Κάπνισμα και ρευματοειδής αρθρίτιδα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κάπνισμα και ρευματοειδής αρθρίτιδα"

Transcript

1 Ανασκόπηση EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2007,18(1):76-88 Κάπνισμα και ρευματοειδής αρθρίτιδα Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 1 Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ 2 Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ 1 Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ 2 Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ 2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) είναι μία χρόνια φλεγμονώδης συστηματική νόσος που προσβάλλει κυρίως τον αρθρικό υμένα. Η αιτιολογία της νόσου είναι άγνωστη, όμως στην παθογένεια της νόσου διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο γενετικοί, περιβαλλοντικοί, ορμονικοί και ψυχολογικοί παράγοντες. Το κάπνισμα είναι ένας περιβαλλοντικός παράγοντας που φαίνεται ότι αυξάνει δύο με τέσσερις φορές το σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης οροθετικής ΡΑ. Επίσης, οι καπνιστές εμφανίζουν πιο βαριά και καταστροφική νόσο από τους μη καπνιστές, υψηλότερους δείκτες φλεγμονής, αυξημένο αρθρικό δείκτη και ενεργότητα της νόσου, καθώς και βαρύτερη πρόγνωση από τους μη καπνιστές. Ο μηχανισμός με τον οποίο το κάπνισμα επηρεάζει την παθογένεια της νόσου δεν είναι γνωστός. Μελέτες όμως έδειξαν ότι ο χρόνιος αντιγονικός ερεθισμός του αναπνευστικού συστήματος από τα συστατικά του καπνού προκαλεί κιτριλλινουποίηση των πρωτεϊνών που αναγνωρίζονται από τα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα, σε άτομα που φέρουν το ρευματοειδή επίτοπο, τα οποία ενεργοποιούν τα CD4+ Τ λεμφοκύτταρα και, ακολούθως, μέσω των μορίων CD40 ligand, ενεργοποιούν τα Β λεμφοκύτταρα, τους ινοβλάστες και άλλα κύτταρα και έτσι διαιωνίζεται η χρόνια φλεγμονή με αποτέλεσμα ιστική βλάβη και καταστροφή των αρθρώσεων. Ελληνική Ρευματολογία 2007, 18(1): Ρευματολογικό Τμήμα, Νοσοκομείο «Γ. Παπαγεωργίου», Θεσσαλονίκη 2 Ρευματολογική Κλινική, Τομέας Παθολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Όροι ευρετηρίου: ρευματοειδής αρθρίτιδα, παθογένεια, κάπνισμα, CD40 ligand, περιβαλλοντικοί παράγοντες. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ), είναι μία χρόνια, αυτοάνοση, 76

2 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ Περιβαλλοντικοί παράγοντες Κάπνισμα Ορμονικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Ρευματοειδής επίτοπος Ρευματοειδής Αθρίτιδα Εικόνα 1. Η παθογένεια της ΡΑ είναι πολυπαραγοντική. Γενετικοί, περιβαλλοντικοί και ορμονικοί παράγοντες αλληλοεπιδρούν και είναι υπεύθυνοι για την έναρξη και την εξέλιξη της νόσου. φλεγμονώδης, συστηματική νόσος, άγνωστης αιτιολογίας, που προσβάλλει κυρίως τον αρθρικό υμένα των διαρθρώσεων. Η χρονιότητα της φλεγμονής οδηγεί σε προοδευτική καταστροφή των προσβεβλημένων αρθρώσεων, με συνέπεια την απώλεια της λειτουργικότητάς τους 1. Η μειωμένη λειτουργικότητα των ασθενών, σε συνδυασμό με την παρουσία πολυάριθμων εξωαρθρικών εκδηλώσεων και τον αυξημένο κίνδυνο αθηροσκλήρωσης που εμφανίζουν, οδηγεί σε αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητα των ασθενών αυτών 2-4. Η ΡΑ είναι η πλέον διαδεδομένη φλεγμονώδης αρθρίτιδα, προσβάλλοντας περίπου το 0,5-1% του πληθυσμού 5, ενώ η επίπτωση της νόσου υπολογίζεται περίπου σε 2-4 περιστατικά ανά κατοίκους 6,7. Αν και το αίτιο της νόσου είναι άγνωστο, θεωρείται ότι γενετικοί, ορμονικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο στην έναρξη, εγκατάσταση και διαιώνιση της φλεγμονής. Ένας από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, που φαίνεται ότι εμπλέκονται στη διαδικασία αυτή, είναι και το κάπνισμα (εικόνα 1). Η συνήθεια του καπνίσματος ήρθε στην Ευρώπη από τους πρώτους αποίκους του Νέου Κόσμου και σταδιακά έγινε η πλέον διαδεδομένη συνήθεια σε όλο τον κόσμο, σε όλες τις φυλές και στα δύο φύλα. Η συνήθεια αυτή αρχικά θεωρούνταν ακίνδυνη για τον ανθρώπινο οργανισμό, έως το 1950, οπότε δημοσιεύθηκε από τους Doll και συν. η πρώτη επιδημιολογική μελέτη που έφερνε τον καρκίνο του πνεύμονα στην πρώτη θέση μεταξύ των θανάτων από καρκίνο, εκτοπίζοντας από τη θέση αυτή τον καρκίνο του πεπτικού σωλήνα 8. Ο ίδιος ερευνητής συσχέτισε τα παραπάνω επιδημιολογικά ευρήματα με την αύξηση της συνήθειας του καπνίσματος 9,10. Η ιδέα ότι το κάπνισμα θα μπορούσε να προκαλέσει καρκίνο ή άλλα νοσήματα αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό και μόλις κατά την τελευταία δεκαετία έγινε αποδεκτή η συσχέτισή του με την παθογένεια και την εξελικτική πορεία πολλών νοσημάτων, κυρίως των καρδιαγγειακών. Σε πρόσφατη αμερικανική μελέτη, το ποσοστό των καπνιστών βρέθηκε 22,4%, έναντι 24,1% των πρώην και 53,6% των μη καπνιστών 11. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΧΕΤΙΚΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΡΑ Η θετική συσχέτιση της συνήθειας του καπνίσματος με την ανάπτυξη καρκίνου ή καρδιαγγειακών νοσημάτων οδήγησε στην εμφάνιση μελετών που προσπαθούσαν να συσχετίσουν τη συνήθεια αυτή με την εμφάνιση αυτοάνοσων ρευματικών νοσημάτων και κυρίως της ΡΑ. Οι πρώτες πληροφορίες που αποκτήθηκαν για τη συσχέτιση του καπνίσματος με το σχετικό κίνδυνο εμφάνισης ΡΑ δεν προήλθαν από μελέτες ειδικά σχεδιασμένες για το κάπνισμα. Κυρίως αφορούσαν τον πιθανό προστατευτικό ρόλο των αντισυλληπτικών δισκίων στην ανάπτυξη της ΡΑ και απλά συμπεριέλαβαν και το κάπνισμα σε αυτές Από αυτές, δύο πρόδρομες μελέτες παρουσίασαν αποδείξεις για μικρή αύξηση του σχετικού κινδύνου για ανάπτυξη ΡΑ, ενώ μία αναδρομική μελέτη υποθέτει τον προστατευτικό ρόλο του καπνίσματος. Έτσι, στη Nurse Health Study 12 ο σχετικός κίνδυνος για την εμφάνιση ΡΑ στους καπνιστές ήταν μικρός (OR 1,3), αλλά στατιστικά μη σημαντικός, και στην Oxford Family Planning Clinics Survey 13 ο σχετικός κίνδυνος ήταν υψηλότερος για όσους κάπνιζαν περισσότερα από 15 τσιγάρα ημερησίως (OR 2,4). Αντίθετα, σε Ολλανδική αναδρομική μελέτη, το κάπνισμα συσχετίζεται με τον κίνδυνο 77

3 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα ανάπτυξης ΡΑ μόνο στο 60% του αντίστοιχου των μη καπνιστών. 14 Η πρώτη μελέτη που ήταν ειδικά σχεδιασμένη για την επίδραση του καπνίσματος στο σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης ΡΑ προήλθε από τη Φινλανδία και δημοσιεύτηκε το Σε αυτήν την πρόδρομη μελέτη, οι Heliovaara και συν. διαπίστωσαν αυξημένο σχετικό κίνδυνο για ανάπτυξη οροθετικής νόσου, τόσο στους πρώην (OR 2,6) όσο και στους ενεργά καπνιστές άνδρες (OR 3,8). Δεν παρουσίασαν αυξημένο σχετικό κίνδυνο για ανάπτυξη οροθετικής νόσου οι γυναίκες καπνίστριες. Επίσης, οι καπνιστές και των δύο φύλων δεν παρουσίασαν αυξημένο σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης οροαρνητικής νόσου. Παρόμοια αποτελέσματα για υψηλό σχετικό κίνδυνο εμφάνισης οροθετικής νόσου στους άνδρες καπνιστές, αλλά όχι και στις γυναίκες, εμφάνισαν και πιο πρόσφατες μελέτες Επίσης, μελέτη ασθενών με βαριά ΡΑ, που χρειάσθηκαν νοσοκομειακή περίθαλψη, διαπίστωσε ότι το βαρύ κάπνισμα συσχετίζεται με την εμφάνιση σοβαρής νόσου 19. Οι συγγραφείς των παραπάνω μελετών υποστήριξαν ότι όχι μόνο η παρουσία του καπνίσματος, αλλά και η βαρύτητά του, ευθύνονται για την ανάπτυξη της νόσου και, επομένως, οι γυναίκες που καπνίζουν λιγότερα τσιγάρα βρίσκονται σε μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν ΡΑ. Για το λόγο αυτό έγιναν μελέτες που αφορούσαν αποκλειστικά γυναικείους πληθυσμούς. Μελέτη ειδικά σχεδιασμένη για τη συσχέτιση του καπνίσματος με το σχετικό κίνδυνο εμφάνισης ΡΑ στις γυναίκες παρουσίασαν οι Karlson και συν. στη Women s Health Cohort Study 20. Η μελέτη ήταν αναδρομική, αφορούσε γυναίκες επαγγελμάτων υγείας και κατ αυτή διαπιστώθηκε αυξημένος σχετικός κίνδυνος εμφάνισης ΡΑ στις καπνίστριες. Επίσης, μελέτη σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες υποστηρίζει ότι η διάρκεια, αλλά και η ένταση του καπνίσματος, συσχετίζονται με αυξημένο σχετικό κίνδυνο εμφάνισης ΡΑ 21. Παρόμοια αποτελέσματα έδειξε και πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη, όπου διαπιστώνεται ότι αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης οροθετικής ΡΑ εμφανίζουν τόσο οι ενεργείς, όσο και οι πρώην καπνίστριες. Η ένταση του καπνίσματος, αλλά και η διάρκειά του, συσχετίζονται άμεσα με την ανάπτυξη της νόσου, ακόμα και μετά από μακροχρόνια διακοπή του καπνίσματος 22. Ισχυρή συσχέτιση του καπνίσματος με την εμφάνιση ΡΑ διαπιστώθηκε σε μελέτη διδύμων από τους Silman και συν. 23 Η μελέτη έγινε μέσω ερωτηματολογίου και αφορούσε 79 μονοζυγώτες και 71 διζυγώτες του ίδιου φύλου. Τα ζεύγη των διδύμων μελετήθηκαν ως προς το ιστορικό του καπνίσματος και βρέθηκε υψηλός σχετικός κίνδυνος εμφάνισης ΡΑ τόσο στους μονοζυγώτες (OR 1,2) όσο και στους δυζυγώτες (OR 2,5). Η ασυμφωνία στο ιστορικό του καπνίσματος, για άτομα που έχουν κοινή γενετική προδιάθεση για ΡΑ, υποστηρίζει την υπόλοιπη βιβλιογραφία, που υποθέτει κάποιον ρόλο του καπνίσματος στην επιδεκτικότητα της νόσου. Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΤΗΣ ΡΑ Όλες οι μελέτες που ασχολήθηκαν με την επίδραση του καπνίσματος στο σχετικό κίνδυνο εμφάνισης ΡΑ συμφωνούν στο ότι οι καπνιστές αναπτύσσουν οροθετική νόσο Επίσης, είναι γνωστό ότι η παρουσία του ρευματοειδή παράγοντα (RF) δεν είναι απλώς ένα από τα κριτήρια του Αμερικανικού Κολλεγίου Ρευματολογίας (ACR) για την κατάταξη της ΡΑ 24, αλλά και ένας κακός προγνωστικός δείκτης για την πορεία της νόσου 25,26. Αυτή η σχέση, μάλιστα, είναι ισχυρότερη όταν συνυπάρχουν οι ισότυποι IgG-RF και IgA-RF 27,28. Επομένως, ήταν αναμενόμενο το ενδιαφέρον των ερευνητών να στραφεί και στην επίδραση της συνήθειας του καπνίσματος στην ενεργότητα και τη βαρύτητα της νόσου. Η πρώτη μελέτη που προσπάθησε να διερευνήσει τη σχέση του καπνίσματος με τους παράγοντες βαρύτητας της νόσου ήταν η μελέτη των Saag και συν. 29, οι οποίοι μελέτησαν 336 ασθενείς. Από τη μελέτη αυτή διαπιστώθηκε ότι το κάπνισμα έχει σχέση με την παρουσία θετικού RF, τον αυξημένο αριθμό επώδυνων αρθρώσεων, την παρουσία ρευματοειδών οζιδίων, τη μεγαλύτερη πρωινή δυσκαμψία και τις περισσότερες 78

4 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ ακτινολογικές βλάβες. Ο δείκτης επιφανείας του σώματος βρέθηκε αντιστρόφως συσχετιζόμενος με τις αρθρικές βλάβες. Στην πολυπαραγοντική ανάλυση το κάπνισμα βρέθηκε να συσχετίζεται με τη βαρύτητα των ακτινολογικών αλλοιώσεων, ανεξάρτητα από δημογραφικούς, κοινωνικούς και άλλους παράγοντες συμπεριφοράς. Οι Wolfe και συν., αν και αρχικά είχαν διαπιστώσει ότι το κάπνισμα ήταν σημαντικός παράγοντας κινδύνου για αυξημένη θνησιμότητα από καρδιαγγειακά νοσήματα στους ασθενείς με ΡΑ 30, δεν ανέφεραν κάποια επίδραση της συνήθειας αυτής στην πορεία των ακτινολογικών βλαβών. Ακολούθησε μελέτη του ιδίου, κατά την οποία ελέγχθηκε η συσχέτιση της διάρκειας και της έντασης του καπνίσματος με την παρουσία θετικού RF, καθώς και η συσχέτιση του καπνίσματος με μία σειρά παραγόντων που επηρεάζουν τη βαρύτητα και την ενεργότητα της νόσου. Ελέγχθηκαν 640 ασθενείς και διαπιστώθηκε ότι το κάπνισμα είχε συσχέτιση με την παρουσία υψηλών τίτλων RF, καθώς και με την παρουσία ρευματοειδών οζιδίων, πνευμονικής νόσου και ακτινολογικών διαβρώσεων 31. Τα παραπάνω ευρήματα επιβεβαιώθηκαν και από τους Masdottir και συν., που μελέτησαν 63 γυναίκες με ΡΑ. Κατά τη μελέτη αυτή διαπιστώθηκε ότι το βαρύ κάπνισμα έχει σχέση με την παρουσία των IgM-RF και IgA-RF ισότυπων, η συνύπαρξη των οποίων χαρακτηρίζει σοβαρή νόσο. Οι βαριές καπνίστριες εμφάνισαν σοβαρότερη νόσο, όπως αυτή χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη επιβάρυνση του Health Assessment questionnaire (HAQ) score, αυξημένους τίτλους ισότυπων RF, παρουσία ρευματοειδών οζιδίων, μειωμένη συσφικτική ικανότητα και περισσότερες ακτινολογικές βλάβες 32. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες μελέτες τοποθετείται η μελέτη της Harrison. Σύμφωνα με αυτή, μελετήθηκαν 486 ασθενείς με φλεγμονώδη πολυαρθρίτιδα πρώιμης έναρξης και βρέθηκε ότι οι καπνιστές είχαν καλύτερη έκβαση από τους μη καπνιστές, μετά από διάστημα παρακολούθησης τριών ετών 33. Βέβαια, θα πρέπει να σημειωθεί ότι μόνο το 67% των ασθενών πληρούσε τα κριτήρια του ACR για τη ΡΑ. Έτσι, λοιπόν, είναι πιθανόν το κάπνισμα να μην επηρεάζει τις άλλες οροαρνητικές ή αντιδραστικές αρθρίτιδες. Η επίδραση του καπνίσματος στην κλινική εικόνα των ασθενών με ΡΑ επιβεβαιώθηκε από δύο μελέτες των Mattey και συν. Η πρώτη από αυτές διαπίστωσε βαρύτερη νόσο σε γυναίκες καπνίστριες και συσχέτισε τη βαρύτερη εικόνα της ΡΑ και το κάπνισμα με την παρουσία πολυμορφισμού στη θέση Μ1 της γλουταθειόνης S-τρανσφεράσης (GSTM1) 34. Η δεύτερη μελέτη συσχέτισε το κάπνισμα με την οροθετικότητα, την παρουσία ρευματοειδών οζιδίων και την ομοζυγότητα για το γονίδιο HLA-DRB1* Πρόσφατη μελέτη, σε Έλληνες ασθενείς με πρώιμη ΡΑ 36, έδειξε ότι οι καπνιστές εμφανίζουν τη νόσο σε μικρότερη ηλικία από τους μη καπνιστές. Επίσης, οι καπνιστές εμφανίζουν ενεργότερη και βαρύτερη νόσο από τους μη καπνιστές, αλλά και από τους πρώην καπνιστές. Αυτό εκφράζεται μέσω των περισσότερων επώδυνων και οιδηματωδών αρθρώσεων, του υψηλότερου δείκτη ενεργότητας της νόσου (DAS-28), του μεγαλύτερου ακτινολογικού Larsen-score και της παρουσίας ρευματοειδών οζιδίων. Η βαρύτερη και ενεργότερη εικόνα της νόσου φαίνεται ότι διατηρείται κατά την πορεία του χρόνου, παρά την πρώιμη έναρξη της θεραπευτικής αγωγής. Η παραπάνω μελέτη επιβεβαίωσε τη συχνότερη παρουσία του IgA-RF ισότυπου στους καπνιστές και συσχέτισε την ενεργότητα και τη βαρύτητα της νόσου με την ένταση της καπνιστικής συνήθειας. Έτσι, φαίνεται ότι βαρείς καπνιστές (περισσότερα από 20 πακέτα ανά έτος) εμφανίζουν υψηλότερο DAS-28, καθώς και μεγαλύτερο Larsen-score, ανεξάρτητα από την παρουσία του RF. Παραπλήσια αποτελέσματα διαπιστώθηκαν σε πρόσφατη μελέτη από την Ισλανδία 37, όπου, σε ασθενείς με πρώιμη ΡΑ, το κάπνισμα συσχετίσθηκε με βαρύτερη και ενεργότερη οροθετική νόσο. Η παρουσία του IgM-RF δεν έδειξε πτωχότερη πρόγνωση, εκτός και εάν συνοδεύονταν από την παρουσία και του IgA-RF ισότυπου. Αν και οι περισσότεροι συγγραφείς συμφωνούν ότι η 79

5 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες Κάπνισμα Μεταλλάξεις ογκογονιδίου p53 Διαταραχές ορμονών φύλου Δυσλειτουργία ενδοθηλίου Aυξημένη έκφραση CD 40L στα CD4+T λεμφοκύτταρα αντισωμάτων έναντι κυκλικών κιτρουλλινομένων πεπτιδίων (accp) 43. Άλλες πάλι υποθέσεις προτείνουν ότι, εκτός από την παραγωγή αυτοαντισωμάτων, το κάπνισμα θα μπορούσε να επηρεάσει την παθογένεια της νόσου μέσω τροποποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος, της μετάλλαξης του ογκογονιδίου p53, των αντιοιστρογονικών ιδιοτήτων του, της επίδρασης των προϊόντων του καπνίσματος στο ενδοθήλιο των αγγείων και άλλων ψυχοκοινωνικών παραγόντων 39 (εικόνα 2). Εικόνα 2. Ο ρόλος του καπνίσματος στην παθογένεια της ΡΑ. Το κάπνισμα διαταράσσει τις ορμόνες του φύλου, τη λειτουργία του ενδοθηλίου και την έκφραση των CD40L στα CD4+ Τ λεμφοκύτταρα. Επιπρόσθετα, επηρεάζει ψυχοκοινωνικούς παράγοντες και προκαλεί μεταλλάξεις της πρωτεΐνης p53. συχνότερη εξωαρθρική εκδήλωση των καπνιστών είναι η παρουσία ρευματοειδών οζιδίων 29,31,35-38, έχει δειχθεί ότι οι καπνιστές αναπτύσσουν συχνότερα ρευματοειδή αγγειΐτιδα 39, ενώ υποστηρίζεται ότι η κατανάλωση τσιγάρων διεγείρει την έναρξη της διάμεσης πνευμονικής νόσου σε ασθενείς με ΡΑ 40. ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΡΑ Η ΡΑ είναι μία αυτοάνοση νόσος στην παθογένεια της οποίας εμπλέκονται γενετικοί, περιβαλλοντικοί και ορμονικοί παράγοντες. Σειρά μελετών έχει δείξει αυξημένο σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης οροθετικής νόσου μεταξύ των καπνιστών. Επίσης, το κάπνισμα δείχνει να επηρεάζει τη βαρύτητα της ΡΑ, όπως αυτή μπορεί να καταδειχθεί μέσω της οροθετικότητας, της διαβρωτικής νόσου, της παρουσίας ρευματοειδών οζιδίων και της αγγειΐτιδας 41. Θα ήταν, όμως, πολύ πρόωρο να υποθέσουμε ότι το κάπνισμα προκαλεί ΡΑ, κυρίως γιατί δεν έχει βρεθεί ο παθογενετικός μηχανισμός που θα οδηγούσε στην εμφάνιση της νόσου. Από συγγραφείς παρουσιάζονται μόνο υποθέσεις ότι αυτό θα μπορούσε να συμβεί μέσω της παραγωγής αυτοαντισωμάτων, κυρίως του RF 42 και των ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ Η ΡΑ χαρακτηρίζεται από την παραγωγή αυτοαντισωμάτων, ειδικών ή μη ειδικών για τη νόσο. Αν και υπάρχουν ενδείξεις για την επίδραση του καπνίσματος στα μη ειδικά για τη νόσο αυτοαντισώματα (αντιπυρηνικά αντισώματα, αντισώματα κατά εκχυλισμάτων του πυρήνα), η προσοχή των ερευνητών εστιάστηκε στην παραγωγή των ειδικών για τη νόσο αυτοαντισωμάτων. Το καλύτερα μελετημένο αυτοαντίσωμα είναι ο RF, για τον οποίο μελέτες υποθέτουν ότι πιθανόν να επάγεται η παραγωγή του από το κάπνισμα. Το ερώτημα που γεννάται από αυτήν την υπόθεση είναι κατά πόσο το κάπνισμα είναι ανεξάρτητος παράγοντας εμφάνισης RF, τόσο σε ασθενείς με ΡΑ όσο και στο γενικό πληθυσμό. Ήδη από το 1973, μια επισκόπηση πληθυσμού από τη Δυτική Αυστραλία έδειξε ότι οι νέοι άνδρες καπνιστές έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν θετικό RF από ό,τι οι μη καπνιστές 44. Αξιοσημείωτο είναι ότι το ίδιο αποτέλεσμα δεν ίσχυε για τις γυναίκες και τους ηλικιωμένους άνδρες. Ακολούθησε, το 1990, μία Σκανδιναβική μελέτη που επίσης έδειξε αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης RF ανάμεσα στους καπνιστές χωρίς ΡΑ. Οι συγγραφείς της παραπάνω μελέτης θεώρησαν «ψευδώς θετικό» τον εμφανιζόμενο RF και τον απέδωσαν σε συνύπαρξη αναπνευστικών νοσημάτων 45. Ο αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης υψηλών τίτλων και των δύο ισότυπων RF, σε καπνιστές που δεν νοσούσαν από ΡΑ, επιβεβαιώθηκε και από μία μακροχρόνια πρόδρομη μελέτη 46. Τα παραπάνω δεδομένα θα μπορούσαν να εξηγηθούν από το ότι το κάπνισμα προκαλεί χρόνιο 80

6 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ αντιγονικό ερεθισμό στο αναπνευστικό σύστημα. Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το γεγονός της εύρεσης στον ορό των καπνιστών ασθενών με ΡΑ, αυξημένων επιπέδων του IgA-RF, μίας εκκριτικής ανοσοσφαιρίνης 32,46. Ο Mattey ερεύνησε την πιθανότητα η συσχέτιση μεταξύ της παραγωγής του RF και του καπνίσματος να επηρεάζεται από την παρουσία του ρευματοειδούς επίτοπου. Η μελέτη αυτή, χωρίς να συνδέσει άμεσα το κάπνισμα με την παρουσία του επίτοπου, έδειξε ότι η καπνιστική συνήθεια αυξάνει την πιθανότητα παραγωγής του RF σε ασθενείς με την παρουσία του DRB1* Η ανάπτυξη της ΡΑ συσχετίζεται, επίσης, με αντισώματα έναντι αποαμινωμένων πρωτεϊνών, όπως τα αντισώματα έναντι κυκλικών κιτρουλλινουμένων πεπτιδίων. Η κιτρουλλινοποίηση είναι μία μεταμεταγραφική τροποποίηση της αργινίνης από τη δράση του ενζύμου της αποαμινάσης της αργινίνης και θεωρείται ότι τα κιτρουλλινομένα υπόλοιπα μπορεί να είναι νεοεπίτοποι που διασπούν την ανοσολογική ανοχή και οδηγούν στην εμφάνιση ΡΑ 48. Τα αντισώματα έναντι κιτρουλλινουμένων πρωτεϊνών (accp) συναντώνται περίπου στα 2/3 των ασθενών με ΡΑ, έχουν πολύ υψηλή ειδικότητα για τη νόσο και είναι σπάνια σε υγιή πληθυσμό 49. Έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να προηγούνται της εμφάνισης της νόσου κατά αρκετά χρόνια 50,51. Πρόσφατη μελέτη υποθέτει ότι το κάπνισμα επάγει την αποαμίνωση των πεπτιδίων, έτσι ώστε με την παρουσία ρευματοειδούς επίτοπου να οδηγεί σε αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης accp θετικής ΡΑ 52. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝ-ΔΙΕΓΕΡΓΙΚΑ ΜΟΡΙΑ CD40/CD40 LIGAND (CD40L) Η παραγωγή των αυτοαντισωμάτων εξαρτάται από τη διέγερση των ειδικών, για την παραγωγή τους, Β λεμφοκυττάρων από διεγερμένα Τ λεμφοκύτταρα. Η ικανότητα των T κυττάρων να μεταδίδουν σήματα σε άλλα είδη κυττάρων γίνεται μέσω μίας γλυκοπρωτεΐνης 33kDa, η οποία εκφράζεται παροδικά μόνο στα ενεργοποιημένα CD4+ κύτταρα και όχι στα μη ενεργοποιημένα. Το μόριο αυτό λέγεται συνδέτης του CD40 (CD40L) και η παρουσία του είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διακυτταρική επικοινωνία, η οποία πραγματοποιείται μέσω της σύνδεσής του με το μόριο CD Τo μόριο CD40 είναι μία φωσφορυλιωμένη γλυκοπρωτεΐνη που ανήκει στην υπερ-οικογένεια του υποδοχέα του παράγοντα νέκρωσης των όγκων (TNF) και εκφράζεται σε διαφόρου τύπου κύτταρα, όπως στα Β κύτταρα, στα ενδοθηλιακά, στα δενδριτικά κύτταρα και στους ινοβλάστες. Η αλληλεπίδραση των CD40L+/CD4+ T κυττάρων με το CD40 μόριο των Β κυττάρων οδηγεί σε διαφοροποίηση των Β κυττάρων, παραγωγή ανοσοσφαιρινών, αλλαγή των ισοτύπων και σχηματισμό Β κυττάρων μνήμης 54. Τα Β κύτταρα που παράγουν υψηλής συγγένειας RF απαντώνται στα αυτοάνοσα νοσήματα όπως η ΡΑ, αλλά εξαλείφονται στα υγιή άτομα. Μελέτες σε διαγονιδιακά ποντίκια που παράγουν ανθρώπινο IgM-RF έδειξαν ότι η παραγωγή του εξαρτάται από τη σύνδεση του CD40 με το CD40L 55. Επίσης, είναι γνωστό ότι οι ασθενείς με ΡΑ εκφράζουν λειτουργικό μόριο CD40L στα ενεργοποιημένα Τ κύτταρα 54,56. Πρόσφατη μελέτη των Harding και συν., που αφορούσε την έρευνα για τον κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, διαπίστωσε υψηλότερα επίπεδα της δυάδας CD40/CD40L στους καπνιστές από ό,τι στους μη καπνιστές 57. Το μόριο CD40 δεν απαντάται μόνο στα Β κύτταρα. Σύνδεση του CD40L με το CD40 των μονοκυττάρων προάγει την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών, καθώς και μονοξειδίου του αζώτου. Τα μονοκύτταρα του περιφερικού αίματος, σε κατάσταση ηρεμίας, εκφράζουν ελάχιστα το μόριο CD40. In vitro ερεθισμός τους με ιντερφερόνη γ ή ιντερλευκίνη (IL) 3 αυξάνει σημαντικά την έκφραση του CD40. Περαιτέρω ερεθισμός τους, μετά από σύνδεση με το CD40L, επάγει την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών (TNFα, IL-6, IL-8 και IL-1β) 58. Επίσης, τα μονοκύτταρα του αρθρικού υμένα ασθενών με ΡΑ, εκφράζουν λειτουργικό CD40, που εμπλέκεται στην αυτόματη παραγωγή TNFα 59. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ του CD40 των ινο- 81

7 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα βλαστών και του CD40L που εκφράζεται στα ενεργοποιημένα Τ λεμφοκύτταρα εμπλέκονται άμεσα στη νεοαγγειογένεση της ρευματοειδούς υμενίτιδας, αυξάνοντας την παραγωγή του αυξητικού παράγοντα του ενδοθηλίου των αγγείων (vascular endothelial growth factor VEGF) 60. Σύνδεση του CD40L με το CD40 των δενδριτικών κυττάρων αυξάνει τη διαφοροποίηση και την ενεργοποίησή τους, ενώ αναστέλλει την απόπτωσή τους 61. Ασθενείς με αυξημένη έκφραση του CD40L βρέθηκε ότι έχουν υψηλότερη C-αντιδρώσα πρωτεΐνη. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η παρουσία του συνδέεται με ενεργή νόσο και, πιθανώς, με κακή πρόγνωση 53. Επομένως, ο χρόνιος αντιγονικός ερεθισμός των Τ κυττάρων από τα συστατικά του τσιγάρου θα μπορούσε να επιφέρει αυξημένη έκφραση του CD40L στην επιφάνειά τους, με αποτέλεσμα την παραγωγή αυτοαντισωμάτων, προφλεγμονωδών κυτταροκινών και την επέκταση της αρθρικής φλεγμονής. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟ p53 Το κατασταλτικό γονίδιο των όγκων p53, κωδικοποιεί μία πυρηνική φωσφοπρωτεΐνη 53kDa, η οποία παίζει σημαντικό ρόλο στη σύνθεση, επιδιόρθωση και αποπτωτικές λειτουργίες του κυτταρικού κύκλου. Όταν το κυτταρικό DNA βλάπτεται, η πρωτεΐνη p53 σταματάει την ανάπτυξη του κυττάρου μεταξύ των φάσεων G1/S, μέχρις ότου επιδιορθωθεί η ζημιά. Εάν η βλάβη είναι σημαντική, εισάγει την απόπτωση του κυττάρου. Μεταλλάξεις στο p53 εκδηλώνονται με μεγαλύτερη κυτταρική ημιζωή και ανώμαλη απόπτωση 62. Στη ΡΑ, τα κύτταρα που κυρίως επηρεάζονται από τη μετάλλαξη του p53 είναι οι ινοβλάστες του αρθρικού υμένα και, κυρίως, αυτοί που βρίσκονται στη θέση της εισβολής της φλεγμονής στον αρθρικό χόνδρο 39. Ανοσοϊστοχημικές μέθοδοι ανίχνευσαν την παρουσία μεταλλάξεων του p53 στην πλειοψηφία των ασθενών με ΡΑ, σε αντίθεση με αυτούς που έπασχαν από οστεοαρθρίτιδα ή κάποια αντιδραστική αρθρίτιδα 63. Ο καπνός του τσιγάρου είναι ένα μείγμα από ισχυρά μεταλλαξιογόνα συστατικά, μερικά από τα οποία προκαλούν βλάβη στο DNA, μέσω μεταβολών του p ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟΣ ΣΤΗ ΡΑ Πολυάριθμες μελέτες έχουν δείξει την επίδραση των εισπνεόμενων από το κάπνισμα ουσιών στο ενδοθήλιο των αγγείων, αλλά και στη γλοιότητα του αίματος, που επηρεάζουν την εξέλιξη των καρδιαγγειακών νοσημάτων. Παρομοίως επηρεάζουν έμμεσα ή άμεσα τόσο την παθογένεια (έναρξη και διαιώνιση της φλεγμονής) όσο και τη γενική πορεία και εξέλιξη της νόσου, αυξάνοντας τη νοσηρότητα αλλά και τη θνησιμότητα της νόσου μέσω καρδιαγγειακών συμβαμάτων 30. Η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου είναι ένα πρώιμο συμβάν κατά την έναρξη της παθογένειας της ΡΑ 64, ενώ επίσης επιφέρει την ανάπτυξη πρώιμης αρτηριοσκλήρυνσης στους ασθενείς με ΡΑ 65,66. Η πρώιμη, αλλά και επιταχυνόμενη, αρτηριοσκλήρυνση των καπνιστών ενισχύεται από τις αλλαγές του μεταβολισμού των λιπιδίων, που οδηγούν σε μείωση των λιποπρωτεϊνών υψηλής πυκνότητας και αύξηση αυτών της χαμηλής πυκνότητας 67. Η ενδοθηλιακή δυσλειτουργία που οφείλεται στο κάπνισμα είναι δοσοεξαρτώμενη και παρατηρείται αναστροφή του φαινόμενου μετά από τη διακοπή του καπνίσματος 66. Το κάπνισμα διαταράσσει την ισορροπία μεταξύ της θρομβοξάνης Α2 που είναι αγγειοσυσπαστική και προθρομβωτική ουσία και της προστακυκλίνης που, αντίθετα, είναι αγγειοδιασταλτική και αντιθρομβωτική ουσία. Η ισορροπία διαταράσσεται υπέρ της θρομβοξάνης Α2. Η προθρομβωτική διάθεση των καπνιστών υποβοηθείται και από την αναστολή της ουσίας Ρ, η οποία επάγει την απελευθέρωση του ενεργοποιητή του πλασμινογόνου, με αποτέλεσμα την ελάττωση της ικανότητας για άμεση ινοδόλυση 39,68. Επίσης, η προθρομβωτική κατάσταση των καπνιστών ενισχύεται από την αυξημένη γλοιότητα του αίματος που προκαλείται από το κάπνισμα 69. Η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και η αυξημένη προθρομβωτική διάθεση των καπνιστών με ΡΑ παίζουν σημαντικό ρόλο στην παθογένεια της 82

8 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ IL-1 TNF-α CD40 APC HLA II CD40 Κάπνισμα Χρόνιος αντιγονικός ερεθισμός Κιτρουλλινοποίηση πρωτεϊνών CD40L HLA II TCR CD + 4 CD40L CD40 Oστεοκλάστες IL - 2 Ινοβλάστες Μεταλλοπρωτεάσες Ιστική βλάβη CD40L CD40 PMN CD40 CD40 B-cell ρευματοειδούς αγγειΐτιδας, η οποία απαντάται συχνότερα στους καπνιστές -ιδιαίτερα αυτή των ονυχοφόρων φαλάγγων 70. Τέλος, έχει παρατηρηθεί ότι το κάπνισμα αυξάνει τον συνολικό αριθμό των λευκοκυττάρων RF CCP Ανοσοσυμπλέγματα Εικόνα 3. Σχηματική παράσταση ιστικής βλάβης στη ΡΑ και ο ρόλος του καπνίσματος. Το κάπνισμα δημιουργεί ένα χρόνιο αντιγονικό ερεθισμό (φλεγμονή) στο βλεννογόνο του αναπνευστικού συστήματος, που έχει σαν αποτέλεσμα την κιτρουλλινοποίηση κάποιων πρωτεϊνών, οι οποίες δουν αντιγονικά. Έτσι, σε ένα άτομο που φέρει το ρευματοειδή επίτοπο, η κιτρουλλινοποιημένη αυτή πρωτεΐνη προσλαμβάνεται από τα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα που ενεργοποιούν με τη σειρά τους τα CD4+ Τ βοηθητικά κύτταρα, τα οποία μέσω CD40L ενεργοποιούν τους ινοβλάτες και τα Β λεμφοκύτταρα. Τα τελευταία παράγουν αυτοαντισώματα, όπως RF και αντι-ccp, και, μέσω ανοσοσυμπλεγμάτων, ενεργοποιούν τα πολυμορφοπύρηνα. Από την άλλη μεριά, οι προφλεγμονώδεις κυτταροκίνες (IL-1, TNFα), οι οποίες εκκρίνονται από τα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα, δρουν σε ινοβλάστες και οστεοκλάστες, η ενεργοποίηση των οποίων προκαλεί ιστική καταστροφή (APC = αντιγονοπαρουσιαστικό κύτταρο, B-cell = Β κύτταρο, PMN = πολυμορφοπύρηνα). του αίματος και ότι οι βαρείς καπνιστές παρουσιάζουν ανωμαλίες στα κυκλοφορούντα λεμφοκύτταρα 71. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΟΡΜΟΝΕΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ Το κάπνισμα ως ένα βαθμό επιδρά στις ορμόνες του φύλου, που με τη σειρά τους επηρεάζουν τη δραστηριότητα της νόσου. Η χορήγηση οιστρογόνων μπορεί να καταστείλει την πειραματική αρθρίτιδα σε διαγονιδιακά ποντίκια 72. Παρομοίως, και στον άνθρωπο η χορήγηση οιστρογόνων βοηθά στον περιορισμό της δραστηριότητας της νόσου 73. Το κάπνισμα, έχοντας αντιοιστρογονικές ιδιότητες, είναι αναμενόμενο ότι μπορεί να προκαλέσει έξαρση της νόσου. Από την άλλη μεριά, μελέτες έδειξαν ότι άνδρες και γυναίκες ασθενείς με ΡΑ έχουν χαμηλά επίπεδα ανδρογόνων σε σχέση με τους υγιείς μάρτυρες 74,75, αναπτύσσοντας, έτσι, την υπόθεση ότι τα χαμηλά επίπεδα ανδρογόνων είναι μία αιτία εμφάνισης της νόσου 76. Οι καπνιστές εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων 77 και έτσι θα μπορούσε να υποτεθεί η άποψη ότι το κάπνισμα θα μπορούσε να καταστείλει την ανοσολογική απάντηση και να μετριάσει την ενεργότητα της νόσου 78. ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Οι καπνιστές συνήθως είναι άνδρες και νεότεροι σε ηλικία από ό,τι οι μη καπνιστές. Επίσης, η κατανάλωση αλκοόλ και καφέ, η φτωχή διατροφή και η χαμηλή κοινωνική τάξη, παράγοντες που συσχετίζονται με την εμφάνιση ΡΑ, συνδυάζονται με το κάπνισμα 17,39,79. Αντίθετα, υπάρχει η άποψη ότι οι καπνιστές τείνουν να είναι περισσότερο αδύνατοι και λιγότερο κινητοποιημένοι από ό,τι οι μη καπνιστές, με αποτέλεσμα να καταπονούν λιγότερο τις αρθρώσεις τους και να επιβραδύνουν την καταστροφή τους 39,41. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Το κάπνισμα είναι ένας περιβαλλοντικός παράγοντας που φαίνεται ότι αυξάνει 2-4 φορές το σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης οροθετικής ΡΑ. Επίσης, 83

9 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα οι καπνιστές εμφανίζουν ενεργότερη και βαρύτερη νόσο από τους μη καπνιστές, έχοντας υψηλότερους δείκτες φλεγμονής, υψηλότερο αρθρικό δείκτη, υψηλότερο DAS-28 score, υψηλότερο ακτινολογικό Larsen-score, χειρότερο HAQ-score και συχνότερη παρουσία ρευματοειδών οζιδίων. Οι μηχανισμοί με τους οποίους το κάπνισμα ή τα συστατικά του τσιγάρου επηρεάζουν την παθογένεια της ΡΑ δεν είναι γνωστοί. Θεωρείται ότι ο χρόνιος αντιγονικός ερεθισμός του αναπνευστικού συστήματος από τα συστατικά του καπνού αυξάνει την ενεργοποίηση των CD4+ κυττάρων και την έκφραση του συν-διεγερτικού μορίου CD40L, στην επιφάνειά τους, το οποίο, συνδεόμενο με το μόριο CD40 των Β κυττάρων, προκαλεί την ενεργοποίηση των τελευταίων και την παραγωγή ειδικών για τη νόσο αυτοαντισωμάτων (IgG-RF, IgA-RF και accp). Η «συνομιλία» των CD4+ T κυττάρων με τα μονοκύτταρα μέσω του συστήματος CD40/CD40L οδηγεί στην παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών και ιδιαίτερα του TNFα, ενώ η αλληλεπίδραση του CD40L με το CD40 των ινοβλαστών προάγει την νεοαγγειογένεση στην περιοχή της φλεγμονής (εικόνα 3). Η δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και η προθρομβωτική διάθεση των καπνιστών επεκτείνουν τη φλεγμονή και προάγουν τα καρδιαγγειακά συμβάντα. Η ανώμαλη απόπτωση που προκαλείται από μεταλλάξεις του ογκογονίδιου p53 επιδρά κυρίως στους ινοβλάστες, στη θέση της εισβολής της φλεγμονής στον χόνδρο. Αντικρουόμενες απόψεις υπάρχουν ως προς την επίδραση του καπνίσματος στην παθογένεια της ΡΑ, μέσω ορμονικών και ψυχοκοινωνικών παραγόντων. Πάντως, ανεξάρτητα από την επίδραση που φαίνεται να έχει το κάπνισμα στο σχετικό κίνδυνο ανάπτυξης της ΡΑ και στην ενεργότητα και βαρύτητα της νόσου, που βρίσκεται ακόμα σε φάση έρευνας, η αποδεδειγμένη πρόωρη αρτηριοσκλήρυνση, τα καρδιαγγειακά νοσήματα και η εμφάνιση καρκίνου, που προκαλούνται και στο γενικό πληθυσμό, πρέπει να θεωρηθούν αρκετά ώστε να πειστούν οι ασθενείς με ΡΑ να προχωρήσουν στη διακοπή της συνήθειας αυτής. ABSTRACT Smoking and rheumatoid arthritis N.G. Papadopoulos 1, N. Tsifetaki 2, V. Galanopoulou 1, P.V. Voulgari 2, A.A. Drosos 2 1 Rheumatology Division, G. Papageorgiou Hospital, Thessaloniki; 2 Rheumatology Clinic, Department Of Internal Medicine, Medical School, University Of Ioannina Rheumatoid arthritis (RA) is a chronic, inflammatory, systemic disease, mainly affecting the synovial membrane. The etiology of the disease is unknown, but multiple factors are involved, such as genetics, environmental, hormonal and psychological factors. Smoking is an environmental factor which presents an increase in the relative risk for RA development, up to 2-4 times. In addition, smokers with RA developed more severe and aggressive disease with a worse outcome, when compared to RA in non-smokers. The mechanisms in which smoking may influence RA disease pathogenesis are not well understood. However, recent studies suggest that smoking may cause a chronic inflammatory respiratory process with antigenic stimulation leading to protein citrullination. These citrullinated proteins, acting as antigen, are recognized by antigen-presenting cells which lead to CD4+ T cell activation and proliferation. These cells express the CD40 ligand in there surface, which stimulates B cells, fibroblasts and osteoclasts, and that leads to tissue damage and joint destruction. Ηellenic Rheumatology 2007; 18(1):76-88 Key words: rheumatoid arthritis, pathogenesis, smoking, CD40 ligand, environmental factors. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Gravallese EM. Bone destruction in arthritis. Ann Rheum Dis 2002; 61(Suppl.2):ii84-ii Gabriel SE, Crowson CS, Kremers HM, Doran MF, Turesson C, O Fallon WM, et al. Survival in rheumatoid arthritis: a population based analysis of trends over 40 years. Arthritis Rheum 2003; 48: Pincus T, Callahan LF. The side effects of rheumatoid arthritis: joint destruction, disability and early mortality. Br J Rheumatol 1993; 84

10 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ 32(Suppl.1): Georgiadis AN, Papavasiliou EC, Lourida ES, Alamanos Y, Kostara C, Tselepis AD, et al. Atherogenic lipid profile is a feature characteristic of patients with early rheumatoid arthritis: effect of early treatment a prospective, controlled study. Arthritis Res Ther 2006; 8:R Gabriel SE, Crowson CS, O Fallon WM. The epidemiology of Rheumatoid Arthritis in Rochester, Minnesota, Arthritis Rheum 1999; 42: Linos A, Worthington JW, O Fallon WM, Kurland LT. The epidemiology of rheumatoid arthritis in Rochester, Minnesota: A study of incidence, prevalence, and mortality. Am J Epidemiol 1980; 111: Drosos AA, Alamanos i, Voulgari PV, Psychos DN, Katsaraki A, Papadopoulos I, et al. Epidemiology of adult rheumatoid arthritis in northwest Greece J Rheumatol 1997; 24: Doll R, Hill AB. Smoking and carcinima of the lung: preliminary report. Br Med J 1950; 2(4682): Doll R. On the etiology of lung cancer. J Natl Cancer Inst 1950; 11: Daff ME, Doll R, Kennaway EL. Cancer of the lung in relation to tobacco. Br J Cancer 1951; 5: Strine TW, Okoro CA, Chapman DP, Balluz LS, Ford ES, Ajani UA, et al. Health-related quality of life and health risk behaviors among smokers. Am J Prev Med 2005; 28: Hernandez-Avila M, Liang MH, Willett WC, Stampfer MJ, Colditz GA, Rosner B, et al. Reproductive factors, smoking and the risk for rheumatoid arthritis. Epidemiology 1990; 1: Vessey Mp, Villard-Mackintosh L, Yeates D. Oral contraceptives, cigarette smoking and other factors in relation to arthritis. Contraception 1987; 35: Hazes JM, Dijkmans BA, Vandenbroucke JP, De Vries RR, Cats A. Lifestyle and the risk of rheumatoid arthritis: cigarette smoking and alcohol consumption. Ann Rheum Dis 1990; 49: Heliovaara M, Aho K, Aromaa A, Knekt P, Reunanen A. Smoking and risk of rheumatoid arthritis. J Rheumatol 1993; 20: Uhlig T, Hagen KB, Kvien TK. Current tobacco smoking, formal education, and the risk of rheumatoid arthritis. J Rheumatol 1999; 26: Symmons DP, Bankhead CR, Harrison BJ, Brennan P, Barrett EM, Scott DG, et al. Blood transfusion, smoking, and obesity as risk factors for the development of rheumatoid arthritis: results from a primary care-based incident case-control study in Norfolk, England. Arthritis Rheum 1997; 40: Krishnan E, Sokka T, Hannonen P. Smoking-gender interaction and risk for rheumatoid arthritis. Arthritis Res Ther 2003; 5:R158-R Hutchinson D, Shepstone L, Moots R, Lear JT, Lynch MP. Heavy cigarette smoking is strongly associated with rheumatoid arthritis (RA), particularly in patients without a family history of RA. Ann Rheum Dis 2001; 60: Karlson EW, Lee IM, Cook NR, Manson JE, Buring JE, Hennekens CH. A retrospective cohort study of cigarette smoking and risk of rheumatoid arthritis in female health professionals. Arthritis Rheum 1999; 42: Criswell LA, Merlino LA, Cerhan JR, Mikuls TR, Mudano AS, Burma M, et al. Cigarette smoking and the risk of rheumatoid arthritis among postmenopausal women: results from the Iowa Women s Health Study. Am J Med 2002; 112: Costenbader KH, Feskanich D, Mandl LA, Karlson EW. Smoking intensity, duration, and cessation, and the risk of rheumatoid arthritis in women. Am J Med 2006; 119:503.el Silman AJ, Newman J, Mcgregor AJ. Cigarette smoking increases the risk of rheumatoid arthritis. Results from a nationwide study of disease-discordant twins. Arthritis Rheum 1999; 39: Arnett FC, Edworthy SM, Bloch DA, Mcshane DJ, Fries JF, Cooper NS, et al. The American Rheumatism Association 1987 revised criteria for the classification of rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 1988; 31: Quinn MA, Green MS, Emery P. Evaluation and management of early inflammatory arthritis severity. Ann Rheum Dis 1997; 56: Fuchs HA, Kaye JJ, Callahan LF, Nance EP, Pincus T. Evidence of significant radiographic damage in rheumatoid arthritis within the first 2 years of disease. J Rheumatol 1989; 16: Houssien DA, Jonsson T, Davies E, Scott DL. Clinical significance of IgA rheumatoid factor 85

11 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα subclasses in rheumatoid arthritis. J Rheumatol 1997; 24: Houssein DA, Jonsson T, Davies E, Scott D. Rheumatoid factor isotypes, disease activity and the outcome of rheumatoid artrhitis. Scand J Rheumatol 1998; 27: Saag KG, Cerhan JR, Kolluri S, Ohashi K, Hunninghake GW, Schwartz DA. Cigarette smoking and rheumatoid arthritis severity. Ann Rheum Dis 1997; 56: Wolfe F, Mitchell DM, Silbey JT, Fries JF, Bloch DA, Williams CA, et al. The mortality of rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 1994; 34: Wolfe F. The effect of smoking on clinical, laboratory, and radiographic status in rheumatoid arthritis. J Rheumatol 2000; 27: Masdottir B, Jonsson T, Manfresdottir V, Vikingsson A, Brekkan A, Valdimarsson H. Smoking, rheumatoid factor isotypes and severity of rheumatoid arthritis. Rheumatology 2000; 39: Harrison BJ, Silman AJ, Wiles NJ, Scott DG, Symmons DP. The association of cigarette smoking with disease outcome in patients with early inflammatory polyarthritis. Arthritis Rheum 2001; 44: Mattey DL, Hutchinson D, Dawes PT, Nixon NB, Clarke S, Fisher J, et al. Smoking and disease severity of rheumatoid arthritis: association with polymorphism at glutathione S-transferase M1 locus. Arthritis Rheum 2002; 46: Mattey Dl, Dawes PT, Fisher J, Brownfield A, Thomson W, Hajeer AH, et al. Nodular disease in rheumatoid arthritis: association with cigarette smoking and HLA-DRB1/TNF gene interaction. J Rheumatol 2002; 29: Papadopoulos NG, Alamanos Y, Voulgari PV, Epagelis EK, Tsifetaki N, Drosos AA. Does cigarette smoking influence disease expression, activity and severity in early rheumatoid arthritis patients? Clin Exp Rheumatol 2005; 23: Manfredsdottir VF, Vikingsdottir T, Jonsson T, Geirsson AJ, Kjartansson O, Heimisdottir M, et al. The effects of tobacco smoking and rheumatoid factor seropositivity on disease activity and joint damage in early rheumatoid arthritis. Rheumatology 2006; 45: Nyhall-Wahlin BM, Jacobsson LT, Petersson IF, Turesson C; Barfot Study Group. Smoking is a strong risk factor for rheumatoid nodules in early rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2006; 65: Albano SA, Santana-Sahagun E, Weismann MH. Cigarette smoking and rheumatoid arthritis. Semin Arthritis Rheum 2001; 31: Westedt ML, Hazes JM, Breedveld FC, Sterk PJ, Dijkman JH. Cigarette smoking and pulmonary diffusion defects in rheumatoid arthritis. Rheumatol Int 1998; 18: Harrison BJ. Influence of cigarette smoking on disease outcome in rheumatoid arthritis. Curr Opin Rheumatol 2002; 14: Houssien DA, Scott DL, Jonsson T. Smoking, rheumatoid factors, and rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 1998; 57: Gorman JD. Smoking and rheumatoid arthritis: another reason to just say no. Arthritis Rheum 2006; 54: Mathews JD, Whittingham S, Hooper BM, Mackay IR, Stenhouse NS. Association of autoantibodies with smoking, cardiovascular morbidity, and death in the Busselton population. Lancet 1973; 2(7832): Tuomi T, Heliovaara M, Palosuo T, Aho K. Smoking, lung function and rheumatoid factors. Ann Rheum Dis 1990; 49: Jonsson T, Thorsteinsson J, Valdimarsson H. Does smoking stimulate rheumatoid factor production in non-rheumatic individuals? APMIS 1998; 106: Mattey DL, Dawes PT, Clarke S, Fisher J, Brownfield A, Thomson W, et al. Relationship among the HLA-DRB1 shared epitope, smoking, and rheumatoid factor production in rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2002; 47: Lundberg K, Nijenhuis S, Vossenaar ER, Palmblad K, Van Venrooij WJ, Klareskog L, et al. Citrullinated proteins have increased immunogenicity and arthritogenicity and their presence in arthritic joints correlates with disease severity. Arthritis Res Ther 2005; 7:R458-R Schellekens GA, Visser H, De Jong BA, Van Den Hoogen FH, Hazes JM, Breedveld FC, et 86

12 Ν.Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. ΤΣΙΦΕΤΑΚΙ, Β. ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ, Π.Β. ΒΟΥΛΓΑΡΗ, Α.Α. ΔΡΟΣΟΣ al. The diagnostic properties of rheumatoid arthritis antibodies recognizing a cyclic citrullinated peptide. Arthritis Rheum 2000; 43: Rantapaa-Dahlqvist S, De Jong BA, Berglin E, Hallmans G, Wadell G, Stenlund H, et al. Antibodies against cyclic citrullinated peptide and IgA rheumatoid factor predict the development of rheumatoid arthritis. Arthritis Rheum 2003; 48: Nielen MM, Van Schaardenburg D, Reesink HW, Van De Stadt RJ, Van Der Horst-Bruinsma IE, De Koning MH, et al. Specific autoantibodies precede the symptoms of rheumatoid arthritis: a study of serial measurmants in blood donors. Arthritis Rheum 2004; 50: Klareskog L, Stolt P, Lundberg K, Bengtsson C, Grunewald J, Ronnelid J, et al. A new model for an etiology of rheumatoid arthritis: Smoking may trigger HLA-DR (shared epitope) restricted immune reactions to autoantigens modified by citrullination. Arthritis Rheum 2006; 54: Berner B, Wolf G, Hummel KM, Muller GA, Reuss-Borst MA. Increased expression of CD40 ligand (CD154) on CD4+ T cells as a marker of disease activity in rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2000; 59: Clark LB, Foy TM, Noelle RJ. CD40 and its ligand. Adv Immunol 1996; 63: Kyburz D, Corr M, Brinson DC, Von Damm A, Tighe H, Carson DA. Human rheumatoid factor production is dependent on CD40 signaling and autoantigen. J Immunol 1999; 163: Macdonald KP, Nishioka Y, Lipsky PE, Thomas R. Functional CD40 ligand is expressed by T cells in rheumatoid arthritis. J Clin Invest 1997; 100: Harding SA, Sarma J, Josephs DH, Cruden NL, Din JN, Twomey PJ, et al. Upregulation of the CD40/CD40 ligand dyad and plateletmonocyte aggregation in cigarette smokers. Circulation 2004; 109: Alderson MR, Armitage RJ, Tough TW, Strockbine L, Fanslow WC, Spriggs MK. CD40 expression by human monocytes: regulation by cytokines and activation of monocytes by the ligand of CD40. J Exp Med 1993; 178: Sekine C, Yagita H, Miyasaka N, Okumura K. Expression and function of CD40 in rheumatoid arthritis synovium. J Rheumatol 1998; 25: Cho CS, Cho ML, Min SY, Kim WU, Min DJ, Lee SS, et al. CD40 engagement on synovial fibroblast up regulates production of vascular endothelial growth factor. J Immunol 2000; 164: Caux C, Massacrier C, Vanbervliet B, Dubois B, Van Kooten C, Durand I, et al. Activation of human dendritic cells through CD40 crosslinking. J Exp Med 1994; 180: Sionov RV, Haupt Y. Apoptosis by p53: mechanisms, regulation, and clinical implications. Springer Semin Immunopathol 1998; 19: Tak PP, Smeets TJ, Boyle DL, Kraan MC, Shi Y, Zhuang S, et al. p53 overexpression in synovial tissue from patients with early and longstanding rheumatoid arthritis compared with patients with reactive arthritis and osteoarthritis. Arthritis Rheum 1999; 42: Choy EH, Panayi GS. Cytokine pathways and joint inflamation in rheumatoid arthritis. N Engl J Med 2001; 344: Ross R. Atherosclerosis an inflammatory disease. N Engl J Med 1999; 340: Celermajer DS, Sorensen KE, Georgakopoulos D, Bull C, Thomas O, Robinson J, et al. Cigarette smoking is associated with dose-related and potentially reversible impairment of endothelium-dependent dilation in healthy young adults. Circulation 1993; 88: Axelsen M, Eliasson B, Joheim E, Lenner RA, Taskinen MR, Smith U, et al. Lipid intolerance in smokers. J Intern Med 1995; 237: Murray JJ, Nowak J, Oates J, Fitzgerald GA, et al. Platelet-vessel wall interactions in individuals who smoke cigarettes. Ann Exp Med Biol 1990; 273: Ernst E, Matrai A, Schmolzl C, Magyarosy I. Dose-effect relationship between smoking and blood rheology. Br J Haematol 1987; 65: Struthers GR, Scott DL, Delamere JP, Sheppeard H, Kitt M, et al. Smoking and rheumatoid vasculitis. Rheumatol Int 1981; 1: Hughes DA, Haslam PL, Townsend PJ, Turner- Warwick M. Numercal and functional alterations in circulatory lymphocytes in cigarette 87

13 ΚAπνισμα και ρευματοειδhς αρθρiτιδα smokers. Clin Exp Immunol 1985; 61: Holmdahl R, Jansson L, Andersson M. Female sex hormones suppress development of collagen-induced arthritis in mice. Arthritis Rheum 1986; 29: Hall GM, Daniels M, Huskinsson EC, Spector TD. A randomized controlled trial of the effect of hormone replacement therapy on disease activity in postmenopausal rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 1994; 53: James WH. Rheumatoid arthritis, the contraceptive pill, and androgens. Ann Rheum Dis 1993; 52: Masi AT. Sex hormones and rheumatoid arthritis: cause or effect relationships in complex of pathophysiology? Clin Exp Rheumatol 1995; 13: James WH. Oral contraceptives, rheumatoid arthritis, and androgens. Ann Rheum Dis 2003; 62: Khaw KT, Tazuke S, Barrett-Connor E. Cigarette smoking and levels of adrenal androgens in postmenopausal women. N Engl J Med 1988; 318: Grossman CJ. Regulation of the immune system by sex steroids. Endocr Rev 1984; 5: Heliovaara M, Aho K, Knekt P, Impivaara O, Reunanen A, Aromaa A. Coffee consumption, rheumatoid factor, and the risk of rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis 2000; 59:

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο ΚΑΠΝΙΣΜΑ & ΡΕΥΜΑΤΟΕΙ ΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο ΚΑΠΝΙΣΜΑ & ΡΕΥΜΑΤΟΕΙ ΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο ΚΑΠΝΙΣΜΑ & ΡΕΥΜΑΤΟΕΙ ΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙ Α Το κάπνισµα αποτελεί έναν από τους κυριότερους περιβαλλοντικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

με το Διαβητικό πόδι Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Δ,Γουλή Σκούτας Δ,Καραγιάννη Ε,Ρογκότη Ο,Παππά Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές

με το Διαβητικό πόδι Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Δ,Γουλή Σκούτας Δ,Καραγιάννη Ε,Ρογκότη Ο,Παππά Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές Το Κάπνισμα και η σχέση του με το Διαβητικό πόδι Σκούτας Δ,Καραγιάννη Δ,Γουλή Ο,Παππά Ε,Ρογκότη Μ, ΠαπαντωνίουΣ,Εξιάρα Τ,Δούκας, Λ,Σακαλή Κ,Μανές Χ. Διαβητολογικό Κέντρο Π.Γ.Ν.ΠαπαγεωργίουΠαπαγεωργίου

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο Περιστατικό: Ασθενής με ταχέως εξελισσόμενη νόσος

2 Ο Περιστατικό: Ασθενής με ταχέως εξελισσόμενη νόσος 2 Ο Περιστατικό: Ασθενής με ταχέως εξελισσόμενη νόσος Ασθενής με ταχέως εξελισσόμενη νόσος Γυναίκα, 32 ετών, πωλήτρια Από διμήνου: Συμμετρική πολυαρθρίτιδα TJC= 10, SJC= 8 ΤΚΕ: 54mm/1h CRP: 7,9 mg% (ΦΤ:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ ΟΡΟΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΠΟΝΔΥΛΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΕΣ Η έννοια της οροαρνητικής ΣπΑ Προακτινολογική ΣπΑ ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ ΣπΑ Ομάδα φλεγμονωδών αρθροπαθειών Με κοινά κλινικά χαρακτηριστικά και γενετικούς προδιαθεσικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΜΥ: Καλοκαιρινό Επιστημονικό Συμπόσιο Αίθουσα 2 Κόκκινη ομάδα

ΕΠΕΜΥ: Καλοκαιρινό Επιστημονικό Συμπόσιο Αίθουσα 2 Κόκκινη ομάδα ΕΠΕΜΥ: Καλοκαιρινό Επιστημονικό Συμπόσιο 2012 2 ο Breakfast workshop: «Εξατομίκευση των θεραπευτικών επιλογών με τα βιολογικά φάρμακα» Αίθουσα 2 Κόκκινη ομάδα Λευκάδα, 21-24 Ιουνίου 2012 «Εξατομίκευση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας

Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ "ΚΛΙΝΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ - ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ" Ο ρόλος των αντισωμάτων κατά του κυκλικού κιτρουλλιωμένου πεπτιδίου στη διάγνωση και θεραπεία της νεανικής

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματολογία. Ψωριασική Αρθρίτιδα. Στέφανος Πατεράκης Φυσικοθεραπευτής, καθηγητής φυσ/πείας

Ρευματολογία. Ψωριασική Αρθρίτιδα. Στέφανος Πατεράκης Φυσικοθεραπευτής, καθηγητής φυσ/πείας Ρευματολογία Ψωριασική Αρθρίτιδα Στέφανος Πατεράκης Φυσικοθεραπευτής, καθηγητής φυσ/πείας Τι είναι η ψωριασική αρθρίτιδα; Η ψωριασική αρθρίτιδα είναι μια χρόνια φλεγμονώδης πάθηση που προσβάλλει τις αρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΩΡ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΥΡΩΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

Ι ΑΚΤΩΡ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΥΡΩΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ ΡΗΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ M.D,PhD,FEBU ΚΑΠΝΙΣΜΑ H ΣΤΥΣΗ? XΕΙΡ ΟΥΡΟΛΟΓΟΣ- ΑΝ ΡΟΛΟΓΟΣ XΕΙΡ. ΟΥΡΟΛΟΓΟΣ- ΑΝ ΡΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΩΡ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΥΡΩΚΛΙΝΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Τί είναι Lifestyle? Μία έκφραση προσωπικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Σοφία Τούσα, Ειδικευόµενη Γενικής Ιατρικής στο Γενικό Νοσοκοµείο Έδεσσας, MSc, υποψήφια διδάκτωρ

Διαβάστε περισσότερα

Ασθενής με προβλήματα στη συμμόρφωση. Μαρία Ευσταθίου

Ασθενής με προβλήματα στη συμμόρφωση. Μαρία Ευσταθίου Ασθενής με προβλήματα στη συμμόρφωση Μαρία Ευσταθίου Ασθενής με ιδιαιτερότητες στον τρόπο ζωής Άνδρας, 30 ετών, μουσικός Από διμήνου: Συμμετρική πολυαρθρίτιδα TJC= 8, SJC= 7 ΤΚΕ: 51mm/1h CRP: 8,1 mg% (ΦΤ:

Διαβάστε περισσότερα

«Ασθενής με πρώιμη ΡΑ» Μαρία Ευσταθίου

«Ασθενής με πρώιμη ΡΑ» Μαρία Ευσταθίου «Ασθενής με πρώιμη ΡΑ» Μαρία Ευσταθίου Ασθενής με πρώιμη ΡΑ Γυναίκα, 48 ετών, δασκάλα Από τριμήνου: Συμμετρική πολυαρθρίτιδα Περιστασιακή χρήση ΜΣΑΦ Μητέρα με ιστορικό ΡΑ TJC= 18, SJC= 16 ΤΚΕ: 87mm/1h

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιβαρύνσεις που προκαλεί στον ασθενή η Ρευματοειδής Αρθρίτιδα. Άννα Κανδύλη Ρευματολόγος

Οι επιβαρύνσεις που προκαλεί στον ασθενή η Ρευματοειδής Αρθρίτιδα. Άννα Κανδύλη Ρευματολόγος Οι επιβαρύνσεις που προκαλεί στον ασθενή η Ρευματοειδής Αρθρίτιδα Άννα Κανδύλη Ρευματολόγος ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ - ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ χρόνια, επώδυνη φλεγμονώδης νόσος των αρθρώσεων χαρακτηρίζεται από υμενίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Κάπνισμα, Αγγειοπάθεια, Διαβητικό πόδι. Σχέσεις συνύπαρξης στην καθημερινότητα των ατόμων με ΣΔ

Κάπνισμα, Αγγειοπάθεια, Διαβητικό πόδι. Σχέσεις συνύπαρξης στην καθημερινότητα των ατόμων με ΣΔ Κάπνισμα, Αγγειοπάθεια, Διαβητικό πόδι. Σχέσεις συνύπαρξης στην καθημερινότητα των ατόμων με ΣΔ Σκούτας Δ, Κατσάνος Ι, Σιώμος Κ, Μελλίδης Χ, Σαπάκας Ι,Τσαβδαρίδης Ι, Ρογκότης Θ, Γεώργα Σ, Μούζα Ε, Μανές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΣΤΟ ΓΟΝΙ Ι0 MYD88 ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΥΜΑΤΙΩΣΗΣ

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΣΤΟ ΓΟΝΙ Ι0 MYD88 ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΥΜΑΤΙΩΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΩΝ ΣΤΟ ΓΟΝΙ Ι MYD88 ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΦΥΜΑΤΙΩΣΗΣ Φωτεινή Μάλλη 1, Ειρήνη Γερογιάννη 1 Καλλιόπη Αγγέλου 1, Βίκυ Μολλάκη 2, Φωτεινή Μπαρδάκα 1, Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης

Διαβάστε περισσότερα

4 Ο Περιστατικό: Ασθενής με προβλήματα λειτουργικότητας

4 Ο Περιστατικό: Ασθενής με προβλήματα λειτουργικότητας 4 Ο Περιστατικό: Ασθενής με προβλήματα λειτουργικότητας Ασθενής με προβλήματα λειτουργικότητας Άνδρας, 60 ετών, συνταξιούχος εργάτης Από μηνός: Συμμετρική πολυαρθρίτιδα TJC= 22, SJC= 19 ΤΚΕ: 110 mm/1h

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 Κάπνισμα, περιοδοντική νόσος και υγιεινή του στόματος Νίκος Α. Ευθυμιάδης, D.D.S., M.Sc. Οδοντίατρος-Περιοδοντολόγος Τι είναι η περιοδοντίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΜΕ ΡΑ Ορισμός? Η ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία συστηματική φλεγμονώδης νόσος που προσβάλλει πολλές αρθρώσεις του σώματος. Η φλεγμονώδης διεργασία προσβάλλει καταρχήν την «επένδυση»

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη θεραπευτική στρατηγική ασθενών με ρευματοειδή αρθρίτιδα

Σύγχρονη θεραπευτική στρατηγική ασθενών με ρευματοειδή αρθρίτιδα Στρογγυλό Τραπέζι Ρευματολογία Σύγχρονη θεραπευτική στρατηγική ασθενών με ρευματοειδή αρθρίτιδα Δημήτριος Βασιλόπουλος Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Β Παθολογική Κλινική και Ομώνυμο Εργαστήριο Ιπποκράτειο Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Αντιρευματικά Φάρμακα TCZ Ανταγωνιστές IL1 ΣΤΑΜΑΤΗΣ- ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΣΗΣ Επικ. Καθηγητής Ρευματολογικό Τμήμα Ιατρική Σχολή Παν/μίου Πατρών Tocilizumab

Διαβάστε περισσότερα

3. ΙΑΚΟΠΗ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΙΑΚΟΠΗ. Σταυρούλα Μπουσμουκίλια /ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν.Ν.Καβάλας

3. ΙΑΚΟΠΗ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΙΑΚΟΠΗ. Σταυρούλα Μπουσμουκίλια /ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν.Ν.Καβάλας 3. ΙΑΚΟΠΗ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΙΑΚΟΠΗ Σταυρούλα Μπουσμουκίλια /ντρια Β Πνευμονολογικής κλινικής Γ.Ν.Ν.Καβάλας Κάπνισμα: η κυρίαρχη αιτία νόσων και θανάτων δυνάμενων να προληφθούν Οι 3 Κορυφαίες Αποδιδόμενες

Διαβάστε περισσότερα

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος

Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης. Κωνσταντίνος Γεωργανάς. Ρευματολόγος Τα DMARDs στην εποχή των βιολογικών θεραπειών: Το παράδειγμα της λεφλουνομίδης Κωνσταντίνος Γεωργανάς Ρευματολόγος Θεραπεία Ρευματοειδούς Αρθρίτιδας Η εξάπλωση της χρήσης βιολογικών την περασμένη 10ετία,

Διαβάστε περισσότερα

Τι άλλαξε στη εξέλιξη της ρευματοειδούς αρθρίτιδας την τελευταία 10ετία με την εισαγωγή των βιολογικών παραγόντων

Τι άλλαξε στη εξέλιξη της ρευματοειδούς αρθρίτιδας την τελευταία 10ετία με την εισαγωγή των βιολογικών παραγόντων Τι άλλαξε στη εξέλιξη της ρευματοειδούς αρθρίτιδας την τελευταία 10ετία με την εισαγωγή των βιολογικών παραγόντων Αλέξιος Ηλιόπουλος Ρευματολογικό Τμήμα ΝΙΜΤΣ Λευκάδα, 24/7/12 Τι άλλαξε στη εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ

Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Δυσλιπιδαιμία και άνοια Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Επιδημιολογία άνοιας Υπολογίζεται ότι 24,3 εκατομμύρια άτομα στον

Διαβάστε περισσότερα

ΦΛΥΚΤΑΙΝΩΔΗΣ ΨΩΡΙΑΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ADALIMUBAB

ΦΛΥΚΤΑΙΝΩΔΗΣ ΨΩΡΙΑΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ADALIMUBAB ΦΛΥΚΤΑΙΝΩΔΗΣ ΨΩΡΙΑΣΗ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ADALIMUBAB Γυναίκα ετών 52 με ΡΑ από 20ετίας Θεραπεία με DMARDS έως το 2004 2005-2006 θεραπεία με ANAKINRA 2007-2008 θεραπεία με ETANERCEPT 2009-2010 θεραπεία με ADALIMUMAB

Διαβάστε περισσότερα

Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα;

Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα; Το προφίλ του ασθενούς µε ρευµατοειδή αρθρίτιδα έχει σηµασία κατά την επιλογή του βιολογικού παράγοντα;. ώ ς ί ά π ί ώ MSc ί ά ί ς ής ής ής.. ί ς «Ά ς ύ ς» ό π ί ς Έλεγχος συµπτωµάτων της νόσου -πόνος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Παχυσαρκία και νεφρική νόσος ΠΑΓΚΌΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΝΕΦΡΟΥ 2017 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΝΕΦΡΙΚΗ ΝΟΣΟΣ Κριτήρια* Η διαπίστωση για 3 μήνες: Νεφρικής βλάβης GFR < 60 ml/min/1.73m2 με ή χωρίς νεφρική

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικό τσιγάρο και Αγγειακή λειτουργία

Ηλεκτρονικό τσιγάρο και Αγγειακή λειτουργία Ηλεκτρονικό τσιγάρο και Αγγειακή λειτουργία Νικόλαος Ιωακειμίδης Καρδιολόγος Επιστημονικός Συνεργάτης Α Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική Ιπποκράτειο ΓΝΑ ΔΗΛΩΣΗ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ: ΔΗΛΩΝΩ ΥΠΕΥΘΥΝΑ ΟΤΙ ΔΕΝ ΕΧΩ

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΠΕ Α ΛΕΠΤΙΝΗΣ ΚΑΙ Α ΙΠΟΝΕΚΤΙΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ Ι ΙΟΠΑΘΗ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΙΝΩΣΗ. Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας, Λάρισα

ΕΠΙΠΕ Α ΛΕΠΤΙΝΗΣ ΚΑΙ Α ΙΠΟΝΕΚΤΙΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ Ι ΙΟΠΑΘΗ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΙΝΩΣΗ. Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας, Λάρισα ΕΠΙΠΕ Α ΛΕΠΤΙΝΗΣ ΚΑΙ Α ΙΠΟΝΕΚΤΙΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ Ι ΙΟΠΑΘΗ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΙΝΩΣΗ Φωτεινή Μάλλη 1, Παναγιώτης Γεωργούλιας 2, Βαρβάρα Βαλοτάσιου 2, Ειρήνη Τσιλιώνη 1, ηµοσθένης Μακρής 3, Κωνσταντίνος Ι Γουργουλιάνης

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Αρθρίτιδα Συγγραφική ομάδα: Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, PhD, Ερευνητής Τζιαμούρτας Αθανάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ- ΠΘ Κήτας Γεώργιος, Ιατρός Ρευματολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία. Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς»

Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία. Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς» Η Οστεοαρθρίτιδα την 3 η χιλιετία Δρ Αθανάσιος Γεωργούντζος Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Ρευματολογική Κλινική - Γ.Ν.Α. «Γιώργος Γεννηματάς» Σύγκρουση συμφερόντων Conflict of interest Κανένα για αυτήν την παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY Μαμάρα Α. (1), Καλαλά Φ. (1), Λιαδάκη Κ. (1), Παπαδούλης Ν. (2), Μανδαλά Ε. (3), Παπαδάκης Ε. (4), Γιαννακούλας N. (5), Παλασοπούλου M. (5), Λαφιωνιάτης Σ. (6), Κιουμή A. (4), Κοραντζής I. (4), Καρτάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011 ά ς. ύ ς ή ί ή ή. ώ Costa Navarino 26/6/2011 ά ή : ίπ 5% ύ π ύ ά- ά ή ά ή ά ή/ ώ - ά ή : ό ή ά π ό π ί ς ό έ - π ά ά ς- έ ς ά ής π ί ς ύ- ύς ό ς ής π ί ς ς ό ύ ά ά ή ί έ ς π ύς ί ς ή ή ς ής ής Ά ώ π ή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΕΙΑ ΔΙΑΚΟΠΗΣ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ

ΙΑΤΡΕΙΑ ΔΙΑΚΟΠΗΣ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΙΑΤΡΕΙΑ ΔΙΑΚΟΠΗΣ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ Το κάπνισμα πήρε διαστάσεις πανδημίας τον 20ο αιώνα, που συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Υπολογίζεται ότι υπάρχουν 1 δισεκατομμύριο καπνιστές παγκοσμίως, ενώ έως το 2025 ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική προσέγγιση ασθενούς με ποσοτικές διαταραχές αιμοπεταλίων- Θρομβοκυττάρωση

Διαγνωστική προσέγγιση ασθενούς με ποσοτικές διαταραχές αιμοπεταλίων- Θρομβοκυττάρωση Διαγνωστική προσέγγιση ασθενούς με ποσοτικές διαταραχές αιμοπεταλίων- Θρομβοκυττάρωση Διαγνωστική προσέγγιση ασθενούς με θρομβοκυττάρωση Εισαγωγή Αριθμός ΑΜΠ 450x10 9 /L γενικά αποδεκτός ως θρομβοκυττάρωση

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

Η στεφανιαία νόσος : πρώτη αιτία θανάτου στις Δυτικές Κοινωνίες

Η στεφανιαία νόσος : πρώτη αιτία θανάτου στις Δυτικές Κοινωνίες Η επίδραση του πολυμορφισμού 3872 Α>G του γονιδίου της C-αντιδρώσας πρωτεΐνης στους μηχανισμούς φλεγμονής και θρόμβωσης σε ασθενείς με σταθερή στεφανιαία νόσο Γ. Χατζής, Δ. Τούσουλης, Ν. Παπαγεωργίου,

Διαβάστε περισσότερα

ITP Ιδιοπαθής/ αυτοάνοση θρομβοπενική πορφύρα

ITP Ιδιοπαθής/ αυτοάνοση θρομβοπενική πορφύρα ITP Ιδιοπαθής/ αυτοάνοση θρομβοπενική πορφύρα Αθανασία Μουζάκη, Καθηγήτρια Εργαστηριακής Αιματολογίας-Αιμοδοσίας, Αιματολογικό Τμήμα, Παθολογική Κλινική, Τμήμα Ιατρικής, Παν/ο Πατρών Τα είδη της ITP είναι:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Eίναι τελικά ο διαβήτης ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου; Η αλήθεια για τον πραγματικό καρδιαγγειακό κίνδυνο στον ΣΔ τύπου 2

Eίναι τελικά ο διαβήτης ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου; Η αλήθεια για τον πραγματικό καρδιαγγειακό κίνδυνο στον ΣΔ τύπου 2 Eίναι τελικά ο διαβήτης ισοδύναμο στεφανιαίας νόσου; Η αλήθεια για τον πραγματικό καρδιαγγειακό κίνδυνο στον ΣΔ τύπου 2 Σ. Θ. Λιάτης Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική & Διαβητολογικό Κέντρο ΓΝΑ «Λαϊκό»

Διαβάστε περισσότερα

Relationship between Connective Tissue Diseases and Thyroid Diseases

Relationship between Connective Tissue Diseases and Thyroid Diseases CHINESE JOURNAL OF ALLERGY & CLINICAL IMMUNOLOGY # * 272129 connective tissue diseasectd 2009 1 2013 4 CTD CTD CTD CTD 780 438 56. 2% 195 25. 0% 85 10. 9% 44 5. 6% SSc 18 2. 3% 286 36. 7% 8. 7% P < 0.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΘΕΩΡΙΑ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΕΣ ή ΚΥΤΤΟΚΙΝΕΣ Dr ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Είδαμε ότι οι ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ είναι 1. Ανατομικοί φραγμοί - Δέρμα - Βλεννώδεις

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα

Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα Γνωριμία με τα αυτοάνοσα ρευματικά νοσήματα Αντώνης Φανουριάκης Μονάδα Ρευματολογίας και Κλινικής Ανοσολογίας Δ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν» Αθήνα, 01/02/2016

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτογενής πρόληψη των καρδιαγγειακών IFG

Πρωτογενής πρόληψη των καρδιαγγειακών IFG Πρωτογενής πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων στον προ-διαβήτη. Έχει θέση; IFG Δρ Σταύρος Μπούσμπουλας Διευθυντής Γ Παθολογικής Κλινικής & Υπεύθυνος Διαβητολογικού Κέντρου Γ.Ν. Νίκαιας Πειραιά Προ-διαβήτης

Διαβάστε περισσότερα

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ 24o ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ, ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, EUROMEDICA

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια στα αυτοάνοσα νοσήματα

Θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια στα αυτοάνοσα νοσήματα Θρομβωτική μικροαγγειοπάθεια στα αυτοάνοσα νοσήματα Δέσποινα Αδαμίδου Αθήνα 2015 Ατζέντα Ορισμός TMA - Ταξινόμηση Επίπτωση στα αυτοάνοσα νοσήματα Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Διαφορική διάγνωση - Αλληλοεπικαλύψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΡΙΚΗ ΝΟΣΟΣ: ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΟΥΡΙΧΑΙΜΙΑΣ

ΟΥΡΙΚΗ ΝΟΣΟΣ: ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΟΥΡΙΧΑΙΜΙΑΣ 25 ΟΥΡΙΚΗ ΝΟΣΟΣ: ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΟΥΡΙΧΑΙΜΙΑΣ Δημήτριος Βασιλόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Ρευματολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτειο Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών, Αθήνα Το φάσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες Σε ασθενείς µε οροαρνητική σπονδυλαρθροπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς. Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων

ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς. Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων ΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΟΣΟΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ: Ενεργοποίηση των Τ κυττάρων από τους µικροοργανισµούς Οι φάσεις των Τ κυτταρικών απαντήσεων Αναγνώριση του αντιγόνου και συνδιέγερση Αναγνώριση πεπτιδίων συνδεδεµένων µε το

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία του πρωτογενούς Συνδρόμου Sjögren (Ανασκόπηση)

Επιδημιολογία του πρωτογενούς Συνδρόμου Sjögren (Ανασκόπηση) 16 Επιδημιολογία του πρωτογενούς Συνδρόμου Sjögren (Ανασκόπηση) Γιάννης Αλαμάνος 1 Παρασκευή Βούλγαρη 2 Αλέξανδρος Δρόσος 2 1 Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρικό Τμήμα, Πανεπιστήμιο Πατρών 2 Τμήμα Ρευματολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ.

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. Η σηµασία των κονδυλωµάτων ως πρόβληµα υγείας Επίπτωση:

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Φ.Ν. Σκοπούλη Καθηγήτρια τον Χαροκόπειου Πανεπιστημίου Αθηνών συστηματικός ερυθηματώδης λύκος θεωρείται η κορωνίδα των αυτοάνοσων

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό σύνδρομο και νόσος Alzheimer

Μεταβολικό σύνδρομο και νόσος Alzheimer Μεταβολικό σύνδρομο και νόσος Alzheimer Καλλιόπη Παζαΐτου -Παναγιώτου Ενδοκρινολόγος Τμήμα Ενδοκρινολογίας- Ενδοκρινικής Ογκολογίας ΑΝΘ «Θεαγένειο» Μεταβολικό σύνδρομο και νόσος Alzheimer Ορισμός μεταβολικού

Διαβάστε περισσότερα

Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ

Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ Γκαναβίας Λάμπρος Επίατρος-Πνευμονολόγος Επιμελητής Πνευμονολογικής Κλινικής 424 ΓΣΝΕ Ελάττωση θνησιμότητας κατά 33% 1. Αυξημένη υπόνοια 2. Αυξημένος αριθμός εξετάσεων 3. Προφύλαξη σε ασθενείς υψηλού κινδύνου

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσογονικότητα βιολογικών παραγόντων. Νικόλαος Ζερβός Ρευματολόγος 251 ΓΝΑ

Ανοσογονικότητα βιολογικών παραγόντων. Νικόλαος Ζερβός Ρευματολόγος 251 ΓΝΑ Ανοσογονικότητα βιολογικών παραγόντων Νικόλαος Ζερβός Ρευματολόγος 251 ΓΝΑ Ανοσογονικότητα Συχνότητα παρουσίας αυτοαντισωμάτων 1. Έχει σχέση με το ίδιο το φάρμακο 2. Την οδό χορήγησης 3. Την συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Λύση. Επίπτωση-πυκνότητα κ+ =ID κ+ 0,05 (έτη) -1. Επίπτωση-πυκνότητα κ- =ID κ- 0,01 (έτη) -1. ID κ+ - ID κ- 0,05-0,01=0,04 (έτη) -1

Λύση. Επίπτωση-πυκνότητα κ+ =ID κ+ 0,05 (έτη) -1. Επίπτωση-πυκνότητα κ- =ID κ- 0,01 (έτη) -1. ID κ+ - ID κ- 0,05-0,01=0,04 (έτη) -1 Άσκηση Σ έναν μελετώμενο πληθυσμό καπνιστών και μη καπνιστών διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ καπνιστικής συνήθειας και συχνότητας εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα. Η επίπτωση-πυκνότητα μεταξύ των καπνιστών

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και τύπου 2 Δύο διαφορετικές οντότητες;

Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και τύπου 2 Δύο διαφορετικές οντότητες; Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 και τύπου 2 Δύο διαφορετικές οντότητες; Δρ. Χρήστος Μανές Παθολόγος Διευθυντής ΕΣΥ Διαβητολογικό Κέντρο Γ.Π.Ν. «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» Νέα ταξινόμηση Σακχαρώδη Διαβήτη Σακχ. Διαβήτης

Διαβάστε περισσότερα

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού.

Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Μακροαγγειακές επιπλοκές και παράγοντες κινδύνου. Συνύπαρξη και ο ρόλος τους στην αιτιοπαθογένεια και στη βαρύτητα του Διαβητικού Ποδιού. Σκούτας Δ, Καραγιάννη Δ, Σέκερη Ζ, Σιώμος Κ,Κοντόπουλος Μ, Λαζαρίδου

Διαβάστε περισσότερα

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011

Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum Ruhrgebiet Herne Ruhr-University Bochum Germany. 23-26 Ιουνίου 2011 Ο ρευµατολόγος και η χρήση του µαγνητικού συντονισµού στην πρώιµη διάγνωση των σπονδυλαρθιτίδων και στην παρακολούθηση της αποτελεσµατικότητας της θεραπείας 23-26 Ιουνίου 2011 Dr. X. Baraliakos Rheumazentrum

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα: ολοκληρωμένη θεραπευτική προσέγγιση

Ρευματοειδής αρθρίτιδα: ολοκληρωμένη θεραπευτική προσέγγιση Ρευματοειδής αρθρίτιδα: ολοκληρωμένη θεραπευτική προσέγγιση Θάνος Κουτρούμπας Ρευματολόγος, Βόλος at_kout@yahoo.com Τιμητική αμοιβή και έξοδα διαμονής και μετακίνησης: Roche Τιμητικές αμοιβές για ομιλίες-

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσολογία στην ψωρίαση και την ψωριασική αρθρίτιδα: ομοιότητες και διαφορές. Βιολέττα Καψιμάλη

Ανοσολογία στην ψωρίαση και την ψωριασική αρθρίτιδα: ομοιότητες και διαφορές. Βιολέττα Καψιμάλη Ανοσολογία στην ψωρίαση και την ψωριασική αρθρίτιδα: ομοιότητες και διαφορές Βιολέττα Καψιμάλη O ΚΟΜΒΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΟΣΙΑΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ Η ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΔΕΝΔΡΙΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙ- ΤΝF ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ REGISTRIES ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΑΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΑΡΙΝΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΡΕΘΥΜΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνευστική βρογχιολίτιδα-διάμεση διάμεση πνευμονία (RB( RB- ILD) Αποφολιδωτική διάμεση πνευμονία(dip) Σπύρος Α Παπίρης

Αναπνευστική βρογχιολίτιδα-διάμεση διάμεση πνευμονία (RB( RB- ILD) Αποφολιδωτική διάμεση πνευμονία(dip) Σπύρος Α Παπίρης Αναπνευστική βρογχιολίτιδα-διάμεση διάμεση πνευμονία (RB( RB- ILD) Αποφολιδωτική διάμεση πνευμονία(dip) Σπύρος Α Παπίρης Μαθήματα Πνευμονολογίας-Αθήνα Μάρτιος 2006 DIP RB-ILD Κατάταξη των διάμεσων παρεγχυματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ. Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος

ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ. Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ ΕΝΔΟΘΗΛΙΟ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΧΕΣΗ Κ. ΜΑΚΕΔΟΥ, Ιατρός Βιοπαθολόγος ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ Απόδοση λιπαρών οξέων μετά από υδρόλυση των τριγλυκεριδίων, σε περίοδο νηστείας, με σκοπό: Την παραγωγή ενέργειας

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies ΕΙΔΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Μη πειραματικές μελέτες - συνέχεια Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies Ενώ στις μελέτες Cohort ξεκινάμε από εκτεθειμένους και μη και κοιτάμε ποιοι αναπτύσσουν το

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010)

Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010) Επιδημιολογία αιτιών θανάτου ςε δφο Καποδιςτριακοφσ δήμουσ του Ν. Πιερίασ (πληθυςμιακή μελζτη 20ετίασ 1991-2010) Καραγιάννη Δ. 1, Μπάμπα Α. 2, Σουμανίδησ τ. 2, Ρίζοσ Π 2., Μπαλτζήσ Δ. 3, κούτασ Δ., ΚοτςαμίδηΙ.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΙΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ: ΕΡΙΦΥΛΗ ΚΥΡΙΑΖΗ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου.

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. Επιδημιολογία Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων Ροβίθης Μιχαήλ 2006 1 Ιπποκράτης (400 Π.Χ) Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. «Η εμφάνιση νόσου δεν οφείλεται σε θεϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Προεκλαμψία Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Ο έλεγχος για προεκλαμψία μεταξύ των εβδομάδων 11 έως 13+6 μπορεί να εντοπίσει κυήσεις υψηλού κινδύνου, επιτρέποντας τη θεραπεία με α σπιρίνη

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί πρόκλησης λοιμώξεων

Μηχανισμοί πρόκλησης λοιμώξεων Μηχανισμοί πρόκλησης λοιμώξεων από τους anti TNF παράγοντες ρ. Γκίκας Κατσιφής Επιμελητής Ρευματολογικής Κλινικής Ναυτικού Νοσοκομείου Αθηνών Υπεύθυνος Ιατρικής Eκπαίδευσης και Έρευνας Η πλειοτρόπος δράση

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΧΕΤΙΚΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΥΠΟ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

Ο ΣΧΕΤΙΚΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ ΥΠΟ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Νευρολογική Κλινική Γενικού Νοσοκομείου «Πολυκλινική», Αθήνα. Εισαγωγή Οι θεραπείες που χρησιμοποιούνται κατά την τελευταία εικοσαετία για την πολλαπλή σκλήρυνση προκαλούν μακροχρόνιες μεταβολές στη λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΑΟΡΤΗΣ ΚΑΙ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ΚΟΙΛΙΑΣ

ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΑΟΡΤΗΣ ΚΑΙ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ΚΟΙΛΙΑΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΑΟΡΤΗΣ ΚΑΙ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ΚΟΙΛΙΑΣ Αλέξανδρος Στεφανίδης Καρδιολόγος Α Καρδιολογικό τμήμα, Γ.Ν.Νίκαιας Παρουσίαση περιστατικού Ανδρας 60 ετών, εισάγεται λόγω ΟΠΟ. Ιστορικό ΑΥ, υπερλιπιδαιμίας

Διαβάστε περισσότερα

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Το παθητικό κάπνισμα αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο δεδομένου ότι οι άνθρωποι σε όλες τις χώρες και τους πολιτισμούς εκτίθενται σε αυτό ( second hand smoke SHS ). Εμφανίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2.

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2. Χαράλαμπος Ταμβάκος, Αναστάσιος Κουτσοβασίλης, Αλέξης Σωτηρόπουλος, Μαρία Παππά, Ουρανία Αποστόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Αναλογία Λόγος Πηλίκο Αναλογία Proportion Αναλογία (Proportion) Ο αριθµητής ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ στον παρανοµαστή

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ.

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I. Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. Εισαγωγή στην Ανοσολογία Επίκτητη Ανοσία I Σωτήρης Ζαρογιάννης Επίκ. Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Φυσιολογίας Τμήμα Ιατρικής Π.Θ. 14/10/2016 Φυσιολογία Συστημάτων Ακαδημαϊκό Ετος 2016-2017 Γενικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ραφαέλα Χριστοδούλου Α.Φ.Τ.: 2010335637 Λεμεσός,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα