οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών TÚÈÙÔÙ Á ÔÌ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών TÚÈÙÔÙ Á ÔÌ"

Transcript

1 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών Κρύσταλλοι ανθρώπινης ινσουλίνης. Η ινσουλίνη είναι µια πρωτεϊνική ορ- µόνη, απολύτως απαραίτητη για τη διατήρηση των επιπέδων του σακχάρου στο αίµα. (Κάτω) Αυτό που προσδιορίζει µια πρωτεΐνη όπως η ινσουλίνη είναι οι αλυσίδες αµινοξέων σε συγκεκριµένη αλληλουχία (πρωτοταγής δοµή). Οι αλυσίδες αυτές αναδιπλώνονται σε απόλυτα συγκεκριµένες δοµές (τριτοταγής δοµή) που, στην περίπτωση αυτή, αποτελούν ένα µόριο ινσουλίνης. Αυτές οι τριτοταγείς δοµές ενώνονται µεταξύ τους και σχηµατίζουν σύµπλοκα, όπως φαίνεται στο άκρο δεξιά, που στην περίπτωση της ινσουλίνης αποτελούνται από έξι µόρια τριτοταγούς δοµής. Αυτά τα σύµπλοκα µπορούν συχνά να σχηµατίσουν σαφώς καθορισµένους κρυστάλλους, όπως στη φωτογραφία αριστερά. Mελετώντας τους κρυστάλλους µπορούµε να προσδιορίσουµε τις λεπτοµέρειες της δοµής αυτής. [(Αριστερά): Alfred Pasieka/ Peter Arnold.] ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Leu Leu Tyr Gln Leu Glu Glu Asn Tyr ÚˆÙÔÙ Á ÔÌ Â ÙÂÚÔÙ Á ÔÌ TÚÈÙÔÙ Á ÔÌ TÂÙ ÚÙÔÙ Á ÔÌ Οι πρωτεΐνες είναι τα πιο πολυδύναµα µακροµόρια στους ζώντες οργανισµούς και εξυπηρετούν βασικές λειτουργίες σε όλες σχεδόν τις βιολογικές διεργασίες. Λειτουργούν ως καταλύτες, µεταφορείς και αποθηκευτές άλλων µορίων, όπως το οξυγόνο, παρέχουν µηχανική στήριξη και ανοσοπροστασία, δηµιουργούν κίνηση, διαβιβάζουν νευρικές ώσεις και ρυθµίζουν την ανάπτυξη και τη διαφοροποίηση. Πράγµατι, ένα µεγάλο µέρος του κεφαλαίου αυτού είναι αφιερωµένο στην κατανόηση των λειτουργιών των πρωτεϊνών αλλά και των µηχανισµών που επιτρέπουν στις πρωτεΐνες να είναι τα κατάλληλα µακροµόρια για τις λειτουργίες αυτές. ιάφορες βασικές ιδιότητες επιτρέπουν στις πρωτεΐνες να συµµετέχουν σε ένα τόσο ευρύ φάσµα λειτουργιών. 1. Οι πρωτεΐνες είναι γραµµικά πολυµερή δοµούµενα από µονο- µερή αµινοξέων. Η δηµιουργία µεγάλων αλυσίδων µακροµορίων που δοµούνται από περιορισµένο αριθµό µονοµερών είναι κάτι που απαντά συχνά στη βιοχηµεία. Με ποιον τρόπο η λειτουργία µιας πρωτεΐνης εξαρτάται από τη γραµµική αλληλουχία των αµινοξέων της; Η λειτουργία µιας πρωτεΐνης εξαρτάται άµεσα από την τριδιάστατη δοµή της (Eικόνα 3.1). Το εντυπωσιακό είναι ότι οι πρωτεΐνες αναδιπλώνονται αυτόµατα σε τριδιάστατες δοµές που καθορίζονται από την αλληλουχία των αµινοξέων του πρωτεϊνικού πολυµερούς. Επο- µένως, οι πρωτεΐνες αντιπροσωπεύουν τη µετάβαση από τον µονοδιάστατο κόσµο των αλληλουχιών στον τριδιάστατο κόσµο των µορίων που παρουσιάζουν µεγάλο εύρος λειτουργιών. ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ 3.1 Οι πρωτεΐνες δοµούνται από ένα σύνολο 20 αµινοξέων 3.2 Πρωτοταγής δοµή: Τα αµινοξέα συνδέονται µε πεπτιδικούς δεσµούς για να σχηµατίσουν πολυπεπτιδικές αλυσίδες 3.3 ευτεροταγής δοµή: Οι πολυπεπτιδικές αλυσίδες µπορούν να αναδιπλώνονται σε κανονικές δοµές όπως η α-έλικα, η β-πτυχωτή επιφάνεια, οι στροφές και οι θηλιές 3.4 Τριτοταγής δοµή: Οι υδατοδιαλυτές πρωτεΐνες αναδιπλώνονται σε συµπαγείς δο- µές µε µη πολικά κέντρα 3.5 Τεταρτοταγής δοµή: Οι πολυπεπτιδικές αλυσίδες µπορούν να συγκροτήσουν δοµές πολλών υποµονάδων 3.6 Η αλληλουχία αµινοξέων µιας πρωτεΐνης καθορίζει την τριδιάστατη δοµή της

2 46 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών EIKA 3.1 Η δοµή καθορίζει τη λειτουργία. Ένα πρωτεϊνικό συστατικό του µηχανισµού αντιγραφής του DA περιβάλλει µια περιοχή της διπλής έλικας του DA. Η δοµή της πρωτεΐνης επιτρέπει σε ένα µεγάλο τµήµα του DA να αντιγραφεί χωρίς να αποµακρυνθεί ο µηχανισµός από το DA. 2. Οι πρωτεΐνες περιέχουν µια µεγάλη σειρά λειτουργικών οµάδων. Οι οµάδες αυτές περιλαµβάνουν αλκοόλες, θειόλες, θειοαιθέρες, καρβοξυλικές οµάδες, καρβαµίδια και ποικιλία βασικών οµάδων. Όταν συνδυάζονται σε διάφορες αλληλουχίες, οι λειτουργικές αυτές οµάδες ερµηνεύουν το φάσµα των λειτουργιών των πρωτεϊνών. Παραδείγµατος χάριν, η χηµική αντιδραστικότητα που οφείλεται στις οµάδες αυτές είναι απαραίτητη για τη λειτουργία των ενζύµων, των πρωτεϊνών οι οποίες καταλύουν ειδικές χηµικές αντιδράσεις στα βιολογικά συστήµατα (βλ. Κεφάλαια 8-10). 3. Οι πρωτεΐνες µπορούν να αλληλεπιδράσουν µεταξύ τους και µε άλλα βιολογικά µακροµόρια, για να δηµιουργήσουν πολύπλοκα συσσωµατώµατα. Μέσα στα συσσωµατώµατα αυτά, οι πρωτεΐνες µπορούν να δράσουν συνεργειακά και να εµφανίσουν ιδιότητες που δεν προϋπήρχαν στα ανεξάρτητα µακροµόρια (Eικόνα 3.2). Στα συσσωµατώµατα περιλαµβάνονται µακροµοριακές µηχανές που επιτυγχάνουν την ακριβή αντιγραφή του DA, τη µεταγωγή σήµατος µέσα στο κύτταρο, αλλά και πολλές άλλες απαραίτητες διεργασίες. EIKA 3.2 Ένα πολύπλοκο συσσωµάτωµα πρωτεΐνης. Μια ηλεκτρονιοµικρογραφία τοµής ιστού εντόµου εµφανίζει εξαγωνική διάταξη που οφείλεται σε δύο πρωτεϊνικά νηµάτια. [Ευγενική προσφορά Dr. Michael Reedy]. 4. Μερικές πρωτεΐνες είναι σχεδόν άκαµπτες, ενώ υπάρχουν άλλες που εµφανίζουν µια σχετική ευκαµψία. Οι άκαµπτες µονάδες µπορούν να λειτουργήσουν ως δο- µικά στοιχεία του κυτταρικού σκελετού ή του συνδετικού ιστού. Τα τµήµατα των πρωτεϊνών που παρουσιάζουν περιορισµένη ευκαµψία µπορούν να χρησιµοποιηθούν ως αρθρωτά τµήµατα, ελατήρια ή µοχλοί απαραίτητα για την πρωτεϊνική λειτουργία, για τη σύνδεση πρωτεϊνών µεταξύ τους και µε άλλα µόρια σε πολύπλοκα σύµπλοκα και για τη µεταβίβαση πληροφοριών µεταξύ κυττάρων αλλά και µέσα στα κύτταρα (Eικόνα 3.3). EIKA 3.3 Ευκαµψία και λειτουργία. Η πρωτεΐνη λακτοφερρίνη όταν δεσµεύει σίδηρο αλλάζει δοµή, επιτρέποντας έτσι σε άλλα µόρια να ξεχωρίσουν το µόριο που έχει σίδηρο από εκείνο που δεν έχει. ËÚÔ Iron

3 3.1 ΟΙ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΜΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΑ ΣΥΝΟΛΟ 20 ΑΜΙΝΟΞΕΩΝ 47 Σύνολο 20 αµινοξέων Τα αµινοξέα είναι οι δοµικές µονάδες των πρωτεϊνών. Ένα α-αµινοξύ αποτελείται από ένα κεντρικό άτοµο άνθρακα, που λέγεται α-άνθρακας, συνδεδεµένο µε µια αµινική οµάδα, µια καρβοξυλική οµάδα, ένα άτοµο υδρογόνου και µια χαρακτηριστική οµάδα R. Η οµάδα R πολλές φορές ονοµάζεται και πλευρική αλυσίδα. Έχοντας τέσσερις διαφορετικές οµάδες συνδεδεµένες στο τετράεδρο του ατόµου του α-άνθρακα, τα α-αµινοξέα είναι χειρόµορφα (chiral). Τα δύο κατοπτρικά είδωλα ονοµάζονται L- και D-ισοµερές (Eικόνα 3.4). 3 + a R - - R a 3 + Σηµείωση για τη διάκριση των στερεοµερών Στους τέσσερις διαφορετικούς υποκαταστάτες ενός ασύµµετρου ατόµου άνθρακα καθορίζεται προτεραιότητα ανάλογα µε τον ατοµικό αριθµό τους. Ο υποκαταστάτης µε τη µικρότερη προτεραιότητα, συνήθως το Η, είναι ο πιο αποµακρυσµένος από τον παρατηρητή. Η διαµόρφωση γύρω από τον άνθρακα ονοµάζεται και R, από τις λατινικές λέξεις sinister αριστερός και rectus δεξιός. ιαµόρφωση είναι εκείνη στην οποία η πρόοδος από τη µεγαλύτερη προς τη µικρότερη προτεραιότητα είναι αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού, ενώ διαµόρφωση R είναι εκείνη στην οποία η πρόοδος ακολουθεί τη φορά των δεικτών του ρολογιού. IÛÔÌÂÚ L IÛÔÌÂÚ D EIKA 3.4 Τα ισοµερή των αµινοξέων είναι D και L. Το σύµβολο R σηµαίνει οποιαδήποτε πλευρική αλυσίδα. Τα D και L είναι εναντιοµερή, δηλαδή αποτελούν αντίστροφες εικόνες το ένα του άλλου. Μόνο L-αµινοξέα απαντούν στις πρωτεΐνες. Για όλα σχεδόν τα αµινοξέα, το L-ισοµερές έχει διαµόρφωση και όχι R (Eικόνα 3.5). Αν και έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να εξηγηθεί γιατί τα αµινοξέα των πρωτεϊνών έχουν αυτήν την απόλυτη διαµόρφωση, δεν υπάρχει ακόµη ικανοποιητική εξήγηση. Ίσως η επιλογή του L-ισοµερούς σε σχέση µε το D να έγινε τυχαία αλλά νωρίς στην εξέλιξη και στη συνέχεια, αφού έγινε, παρέµεινε σταθερή. Τα αµινοξέα σε διάλυµα που έχει ουδέτερο p συµπεριφέρονται σαν δίπολα ιόντα (που ονοµάζονται και αµφοτερικά ιόντα, zwitterions). Στη διπολική µορφή η αµινική οµάδα είναι πρωτονιωµένη ( ΝΗ 3 + ) και η καρβοξυλική οµάδα είναι αποπρωτονιωµένη ( ). Ο βαθµός ιοντισµού ενός αµινοξέος ποικίλλει ανάλογα µε το p (Eικόνα 3.6). Σε όξινο διάλυµα (π.χ. p 1), η αµινική οµάδα είναι πρωτονιωµένη ( 3 + ) και η καρβοξυλική οµάδα είναι ανέπαφη ( ). Καθώς αυξάνεται το p, η πρώτη οµάδα που απελευθερώνει + R +3 R + R (1) 3 + R α (3) (4) (2) EIKA 3.5 Στις πρωτεΐνες απαντούν µόνο L- αµινοξέα. Όλα σχεδόν τα L-αµινοξέα έχουν απόλυτη διαµόρφωση (από το λατινικό sinister που σηµαίνει αριστερός). Το βέλος δείχνει την πρόοδο από τη µεγαλύτερη προς τη µικρότερη προτεραιότητα, η οποία είναι αντίθετη προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού και εποµένως το χειρόµορφο κέντρο έχει διαµόρφωση ÁÎ ÓÙÚˆÛË MÔÚÊ ÌÊÔÙÂÚÈÎÔ ÈfiÓÙÔ È Ô ÔÌ Â Â Ó È appleúˆùôóèˆì Ó p È Ô ÔÌ Â Â Ó È appleôappleúˆùôóèˆì Ó EIKA 3.6 Η κατάσταση ιοντισµού των αµινοξέων σχετίζεται µε το p. Η κατάσταση ιοντισµού των αµινοξέων αλλάζει όταν αλλάζει το pη. Η µορφή αµφοτερικού ιόντος υπερισχύει όταν το η τιµή του pη βρίσκεται κοντά στη φυσιολογική.

4 48 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών Ï Î ÓË (Gly, G) AÏ Ó ÓË (Ala, A) 3 EIKA 3.7 Η δοµή της γλυκίνης και της αλανίνης. (Επάνω) Τα µοντέλα µε σφαίρες και ράβδους δείχνουν τη διάταξη των ατόµων και των δεσµών στον χώρο. (Μέσον) Στερεοχηµικώς ρεαλιστικοί τύποι δείχνουν τη γεωµετρική διάταξη των δεσµών γύρω από τα άτοµα (βλ. Κεφάλαιο 1-Παράρτηµα). (Κάτω) Προβολές Fischer που δείχνουν όλους τους δεσµούς κάθετους για απλούστευση της απεικόνισης (βλ. Κεφάλαιο 1- Παράρτηµα) Ï Î ÓË (Gly, G) AÏ Ó ÓË (Ala, A) B Ï ÓË (Val, V) Â Î ÓË (Leu, L) IÛÔÏÂ Î ÓË (Ile, I) MÂıÂÈÔÓ ÓË (Met, M) * B Ï ÓË (Val, V) Â Î ÓË (Leu, L) IÛÔÏÂ Î ÓË (Ile, I) MÂıÂÈÔÓ ÓË (Met, M) EIKA 3.8 Αµινοξέα µε αλειφατικές πλευρικές αλυσίδες. Το δεύτερο χειρόµορφο άτοµο άνθρακα της ισολευκίνης σηµειώνεται µε αστερίσκο.

5 πρωτόνιο είναι η καρβοξυλική οµάδα, εφόσον το pk a για αυτήν είναι κοντά στο 2. Η διπολική µορφή συνεχίζεται µέχρι το p να πλησιάζει το 9, όταν η πρωτονιωµένη αµινική οµάδα χάνει ένα πρωτόνιο. Για µια επανάληψη των εννοιών οξέος - βάσης και του pη, βλέπε το παράρτηµα του κεφαλαίου αυτού. Υπάρχουν είκοσι είδη πλευρικών αλυσίδων στις πρωτεΐνες, που διαφέρουν µεταξύ τους ως προς το µέγεθος, το σχήµα, το φορτίο, τη δεσµευτική συγγένεια υδρογόνου, την υδροφοβικότητα και τη χηµική αντιδραστικότητα. Πράγµατι, όλες οι πρωτεΐνες, σε όλα τα είδη βακτηριακές, αρχαϊκές και ευκαρυωτικές είναι δοµηµένες από τα ίδια 20 αµινοξέα. Αυτό το βασικό αλφάβητο των πρωτεϊνών δηµιουργήθηκε πριν από αρκετά δισεκατοµµύρια χρόνια. Η καταπληκτική ποικιλία πρωτεϊνικών λειτουργιών είναι αποτέλεσµα της ποικιλότητας και ποικιλοµορφίας αυτών των 20 δοµικών στοιχείων. Η κατανόηση της χρήσης του αλφαβήτου στη δηµιουργία των πολύπλοκων τριδιάστατων δοµών που επιτρέπουν στις πρωτεΐνες να συµµετέχουν σε τόσες βιολογικές διεργασίες είναι ένα συναρπαστικό τµήµα της βιοχηµείας και θα το αναλύσουµε στο Υποκεφάλαιο 3.6. Ας παρατηρήσουµε τώρα αυτά τα 20 αµινοξέα. Το απλούστερο είναι η γλυκίνη, που έχει µόνο ένα άτοµο υδρογόνου ως πλευρική αλυσίδα. Έχοντας δύο άτοµα υδρογόνου συνδεδεµένα µε ένα άτοµο α-άνθρακα, η γλυκίνη είναι µοναδική διότι δεν είναι χειρόµορφη. Η αλανίνη, που είναι το επόµενο απλούστερο αµινοξύ, έχει µια µεθυλική οµάδα ( 3 ) για πλευρική αλυσίδα (Eικόνα 3.7) Μεγαλύτερες αλυσίδες υδατανθράκων υπάρχουν στη βαλίνη, τη λευκίνη και την ισολευκίνη (Eικόνα 3.8). Η µεθειονίνη έχει µια πλευρική αλυσίδα που είναι κυρίως αλειφατική και περιλαµβάνει έναν θειοαιθέρα ( ). Στην ισολευκίνη η πλευρική αλυσίδα περιλαµβάνει ένα ακόµη χειρόµορφο κέντρο, στις πρωτεΐνες όµως υπάρχει µόνο το ισοµερές της Εικόνας 3.8. Οι µεγαλύτερες αλειφατικές πλευρικές αλυσίδες είναι υδρόφοβες έχουν την τάση δηλαδή να δη- µιουργούν συσσωµατώµατα µεταξύ τους παρά να έρχονται σε επαφή µε το νερό. Η τριδιάστατη δοµή των υδατοδιαλυτών πρωτεϊνών σταθεροποιείται από την τάση των υδρόφοβων οµάδων να βρίσκονται κοντά η µία στην άλλη, τάση που ονοµάζεται φαινόµενο υδροφοβικότητας (Εδάφιο 1.3.4). Επειδή τα µεγέθη και τα σχήµατα των υδρόφοβων οµάδων είναι διαφορετικά, τα συµπαγή κέντρα που δηµιουργούνται από αυτές αφήνουν µερικούς κενούς χώρους που µοιάζουν µε τρύπες. Η προλίνη έχει επίσης αλειφατική πλευρική αλυσίδα, διαφέρει όµως από τα άλλα 20 αµινοξέα διότι η πλευρική αλυσίδα της συνδέεται και µε το άτοµο του αζώτου και µε το άτοµο του α-άνθρακα (Eικόνα 3.9). Η προλίνη µπορεί να επηρεάσει ιδιαίτερα την πρωτεϊνική αρχιτεκτονική διότι ο δακτύλιος της δοµής της την κάνει πιο άκαµπτη από ό,τι τα άλλα αµινοξέα. 49 Σύνολο 20 αµινοξέων ÚÔÏ ÓË (Pro, P) EIKA 3.9 Κυκλικές δοµές προλίνης. Η πλευρική αλυσίδα συνδέεται και µε το άτοµο του α- άνθρακα και µε την αµινική οµάδα. Στο βασικό σύνολο των αµινοξέων περιλαµβάνονται και τρία αµινοξέα µε απλές αρωµατικές πλευρικές αλυσίδες (Eικόνα 3.10). Η φαινυλαλανίνη, όπως δηλώνει και το όνοµά της, περιέχει έναν φαινολικό δακτύλιο συνδεδεµένο στη θέση ενός από τα υδρογόνα της αλανίνης. Ο αρωµατικός δακτύλιος της τυροσίνης περιέχει υδροξύλιο. Το υδροξύλιο αυτό εµφανίζει αντιδραστικότητα, σε αντίθεση µε τις πλευρικές αλυσίδες άλλων αµινοξέων που συζητήσαµε ώς τώρα, οι οποίες είναι µάλλον αδρανείς. Η θρυπτοφάνη έχει έναν ινδολικό δακτύ-

6 50 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών º ÈÓ Ï Ï Ó ÓË (Phe, F) T ÚÔÛ ÓË (Tyr, Y) Ú appleùôê ÓË (Trp, W) EIKA 3.10 Αµινοξέα µε αρωµατικές πλευρικές αλυσίδες. Η φαινυλαλανίνη, η τυροσίνη και η θρυπτοφάνη έχουν υδρόφοβο χαρακτήρα. Η τυροσίνη και η θρυπτοφάνη έχουν επίσης υδρόφιλες ιδιότητες διότι έχουν πλευρικές οµάδες ΟΗ και ΝΗ, αντίστοιχα º ÈÓ Ï Ï Ó ÓË (Phe, F) + 3 T ÚÔÛ ÓË (Tyr, Y) Ú appleùôê ÓË (Trp, W) ÓÙÂÏÂÛÙ applefiû ÂÛË (M 1 cm 1 ) Trp Tyr 280 M ÎÔ Î Ì ÙÔ (nm) λιο συνδεδεµένο µε µια µεθυλενική ( 2 ) οµάδαø η ινδολική οµάδα αποτελείται από δύο συνδεδεµένους δακτύλιους και µία οµάδα ΝΗ. Η φαινυλαλανίνη είναι καθαρά υδρόφοβη, ενώ η τυροσίνη και η θρυπτοφάνη είναι λιγότερο υδρόφοβες λόγω των οµάδων υδροξυλίου και. Ο αρωµατικός δακτύλιος της θρυπτοφάνης και της τυροσίνης περιέχει απεντοπισµένα ηλεκτρόνια π που απορροφούν έντονα την υπεριώδη ακτινοβολία (Eικόνα 3.11). Η ικανότητα µιας ένωσης να απορροφά φως περιγράφεται από τον συντελεστή απόσβεσης (extinction coefficient). Ο νόµος του Beer δίνει την απορροφητικότητα (A) του φωτός για ένα συγκεκριµένο µήκος κύµατος: A = cl Νόµος του Beer όπου είναι ο συντελεστής απόσβεσης [σε µονάδες που είναι το αντίστροφο της γραµµοµοριακότητας κατ όγκο και της απόστασης σε εκατοστόµετρα (M 1 cm 1 )], c είναι η συγκέντρωση της ουσίας που απορροφά (σε µονάδες γραµ EIKA 3.11 Φάσµατα απορρόφησης των αρωµατικών αµινοξέων θρυπτοφάνη (κόκκινο) και τυροσίνη (µπλε). Αυτά είναι τα µόνα αµινοξέα που απορροφούν έντονα γύρω στα 280 nm. [Ευγενική προσφορά Gregory J. Gatto.]

7 ÂÚ ÓË (er, ) ÚÂÔÓ ÓË (Thr, T) 51 Σύνολο 20 αµινοξέων * ÂÚ ÓË (er, ) + 3 ÚÂÔÓ ÓË (Thr, T) 3 EIKA 3.12 Αµινοξέα που περιέχουν αλειφατικές υδροξυλικές οµάδες. Η σερίνη και η θρεονίνη περιέχουν υδροξυλικές οµάδες που τις κάνουν υδρόφιλες. Το πρόσθετο χειρόµορφο κέντρο στη θρεονίνη σηµειώνεται µε αστερίσκο. µοµοριακότητας κατ όγκο, M) και l είναι το µήκος που διανύει το φως (σε µονάδες εκατοστοµέτρων). Για τη θρυπτοφάνη, το µέγιστο απορρόφησης είναι στα 280 nm και ο συντελεστής απόσβεσης 3400 M 1 cm 1, ενώ για την τυροσίνη η απορρόφηση έχει µέγιστο στα 276 nm και ο συντελεστής απόσβεσης είναι µικρότερος, 1400 M 1 cm 1. Η φαινυλαλανίνη απορροφά φως λιγότερο έντονα και σε µικρότερα µήκη κύµατος. Η απορρόφηση του φωτός στα 280 nm µπορεί να χρησιµοποιηθεί για τον υπολογισµό της συγκέντρωσης µιας πρωτεΐνης στο διάλυµα, αν είναι γνωστός ο αριθµός των καταλοίπων τυροσίνης και θρυπτοφάνης που υπάρχουν στην πρωτεΐνη. ύο αµινοξέα, η σερίνη και η θρεονίνη, περιέχουν αλειφατικές υδροξυλικές οµάδες (Eικόνα 3.12). Η σερίνη µπορεί να θεωρηθεί µια υδροξυλιωµένη αλανίνη, ενώ η θρεονίνη µοιάζει µε τη βαλίνη µε µια υδροξυλική οµάδα στη θέση µιας µεθυλικής οµάδας της βαλίνης. Τα υδροξύλια της σερίνης και της θρεονίνης έχουν ως αποτέλεσµα τα αµινοξέα αυτά να είναι πολύ πιο υδρόφιλα και εύκολα στο να αντιδρούν σε σχέση µε την αλανίνη και τη βαλίνη. Η θρεονίνη, όπως η ισολευκίνη, περιέχει συµπληρωµατικά ασύµµετρα κέντραø πάλι όµως µόνον ένα ισοµερές εµφανίζεται στις πρωτεΐνες. Η κυστεΐνη είναι δοµικώς όµοια µε τη σερίνη αλλά περιέχει µια σουλφυδρυλική, ή θειολική ( ) οµάδα, στη θέση της υδροξυλικής οµάδας ( ) (Eικόνα 3.13). Η υδροξυλική οµάδα είναι πολύ πιο δραστική. Τα ζεύγη των σουλφυδρυλικών οµάδων µπορεί να ενωθούν για να δώσουν δισουλφιδικούς δεσµούς, που είναι ιδιαίτερα σηµαντικοί στη σταθεροποίηση µερικών πρωτεϊνών, όπως θα δούµε σύντοµα K ÛÙÂ ÓË (ys, ) EIKA 3.13 οµή της κυστεΐνης.

8 52 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών Û ÓË (Lys, K) AÚÁÈÓ ÓË (Arg, R) IÛÙÈ ÓË (is, ) EIKA 3.14 Τα βασικά αµινοξέα λυσίνη, αργινίνη και ιστιδίνη. Û ÓË (Lys, K) AÚÁÈÓ ÓË (Arg, R) IÛÙÈ ÓË (is, ) Ô ÓÈ ÈÓÈÎ ÔÌ IÌÈ fiïèô EIKA 3.15 Ο ιοντισµός της ιστιδίνης. Η ιστιδίνη µπορεί να δεσµεύει και να απελευθερώνει πρωτόνια κοντά στο φυσιολογικό pη. Ας πάµε τώρα σε αµινοξέα µε ιδιαίτερα πολικές πλευρικές αλυσίδες που τα καθιστούν ιδιαίτερα υδρόφιλα. Η λυσίνη και η αργινίνη έχουν σχετικά µακριές πλευρικές αλυσίδες που τελειώνουν µε οµάδες θετικά φορτισµένες σε ουδέτερο p. Η λυσίνη τελειώνει σε αµινική οµάδα και η αργινίνη σε οµάδα γουανιδίνης. Η ιστιδίνη περιέχει µια οµάδα ιµιδαζολίου, έναν αρωµατικό δακτύλιο που µπορεί να φορτιστεί (Eικόνα 3.14). Με pk a κοντά στο 6, η οµάδα του ιµιδαζολίου µπορεί να είναι ή φορτισµένη θετικά ή αφόρτιστη σε ουδέτερο p ανάλογα από το µικροπεριβάλλον στο οποίο θα βρεθεί (Eικόνα 3.15). Πράγµατι, πολύ συχνά απαντά ιστιδίνη στο ενεργό κέντρο των ενζύµων, όπου το ιµιδαζόλιο µπορεί να δεσµεύει και να απελευθερώνει πρωτόνια κατά τη διάρκεια των ενζυµικών αντιδράσεων. Η οµάδα των αµινοξέων περιέχει και δύο µέλη µε όξινες πλευρικές αλυσίδες: το ασπαραγινικό οξύ και το γλουταµινικό οξύ (Eικόνα 3.16). Τα αµινοξέα αυτά λέγονται συνήθως ασπαραγινικό και γλουταµινικό για να τονιστεί ότι οι πλευ-

9 AÛapple Ú ÁÈÓÈÎfi (Asp, D) ÏÔ Ù ÌÈÓÈÎfi (Glu, E) AÛapple Ú Á ÓË (Asn, ) ÏÔ Ù Ì ÓË (Gln, Q) 53 Σύνολο 20 αµινοξέων AÛapple Ú ÁÈÓÈÎfi (Asp, D) ÏÔ Ù ÌÈÓÈÎfi (Glu, E) AÛapple Ú Á ÓË (Asn, ) ÏÔ Ù Ì ÓË (Gln, Q) EIKA 3.16 Αµινοξέα που έχουν καρβοξύλια και καρβοξυλαµίδια στις πλευρικές αλυσίδες τους. ρικές αλυσίδες τους είναι τις πιο πολλές φορές αρνητικά φορτισµένες σε φυσιολογικό p. Παρ όλα αυτά, σε µερικές πρωτεΐνες αυτές οι πλευρικές αλυσίδες δέχονται πρωτόνια, και αυτή η ικανότητά τους είναι συχνά ιδιαίτερα ση- µαντική από λειτουργική άποψη. Η οµάδα αυτή διαθέτει επίσης µη φορτισµένα παράγωγα του ασπαραγινικού και του γλουταµινικού την ασπαραγίνη και τη γλουταµίνη που περιέχουν τελική οµάδα καρβοξυλαµιδίου αντί καρβοξυλίου (Eικόνα 3.16) Επτά από τα 20 αµινοξέα έχουν πλευρικές αλυσίδες που εύκολα ιοντίζονται. Αυτά τα 7 αµινοξέα εύκολα δίνουν και δέχονται πρωτόνια, διευκολύνοντας αντιδράσεις ή τη δηµιουργία ιοντικών δεσµών. Ο Πίνακας 3.1 περιλαµβάνει τις µορφές ισορροπίας και το pk a ιοντισµού των πλευρικών αλυσίδων τυροσίνης, κυστεΐνης, αργινίνης, λυσίνης, ιστιδίνης, ασπαραγινικού και γλουταµινικού στις πρωτεΐνες. ύο άλλες οµάδες στις πρωτεΐνες η α-αµινο-τελική οµάδα και η α-καρβοξυ-τελική οµάδα µπορούν να ιοντιστούν. Στον Πίνακα 3.1 περιλαµβάνονται επίσης τα τυπικά pk a και για τις οµάδες αυτές. Τα αµινοξέα συχνά χαρακτηρίζονται µε ένα ή µε τρία γράµµατα (Πίνακας 3.2). Οι συντοµογραφίες των τριών γραµµάτων χρησιµοποιούν τα τρία πρώτα γράµµατα του ονόµατός τους στην αγγλική, εκτός από την ασπαραγίνη (Asn), τη γλουταµίνη (Gln), την ισολευκίνη (Ile) και τη θρυπτοφάνη (Trp). Τα σύµβολα ενός γράµµατος για πολλά αµινοξέα αντιστοιχούν στο πρώτο γράµµα του ονόµατός τους (π.χ. G για τη γλυκίνη, L για τη λευκίνη). Τα υπόλοιπα γράµ- µατα συµφωνήθηκαν µε σύµβαση. Τα σύµβολα αυτά και οι συντοµογραφίες είναι βασικά στοιχεία του λεξιλογίου της βιοχηµείας. Πώς αυτά ειδικά τα 20 αµινοξέα έγιναν τα δοµικά στοιχεία των πρωτεϊνών; Πρώτον, έχουν ποικιλότηταø τα δοµικά και τα χηµικά χαρα-

10 54 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών ΠIAKAΣ 3.1 Tυπικές τιµές pk a ιοντιζόµενων οµάδων στις πρωτεΐνες. µάδα ξύ Bάση Tυπικό pk a * Tελική α-καρβοξυλοµάδα 3,1 Aσπαραγινικό οξύ Γλουταµινικό οξύ 4,1 Iστιδίνη + 6,0 Tελική α-αµινοµάδα + 8,0 Kυστεΐνη 8,3 Tυροσίνη 10,9 Λυσίνη + 10,8 Aργινίνη + 12,5 * ι τιµές pk a εξαρτώνται από τη θερµοκρασία, την ιοντική ισχύ και το µικροπεριβάλλον της ιοντιζόµενης οµάδας. ΠΙΝΑΚΑΣ 3.2 Συντοµογραφίες και σύµβολα για αµινοξέα. Συντοµογραφία Συντοµογραφία Αµινοξύ τριών γραµµάτων ενός γράµµατος Αλανίνη Ala A Αργινίνη Arg R Ασπαραγίνη Asn Ασπαραγινικό οξύ Asp D Βαλίνη Val V Γλουταµίνη Gln Q Γλουταµινικό οξύ Glu E Γλυκίνη Gly G Θρεονίνη Thr T Θρυπτοφάνη Trp W Ισολευκίνη Ile I Ιστιδίνη is Συντοµογραφία Συντοµογραφία Αµινοξύ τριών γραµµάτων ενός γράµµατος Κυστεΐνη ys Λευκίνη Leu L Λυσίνη Lys K Μεθειονίνη Met M Προλίνη Pro P Σερίνη er Τυροσίνη Tyr Y Φαινυλαλανίνη Phe F Ασπαραγίνη ή Asx B ασπαραγινικό οξύ Γλουταµίνη ή Glx Z γλουταµινικό οξύ

11 κτηριστικά τους καλύπτουν ένα πολύ ευρύ φάσµα, καθιστώντας τις πρωτεΐνες ικανές να αντεπεξέρχονται σε πολλούς διαφορετικούς λειτουργικούς ρόλους. εύτερον, όπως αναφέρθηκε στο Εδάφιο 2.1.1, πολλά από τα αµινοξέα αυτά πιθανώς υπήρχαν ήδη από τις προβιοτικές αντιδράσεις. Τελικά, ίσως άλλα πιθανά αµινοξέα να εξαφανίστηκαν διότι εµφάνιζαν έντονη εγγενή αντιδραστικότητα. Παραδείγµατος χάριν, αµινοξέα όπως η οµοσερίνη και η οµοκυστεΐνη έχουν την τάση να δηµιουργούν πενταµελείς κυκλικές δοµές που περιορίζουν τη χρήση τους στις πρωτεΐνες, ενώ αντίθετα τα εναλλακτικά αµινοξέα που απαντούν στις πρωτεΐνες η σερίνη και η κυστεΐνη δεν κυκλοποιούνται εύκολα διότι οι δακτύλιοι στην περίπτωση αυτή είναι πολύ µικροί (Eικόνα 3.17). 55 Πρωτοταγής δοµή ÌÔÛÂÚ ÓË ÂÚ ÓË X X X X EIKA 3.17 Ανεπιθύµητη αντιδραστικότητα σε αµινοξέα. Μερικά αµινοξέα δεν είναι κατάλληλα για να συµπεριληφθούν σε πρωτεϊνικές δο- µές διότι έχουν την τάση να κυκλοποιούνται. Η οµοσερίνη σχηµατίζει σταθερές δοµές δακτυλίων που αποτελούνται από πέντε άτοµα άνθρακα και αυτό έχει ως συνέπεια τη διάσπαση του πεπτιδικού δεσµού. Η κυκλοποίηση της σερίνης θα δη- µιουργούσε έναν πιεσµένο δακτύλιο τεσσάρων ατόµων άνθρακα, άρα δεν ευνοείται στην περίπτωση αυτή. Το Χ στη δοµή συµβολίζει αµινική οµάδα από ένα γειτονικό αµινοξύ ή κάποια άλλη οµάδα που έχει τη δυνατότητα να αποµακρυνθεί. 3.2 ΠΡΩΤΟΤΑΓΗΣ ΟΜΗ: ΤΑ ΑΜΙΝΟΞΕΑ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΠΕΠΤΙ ΙΚΟΥΣ ΕΣΜΟΥΣ ΓΙΑ ΝΑ ΣΧΗΜΑΤΙΣΟΥΝ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙ ΙΚΕΣ ΑΛΥΣΙ ΕΣ Οι πρωτεΐνες είναι γραµµικά πολυµερή που δηµιουργούνται δεσµεύοντας την α- καρβοξυλική οµάδα ενός αµινοξέος στην α-αµινική οµάδα ενός άλλου αµινοξέος µε έναν πεπτιδικό δεσµό (που λέγεται και αµιδικός δεσµός). Η δηµιουργία ενός διπεπτιδίου από δύο αµινοξέα συνοδεύεται από την απώλεια ενός µορίου ύδατος (Eικόνα 3. 18). Η ισορροπία της αντίδρασης βρίσκεται µάλλον προς την πλευρά της υδρόλυσης παρά της σύνθεσης. Εποµένως, η βιοσύνθεση του πεπτιδικού δεσµού χρειάζεται την προσθήκη ελεύθερης ενέργειας. Παρ όλα αυτά οι πεπτιδικοί δεσµοί είναι αρκετά σταθεροί κινητικάø η διάρκεια ζωής ενός πεπτιδικού δεσµού σε υδάτινο διάλυµα, όταν δεν υπάρχει καταλύτης, πλησιάζει τα 1000 χρόνια. Μια σειρά αµινοξέων που ενώνονται µε πεπτιδικούς δεσµούς δηµιουργούν µια πολυπεπτιδική αλυσίδα, και κάθε µονάδα αµινοξέος στο πολυπεπτίδιο ονο- µάζεται κατάλοιπο. Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα έχει πολικότητα διότι τα δύο άκρα της είναι διαφορετικά: µια α-αµινική οµάδα στο ένα άκρο, µια α-καρβοξυλική οµάδα στο άλλο άκρο. Συµβατικά, έχουµε δεχθεί ότι το αµινο-τελικό άκρο θεωρείται η αρχή της πολυπεπτιδικής αλυσίδας και εποµένως η αλληλουχία των αµινοξέων σε µια πολυπεπτιδική αλυσίδα γράφεται αρχίζοντας µε το αµινο-τελι- + 3 R R R 1 R EIKA 3.18 Η δηµιουργία πεπτιδικού δεσµού. Η σύνδεση δύο αµινοξέων συνοδεύεται από την απώλεια ενός µορίου ύδατος. ÂappleÙÈ ÈÎfi ÂÛÌfi

12 56 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών 3 3 EIKA 3.19 Η αλληλουχία αµινοξέων διαβάζεται προς µία µόνο κατεύθυνση. Η εικόνα του πενταπεπτιδίου Tyr-Gly-Gly-Phe-Leu (YGGFL) δείχνει την αλληλουχία από το αµινο-τελικό προς το καρβοξυ-τελικό άκρο. Αυτό το πενταπεπτίδιο, η λευκινο-εγκεφαλίνη, είναι ένα ενδογενές οπιοειδές που τροποποιεί την αντίληψη του πόνου από τον εγκέφαλο. Το αντίθετο πενταπεπτίδιο, το Leu-Gly-Gly-Tyr (LFGGY), είναι ένα διαφορετικό µόριο χωρίς καµία λειτουργία στον εγκέφαλο Tyr AÌÈÓÔ-ÙÂÏÈÎfi Î Ù ÏÔÈappleÔ Gly Gly 2 Phe 2 Leu K Ú ÔÍ -ÙÂÏÈÎfi Î Ù ÏÔÈappleÔ κό κατάλοιπο. Έτσι, στο πενταπεπτίδιο Tyr Gly Gly Phe Leu (YGGFL), η τυροσίνη είναι το αµινο-τελικό κατάλοιπο και η λευκίνη το καρβοξυ-τελικό κατάλοιπο (Eικόνα 3.19). Το Leu Phe Gly Gly Tyr (FGGY) είναι ένα άλλο πενταπεπτίδιο, µε διαφορετικές χηµικές ιδιότητες. Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα αποτελείται από ένα σταθερά επαναλαµβανό- µενο τµήµα, που ονοµάζεται κύρια αλυσίδα ή κορµός, και ένα µεταβλητό τµή- µα, που αποτελείται από τις διαφορετικές πλευρικές αλυσίδες (Eικόνα 3.20). Ο κορµός του πολυπεπτιδίου έχει πολλές δυνατότητες δηµιουργίας δεσµών υδρογόνου. Κάθε κατάλοιπο έχει µια καρβονυλική οµάδα, που είναι καλός δέκτης δεσµών υδρογόνου και µια αµιδική οµάδα (εκτός από την προλίνη), που είναι καλός δότης δεσµών υδρογόνου. Αυτές οι οµάδες αλληλεπιδρούν µεταξύ τους και µε λειτουργικές οµάδες των πλευρικών αλυσίδων και έτσι σταθεροποιούνται συγκεκριµένες δοµές για κάθε πολυπεπτιδική αλυσίδα, όπως θα αναλύσουµε στη συνέχεια. EIKA 3.20 Τα τµήµατα της πολυπεπτιδικής αλυσίδας. Η πολυπεπτιδική αλυσίδα αποτελείται από έναν σταθερό κορµό (µαύρο χρώµα) και ποικιλία πλευρικών αλυσίδων (πράσινο χρώµα). R 1 R 2 R 3 R 4 R 5 Dalton Μονάδα µάζας ίση περίπου µε τη µάζα του υδρογόνου. Ονοµάστηκε προς τιµήν του John Dalton ( ), που ανέπτυξε την ατο- µική θεωρία της ύλης. Kilodalton (kd) Μονάδα µάζας ίση µε 1000 dalton Οι περισσότερες φυσικές πολυπεπτιδικές αλυσίδες περιέχουν από 50 έως 2000 κατάλοιπα αµινοξέων και συνήθως ονοµάζονται πρωτεΐνες. Τα πεπτίδια που έχουν µικρότερο αριθµό αµινοξέων ονοµάζονται ολιγοπεπτίδια ή απλώς πεπτίδια. Το µέσο µοριακό βάρος ενός αµινοξέος είναι περίπου 110 και έτσι το µοριακό βάρος των περισσότερων πρωτεϊνών είναι µεταξύ 5500 και Μπορούµε να αναφερθούµε επίσης στη µάζα µιας πρωτεΐνης, που εκφράζεται σε µονάδες dalton, όπου ένα dalton ισούται µε τη µονάδα ατοµικής µάζας. Μια πρωτεΐνη µοριακού βάρους έχει µάζα dalton ή 50 kd (kilodalton). Σε µερικές πρωτεΐνες, υπάρχουν διασυνδέσεις στη γραµµική πολυπεπτιδική αλυσίδα. Οι πιο κοινές διασυνδέσεις είναι δισουλφιδικοί δεσµοί, που σχη- µατίζονται από την οξείδωση ενός ζεύγους καταλοίπων κυστεΐνης (Eικόνα 3.21). Το αποτέλεσµα της σύνδεσης των δύο κυστεϊνών είναι µια µονάδα κυστίνης. Οι εξωκυτταρικές πρωτεΐνες συχνά έχουν αρκετούς δισουλφιδικούς δεσµούς, στις ενδοκυτταρικές πρωτεΐνες όµως οι δεσµοί συνήθως απουσιάζουν. Σπανίως, µη δισουλφιδικές διασυνδέσεις που προέρχονται από άλλες πλευρικέ αλυσίδες υπάρχουν σε µερικές πρωτεΐνες. Παραδείγµατος χάριν, οι κολ-

13 Πρωτοταγής δοµή K ÛÙ ÓË 2 K ÛÙ ÓË Í ˆÛË AÓ ÁˆÁ 2 K ÛÙ ÓË e EIKA 3.21 ιασυνδέσεις. Ο σχηµατισµός δισουλφιδικού δεσµού από δύο κατάλοιπα κυστεΐνης είναι οξειδωτική αντίδραση. λαγόνες ίνες του συνδετικού ιστού και το ινώδες που συµµετέχει στην πήξη του αίµατος ενισχύουν τη δοµή τους µε διασυνδέσεις µεταξύ των καταλοίπων τους Οι πρωτεΐνες έχουν µοναδικές αλληλουχίες αµινοξέων που καθορίζονται από γονίδια Το 1953 ο Frederick anger προσδιόρισε την αλληλουχία αµινοξέων της ινσουλίνης, που είναι πρωτεϊνική ορµόνη (Eικόνα 3.22). Η εργασία αυτή αποτελεί ορόσηµο για τη βιοχηµεία διότι απέδειξε για πρώτη φορά ότι µια πρωτεΐνη έχει µια απόλυτα καθορισµένη αλληλουχία αµινοξέων. Έδειξε ακόµη ότι η ινσουλίνη αποτελείται µόνον από L-αµινοξέα που συνδέονται µε πεπτιδικούς δεσµούς µεταξύ της α-αµινικής οµάδας και της α-καρβοξυλικής οµάδας. Αυτό το επίτευγµα πυροδότησε και τις µελέτες προσδιορισµού της αλληλουχίας πολλών πρωτεϊνών από άλλους επιστήµονες. Σήµερα γνωρίζουµε ολόκληρη την αλληλουχία για περισσότερες από πρωτεΐνες. Το εντυπωσιακό είναι ότι η κάθε πρωτεΐνη έχει µια µοναδική και απόλυτα καθορισµένη αλληλουχία αµινοξέων. Η αλληλουχία αµινοξέων της πρωτεΐνης συχνά ονοµάζεται πρωτοταγής δοµή. Μια σειρά από αναλυτικές µελέτες στα τέλη του 1950 και στις αρχές του 1960 αποκάλυψαν ότι οι αλληλουχίες στις πρωτεΐνες καθορίζονται γενετικά. Η αλληλουχία νουκλεοτιδίων του DA, που είναι το µόριο κληρονοµικότητας, προσδιορίζει τη συµπληρωµατική αλληλουχία νουκλεοτιδίων στο RA, που µε τη σειρά του καθορίζει την αλληλουχία των αµινοξέων µιας πρωτεΐνης. Για την ακρίβεια, το κάθε ένα από τα 20 αµινοξέα της οµάδας κωδικεύεται από µία ή περισσότερες ειδικές αλληλουχίες τριών νουκλεοτιδίων (Yποκεφάλαιο 5.5). Η γνώση των αλληλουχιών αµινοξέων είναι σηµαντική για αρκετούς λόγους. Πρώτον, η γνώση της αλληλουχίας µιας πρωτεΐνης είναι συνήθως απαραίτητη για την κατανόηση του µηχανισµού δράσης της (π.χ. στην περίπτωση της καταλυτικής δράσης των ενζύµων). Ακόµη, τροποποιώντας την αλληλουχία γνωστών πρωτεϊνών µπορούµε να δηµιουργήσουµε πρωτεΐνες µε νέες ιδιότητες. εύτερον, η γνώση της αλληλουχίας των αµινοξέων καθορίζει την AÏ Û A Gly-Ile-Val-Glu-Gln-ys-ys-Ala-er-Val-ys-er-Leu-Tyr-Gln-Leu-Glu-Asn-Tyr-ys-Asn EIKA 3.22 Η αλληλουχία αµινοξέων βόειας ινσουλίνης. AÏ Û B Phe-Val-Asn-Gln-is-Leu-ys-Gly-er-is-Leu-Val-Glu-Ala-Leu-Tyr-Leu-Val-ys-Gly-Glu-Arg-Gly-Phe-Phe-Tyr-Thr-Pro-Lys-Ala

14 τριδιάστατη δοµή των πρωτεϊνών. Η αλληλουχία των αµινοξέων είναι ο συνδετικός κρίκος µεταξύ της γενετικής πληροφορίας του DA και της τριδιάστατης δοµής που καθορίζει τη βιολογική λειτουργία µιας πρωτεΐνης. Οι αναλύσεις της σχέσης µεταξύ αλληλουχίας αµινοξέων και τριδιάστατης δοµής µιας πρωτεΐνης αποκαλύπτουν τους κανόνες που καθορίζουν την αναδίπλωση των πολυπεπτιδικών αλυσίδων. Τρίτον, ο προσδιορισµός της αλληλουχίας αποτελεί στόχο και για τη µοριακή παθολογία, µια ειδικότητα της ιατρικής που αναπτύσσεται ραγδαία. Τροποποιήσεις στην αλληλουχία αµινοξέων µιας πρωτεΐνης µπορεί να οδηγήσουν σε ανώµαλη δράση της και ασθένεια. Σοβαρότατες και πολλές φορές θανατηφόρες ασθέ- EIKA 3.23 Ο πεπτιδικός δεσµός είναι επίπεδος. Στο ζεύγος συνδεδεµένων αµινοξέων και τα έξι άτοµα (a,,,, και 6) βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Οι πλευρικές αλυσίδες έχουν πράσινο χρώµα στο σχήµα. νειες, όπως π.χ. η δρεπανοκυτταρική αναιµία και η κυστική ίνωση, µπορεί να είναι και αποτέλεσµα σηµειακής µεταλλαγής στην αλληλουχία µιας πρωτεΐνης. Τέταρτον, η αλληλουχία µιας πρωτεΐνης αποκαλύπτει πολλά και για την εξελικτική ιστορία της (Κεφάλαιο 7). Οι πρωτεΐνες µοιάζουν µεταξύ τους σε αλληλουχία µόνο αν έχουν κοινό πρόγονο. Συνεπώς, τα µοριακά γεγονότα της εξέλιξης είναι δυνατόν να αποκαλυφθούν από τη µελέτη των αλληλουχιών των αµινοξέων και η µοριακή παλαιοντολογία αποτελεί ένα αναπτυσσόµενο πεδίο έρευνας Οι πολυπεπτιδικές αλυσίδες είναι εύκαµπτες αλλά έχουν και καθορισµένη στερεοδιάταξη Η εξέταση της γεωµετρίας του πρωτεϊνικού κορµού αποκαλύπτει αρκετά ση- µαντικά στοιχεία. Πρώτον, ο πεπτιδικός δεσµός είναι βασικά επίπεδος (Eικόνα 3.23). Έτσι, λοιπόν, για κάθε ζεύγος αµινοξέων τα οποία συνδέονται µε πεπτιδικό δεσµό υπάρχουν έξι άτοµα που βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο: το άτο- µο α-άνθρακα και η οµάδα του πρώτου αµινοξέος καθώς και η οµάδα και το άτοµο α-άνθρακα του δεύτερου αµινοξέος. Η εξήγηση αυτής της γεω- µετρικής προτίµησης βρίσκεται στη φύση του χηµικού δεσµού του πεπτιδίου. Ο πεπτιδικός δεσµός έχει, εν µέρει, χαρακτήρα διπλού δεσµού ο οποίος αποτρέπει την περιστροφή γύρω από τον εαυτό του. + ÔÌ Û ÓÙÔÓÈÛÌÔ ÙÔ appleâappleùè ÈÎÔ ÂÛÌÔ α 1,51 Å 1,32 Å 1,24 Å 1,45 Å EIKA 3.24 Τυπικές αποστάσεις µεταξύ των πεπτιδικών οµάδων. Μια πεπτιδική οµάδα εµφανίζεται εδώ σε διαµόρφωση trans (ετερόπλευρη). 1,0 Å α Το γεγονός ότι ο δεσµός δεν περιστρέφεται περιορίζει τις στερεοδιατάξεις του πεπτιδικού κορµού και εξηγεί την επίπεδη φύση του δεσµού. Αυτός ο χαρακτήρας διπλού δεσµού εκφράζεται και στην απόσταση µεταξύ των οµάδων και. Η απόσταση σε έναν πεπτιδικό δεσµό είναι 1,32 Å, δηλαδή µια τιµή που βρίσκεται µεταξύ των αναµενόµενων για έναν απλό δεσµό (1,49 Å) και έναν διπλό δεσµό = (1,27 Å), όπως φαίνεται στην Εικόνα Τέλος, ο πεπτιδικός δεσµός δεν έχει φορτίο, επιτρέποντας έτσι στα πολυµερή των αµινοξέων που συνδέονται µε πεπτιδικούς δεσµούς να δη- µιουργήσουν σφαιρικές κατασκευές χωρίς ενδιάµεσα κενά. Υπάρχουν δύο δυνατές διαµορφώσεις για έναν επίπεδο πεπτιδικό δεσµό. Στη διαµόρφωση trans τα δύο άτοµα α-άνθρακα βρίσκονται απέναντι, ενώ στη διαµόρφωση cis βρίσκονται

15 59 Πρωτοταγής δοµή Trans is EIKA 3.25 Οι πεπτιδικοί δεσµοί trans και cis. Η µορφή trans είναι προτιµητέα διότι στη µορφή cis υπάρχουν προβλήµατα χωροδιάταξης. στην ίδια πλευρά του πεπτιδικού δεσµού. Όλοι σχεδόν οι πεπτιδικοί δεσµοί των πρωτεϊνών είναι trans. Αυτή η προτίµηση της διαµόρφωσης trans σε σχέση µε τη διαµόρφωση cis εξηγείται από το γεγονός ότι οι στερικές αλληλοεπικαλύψεις των οµάδων που συνδέονται στα άτοµα α-άνθρακα παρεµποδίζουν τη δια- µόρφωση cis αλλά αφήνουν ελεύθερη την trans (Eικόνα 3.25). Οι πιο κοινές περιπτώσεις δεσµών cis αφορούν το αµινοξύ Χ και την προλίνη (X-Pro). Οι δεσµοί αυτοί της προλίνης έχουν διαµόρφωση cis αντί trans διότι το άζωτο της προλίνης είναι δεσµευµένο σε δύο τετρασθενή άτοµα άνθρακα, γεγονός που περιορίζει ουσιαστικά τις στερικές διαφοροποιήσεις µεταξύ µορφών trans και cis (Eικόνα 3.26). ίεδρη γωνία Είναι το µέγεθος µέτρησης της ικανότητας στροφής γύρω από έναν δεσµό, που συνήθως βρίσκεται µεταξύ 180 και Οι δίεδρες γωνίες µερικές φορές λέγονται και γωνίες στρέψης. EIKA 3.26 Trans και is Χ-Ρro. Στην περίπτωση αυτή, η ενέργεια είναι περίπου ίδια διότι υπάρχουν αντίστοιχα προβλήµατα χωροδιάταξης και για τις δύο µορφές. Trans is Σε αντίθεση µε τον πεπτιδικό δεσµό, οι δεσµοί που ενώνουν τις αµινικές οµάδες µε το άτοµο α-άνθρακα και τις καρβονυλικές οµάδες µε το άτοµο α-άνθρακα είναι καθαροί απλοί δεσµοί. Τα δύο γειτονικά άκαµπτα πεπτιδικά επίπεδα µπορούν εποµένως να περιστραφούν γύρω από τους δεσµούς αυτούς αποκτώντας διάφορους προσανατολισµούς. Η ελευθερία περιστροφής γύρω από τους δύο δεσµούς κάθε αµινοξέος επιτρέπει στις πρωτεΐνες να αναδιπλωθούν µε πολλούς και διάφορους τρόπους. Οι περιστροφές γύρω από τους δεσµούς είναι δυνατόν να προσδιοριστούν από τις δίεδρες γωνίες (Eικόνα 3.27). Η γωνία περιστροφής γύρω από τον δεσµό µεταξύ των ατόµων αζώτου και α-άνθρακα ονοµάζεται φ. Η γωνία περιστροφής γύρω από τον δεσµό ατόµου α-άνθρακα και της καρβονυλικής οµάδας ονοµάζεται ψ. Για οποιονδήποτε από τους δεσµούς η περιστροφή κατά τη φορά των δεικτών του ρολογιού (κοιτώντας από πίσω προς τα εµπρός) αντιστοιχεί σε θετική τιµή. Οι γωνίες φ και ψ καθορίζουν την κατεύθυνση της πολυπεπτιδικής αλυσίδας. (A) R φ R ψ R (B) ( ) φ φ = 80Æ ψ ψ = +85Æ EIKA 3.27 Η περιστροφή γύρω από τους δεσµούς ενός πολυπεπτιδίου. Η δοµή κάθε αµινοξέος σε ένα πολυπεπτίδιο µπορεί να ρυθµιστεί από την περιστροφή γύρω από δύο απλούς δεσµούς. (Α) γωνία περιστροφής γύρω από τον δεσµό µεταξύ των ατόµων αζώτου και α-άνθρακα ονοµάζεται φ, ενώ η γωνία περιστροφής γύρω από τον δεσµό µεταξύ του ατό- µου α-άνθρακα και των ανθράκων της καρβονυλικής οµάδας ονοµάζεται ψ. (Β) Μια κάτοψη του δεσµού µεταξύ αζώτου και ατόµου α-άνθρακα δείχνει πώς µετράµε τη φ. (Γ) Μια κάτοψη του δεσµού µεταξύ του ατόµου α-άνθρακα και του άνθρακα της καρβονυλικής οµάδας, δείχνει πώς µετράµε την ψ.

16 60 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών EIKA 3.28 Ένα διάγραµµα Ramachandran που δείχνει τις τιµές των φ και ψ. Οι τιµές φ και ψ είναι περιορισµένες λόγω των συγκρούσεων µεταξύ ατόµων. Οι επιτρεπτές τιµές φ και ψ φαίνονται µε σκούρο πράσινο, ενώ οι οριακές τιµές φαίνονται µε ανοιχτό πράσινο. Η δοµή που φαίνεται δεξιά είναι εκείνη που δηµιουργεί τις λιγότερες συγκρούσεις µεταξύ των ατόµων. ψ φ (φ = 90Æ, ψ = 90Æ) ÂÓ Â ÓÔÂ Ù È Ποιοι συνδυασµοί είναι δυνατοί για τις γωνίες φ και ψ; Ο G.. Ramachandran διαπίστωσε ότι πολλοί συνδυασµοί δεν είναι δυνατοί λόγω των στερικών συγκρούσεων µεταξύ των ατόµων. Οι τιµές που επιτρέπονται µπορούν να τοποθετηθούν σε ένα διδιάστατο σχήµα που ονοµάζεται διάγραµµα Ramachandran (Eικόνα 3.28). Τα τρία τέταρτα των πιθανών συνδυασµών των γωνιών φ και ψ είναι αδύνατον να πραγµατοποιηθούν διότι δηµιουργούν τοπικές στερικές συγκρούσεις. Ο στερικός αποκλεισµός, δηλαδή το γεγονός ότι δύο άτοµα δεν µπορούν να είναι στο ίδιο σηµείο συγχρόνως, µπορεί να είναι σηµαντικότατος κανόνας οργάνωσης της δοµής των πρωτεϊνών. Η ικανότητα των βιολογικών πολυµερών, όπως οι πρωτεΐνες, να αναδιπλώνονται σε καλά καθορισµένες δοµές είναι ιδιαίτερα αξιοσηµείωτη θερµοδυναµικά. Φθάνει να σκεφθούµε τις ισορροπίες µεταξύ ενός ξεδιπλωµένου πολυµερούς που έχει στερεοδιάταξη τυχαίου σπειράµατος (δηλαδή µείγµατος πολλών πιθανών στερεοδιατάξεων) και µιας αναδιπλωµένης µορφής που αποκτά µια µοναδική στερεοδιάταξη. Η απελευθέρωση της εντροπίας σε συνδυασµό µε τον µεγάλο αριθµό στερεοδιατάξεων της ξεδιπλωµένης µορφής εµποδίζει την αναδίπλωση η οποία είναι δυνατόν να πραγµατοποιηθεί µόνο µε αλληλεπιδράσεις που προωθούν την αναδιπλωµένη µορφή. Εποµένως, τα πολύ ευέλικτα πολυµερή που έχουν µεγάλο αριθµό πιθανών αναδιπλώσεων δεν οδηγούν σε απόλυτα καθορισµένες µοναδικές δοµές. Η έλλειψη ευελιξίας στην πεπτιδική µονάδα και ο περιορισµένος αριθµός των επιτρεπόµενων γωνιών φ και ψ περιορίζουν τον αριθµό των δοµών που µπορεί να επιτύχει η ξεδιπλωµένη µορφή της πρωτεΐνης κατά τη διεργασία αναδίπλωσής της. 3.3 ΕΥΤΕΡΟΤΑΓΗΣ ΟΜΗ: ΟΙ ΠΟΛΥΠΕΠΤΙ ΙΚΕΣ ΑΛΥΣΙ ΕΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΝΑ ΙΠΛΩΝΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΝΟΝΙΚΕΣ ΟΜΕΣ ΟΠΩΣ α-ελικα, Η β-πτυχωτη ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ, ΟΙ ΣΤΡΟΦΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΘΗΛΙΕΣ TRUTURAL IIGT: Eµφανίζονται σε όλο το βιβλίο και είναι ιδιαίτερες διδακτικές ασκήσεις για τη µοριακή διαµόρφωση που σας επιτρέπουν να δείτε τη δοµή και να µάθετε όλα τα τελευταία νέα της επιστήµης σχετικά µε τον τρόπο λειτουργίας κάθε µορίου. Η διεύθυνση της ιστοσελίδας: και η επιλογή: hapter, tructural Insights και µετά ο τίτλος. Είναι δυνατόν µια πολυπεπτιδική αλυσίδα να αναδιπλώνεται σε κανονικά επαναλαµβανόµενες δοµές; Το 1951 οι Linus Pauling και Robert orey πρότειναν δύο περιοδικές δοµές που τις ονόµασαν α-έλικα και β-πτυχωτή επιφάνεια. Στη συνέχεια καθορίστηκαν και άλλες δοµές όπως η β-στροφή και η Ω-θηλιά. Παρ όλο που οι δοµές αυτές δεν παρουσιάζουν περιοδικότητα, αποτελούν καλά προσδιορισµένες στροφές ή θηλιές και συνοδεύουν τις α-έλικες και τις β-πτυχωτές επιφάνειες στην τελική τριδιάστατη δοµή της πρωτεΐνης. TRUTURAL IIGT, Elements of Protein tructures: αποτελούν αντιπροσωπευτικά στοιχεία πρωτεϊνικής αρχιτεκτονικής µε τα οποία µπορείτε να ασκηθείτε. Θα βρείτε επίσης σε αυτήν τη θέση του δικτύου µια περίληψη των δευτεροταγών δοµικών µοτίβων που περιγράφονται στο παρόν κεφάλαιο.

17 (A) (B) ( ) 61 ευτεροταγής δοµή ( ) EIKA 3.29 Η δοµή µιας α-έλικας. (Α) Η απεικόνιση κορδέλας στην οποία ξεχωρίζουν τα άτοµα α-άνθρακα και οι πλευρικές αλυσίδες (πράσινο). (Β) Μια πλάγια όψη του µοντέλου µε σφαίρες και ράβδους όπου διακρίνονται οι δεσµοί υδρογόνου (διακεκοµµένες γραµµές) µεταξύ των οµάδων και. (Γ) Παρατηρώντας από το άκρο της έλικας και παράλληλα προς τον άξονα βλέπουµε τον περιελιγµένο κορµό να σχηµατίζει το εσωτερικό της έλικας και τις πλευρικές αλυσίδες (πράσινο) να προεξέχουν προς τα έξω. ( ) Ένα χωροπληρωτικό µοντέλο του (Γ) δείχνει πόσο λίγος κενός χώρος µένει στο κέντρο της έλικας Η α-έλικα είναι µια δοµή σπειράµατος που σταθεροποιείται µε ενδοµοριακούς δεσµούς υδρογόνου Στην προσπάθειά τους να καθορίσουν τις πιθανές δοµές των πεπτιδίων, οι Pauling και orey έλαβαν υπ όψιν τους στερικούς περιορισµούς καθώς και την ικανότητα του κορµού του πεπτιδίου να διαµορφώνει συνθήκες δεσµών υδρογόνου µεταξύ των οµάδων και. Η πρώτη δοµή που πρότειναν ήταν εκείνη της α-έλικας, που είναι µια ραβδόµορφη δοµή (Eικόνα 3.29). Ο κορµός, που έχει σχήµα σπειράµατος, σχηµατίζει το εσωτερικό της ράβδου και οι πλευρικές αλυσίδες εκτείνονται προς τα έξω, σε µια ελικοειδή διάταξη. Η α-έλικα σταθεροποιείται από δεσµούς υδρογόνου µεταξύ των οµάδων ΝΗ και Ο της κύριας αλυσίδας. Συγκεκριµένα, η οµάδα Ο κάθε αµινοξέος σχηµατίζει έναν δεσµό υδρογόνου µε την οµάδα ΝΗ του αµινοξέος που βρίσκεται τέσσερα κατάλοιπα µπροστά στην αλληλουχία (Eικόνα 3.30). Έτσι, στη δοµή αυτή όλες οι οµάδες και του πολυπεπτιδικού κορµού συνδέονται µε δεσµούς υδρογόνου, εκτός από εκείνες που βρίσκονται στα άκρα της έλικας. Κάθε κατάλοιπο απέχει από το επόµενο 1,5 Å κατά µήκος του άξονα της έλικας και είναι περιεστραµµένο κατά 100, δίνοντας 3,6 κατάλοιπα αµινοξέων ανά στροφή της έλικας. Συνεπώς, κατάλοιπα που απέχουν µεταξύ τους 3-4 αµινοξέα στην αλ- Η αίσθηση της στροφής περιγράφει την κατεύθυνση προς την οποία στρέφεται µια ελικοειδής δοµή σε σχέση µε τον άξονά της. Όταν κοιτάµε κατά µήκος του άξονά της και η αλυσίδα στρέφεται όπως οι δείκτες του ρολογιού τότε δίνει την αίσθηση δεξιόστροφης έλικας. Αντίστοιχα, αν στρέφεται αντίθετα προς τους δείκτες του ρολογιού τότε δίνει την αίσθηση αριστερόστροφης έλικας. R i R i+2 R i+4 R i+1 R i+3 R i+5 EIKA 3.30 ηµιουργία δεσµών υδρογόνου σε µια α-έλικα. Στην α-έλικα η οµάδα του καταλοίπου n δηµιουργεί έναν δεσµό υδρογόνου µε την οµάδα του καταλοίπου n + 4.

18 62 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών (A) (B) ( ) ÂÍÈfiÛÙÚÔÊË ÏÈÎ (ÎÔÈÓ ) AÚÈÛÙÂÚfiÛÙÚÔÊË ÏÈÎ (appleôï Ûapple ÓÈ ) EIKA 3.31 ιάγραµµα Ramachandran των ελίκων. Οι δύο µορφές στροφής της έλικας, δεξιόστροφη και αριστερόστροφη, βρίσκονται σε περιοχές επιτρεπόµενων στερεοδιατάξεων όταν αναλυθούν κατά Ramachandran. Παρ όλα αυτά, σχεδόν όλες οι α-έλικες στις πρωτεΐνες είναι δεξιόστροφες. EIKA 3.33 Μια πρωτεΐνη µε βασική διαµόρφωση α-έλικας. Η φερριτίνη, µια πρωτεΐνη αποθήκευσης σιδήρου, σχηµατίζεται από δέσµη α-ελίκων. EIKA 3.32 Σχηµατική απεικόνιση µιας α-έλικας. (Α) Μοντέλο µε σφαίρες και ράβδους. (Β) Απεικόνιση κορδέλας. (Γ) Απεικόνιση κυλίνδρου. ληλουχία βρίσκονται αρκετά κοντά το ένα στο άλλο λόγω της δοµής της έλικας. Αντίθετα, αµινοξέα που είναι δίπλα στην αλληλουχία διότι βρίσκονται το ένα απέναντι στο άλλο στην έλικα δεν µπορούν να έρθουν σε επαφή. Το βήµα της α-έλικας, που ισούται µε το προϊόν της µετατόπισης (1,5 Å) επί τον αριθµό των καταλοίπων ανά στροφή (3,6), είναι 5,4 Å. Η στροφή της έλικας µπορεί να είναι δεξιόστροφη (σύµφωνα µε τους δείκτες του ρολογιού) ή αριστερόστροφη (αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού). Το διάγραµµα Ramachandran αποκαλύπτει ότι η δεξιόστροφη και η αριστερόστροφη έλικα αποτελούν επιτρεπόµενες στερεοδιατάξεις (Eικόνα 3.31). Παρ όλα αυτά, οι δεξιόστροφες έλικες είναι πιο ευνοούµενες ενεργειακά διότι παρουσιάζουν λιγότερες στερικές συγκρούσεις µεταξύ των πλευρικών αλυσίδων και του κορ- µού. Ουσιαστικά, όλες οι α-έλικες που απαντούν στις πρωτεΐνες είναι δεξιόστροφες. Στο σχηµατικό διάγραµµα των πρωτεϊνών, οι α-έλικες εµφανίζονται σαν στριµµένες κορδέλες ή κύλινδροι (Eικόνα 3.32). Οι Pauling και orey προέβλεψαν τη δοµή της α-έλικας έξι χρόνια πριν αποκαλυφθεί για πρώτη φορά στη δοµή της µυοσφαιρίνης µε τη χρήση των ακτίνων Χ. Η αποκάλυψη της δοµής της α-έλικας αποτελεί ορόσηµο για τη βιοχη- µεία διότι απέδειξε ότι η στερεοδιάταξη µιας πολυπεπτιδικής αλυσίδας µπορεί να προβλεφθεί αν οι ιδιότητες των στοιχείων που την αποτελούν είναι αναλυτικά και απόλυτα καθορισµένες. Το ποσοστό της α-έλικας των πρωτεϊνών ποικίλλει από 0% έως και 100% ανά περίπτωση. Παραδείγµατος χάριν, 75% των καταλοίπων της φερριτίνης, της πρωτεΐνης που βοηθά στην αποθήκευση του σιδήρου, βρίσκονται σε α-έλικα (Eικόνα 3.33). Οι απλές α-έλικες συνήθως έχουν µήκος µικρότερο από 45 Å. Παρ όλα αυτά, δύο ή περισσότερες α-έλικες µπορούν να περιελιχθούν και να δηµιουργήσουν µια πολύ σταθερή δοµή η οποία µπορεί να έχει µήκος 1000 Å (100 nm ή 0,1 µm) ή περισσότερο (Eικόνα 3.34). Τέτοια στερεοδιάταξη συσπειρωµένου σπειράµατος α-ελίκων υπάρχει στη µυοσίνη και την τροποµυο- 20 Å EIKA 3.34 Μια στερεοδιάταξη συσπειρωµένου σπειράµατος α-ελίκων. Οι δυο έλικες ελίσσονται η µία γύρω από την άλλη και σχηµατίζουν µια υπερέλικα. Οι δοµές αυτές βρίσκονται σε πολλές πρωτεΐνες, συµπεριλαµβανοµένης της κερατίνης των µαλλιών, των φτερών, των νυχιών και των κεράτων.

19 σίνη των µυών, στο ινώδες των θρόµβων του αίµατος και στην κερατίνη των µαλλιών. Οι ελικοειδείς ράβδοι των πρωτεϊνών αυτών έχουν µηχανικό ρόλο και δηµιουργούν άκαµπτα δεµάτια ινιδίων, όπως τα αγκάθια του σκαντζόχοιρου. Ο κυτταρικός σκελετός είναι πλούσιος στα λεγόµενα ενδιάµεσα νηµάτια τα οποία είναι επίσης συσπειρωµένα σπειράµατα διπλών α-ελίκων. Πολλές πρωτεΐνες που διαπερνούν βιολογικές µεµβράνες περιέχουν επίσης α-έλικες ευτεροταγής δοµή β-appleù ÒÛÂÈ Οι β-επιφάνειες σταθεροποιούνται µε δεσµούς υδρογόνου µεταξύ των πολυπεπτιδικών αλυσίδων ψ 0 60 Οι Pauling και orey ανακάλυψαν άλλο ένα περιοδικό δοµικό µοτίβο το οποίο ονόµασαν β-πτυχωτή επιφάνεια (β, διότι ήταν η δεύτερη δοµή που προσδιόρισαν, δεδοµένου ότι η πρώτη ήταν η α-έλικα). Η β-πτυχωτή επιφάνεια (ή απλώς β-επιφάνεια) διαφέρει σηµαντικά από τη ραβδόµορφη α-έλικα. Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα, που ονοµάζεται β-πτύχωση, σε µια β-επιφάνεια είναι σχεδόν απόλυτα απλωµένη, αντίθετα από το σφιχτό σπείραµα της α-έλικας. Στην Εικόνα 3.35 βλέπουµε πώς η στερεοδιάταξη αυτή επιτρέπει µια ποικιλία από απλωµένες δοµές χωρίς στερικά προβλήµατα φ EIKA 3.35 ιάγραµµα Ramachandran για τις β-πτυχώσεις. Στην κόκκινη περιοχή του διαγράµµατος φαίνονται οι στερεοχηµικά επιτρεπό- µενες δοµές απλωµένων β-πτυχώσεων EIKA 3.36 Η δοµή της β-πτύχωσης. Οι πλευρικές αλυσίδες (πράσινο) είναι κατ εναλλαγήν επάνω και κάτω από το επίπεδο της β-πτύχωσης. Η απόσταση µεταξύ γειτονικών αµινοξέων σε µια β-πτύχωση είναι περίπου 3,5 Å, ενώ στην α-έλικα υπενθυµίζεται ότι είναι 1,5 Å. Οι πλευρικές αλυσίδες των γειτονικών αµινοξέων έχουν αντίθετη κατεύθυνση όπως φαίνεται και στην Εικόνα Μια β-επιφάνεια δηµιουργείται όταν δύο ή περισσότερες β-πτυχώσεις συνδεθούν µε δεσµούς υδρογόνου. Οι διαδοχικές β-πτυχώσεις στη β-επιφάνεια µπορεί να έχουν την ίδια κατεύθυνση (παράλληλη β-επιφάνεια) ή να έχουν αντίθετη κατεύθυνση (αντιπαράλληλη β-επιφάνεια). Στην αντιπαράλληλη β-επιφάνεια οι οµάδες ΝΗ και ενός αµινοξέος συνδέονται αντίστοιχα µε δεσµούς υδρογόνου µε τις οµάδες και ΝΗ του αµινοξέος της γειτονικής β-πτύχωσης όπως φαίνεται στην Εικόνα Στην παράλληλη β-επιφάνεια η διάταξη των δεσµών υδρογόνου είναι λίγο πιο περίπλοκη. Για κάθε αµινοξύ η οµάδα συνδέεται στο του αµινοξέος της γειτονικής β- πτύχωσης, ενώ η οµάδα συνδέεται στο του αµινοξέος που βρίσκεται EIKA 3.37 Μια αντιπαράλληλη β-επιφάνεια. Οι γειτονικές β-πτυχώσεις έχουν αντίθετες κατευθύνσεις. Οι δεσµοί υδρογόνου µεταξύ των οµάδων και συνδέουν το κάθε αµινοξύ µε ένα και µόνο αµινοξύ στη γειτονική β-πτύχωση, σταθεροποιώντας τη δοµή.

20 64 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 οµή και λειτουργία των πρωτεϊνών EIKA 3.38 Μια παράλληλη β-επιφάνεια. Οι γειτονικές β-πτυχώσεις έχουν την ίδια κατεύθυνση. Οι δεσµοί υδρογόνου συνδέουν κάθε αµινοξύ της µιας πτύχωσης µε δύο διαφορετικά αµινοξέα στη γειτονική πτύχωση. (A) EIKA 3.39 οµή µιας µεικτής β-επιφάνειας. (B) ( ) δύο κατάλοιπα πιο κάτω στην αλυσίδα, όπως φαίνεται στην Εικόνα Πολλές πτυχώσεις, συνήθως 4-5 αλλά µπορεί και 10 ή και περισσότερες, συνδέονται προκειµένου να δηµιουργήσουν β-επιφάνειες και µπορεί να είναι είτε καθαρά παράλληλες είτε αντιπαράλληλες είτε µεικτές (Eικόνα 3.39). Στα σχηµατικά διαγράµµατα, οι β-πτυχώσεις συνήθως εµφανίζονται ως φαρδιά βέλη µε κατεύθυνση προς το καρβοξυ-τελικό άκρο, προσδιορίζοντας τον τύπο της β-επιφάνειας που σχηµατίζεται, παράλληλη ή αντιπαράλληλη. Οι β- επιφάνειες παρουσιάζουν µεγαλύτερη ποικιλία από τις α-έλικες, µπορεί να είναι σχετικά ευθείες αλλά οι περισσότερες εµφανίζονται µε την κάθε πτύχωση ελαφρά στριµµένη (Eικόνα 3.40). Η β-επιφάνεια είναι σηµαντικό συστατικό πολλών πρωτεϊνών. Παραδείγµατος χάριν, οι πρωτεΐνες που δεσµεύουν τα λιπαρά οξέα και είναι τόσο σηµαντικές για τον µεταβολισµό των λιπών αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από β-επιφάνειες (Eικόνα 3.41). EIKA 3.40 Μια β-επιφάνεια όπου η κάθε πτύχωση είναι ελαφρώς στριµµένη σε σχέση µε την προηγούµενη. (Α) Μοντέλο µε σφαίρες και ράβδους. (Β) Σχηµατικό µοντέλο. (Γ) Σχηµατική διαµόρφωση που έχει στραφεί κατά 90 για να εµφανίσει καλύτερα το στρίψιµο.

21 65 Τριτοταγής δοµή EIKA 3.41 Μια πρωτεΐνη πλούσια σε β- επιφάνειες. Η δοµή µιας πρωτεΐνης που δεσµεύει λιπαρά οξέα. i + 1 i + 2 EIKA 3.42 Η δοµή µιας στροφής αναστροφής της αλυσίδας. Η οµάδα του καταλοίπου i της πολυπεπτιδικής αλυσίδας δεσµεύεται µε δεσµό υδρογόνου στην οµάδα ΝΗ του καταλοίπου i + 3 και σταθεροποιεί τη στροφή. i i Οι πολυπεπτιδικές αλυσίδες µπορούν να αλλάξουν κατεύθυνση δηµιουργώντας αντίθετες στροφές και θηλιές Οι πιο πολλές πρωτεΐνες έχουν συµπαγές σφαιρικό σχήµα και εποµένως για τη δηµιουργία τους απαιτούνται αναστροφές της πολυπεπτιδικής αλυσίδας τους. Πολλές από τις αναστροφές επιτυγχάνονται µε ένα κοινό δοµικό στοιχείο που ονοµάζεται στροφή αναστροφής (γνωστό επίσης και ως β-στροφή ή κάµψη φουρκέτας) και απεικονίζεται στην Εικόνα Σε πολλές β-στροφές η οµάδα του καταλοίπου i της αλυσίδας του πολυπεπτιδίου δηµιουργεί δεσµό υδρογόνου µε την οµάδα του καταλοίπου i + 3. Η αλληλεπίδραση αυτή σταθεροποιεί την απότοµη αλλαγή στην κατεύθυνση της πολυπεπτιδικής αλυσίδας. Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις όπου η αναστροφή της αλυσίδας γίνεται µέσω πιο πολύπλοκων δοµών που ονοµάζονται θηλιές ή και Ω-θηλιές λόγω του σχήµατός τους. Οι θηλιές, σε αντίθεση µε τις α-έλικες και τις β-επιφάνειες, δεν έχουν κανονικές περιοδικές δοµές. Παρ όλα αυτά, και οι δοµές θηλιάς έχουν συχνά σταθερή και απόλυτα καθορισµένη δοµή (Eικόνα 3.43). Οι στροφές και οι θηλιές βρίσκονται κυρίως στην επιφάνεια των πρωτεϊνών και εποµένως συµµετέχουν στην αλληλεπίδραση των πρωτεϊνών µε άλλα µόρια. Η κατανοµή της πρωτεϊνικής αλυσίδας σε α-έλικες, β-πτυχώσεις και στροφές περιγράφεται συνήθως ως δευτεροταγής δοµή. 3.4 ΤΡΙΤΟΤΑΓΗΣ ΟΜΗ: ΟΙ Υ ΑΤΟ ΙΑΛΥΤΕΣ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΑΝΑ ΙΠΛΩΝΟΝΤΑΙ ΣΕ ΣΥΜΠΑΓΕΙΣ ΟΜΕΣ ΜΕ ΜΗ ΠΟΛΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ EIKA 3.43 Οι θηλιές στην επιφάνεια µιας πρωτεΐνης. Ένα τµήµα του µορίου του αντισώµατος έχει θηλιές στην επιφάνειά του (κόκκινο χρώµα) που αλληλεπιδρούν µε άλλα µόρια. Ας δούµε τώρα πώς οµαδοποιούνται τα αµινοξέα σε µια πρωτεΐνη. Η τριδιάστατη δοµή χιλιάδων πρωτεϊνών είναι σήµερα γνωστή µε µεγάλη λεπτοµέρεια και αυτό οφείλεται στη χρήση της κρυσταλλογραφίας µε ακτίνες Χ και του πυρηνικού µαγνητικού συντονισµού (Yποκεφάλαιο 4.5). Ας αρχίσουµε µε τη δοµή της µυοσφαιρίνης, της πρώτης πρωτεΐνης που µελετήθηκε σε ατοµική λεπτοµέρεια. Η µυοσφαιρίνη, ο φορέας οξυγόνου στους µυς, είναι µια πολυπεπτιδική αλυσίδα 153 αµινοξέων (βλ. επίσης Κεφάλαια 7 και 10). Η ικανότητα της µυοσφαιρίνης να δεσµεύει οξυγόνο εξαρτάται από την παρουσία της αίµης, µιας µη πολυπεπτιδικής προσθετικής (βοηθητικής) οµάδας που αποτελείται από πρωτοπορφυρίνη IX και από ένα κεντρικό άτοµο σιδήρου. Η µυοσφαιρίνη είναι µια εξαιρετικά συµπαγής πρωτεΐνη. Οι διαστάσεις της είναι Å, δηλαδή µικρότερες κατά µία τάξη µεγέθους από τις διαστάσεις της αν ήταν σε στερεοδιάταξη απλωµένης πολυπεπτιδικής αλυσίδας (Eικόνα 3.44). Το 70% περίπου

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΔΟΜΩΝ

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΔΟΜΩΝ BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΜΟΡΙΑΚΩΝ ΔΟΜΩΝ ΜΟΡΙΑΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ 1: ΧΩΡΟΠΛΗΡΩΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ (SPACE-FILLING) 1: ΧΩΡΟΠΛΗΡΩΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ (SPACE-FILLING)

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 27: Βιομόρια, αμινοξέα, πεπτίδια και πρωτεΐνες 1. Γενικά Πρωτεΐνες: μεγάλα βιομόρια που απαντούν σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς Διαφορετικά είδη πρωτεϊνών με ποικίλη βιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή Αναγνώριση. 5.1. Εισαγωγή. 5.2. Σταθερές σύνδεσης και αποχωρισµού. [A][B] k d = ----------- [AB] [ΑΒ] k i = ---------- [Α][Β] Κεφάλαιο

Μοριακή Αναγνώριση. 5.1. Εισαγωγή. 5.2. Σταθερές σύνδεσης και αποχωρισµού. [A][B] k d = ----------- [AB] [ΑΒ] k i = ---------- [Α][Β] Κεφάλαιο Κεφάλαιο 5-1 5 Μοριακή Αναγνώριση 5.1. Εισαγωγή Ένα από τα σηµαντικότερα χαρακτηριστικά των ζωντανών οργανισµών είναι ότι τα µακροµόρια που περιέχουν κάνουν πολύ εξειδικευµένες αλληλεπιδράσεις µε άλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ)

ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ) ΚΕΡΑΤΙΝΕΣ (ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ ΙΝΙΔΙΑ) ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ: -ΚΥΤΤΑΡΟΣΚΕΛΕΤΟΥ - ΜΑΛΛΙΩΝ, ΝΥΧΙΩΝ, ΟΠΛΩΝ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ) - ΦΤΕΡΩΝ (ΠΤΗΝΑ) - ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΕΡΠΕΤΩΝ Οι ιστοί που περιέχουν κερατίνες Είναι συνήθως ισχυροί και αδιάλυτοι

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής. Οι Πρωτεΐνες. Ένωση Ελλήνων Χημικών Περιφερειακό Τμήμα Κρήτης

Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής. Οι Πρωτεΐνες. Ένωση Ελλήνων Χημικών Περιφερειακό Τμήμα Κρήτης Δρ. Ιωάννης Τσαγκατάκης Σύμβουλος Διατροφικής Αγωγής Οι Πρωτεΐνες Ένωση Ελλήνων Χημικών Περιφερειακό Τμήμα Κρήτης Αμινοξέα, Πεπτίδια, Πρωτεΐνες, Ένζυμα Πεπτιδικός δεσμός Αμινοξέα Πεπτίδια (

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (Περιέχει 67 ερωτήσεις θεωρίας µε απαντήσεις, 116 ασκήσεις ανοικτού- κλειστού τύπου µε µ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 17 & 18: Αλκοόλες, θειόλες, αιθέρες και εποξείδια 1. Αλκοόλες Ενώσεις που περιέχουν ομάδες υδροξυλίου συνδεδεμένες με κορεσμένα άτομα άνθρακα υβριδισμού sp 3 Βάσει παραπάνω ορισμού,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 07:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2005 1 ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 2 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο A: 1-Α, 2-, 3-Γ, 4-Β, 5-Β ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) Β. 1. Σωστή, 2. Λανθασµένη,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Κεφάλαιο 1 1. Οι δότες δεσμών υδρογόνου είναι οι ομάδες ΝΗ και ΝΗ 2. Οι δέκτες δεσμών υδρογόνου είναι τα καρβονυλικά οξυγόνα και εκείνα τα άτομα αζώτου στην ετεροκυκλική αλυσίδα που δεν είναι δεσμευμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2004 ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1. να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες

Οργανική Χημεία. Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες Οργανική Χημεία Χημεία καρβονυλικών ενώσεων & Κεφάλαιο 19: Αλδεϋδες και κετόνες 1. Καρβονυλικές ενώσεις Καρβονυλική ομάδα C=O σημαντικότερη λειτουργική ομάδα οργανικής χημείας Καρβονυλικές ομάδες βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Αμινοξέα-Πεπτίδια-Πρωτείνες

Αμινοξέα-Πεπτίδια-Πρωτείνες Αμινοξέα-Πεπτίδια-Πρωτείνες Αμινοξέα είναι χημικές ενώσεις με τουλάχιστον μία αμινική και μία καρβοξυλική ομάδα. Αμινοξέα των πρωτεϊνών είναι περίπου 20, και έχουν όλα την αμινοομάδα σε α-θέση ως προς

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ

ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΙΑΜΟΡΙΑΚΕΣ ΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ εσµός Υδρογόνου 1) Τι ονοµάζεται δεσµός υδρογόνου; εσµός ή γέφυρα υδρογόνου : είναι µια ειδική περίπτωση διαµοριακού δεσµού διπόλου-διπόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg

Σύσταση του αυγού Λευκό Κρόκος Βάρος 38 g 17 g Πρωτείνη 3,9 g 2,7 g Υδατάνθρακες 0,3 g 0,3 g Λίπος 0 6 g Χοληστερόλη 0 213 mg Αυγό Τα αυγά αποτελούνται από το κέλυφος (10 %), το ασπράδι ή λευκό (50-60 %), τον κρόκο ή κίτρινο (30 %). Το κέλυφος αποτελείται κατά 95 % από ανόργανα συστατικά όπως ανθρακικό ασβέστιο, ανθρακικό μαγνήσιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 32 Φως: Ανάκλασηκαι ιάθλαση Γεωµετρική θεώρηση του Φωτός Ανάκλαση ηµιουργίαειδώλουαπόκάτοπτρα. είκτης ιάθλασης Νόµος του Snell Ορατό Φάσµα και ιασπορά Εσωτερική ανάκλαση Οπτικές ίνες ιάθλαση σε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων

Οργανική Χημεία. Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων Οργανική Χημεία Κεφάλαιο 5: Επισκόπηση οργανικών αντιδράσεων 1. Κατηγορίες οργανικών αντιδράσεων Γενικά, εξετάζουμε το είδος της αντίδρασης και τον τρόπο που αυτές συντελούνται Γενικοί τύποι αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΗ ΑΣΚΗΣΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ α) Αφού τα σωµατικά κύτταρα της γάτας έχουν 19 ζεύγη οµολόγων χρωµοσωµάτων, άρα περιέχουν 38 απλοειδή χρωµοσώµατα στην αρχή της Μεσόφασης (G 1 -φάση), πριν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013)

Kυτταρική Bιολογία ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) Kυτταρική Bιολογία ΔIAΛEΞΗ 4 (6/3/2013) ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΜΒΡΑΝΕΣ, ΜΕΜΒΡΑΝΙΚΑ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ & ΔΙΑΛΟΓΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Οι λιπιδικές διπλοστιβάδες ως φραγμοί Νερό Υδρόφιλες φωσφολιπιδικές κεφαλές Φωσφολιπιδική μεμβράνη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 6 ΙΟΥΝΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ 1ο Στις ηµιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής

ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ. Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΥΔΩΝ ΤΕΦΑΑ/ΔΠΘ ΜΑΘΗΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Φατούρος Γ. Ιωάννης, Επίκουρος Καθηγητής ΔΙΑΛΕΞΗ 1 - ΓΡΗΓΟΡΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ A. Το Περιβάλλον του

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

1. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ βιομορίων

1. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ βιομορίων 1. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ βιομορίων Το αντικείμενο των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των βιομορίων καλύπτει ένα τεράστιο σύνολο περιπτώσεων με αποτελέσματα από βιολογικές, βιοχημικές και βιοφυσικές μελέτες που

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: AN EXPERIMENTAL BIOLOGY MYSEYM

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: AN EXPERIMENTAL BIOLOGY MYSEYM Γενικό Λύκειο Μοιρών 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: AN EXPERIMENTAL BIOLOGY MYSEYM ΩΣΜΩΣΗ-ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ Γρηγοράκη Αγγελική Ντρετάκη Αγάπη Πηρουνάκη Στέλλα Πολυχρονάκη Παναγιώτα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή..3 Μεθοδολογία.4

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Αντίθεση εικόνας (contrast) Αντίθεση πλάτους Αντίθεση φάσης Αντίθεση εικόνας =100 x (Ι υποβ -Ι δειγμα )/ Ι υποβ Μικροσκοπία φθορισμού (Χρησιμοποιεί φθορίζουσες χρωστικές για το

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΘΕΜΑ 1ο ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Ηδοµή των λιπαρών οξέων

Ηδοµή των λιπαρών οξέων Μεµβρανική Μεταφορά Ηδοµή των λιπαρών οξέων Λιπαρά οξέα-λιπίδια- µεµβράνες Κυτταρικές µεµβράνες: ρόλος διαχωριστικού τοίχους ιαφορετικές λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης Ενδoκυτταρικές µεµβράνες

Διαβάστε περισσότερα

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο.

Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 63 6. Άσκηση 6 Περίθλαση από ακµή και από εµπόδιο. 6.1 Σκοπός της εργαστηριακής άσκησης Σκοπός της άσκησης αυτής, καθώς και των δύο εποµένων, είναι η γνωριµία των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως Ιδιότητες των κυµάτων Όραση Α Μήκος κύµατος: απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κυµατικών µορφών Συχνότητα: αριθµός κύκλων ανά δευτερόλεπτα (εξαρτάται από το µήκος κύµατος) Ορατό φως Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού

Διαβάστε περισσότερα

Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού

Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού Μεσομερείς Δομές ή Δομές Συντονισμού Σε περίπτωση ενώσεων που περιέχουν πολλαπλούς δεσμούς όπως το αιθυλένιο (αιθένιο), ο διπλός δεσμός δημιουργείται με συνεισφορά ενός ηλεκτρονίου από κάθε άτομο άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ

ΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr 1. Χημική σύσταση του κυττάρου. 2. Δομή και λειτουργία του κυττάρου. 3. Μεταβολισμός: βασικές αρχές,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ

ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ T.,,,..,,.! " #.,, ", # $ $. ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ I.1.2 II....6.7.8 ΧΗΜΙΚΟΙ ΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΜΟΡΙΑ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Iσχυροί και ασθενείς χηµικοί δεσµοί Γενική θεώρηση των µακροµορίων και του νερού ως βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις - 4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΙ. Έστω ένα οξύ-δείκτης Η, το οποίο ιοντίζεται και αποκαθίσταται ισορροπία της µορφής : Η + Η2Ο

ΟΙΙ. Έστω ένα οξύ-δείκτης Η, το οποίο ιοντίζεται και αποκαθίσταται ισορροπία της µορφής : Η + Η2Ο Π ΠΡ ΡΩ ΩΤ ΤΟ ΟΛ ΛΥ ΥΤ ΤΙΙΚ ΚΟ ΟΙΙ Ε ΕΙΙΚ ΚΤ ΤΕ ΕΣ Σ Πρωτολυτικοί δείκτες ονοµάζονται οι ενώσεις που έχουν την ιδιότητα να µεταβάλλουν το χρώµα τους µέσα σε καθορισµένα όρια του ph ενός διαλύµατος. Είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ Θέμα Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α

Φ ΣΙ Σ Ο Ι Λ Ο Ο Λ Γ Ο Ι Γ Α Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης Οξείδωση της γλυκόζης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Καταβολισµός ή ανοµοίωση» C 6 H 12 O+6O 2 +6H 2 O 12H 2 O+6CO 2 +686 Kcal/mol Πηγές ενέργειας κατά την

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: ΠΑΣΣΙΑ Α. Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Κάθε μεταφορικό RNA

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο

1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1. Εισαγωγή στο Κύτταρο 1.1. Ορισμός του κυττάρου. Το κύτταρο είναι η δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής (σχήμα 1). Το κύτταρο αποτελεί τη βάση της δομικής και λειτουργικής οργάνωσης ενός οργανισμού.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β') ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Ε Ν Δ Ε Ι Κ Τ Ι Κ Ε Σ Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1. ύο µονοχρωµατικές ακτινοβολίες Α και Β µε µήκη κύµατος στο κενό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστημιο Κυπρου. Τμημα Βιολογικων Επιστημων

Πανεπιστημιο Κυπρου. Τμημα Βιολογικων Επιστημων Πανεπιστημιο Κυπρου Τμημα Βιολογικων Επιστημων Σημειωσεις μαθηματος ΒΙΟ101 Ιωάννης Κυρμιτζόγλου Αν. Καθ. Λεόντιος Κωστρίκης Λευκωσια, 2007-2008 Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η Σ Τ Ι Σ Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Ε Σ Β Ι Ο Λ Ο Γ Ι Κ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Για τις προτάσεις Α1 και Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή επιλογή. Α1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης

οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης οµή και Λειτουργία της Κυτταρικής Μεµβράνης Αποµόνωση του κυττάρου από το περιβάλλον 10.1-membrane_fluidity.mov Λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης 1. Ρυθµίζει τη διεύλευση ουσιών 2. Αναγνωρίζει χηµικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 8 (ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ) ΦΑΣΜΑΤΟΦΩΤΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Με τον όρο αυτό ονοµάζουµε την τεχνική ποιοτικής και ποσοτικής ανάλυσης ουσιών µε βάση το µήκος κύµατος και το ποσοστό απορρόφησης της ακτινοβολίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΘΕΜΑ A ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ Οι James Watson Francis Crick δίπλα το μοντέλο της διπλής έλικας του DNA που τους εξασφάλισε το Βραβείο Νόμπελ. 2013 2 ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ-ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΜΑΚΡΟΜΟΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ. Οµοιότητας και Γενετικών Αλγορίθµων ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ. Οµοιότητας και Γενετικών Αλγορίθµων ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑ ΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Aναγνώριση ιπλώµατος Πρωτεϊνών µε χρήση ικτύων Οµοιότητας

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΙΝΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΙΝΗ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΙΝΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η πρωτεΐνη αποτελεί πηγή των απαραίτητων αμινοξέων και του αζώτου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 7 η θεματική ενότητα: Οι αντιδράσεις του διπλού δεσμού Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση Περιεχόµενα Κεφαλαίου 10 Γωνιακές Ποσότητες Διανυσµατικός Χαρακτήρας των Γωνιακών Ποσοτήτων Σταθερή γωνιακή Επιτάχυνση Ροπή Δυναµική της Περιστροφικής Κίνησης, Ροπή και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1. Στην ετικέτα φιάλης νερού Λουτρακίου (atural Mineral Water) αναγράφεται η τιμή ολικής σκληρότητας 89 αμερικανικοί βαθμοί σκληρότητας. Πόσα ml προτύπου διαλύματος EDTA

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ

ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ ΣΥΝΘΕΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΥΛΙΚΑ (BIOMINERALS, BIOLOGICAL CERAMICS) -NACRE (μαργαρο, σεντεφι) -OΣΤΑ -ΔΟΝΤΙΑ -ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΝΕΣ ΠΥΡΙΤΙΟΥ -ΦΕΡΡΙΤΙΝΗ ΚΑΙ ΜΑΓΝΗΤΟΣΩΜΑΤΑ Nacre (μαργαρο, σεντεφι) 95% Ανοργανη φαση=ανθρακικο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ Θέμα Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Ειδικότητας Αµαξωµάτων

Σχέδιο Ειδικότητας Αµαξωµάτων 89 ιδακτικοί στόχοι: Στο τέλος αυτής της διδακτικής ενότητας θα είσαι σε θέση: Να µπορείς να απεικονίζεις σε σκαρίφηµα τα κυριότερα µέρη των αµαξωµάτων. Να γνωρίζεις τη σειρά συναρµολόγησης των τµηµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Χαλκός Cu. Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο. Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης. Cu + ανηγµένος χαλκός. Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός

Χαλκός Cu. Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο. Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης. Cu + ανηγµένος χαλκός. Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός Χαλκός Cu Στοιχείο µετάπτωσης, µέταλλο Στο κυτταρικό περιβάλλον βρίσκεται σε δύο µορφές οξείδωσης Cu + ανηγµένος χαλκός Cu 2+ οξειδωµένος χαλκός Είναι µαλακό οξύ προτιµά να προσαρτάται σε µαλακούς υποκαταστάτες

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ

ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ ΚΟΛΛΑΓΟΝΟ -ινώδης πρωτεϊνη -σχηματίζει αδιάλυτες ίνες με μεγάλη αντοχή στον εφελκυσμό -η πιο άφθονη πρωτεϊνη των θηλαστικών, αποτελεί το ¼ της συνολικής πρωτείνης του οργανισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ (κατά εβδομάδα), ΦΑΣΗ Ι, ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 Εβδ. Ημερ. Μέρα Ώρα Μάθημα Είδος Μαθήμ. Τίτλος Μαθήματος 1 15/09/2014 Δευτέρα 9.30-11.30 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ 1. ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ 1.1 Εισαγωγή Οι πρωτεΐνες είναι πολύπλοκα µακροµόρια που αποτελούν περισσότερο από το 50% του ξηρού βάρους των ζώντων κυττάρων. Παίζουν καθοριστικό ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα