινωνική εντροπία (διάλεξη, 2008) Διαφοροποίηση και κοινωνική εντροπία (διάλεξη, 2008) οµιλία για την επετειακή ηµερίδα του GESTALT FOUNDATION, Θεσσαλονίκη, 12 Οκτωβρίου 2008 Το κίνητρο γι αυτή την οµιλία ήταν ότι συχνά ακούω από πολλούς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤEΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ 1. Παρασκευή 21 Φεβρουαρίου Εισαγωγή (Εισαγωγή/ Χαιρετισμός: Γ. Παπαδημητρίου) α) Εγκέφαλος και συμπεριφορά: Ιστορική ανάδυση και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

Πόσο έχουν επηρεάσει οι οικονοµικές συνθήκες τη διατροφή και τον τρόπο ζωής των Ελλήνων; Μια πρώτη µατιά Ολοκληρώθηκε το πρώτο µέρος της διαδικτυακής έρευνας της επιστηµονικής οµάδας διατροφή µε θέµα Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΗ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Απευθύνεται: Σε κάθε εκπαιδευτικό που ενδιαφέρεται να βελτιώσει και να εκσυγχρονίσει τη διδασκαλία του/της. Στους/ις υποψήφιους/ες

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α

Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α Τεύχος 6 ο - Άρθρο 2 α ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΝΟΣΟΥ ALZHEIMER ΓΙΑ ΝΑ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΘΟΥΝ ΤΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΟΣΟ ALZHEIMER Μετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

www.biofial.com www.biofial.gr

www.biofial.com www.biofial.gr Νοέµβριος 2013 Θεοχάρης Χ. ηµήτριος Μηχανολόγος Μηχανικός Α.Π.Θ. ιευθυντής Παραγωγής BIOFIAL HYDRAULICS Ενεργειακή απόδοση υδραυλικών ανελκυστήρων Πραγµατικότητα και προοπτικές Key Words: Υδραυλικός Ανελκυστήρας,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 13ο Eπαναλαµβανόµενα παίγνια (Repeated Games)

Κεφάλαιο 13ο Eπαναλαµβανόµενα παίγνια (Repeated Games) Κεφάλαιο 13ο Eπαναλαµβανόµενα παίγνια (Repeated Gaes) Το δίληµµα των φυλακισµένων, όπως ξέρουµε έχει µια και µοναδική ισορροπία η οποία είναι σε αυστηρά κυρίαρχες στρατηγικές. C N C -8, -8 0, -10 N -10,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΥΑΛΟΣΤΑΣΙΩΝ

ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΥΑΛΟΣΤΑΣΙΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΥΑΛΟΣΤΑΣΙΩΝ Πολύ συχνά οι κατασκευαστές υαλοστασίων έχουν βρεθεί µπροστά στο δίληµµα για το ποιό πάχος γυαλιού θα έπρεπε να επιλέξουν για κάποια κατασκευή από τζάµι. Οι προβληµατισµοί

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος αξιοποίησης της Τέχνης στην εκπαιδευτική πράξη

Μέθοδος αξιοποίησης της Τέχνης στην εκπαιδευτική πράξη Μέθοδος αξιοποίησης της Τέχνης στην εκπαιδευτική πράξη Αλέξης Κόκκος Καθηγητής Εκπαίδευσης Ενηλίκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο Πευκακίων 13, Αγία Παρασκευή, 15342 email: a-kokkos@otenet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. 9.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9.1 Εισαγωγή Η βιώσιµη ανάπτυξη είναι µία πολυδιάστατη έννοια, η οποία αποτελεί µία εναλλακτική αντίληψη της ανάπτυξης, µε κύριο γνώµονα το καθαρότερο περιβάλλον και επιδρά στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ Με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας. Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Πρόγραμμα εξειδίκευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων Εισαγωγικά Το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας οργανώνει για το ακαδημαϊκό έτος 2013 2014 ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης στο πεδίο των εξαρτήσεων. Το εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας συµπεριφοράς και δεοντολογίας για τον κλάδο της ιδιωτικής ασφάλειας I. Γιατί ο κλάδος χρειάζεται έναν κώδικα συµπεριφοράς και δεοντολογίας; Ο τοµέας της ιδιωτικής ασφάλειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ερασιτεχνικής Αστρονομίας Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ανδρέας Παπαλάμπρου Παναγιώτης Αντωνόπουλος Κωνσταντίνος-Νεκτάριος Γουργουλιάτος Νικόλας-Ρικάρδο Καβαλιέρο Αστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Βιολογία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗΣ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα