υσαριθµησία: Συνδυαστική θεωρητική προσέγγιση και καθορισµός µεθοδολογικού πλαισίου ανάπτυξης εκπαιδευτικού παιχνιδιού

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "υσαριθµησία: Συνδυαστική θεωρητική προσέγγιση και καθορισµός µεθοδολογικού πλαισίου ανάπτυξης εκπαιδευτικού παιχνιδιού"

Transcript

1 Πανεπιστήµιο Αιγαίου Τµήµα Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων και Συστηµάτων υσαριθµησία: Συνδυαστική θεωρητική προσέγγιση και καθορισµός µεθοδολογικού πλαισίου ανάπτυξης εκπαιδευτικού παιχνιδιού ιπλωµατική εργασία Κωνσταντίνας Κορναράκη Επιβλέπων καθηγητής: Βασίλης Παπακωστόπουλος Μέλη επιτροπής: Σπύρος Βοσινάκης Τζένη αρζέντα Σύρος, Οκτώβρης 2008

2 1 Ευχαριστίες Ευχαριστώ την οικογένειά µου και τους φίλους µου...! Ειδικότερα, ευχαριστώ τον πατέρα µου Γιάννη Κορναράκη ο οποίος µε βοήθησε πολύ µε τις παρατηρήσεις του και την υποστήριξή του. Σύµφωνα µε τον Ουµπέρτο Έκο («Πώς γίνεται µια διπλωµατική εργασία», 1977), δεν πρέπει να συµπεριλαµβάνει κανείς τον επιβλέποντα καθηγητή στις «Ευχαριστίες», µιας και είναι ούτως ή άλλως υποχρεωµένος να επιβλέπει τον φοιτητή. Κατά τη διάρκεια όµως της ενασχόλησή µου µε την εργασία αυτή είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ µε πολλούς καθηγητές του τµήµατος οι οποίοι µε βοήθησαν µε το ενδιαφέρον και την υποστήριξή τους χωρίς να είναι υποχρεωµένοι γι αυτό. Γι αυτό λοιπόν, ευχαριστώ θερµά τον ηµήτρη Ναθαναήλ για την σηµαντική υποστήριξη, το µεγάλο ενδιαφέρον καθώς και για την εν γένει ανθρώπινη συµβολή του στην προσπάθειά µου πολύ πριν αναλάβει ως επιβλέπων αυτή τη διπλωµατική καθώς και µετά την παράδωση της σκυτάλης στον Βασίλη Παπακωστόπουλο. Ευχαριστώ θερµά τον επιβλέποντα καθηγητή µου Βασίλη Παπακωστόπουλο για τις πολύτιµες παρατηρήσεις και το ενδιαφέρον του προτού αναλάβει αυτή τη διπλωµατική. Ευχαριστώ τέλος θερµά τους Γιάννη Γαβιώτη και Σπύρο Βοσινάκη για την υποστήριξη, τις συµβουλές και την βοήθειά τους από την αρχή της ενασχόλησής µου µε τη διπλωµατική εργασία, καθώς και την Τζένη αρζέντα διότι η εργασία µου στα πλαίσια του µαθήµατός της και η συνεργασία µαζί της µου έδωσαν τα πρώτα εναύσµατα για την επιλογή του θέµατος αυτού. Ευχαριστώ θερµά την Χριστίνα Π. Φίλη, καθηγήτρια Ε.Μ.Π., για τις πολύτιµες παρατηρήσεις της και το ενδιαφέρον της. Πολλά ευχαριστώ στην Ειρήνη Καγιαβά, από την Βιβλιοθήκη του τµήµατος για το µεγάλο ενδιαφέρον της ως προς την εύρεση άρθρων από άλλες βιβλιοθήκες εσωτερικού και εξωτερικού. Τέλος, ευχαριστώ το τµήµα µου για το ευρύ φάσµα γνωστικών πεδίων που µου προσέφερε, τη Σύρο, η οποία µε το πολιτισµικό και ανθρώπινο περιβάλλον που ιστορικά έχει διαµορφώσει µε έκανε να νιώσω όλα αυτά τα χρόνια «σαν στο σπίτι µου» και τους συµφοιτητές µου γιατί είναι υπέροχα παιδιά!

3 2 Περιεχόµενα 1. Εισαγωγή Προεπισκόπιση του προβλήµατος Σκοπός της µελέτης Μεθοδολογία οµή της µελέτης...7 Επεξήγηση όρων 1 ου Κεφαλαίου: ο ΜΕΡΟΣ Αριθµητική Αντίληψη Ιστορική εξέλιξη των αριθµών Ανάπτυξη αριθµητικών δεξιοτήτων στα µικρά παιδιά Νους και αριθµητική εκπαίδευση Αριθµητική και εγκέφαλος Επεξήγηση όρων 2 ου Κεφαλαίου: Αριθµητικές ιαταραχές Έρευνα στο πεδίο των αριθµητικών διαταραχών Γνωστική νευροψυχολογική προσέγγιση Μοντέλο αριθµητικής επεξεργασίας και υπολογισµών Θεωρία σύνθετης κωδικοποίησης Μοντέλο τριπλού κώδικα Συµπεράσµατα Επεξήγηση όρων 3 ου Κεφαλαίου: Αναπτυξιακή υσαριθµησία Χαρακτηριστικά των παιδιών µε αναπτυξιακή δυσαριθµησία Νευροψυχολογική προσέγγιση Υποτύποι ιάγνωση και αποκατάσταση Επεξήγηση όρων 4 ου Κεφαλαίου: ο ΜΕΡΟΣ... 45

4 3 5. Θεωρίες µάθησης Εισαγωγή στις θεωρίες µάθησης Από τον Συµπεριφορισµό στο Γνωστικισµό Κονστρουκτιβισµός Η Ζώνη Επικείµενης Ανάπτυξης του Vygotsky Ο Κονστρουκτιβισµός του Bruner Η «Ανακαλυπτική µάθηση» Συσχετισµός αναπαραστάσεων Bruner και «τριπλού κώδικα» Επεξήγηση όρων 5 ου Κεφαλαίου: Παιχνίδι Εισαγωγή στο «Εκπαιδευτικό παιχνίδι» Γνωστικά εργαλεία και παιχνίδια Ο ρόλος του παιχνιδιού στην ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων και εννοιών Τύποι παιχνιδιών και βελτίωση δεξιοτήτων Παιχνίδια «Περιπέτειας» - Μοντέλα ενσωµάτωσης εκπαιδευτικού περιεχοµένου Συµπεράσµατα Εφαρµογή Θεωριών Μάθησης Η Εφαρµογή του Συµπεριφορισµού και του Γνωστικισµού Κονστρουκτιβιστικά περιβάλλοντα Η Θεωρία της ραστηριότητας Συµπεράσµατα ο ΜΕΡΟΣ υσαριθµησία και Computer Games Εισαγωγή Παιχνίδια για αποκατάσταση της δυσαριθµησίας Πώς πρέπει να αξιολογείται ένα παιχνίδι Σχολιασµός των λογισµικών Εναλλακτικό παράδειγµα - Σχολιασµός Επεξήγηση όρων 8 ου Κεφαλαίου:... 88

5 4 9. Μεθοδολογικό πλαίσιο ανάπτυξης παιχνιδιού ιατύπωση προδιαγραφών Καθορισµός µεθοδολογικού πλαισίου ανάπτυξης Παράδειγµα εφαρµογής Συµπεράσµατα Επίλογος Αναφορές

6 5 1. Εισαγωγή 1.1 Προεπισκόπιση του προβλήµατος Παρά το γεγονός ότι τα αριθµητικά ελλείµατα είναι τόσο συχνά απαντώµενα όσο και τα γλωσσικά ελλείµµατα, η έρευνα στις βασικές αριθµητικές δεξιότητες µένει σηµαντικά πίσω σε σχέση µε τις επιτυχηµένες µελέτες που αναγνωρίζουν ελλείµµατα στην δυσλεξία (Ansari & Karmiloff-Smith, 2002). Τα τελευταία χρόνια το πρόβληµα της δυσαριθµησίας, ή της δυσκολίας µε τον αριθµητικό και µαθηµατικό υπολογισµό, έχει γίνει ένα επίκαιρο θέµα ανησυχίας (Dehaene, 2003). Υπάρχει η αναγνώριση ότι τα µαθηµατικά δεν είναι ακριβώς ένα µάθηµα που το µισούν τα παιδιά αλλά ότι η όποια δυσαρέσκεια µπορεί να προκαλείται από τις πραγµατικές δυσκολίες που συναντούν στους αριθµούς. Τα δύο σηµαντικότερα προγράµµατα ταξινόµησης ψυχιατρικών διαταραχών, το ICD-10 1 και το DSM-IV 2, συµφωνούν στον ορισµό τους για τις διαταραχές των αριθµητικών δεξιοτήτων στο εξής: ότι οι αριθµητικές ικανότητες των ατόµων µε αυτές τις διαταραχές είναι σηµαντικά κατώτερες της γενικής τους νοηµοσύνης και συνεπώς αυτό επηρρεάζει την σχολική τους επίδοση (Neumärker, 2000). Πιθανή συνέπεια αυτού είναι να αποκλείονται στην τάξη από τους καθηγητές και τους συµµαθητές τους. Πολλά παιδιά φτάνουν σε σηµείο να παραδέχονται ότι αισθάνονται ηλίθια. Οι µακροπρόθεσµες συνέπειες είναι ότι πρέπει να κουβαλούν ένα πρόβληµα που θα τους εµποδίζει σε όλη τους τη ζωή. Η δυσαριθµησία είναι καθαρά ένα πρόβληµα του εγκεφάλου, όπως και η δυσλεξία. Προκαλείται από µια αδυναµία στις διαδροµές και τα µονοπάτια (αυλάκια) των νευρώνων που αποτελούν τη βάση για την κατανόηση των αριθµών, η οποία για ένα κανονικό µυαλό µοιάζει τόσο ενστικτώδης. Ωστόσο, η αναµφισβήτητη κατάταξη της δυσαριθµησίας σαν ένα «εγκεφαλικό πρόβληµα» προσφέρει την ελπίδα για ειδική εκπαίδευση αποκατάστασης (Dehaene, 2003). Υπάρχει η άποψη (η οποία έχει σχεδόν εδραιωθεί τελευταία) ότι η δυσλεξία και η δυσαριθµησία είναι δύο τελείως ξεχωριστά προβλήµατα που εµπλέκουν διαφορετικές περιοχές εγκεφαλικής δυσλειτουργίας. Έρευνες στη Μεγάλη Βρετανία έδειξαν ότι τα παιδιά των οποίων οι επιδόσεις έδειξαν µαθηµατικές ανικανότητες, δεν είχαν αντίστοιχες αδυναµίες γλωσσικές (ανάγνωσης, γραφής κτλ.) (Butterworth, 2003). Ωστόσο υπάρχουν περιπτώσεις ατόµων τα οποία παρουσιάζουν και τις δύο αδυναµίες. Η δυσαριθµησία δεν συνεπάγεται πρόβληµα στις γλωσσικές δεξιότητες, όµως τα άτοµα µε δυσλεξία µπορεί να έχουν πρόβληµα στις µαθηµατικές δεξιότητες: στην εκτέλεση των πράξεων, σύγχυση των αριθµών και των συµβόλων, δυσκολία στην επίλυση προβληµάτων (διότι λόγω της αναποτελεσµατικής αποκωδικοποίησης, τα παιδιά µε δυσλεξία παρουσιάζουν δυσκολίες στην κατανόηση των κειµένων.) Ουσιαστικά οι µαθηµατικές δυσκολίες των παιδιών µε δυσλεξία πηγάζουν από τις ίδιες θεµελιώδεις γνωστικές αδυναµίες από τις οποίες προκύπτουν και οι δυσκολίες τους µε το συµβολικό σύστηµα των γραµµάτων (Dehaene, 2003). Παράλληλα, τις τελευταίες δύο δεκαετίες υπάρχει ο προβληµατισµός ότι το παιχνίδι των παιδιών τείνει να αντικατασταθεί από άλλες δραστηριότητες όπως τα

7 6 παιχνίδια υπολογιστών µέχρι διάφορα είδη εκπαιδευτικού λογισµικού (Verenikina, Harris & Lysaght, 2003). Από την πλευρά του εκπαιδευτικού λογισµικού έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες για την ενίσχυση των µαθητών µε µαθησιακές δυσκολίες. Ειδικότερα, για το πρόβληµα της δυσαριθµησίας, έχουν πρόσφατα δηµιουργηθεί κάποια προγράµµατα-παιχνίδια µε στόχο την ενίσχυση των µαθητών και µακροπρόθεσµα την αποκατάσταση του προβλήµατος (Pareto, 2005, Wilson et al., 2006). Οι θεωρίες του παιχνιδιού έχουν αναγνωρίσει πολλούς τρόπους µε τους οποίους το παιχνίδι µπορεί να προάγει την γνωστική, κοινωνική και συναισθηµατική ανάπτυξη του παιδιού. Οπότε, αν δεχθούµε ότι τα παιχνίδια υπολογιστών έχουν γίνει µέρος της ζωής των παιδιών πρέπει να τα σχεδιάζουµε, να τα µελετάµε και να τα αξιολογούµε εστιάζοντας στην αναπτυξιακή τους αξία αναλογιζόµενοι την σηµαντικότητα του «παίζειν» στην ανάπτυξη του παιδιού (Verenikina, Harris & Lysaght, 2003). 1.2 Σκοπός της µελέτης Σκοπός της εργασίας είναι ο καθορισµός προδιαγραφών και ενός µεθοδολογικού πλαισίου ανάπτυξης παιχνιδιών για την βελτίωση των αριθµητικών δεξιοτήτων. Η µελέτη αυτή εστιάζει στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας και των πρώτων σχολικών τάξεων, στο ξεκίνηµα δηλαδή της επαφής τους µε τον αριθµητικό συµβολισµό. Λαµβάνει υπ όψη τα προβλήµατα τα οποία αντιµετωπίζουν τα µικρά παιδιά στην αριθµητική επεξεργασία και τον υπολογισµό καθώς και την ειδική περίπτωση της αναπτυξιακής δυσαριθµησίας. 1.3 Μεθοδολογία Γίνεται πρώτα µια διερεύνυση γύρω από τη φύση των προβληµάτων που σχετίζονται µε την αριθµητική και ειδικότερα του προβλήµατος της δυσαριθµησίας. Γίνεται επίσης µια µελέτη των γνωστικών νευροψυχολογικών µοντέλων που έχουν προταθεί για την ερµηνεία του φαινοµένου. Στην συνέχεια, γίνεται µια επισκόπιση των θεωριών της µάθησης, των θεωριών που σχετίζονται µε το παιχνίδι και των τύπων ηλεκρονικού παιχνιδιού. Επίσης, µελετάµε πώς εφαρµόζονται οι θεωρίες µάθησης στον σχεδιασµό εκπαιδευτικών ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Αφού έχουν εξαχθεί τα κατάλληλα συµπεράσµατα, γίνεται ένας σχολιασµός στις προσεγγίσεις αποκατάστασης της δυσαριθµησίας µέσω ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Τέλος καταλήγουµε σε προδιαγραφές και σε ένα µεθοδολογικό πλαίσιο ανάπτυξης παιχνιδιών για τη βελτίωση των αριθµητικών δεξιοτήτων. Οι προδιαγραφές και το µεθοδολογικό πλαισίο ανάπτυξης προκύπτουν µέσα από τη συνδιαστική θεώρηση των µοντέλων που έχουν προταθεί για την ερµηνεία του φαινοµένου της δυσαριθµησίας (µοντέλα για την γνωστική ανάλυση τις επεξεργασίας των αριθµών και των υπολογισµών), των αναπτυξιακών θεωριών της µάθησης και τις θεωρίες του παιχνιδιού.

8 7 1.3 οµή της µελέτης Η εργασία χωρίζεται σε τρία µέρη. Στο πρώτο µελετάµε το πρόβληµα το οποίο θα επιχειρήσουµε να αντιµετωπίσουµε. Το δεύτερο µέρος είναι αφιερωµένο στο παιχνίδι και στη µάθηση. Στο τρίτο µέρος συνδυάζουµε τα συµπεράσµατα από το δύο πρώτα µέρη εξειδικεύοντάς τα έτσι ώστε να αξιοποιηθούν στην ανάπτυξη των κατάλληλων προδιαγραφών για το σχεδιασµό βοηθηµάτων - παιχνιδιών για την ενίσχυση των αριθµητικών δεξιοτήτων. Πιο αναλυτικά, το πρώτο µέρος περιέχει τρία κεφάλαια. Στο πρώτο, «Αριθµητική Αντίληψη», ξεκινάµε από το τι είναι «αριθµός», ποια ήταν η ιστορική εξέλιξή του, ποια είναι η ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων στα µικρά παιδιά και πώς έχει µέχρι τώρα συνδεθεί η αριθµητική µε συγκεκριµένες περιοχές του εγκεφάλου. Στην συνέχεια, στο κεφάλαιο των «Αριθµητικών ιαταραχών», κάνουµε µία ανασκόπιση στις έρευνες γύρω από τις αριθµητικές διαταραχές και τα γνωστικά νευροψυχολογικά µοντέλα που εχουν προταθεί για το αριθµητικό µας σύστηµα. Στο κεφάλαιο «Αναπτυξιακή υσαριθµησία» µελετάµε τα χαρακτηριστικά των παιδιών µε αναπτυξιακή δυσαριθµησία, τους τύπους της, καθώς και τις γνωστικές νευροψυχολογικές προσεγγίσεις για την ερµηνεία του φαινοµένου. Το δεύτερο µέρος αποτελείται από τρία κεφάλαια. Στο πρώτο, «Θεωρίες µάθησης», γίνεται µια επισκόπηση των θεωριών της µάθησης. Το δεύτερο κεφάλαιο, «Παιχνίδι», είναι µια πραγµατεία γύρω από το παιχνίδι και το ρόλο που αυτό παίζει στην γνωστική ανάπτυξη των παιδιών και ειδικότερα γύρω από το ηλεκτρονικό παιχνίδι, τα είδη του και τα οφέλη του. Στο τρίτο κεφάλαιο µελετάµε την εφαρµογή των παραπάνω θεωριών στο ηλεκτρονικό εκπαιδευτικό παιχνίδι. Τα συµπεράσµατα στο τέλος του κεφαλαίου αυτού καθώς και τα συµπεράσµατα από το πρώτο µέρος θα είναι καθοριστικά για το περιεχόµενο του τρίτου µέρους. Στο τρίτο µέρος µελετάµε τα παιχνίδια που έχουν υλοποιηθεί ή προταθεί για την περίπτωση των παιδιών µε δυσαριθµησία, εξετάζουµε την µεθοδολογία τους, τις θεωρίες στις οποίες βασίστηκαν και την αποτελεσµατικότητά τους. Στη συνέχεια επιχειρούµε να αναπτύξουµε ένα πλαίσιο στο οποίο θα συνδυάσουµε τα συµπεράσµατα που έχουµε ήδη αντλήσει από τα δύο προηγούµενα µέρη. Πιο συγκεκριµένα, θα αναλύσουµε τους στόχους που θέλουµε να επιτύχουµε, οι οποίοι έχουν σκιαγραφηθεί στο πρώτο µέρος της εργασίας, και θα τους αναπτύξουµε βασιζόµενοι στα συµπεράσµατά µας από το δεύτερο µέρος. Θα ορίσουµε λοιπόν, κάποιες προδιαγραφές οι οποίες θα είναι εφαρµόσιµες σε µια µορφή παιχνιδιού που τελικό στόχο έχει την εκµάθηση της αριθµητικής σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας (4-8 ετών) εστιάζοντας στα παιδιά αυτά τα οποία πιθανόν παρουσιάζουν πρόβληµα δυσαριθµησίας. Οι προδιαγραφές θα προκύψουν µέσα από συνδιαστική θεώρηση των µοντέλων που έχουν προταθεί για την ερµηνεία του φαινοµένου της δυσαριθµησίας (µοντέλα για την γνωστική ανάλυση τις επεξεργασίας των αριθµών και των υπολογισµών), των αναπτυξιακών θεωριών της µάθησης και τις θεωρίες του παιχνιδιού.

9 8 Επεξήγηση όρων 1 ου Κεφαλαίου: 1. ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Version) ιεθνής Στατιστική Κατάταξη των Ασθενειών και των Προβληµάτων που σχετίζονται µε την Υγεία, 1 0η έκδοση. Από τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας. Είναι µια κωδικοποίηση των ασθενειών και των ενδείξεων, των συµπτωµάτων, των µηφυσιολογικών ευρηµάτων, των παθήσεων, των κοινωνικών συνθηκών και των εξωτερικών αιτιών τραυµατισµού ή ασθενειών. Ορίζει την αριθµητική διαταραχή σαν: «Ειδική διαταραχή αριθµητικών δεξιοτήτων» (Specific disorder of arithmetic skills) 2. DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 4th ed.) ιαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο των Νοητικών ιαταραχών, 4 η έκδοση. Από την Αµερικανική Ψυχιατρική Ένωση. Ορίζει την αριθµητική διαταραχή σαν: «Μαθηµατική ιαταραχή» (Mathematics disorder).

10 9 1 ο ΜΕΡΟΣ 2. Αριθµητική Αντίληψη 2.1 Ιστορική εξέλιξη των αριθµών Τα πρώτα στάδια (προϊστορία) Ένας αριθµός είναι µια αφηρηµένη έννοια χρησιµοποιούµενη στον υπολογισµό και τη µέτρηση. Ένα σύµβολο που αντιπροσωπεύει έναν αριθµό καλείται αριθµητικό, αλλά στην κοινή χρήση η λέξη «αριθµός» χρησιµοποιείται και για την ιδέα και για το σύµβολο. Στον πρωτόγονο άνθρωπο, η αφηρηµένη έννοια του αριθµού δεν υπήρχε και οι αριθµητικές του δυνατότητες περιορίζονταν στη διαισθητική αντίληψη της ποσότητας (Ifrah, 2000). Αντιλαµβανόταν π.χ. πόσα ήταν τα θηράµατα που είχε σκοτώσει ή την ποσότητα των αντικειµένων που χρησιµοποιούσε για το κυνήγι. Είχε επίσης κάποια ικανότητα αντίληψης των χωρικών σχέσεων. Η ικανότητά του να συσχετίζει µεταξύ τους τα δεδοµένα της αντίληψής του ήταν η αφετηρία για τη δηµιουργία της έννοιας του αριθµού. Η ιστορία των µαθηµατικών αρχίζει µε τη σύλληψη της έννοιας του αφηρηµένου αριθµού, λόγω της ανάγκης του ανθρώπου να αριθµήσει και να υπολογίσει. Για να το πετύχει αυτό ο άνθρωπος χρειαζόταν µια σειρά λέξεων ικανών να παραστήσουν τα στοιχεία της φυσικής σειράς. Η πρώτη αρίθµηση παρουσιάζεται σαν αντιστοίχιση µεταξύ αντικειµένων ενός δεδοµένου συνόλου και ενός προκαθορισµένου, χρησιµοποιούµενου ως πρότυπο. Αρχικά, αντί να κατασκευάσουν νέες λέξεις, χρησιµοποίησαν ονόµατα αντικειµένων που είχαν κάποια αµυδρή συγγένεια µε αυτά τα στοιχεία: εγώ-ένα, φτερούγες-δύο, χέριπέντε (Loria, 1971). Αυτός ο τρόπος προφανώς δεν αρκούσε για το ατελείωτο πλήθος των αριθµών. Για τον παραµερισµό αυτού του εµποδίου ήδη οι πρωτόγονοι άνθρωποι καθόρισαν, στην οµογενή σειρά των αριθµών, µερικά άτοµα (που µπορούν να ονοµασθούν «θεµελιώδεις αριθµοί») σε σταθερές διαδοχικές αποστάσεις, τα οποία θα έπαιζαν το ρόλο σταδιοµετρικών λίθων και θα επέτρεπαν στη σκέψη να εκτιµήσει την πορεία που είχε να διανύσει για να φτάσει ένα άλλο τυχόν στοιχείο της σειράς. Έτσι, για να χαρακτηρίσουν το εν λόγω στοιχείο, θα µπορούσαν να δηλώσουν πόσο απέχει αυτό από τον αµέσως µικρότερό του αριθµό. Η ανωτέρω ιδέα αποτελεί κατά κάποιο τρόπο το νωτιαίο µυελό όλων των συστηµάτων αρίθµησης, που διαφέρουν µεταξύ τους µόνο ως προς το µέγεθος του επιλεγόµενου διαστήµατος µεταξύ των θεµελιωδών αριθµών. Εκτός σπανίων εξαιρέσεων, το διάστηµα αυτό είναι δέκα. Η παρουσία του αριθµού δέκα διαπιστώθηκε σε συστήµατα αρίθµησης πρωτόγονων λαών τόσο της προκολοµβιανής Αµερικής, όσο και αγρίων φυλών σε δασώδεις εκτάσεις της νότιας Αµερικής, της Αφρικής και της Πολυνησίας. Σε ορισµένους πολιτισµούς, τα αριθµητικά συστήµατα βασίστηκαν στις τιµές πέντε (π.χ. η γλώσσα Khmer), είκοσι (π.χ. γλώσσα των Mayas) ή εξήντα (π.χ. γλώσσα Βαβυλωνίων).

11 10 Το σύστηµα αρίθµησης των Maya ήταν ένα µικτό σύστηµα, όπως ακριβώς των Βαβυλωνίων. Είχε βάση το είκοσι όµως για την παράσταση των αριθµών µικρότερων του είκοσι χρησιµοποιούσαν σύστηµα µε βάση το πέντε. Οι Mayas χρησιµοποιούσαν δύο σύµβολα για να απεικονίσουν αριθµούς: µία τελεία (.) για το ένα και µια γραµµή (-) για το πέντε. Είχαν το «ο» µε το οποίο συµβόλιζαν την «κενή θέση». Η αρίθµηση των Mayas γραφόταν κάθετα και η µικρότερη τιµή ετίθετο στην κορυφή. Οι Incas αν και δεν είχαν γραπτή γλώσσα, είχαν ένα σύστηµα αρίθµησης φτιαγµένο µε κόµπους σε σχοινιά (quipus) (Ascher M. & Ascher R., 1997). Με αυτό οι ηγήτορες έστελναν µηνύµατα (για φόρους που χρωστούσαν, αριθµό εργατών που χρειάζονταν κ.α.) τα οποία τα έστελναν µε δροµείς και φυσικά ήταν κωδικοποιηµένα. Οι κατασκευείς των «quipu» σπούδαζαν κρυφά στην πρωτεύουσα. Είχαν αναπτύξει πολύ το σύστηµα αρίθµησης και έχει ανακαλυφεί πως ο µεγαλύτερος καταγεγραµένος αριθµός µε το σύστηµα αυτό ήταν το Το µηδέν το παριστούσαν µε µία ιδιαίτερα πλατειά θέση στα σχοινάκια. Οι πρωτόγονες φυλές της Αυστραλίας δεν είχαν αριθµό πάνω από τρία (Eyre, 1845). Ακόµα, στα νησιά Murray, στα στενά του Torres, οι ιθαγενείς χρησιµοποιούσαν τους αριθµούς netat = ένα και neis = δύο. Μετά αναδιπλασίαζαν π.χ. neis netat = τρία, δηλ. ύο - ένα για το τρία, neis-i- neis = τέσσερα, δύο δύο για το τέσσερα κτλ., ή αναφέρονται σε κάποιο µέρος του σώµατος, έτσι µπορούσαν να µετρήσουν µέχρι το 31. Ξεκινούσαν από το µικρό δάχτυλο του αριστερού χεριού, µετά στα άλλα δάχτυλα, τον καρπό, τον αγκώνα, τη µασχάλη, τον ώµο, το θώρακα και µετά κατά την ανάδροµη φορά µέχρι το µικρό δάχτυλο του δεξιού χεριού, αυτό δίνει µέτρηση ως το είκοσι-ένα. Μετρώντας και τα δάχτυλα των ποδιών είχαν ακόµα δέκα (Hunt, 1899). Στην Πολυνησία χρησιµοποιούσαν αριθµούς υπονοώντας πως πρόκειται για ζεύγη και όχι για αντικείµενα, Hokorua (20) σηµαίνει 40, δηλαδή είκοσι ζευγάρια (Codrington, 1885). Παρά τους διαφορετικούς πολιτισµούς, τα αναπτυξιακά στάδια και τις θρησκείες τους, οι βασικές δοµές των αριθµητικών συστηµάτων όλων αυτών των λαών οµοιάζουν. Το γεγονός αυτό είναι αξιοσηµείωτο, σχολιάστηκε από αρχαιοτάτων χρόνων και ο Αριστοτέλης το απέδωσε στο ότι τα χέρια του ανθρώπου, που αποτελούν φυσικό βοήθηµα στους αριθµητικούς υπολογισµούς, έχουν συνολικά δέκα δάχτυλα (Loria, 1971). Την ίδια εξήγηση έχει η παρουσία των αριθµών πέντε και είκοσι. Ο Karl von Steinen µελέτησε τη φυλή Bakaϊtis (von Steinen, 1892) και απέδειξε τη χρήση των δαχτύλων για τον λογισµό και γνώση των αριθµών (von Steinen, 1887). Η κίνηση των δακτύλων µε σταθερό τρόπο επεµβαίνει στον λογισµό των Bakaϊtis. Η παλαιότερη ένδειξη αριθµητικής καταγραφής βρέθηκε στη Νότια Αφρική και είναι µια περόνη µπαµπουίνου µε 29 εµφανείς εγκοπές που χρονολογείται περί το π.χ. Η πρώτη αυτή µορφή καταγραφής αριθµών εξελίχτηκε στους ρωµαϊκούς και αιγυπτιακούς πολιτισµούς σε ένα συµβολικό σύστηµα µε το οποίο οποιοσδήποτε φυσικός αριθµός θα µπορούσε να απεικονιστεί. Σε αυτά τα συστήµατα, ένα νέο σύµβολο έπρεπε να χρησιµοποιηθεί για κάθε νέα δεκαδική ποσότητα. Σε άλλους λαούς, όπως οι Κινέζοι, οι Σουµέριοι και οι Ινδοί, µια άλλη µέθοδος αναπτύχθηκε, στην οποία η θέση ενός αριθµού καθόρισε της δεκαδική

12 11 αξία. Λέγεται µάλιστα πως στην Ινδία δηµιουργήθηκε το σύµβολο και ο αριθµός για το «µηδέν». Στη γραπτή αρίθµηση, οι αριθµοί που περιέχουν µονάδες διαφόρων τάξεων, διαδέχονται αλλήλους σε φθίνουσα σειρά, ωστε να µένουν τελευταίες οι απλές µονάδες. Το σύστηµα αυτό χαρακτηρίζεται ως «νόµος του Hankel», από το όνοµα εκείνου, ο οποίος πρώτος σηµείωσε και διατύπωσε ρητά την παραπάνω βασική αρχή της αριθµογραφίας (Loria, 1971). Με την εµφάνιση των αριθµητικών συστηµάτων παρουσιάστηκαν και οι πρώτοι αριθµητικοί κανόνες. Η ανάγκη για τη θέσπιση ενός παγκοσµίως εφαρµόσιµου µέτρου προσδιορισµού της ποσότητας προέκυψε αρχικά µε την εµφάνιση της γεωργίας και της εκτροφής ζώων (Lévy- Bruhl, 1910). Οι Ασσυρο-Βαβυλώνιοι Από τα πινακίδια του Σενκερέχ ( π.χ.) συνάγεται ότι η βαβυλωνιακή αριθµητική χρησιµοποιούσε σφηνοειδείς χαρακτήρες (, -, <) και είχε δύο βάσεις, το δέκα και το εξήντα. ( =1, <=10, -=100, < -=1000, << - =10000, <<<< -=100000) (Loria, 1971). Επαναλαµβάνοντας κάθε ένα από αυτά, όχι περισσότερο από εννιά φορές, µπορούµε προφανώς να παραστήσουµε όλους τους µικρότερους του εκατοµυρίου αριθµούς. Με αυτό τον τρόπο προκύπτει ένα σύµβολο αποτελούµενο από κάποιο αριθµό µονάδων, ένα σύµβολο δεκάδων κλπ., τα οποία διαδέχονται το ένα το άλλο κατά τάξη σύµφωνη µε το νόµο του Hankel. Η ύπαρξη του δεύτερου θεµελιώδους αριθµού εξήντα πιστοποιείται από τα ειδικά ονόµατα (Soss, Ner, Sar) µε τα οποία οι Βαβυλώνιοι παριστούσαν τους αριθµούς 60, 600, 3600 και από τη χρήση κλασµάτων µε παρονοµαστή τις διαδοχικές δυνάµεις του 60. αυτά τα κλάσµατα βρήκαν εφαρµογή στην Ελληνική Αστρονοµία και ίχνη αυτών βρίσκουµε στη διατηρηθείσα συνήθεια να διαιρούµε τη µοίρα και την ώρα σε εξήντα πρώτα λεπτά και το πρώτο λεπτό σε εξήντα δεύτερα λεπτά. Υπάρχουν ενδείξεις, αλλά όχι σαφής βεβαιότητα, ότι οι Βαβυλώνιοι προηγήθηκαν των Ινδών στη διατύπωση ενός συµβόλου ανάλογο του µηδενός. Σίγουρο όµως είναι ότι γνώριζαν τον πολλαπλασιασµό (και µάλιστα µε τους πολλαπλασιαζόµενους αριθµούς σε στήλη, όπως έκαναν το Μεσαίωνα οι Ιταλοί (λογιστές) αββακιστές και οι διάδοχοί τους), τη διαίρεση, τα τετράγωνα και τους κύβους των αριθµών (από 1 έως 60 και από 1 έως 30 αντίστοιχα) και τις αντίστροφες πράξεις εξαγωγής τετραγωνικής και κυβικής ρίζας. Σηµαντικό επίσης είναι ότι χρησιµοποιούσαν την αφαιρετική µέθοδο στην γραφική και φωνητική αναπαράσταση των αριθµών, όπως µεταγενέστερα οι Ρωµαίοι (π.χ. όπως το λατινικό ΧΙΧ=19). Οι Αιγύπτιοι Αρχικά οι Αιγύπτιοι για να γράψουν έναν αριθµό, επαναλάµβαναν το ίδιο σηµείο που εικόνιζε συµβατικά τη µονάδα. Αργότερα εξέφραζαν τους αριθµούς µε ονόµατα. Τελικά επινόησαν ένα σύστηµα αρίθµησης µε βάση τον αριθµό δέκα. Επινόησαν δε ιδιαίτερα σύµβολα για την παράσταση των µονάδων διαφόρων τάξεων, δηλαδή των αριθµών 1, 10, 100, 1.000, , , , , µε τη συµφωνία να επαναλαµβάνονται τα σύµβολα αυτά όσες φορές χρειαζόταν. Και για ευκολία έγραψαν τα σύµβολα αυτά κατά οµάδες, η καθεµία των οποίων να µη περιέχει περισσότερα από τέσσερα σύµβολα. Η σειρά διαδοχής

13 12 των διαφόρων οµάδων ακολουθούσε το νόµο του Hankel, δηλαδή ήταν φθίνουσα από αριστερά προς δεξιά. Ειδικές συντοµογραφίες δήλωναν την πρόσθεση και την αφαίρεση, η δε εκτέλεση αυτών των πράξεων γινόταν µε την επανάληψη της πρόσθεσης ή της αφαίρεσης της µονάδας τόσες φορές όσες δήλωνε ο άλλος αριθµός των προσθετέων ή ο αφαιρετέος. Επίσης γνώριζαν τον πολλαπλασιασµό και τη διαίρεση και χρησιµοποιούσαν για αυτές τις πράξεις ειδικές µεθόδους (Loria, 1971). Ιδιότυπη είναι η θεωρία των κλασµάτων, όπου χρησιµοποιούσαν αποκλειστικά κλάσµατα µε αριθµητή τη µονάδα (µε εξαίρεση το 2/3), τα οποία θεωρούµε ως «θεµελιώδη κλάσµατα», και ανέλυαν τα υπόλοιπα κλάσµατα ως άθροισµα «θεµελιωδών κλασµάτων». Οι Βαβυλώνιοι και οι Αιγύπτιοι λοιπόν καλλιέργησαν την Αριθµητική καθώς και τη Γεωµετρία για την εξυπηρέτηση πρακτικών αναγκών του Αστρολόγου και του Μηχανικού, αλλά δε κατόρθωσαν να δώσουν ζωή σε µαθηµατική θεωρία, πράγµα που έκαναν οι Έλληνες. Οι Έλληνες Ο Πυθαγόρας δηµιούργησε ένα φιλοσοφικό σύστηµα, στο οποίο το πρωταρχικό στοιχείο της δηµιουργίας είναι µια οντότητα πνευµατική, Ο ΑΡΙΘΜΟΣ, θεωρούµενος ως η ίδια η ουσία των όντων («Αριθµόν είναι την ουσίαν απάντων»). Οι Έλληνες χρησιµοποίησαν ένα σύστηµα αρίθµησης µε βάση τον αριθµό δέκα, στον οποίο, καθώς και στον αριθµό είκοσι, έδωσαν διακεκριµένη θέση και όνοµα. Οι δέκα πρώτοι αριθµοί είχαν ειδικά ονόµατα, µε τη βοήθεια των οποίων, κατά παράθεση, σχηµατίζονταν τα ονόµατα των αριθµών 11, 12,..., 19, καθώς και των αριθµών 21, 22,..., 29. Έτσι, δίνοντας νέα ονόµατα στους αριθµούς 30, 40 κλπ. Έφθασαν µέχρι το 99. αφού κατασκεύασαν έπειτα ονόµατα για τους αριθµούς 100, 1.000, µπόρεσαν να ονοµάσουν όλους τους αριθµούς που ήταν πρακτικά χρήσιµοι. Έτσι µπόρεσαν να κάνουν τις πρώτες αριθµητικές πράξεις (πρόσθεση, αφαίρεση, πολλαπλασιασµό) είτε από µνήµης είτε βοηθούµενοι από τα δάχτυλα, από πεσσούς, χαλίκια και ένα τύπο άβακα, είτε τέλος και σηµαντικότερο δια της γραφής. Αρχικά παρίσταναν τους αριθµούς µε την επανάληψη της µονάδας. Αργότερα το σύστηµα αυτό εγκαταλείφθηκε για να εφαρµοστεί ένα άλλο, που περιέγραψε ο Ηρωδιανός ( µ.χ.), του οποίου φέρει ακόµα το όνοµα. Κατά το σύστηµα αυτό οι αριθµοί 1, 5, 10, 100, και παριστάνονται αντίστοιχα µε τα γράµµατα Ι, Π,, Η, Χ και Μ. Τοποθετώντας µετά ένα από τα γράµµατα, Η, Χ και Μ µεταξύ των σκελών του Π, έδωσαν σύµβολα για τους αριθµούς 50, 500, και οι ενδιάµεσοι ακέραιοι µπορούσαν πλέον να παρασταθούν µε την παράθεση και επανάληψη µερικών από αυτά τα σύµβολα κατάλληλα επιλεγµένα. Με την πάροδο του χρόνου αποκαλυπτόταν η ανεπάρκεια και αυτού του συστήµατος, του οποίου παρέµενε η χρήση µόνο στις επιγραφές (Loria, 1971). Για τις καθηµερινές ανάγκες από τον 3 ο αιώνα άρχισε να γίνεται χρήση µιας άλλης γραπτής αρίθµησης, στην οποία τα 21 γράµµατα του Ιωνικού αλφαβήτου εµπλουτισµένα µε άλλα τρία σύµβολα (s =6, κ =90, π=900) χρησιµοποιούνταν για τη γραφή των αριθµών 1, 2,..., 9, 10, 20, 90, 100, 200,..., 900. µε την

14 13 παράθεση των µονάδων στις δεκάδες και των δεκάδων στις εκατοντάδες παράγονταν όλοι οι αριθµοί κάτω του 1.000, σε εφαρµογή του νόµου του Hankel. Τοποθετώντας µία κεραία προς τα κάτω και αριστερά στα ανωτέρω σύµβολα, συµβόλιζαν τις χιλιάδες (,α=1.000,,β=2.000 κλπ.), µέχρι το εκατοµµύριο. Ο Αρχιµήδης υπέδειξε τρόπο συµβολισµού σχεδόν απείρων αριθµών. Οι Έλληνες χρησιµοποιούσαν επίσης τα κλάσµατα καθώς και τα «εξηκονταδικά» κλάσµατα (α/60). Επίσης εκτελούσαν τις πράξεις µε τρόπους όµοιους µε τους σηµερινούς. Οι Ρωµαίοι Οι Ρωµαίοι, όπως όλοι οι λαοί που βγήκαν από το στάδιο της βαρβαρότητας, πιεσµένοι από την ανάγκη να αριθµούν και να υπολογίζουν, δηµιούργησαν µια πρακτική αριθµητική και έδωσαν ονόµατα και σύµβολα, µε τη φωνή και το χέρι, στους αριθµούς της φυσικής σειράς. Υιοθέτησαν ένα σύστηµα µε βάση το 10, όπου και το 20 είχε σηµαντική θέση. (1=Ι, 5=V, 10=X, 100=C, 500=D, 1.000=M). Ένα ειδικό σύµβολο στη µορφή παύλας τοποθετούνταν πάνω στα παραπάνω γράµµατα το οποίο σήµαινε τον πολλαπλασιασµό αυτών επί χίλια. Με τέτοια σύµβολα, κατάλληλα τοποθετηµένα και επαναλαµβανόµενα κατά σειρά σύµφωνη µε το νόµο του Hankel, µπορούσαν προφανώς να παραστήσουν κάθε ακέραιο αριθµό. Για απλοποίηση όµως της γραφής προτάθηκε το τέχνασµα της «αφαιρετικής µεθόδου», το οποίο είχαν ήδη χρησιµοποιήσει οι Ασύρριοι, µε το οποίο θεωρούσαν έναν αριθµό σαν διαφορά δύο άλλων (π.χ. 9=ΙΧ αντί VIIII). Κατά τη µετάβαση από τους ακεραίους στα κλάσµατα, εγκατέλειψαν τη βάση «δέκα», γιατί δεν µπόρεσαν να συλλάβουν την έννοια των νέων αυτών οντοτήτων στη γενικότητά τους, λόγω της περιορισµένης επιστηµονικής νοοτροπίας τους. Περιορίστηκαν λοιπόν στα µέρη των εν χρήση µετρητικών µονάδων, τις οποίες θεωρούσαν διηρηµένες σε 12, 144, 288 κλπ. ίσα µέρη. Για τους δύσκολους υπολογισµούς µε αριθµούς αποτελούµενους από ακεραίους και δωδεκαδικούς, κυκλοφορούσαν µεταξύ των εφοριακών και των άλλων υπαλλήλων του ρωµαϊκού κράτους, «πίνακες έτοιµων υπολογισµών» (Loria, 1971). Επίσης χρησιµοποιούσαν όργανα (άβακες) διαφόρων τύπων. Στην αναγεννησιακή Ιταλία, όταν οι έµποροι και οι τραπεζίτες κατάλαβαν ότι η ρωµαϊκή αρίθµηση µπορούσε εύκολα να παραποιηθεί από από τους βοηθούς και τους υπαλλήλους τους, τότε υιοθέτησαν τους αραβικούς αριθµούς (Van Egmond, 1976). Μεσαίωνας Το 476 µ.χ. είναι η χρονιά όπου επίσηµα καταλύεται η δυτική ρωµαϊκή αυτοκρατορία, αρχή της εποχής των βαρβάρων, σκοταδισµός. Παρόλο το σκοταδιστικό κλίµα υπήρξαν προσωπικότητες που είτε µεταφράζοντας είτε αντιγράφοντας συντηρούν κάπιους σπινθήρες γνώσης. Το έργο «Μαθήµατα αριθµητικής» του Βοήθιου (~ µ.χ.), είναι µια ανακτασκευή του έργου του Νικόµαχου, στο τέλος όµως του πρώτου βιβλίου περιέχεται µια σελίδα, η οποία, αν είναι αυθεντική, µπορεί να αναγάγει την επινόηση των συµβόλων που χρησιµοποιούνται σήµερα για τη γραφή των αριθµών 1, 2, 3,..., 9, στους µαθητές του Πυθαγόρα. Ακόµα έχουµε µερικές σηµαντικές µεταφράσεις από τα Αραβικά µέσω Ισπανίας (περίπου 1100). Στην ίδια εποχή ανάγεται και η ίδρυση των πρώτων Πανεπιστηµίων, τα οποία ξεκίνησαν σαν συντεχνίες οικονοµικού χαρακτήρα µεταξύ

15 14 δασκάλων και µαθητών της ίδιας πόλης. Εν τέλει η εµφάνιση των Πανεπιστηµίων αποτελεί τη σηµαντικότερη συµβολή του Μεσαίωνα στην πρόοδο και την πνευµατική ανάπτυξη της ανθρωπότητας (Loria, 1971). Οι Κινέζοι Τα περισσότερα θέµατα γύρω από τις πρωτότυπες γνώσεις των Κινέζων στα µαθηµατικά είναι αµφισβητίσιµα λόγω της ασαφούς χρονολογίας των πονηµάτων και άρα της µη επαρκούς γνώσης των επιρροών τους από άλλους λαούς (Loria, 1971). Πάντως σίγουρα είχαν, όπως και οι περισσότεροι άλλοι λαοί, ένα δεκαδικό σύστηµα αρίθµησης, µε τα γνωστά χαρακτηριστικά και νόµους. Οι πέντε πρώτοι αριθµοί δηλώνονταν µε ισάριθµες κατακόρυφες γραµµές, οι δε τέσσεροις επόµενοι µε τα όµοια σύµβολα που έφεραν όµως οριζόντια επιγραµµή (Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, ΙΙΙΙ, ΙΙΙΙΙ). οι ίδιοι χαρακτήρες στρεφόµενοι πλαγίως σε ορθή γωνία παρίσταναν αντίστοιχα τους αριθµούς 10, 20,..., 90 (π.χ. =). Οι Ινδοί Στον Ινδικό λαό αποδίδεται η επινόηση του δικού µας δεκαδικού συστήµατος, το οποίο στηρίζεται στη χρήση των αριθµών 1, 2,..., 9 και του 0, οντότητα η οποία, παρά το ότι στερείται αριθµητικής αξίας, αποτελεί την σπονδυλική στήλη της λεγόµενης αριθµογραφίας θέσης. Το σύστηµα αυτό ήρθε στην Ευρώπη µέσω των Αράβων. Ήδη στο έργο Aryabhatiyam του Aryabhata (γεννήθηκε το 475 µ.χ.) εκτίθεται το αριθµητικό µας σύστηµα. Ο Bhascara στο έργο Lilavati (~1150) αναφέρεται στην πρόσθεση, σε άλλες είκοσι πράξεις και οκτώ προσδιορισµούς: πράξεις: 1. πρόσθεση, 2. αφαίρεση, 3. πολλαπλασιασµός, 4. διαίρεση, 5. ύψωση στο τετράγωνο, 6. εξαγωγή τετραγωνικής ρίζας, 7. ύψωση στον κύβο, 8. εξαγωγή κυβικής ρίζας, (9-14) πράξεις επί των κλασµάτων, (15-19) αναλογίες µε τρεις, πέντε, επτά και έντεκα όρους, 20. ανταλλαγές. Προσδιορισµοί: 1. µίξη, 2. πρόοδοι, 3. επίπεδα σχήµατα, 4. ορύγµατα, 5. σωροί, 6. στέγες, 7. επιχώµατα, 8. σκιές. Επίσης ο Bhascara εισάγει στην θεωρητική αριθµητική τους αριθµούς 0 και άπειρο. Οι Ινδοί µαθηµατικοί δεν ξεπέρασαν τους έλληνες σε αλγεβρική δεξιότητα, µπορούσαν όµως, χάρη στον αποτελεσµατικό συµβολισµό, να υπερνικήσουν τις δυσκολίες του αλγεβρικού λογισµού (Loria, 1971). Οι Άραβες Οι Άραβες εµφανίστηκαν ξαφνικά µεταξύ VI και VII αιώνα, κυριάρχησαν στρατιωτικά και πνευµατικά για µερικούς αιώνες, στο νότιο τόξο της Μεσογείου. Επέβαλαν τη γλώσσα τους αλλά µελέτησαν και αφοµοίωσαν τα πνευµατικά έργα άλλων πιο προηγµένων πολιτισµών. Οι ηγεµόνες τους αναδείχτηκαν προστάτες των επιστηµών και των τεχνών. Η Βαγδάτη έγινε σηµείο συµβολής δύο µεγάλων πολιτισµών, του ελληνικού και του ινδικού. Έτσι οι Άραβες διέδωσαν στον τότε κόσµο µιαν ασφαλή επιστήµη, εµπλουτισµένη µάλιστα µε δικές τους βελτιώσεις αναµφισβήτητης αξίας. Μέσω των Σταυροφοριών και κυρίως της Ισπανίας (λατινικές µεταφράσεις των σηµαντικότερων αραβικών έργων), οι Άραβες επανέφεραν τους Ευρωπαίους στις καθαρές πηγές γνώσης, εγκαινιάζοντας µε αυτόν τον τρόπο την χειραφέτηση των διανοουµένων της ύσης από την ταπεινωτική υποτέλεια του σκοταδιστικού µεσαίωνα.

16 15 Αρχικά οι Άραβες (όπως και οι Έλληνες και οι Εβραίοι κ.α.) χρησιµοποίησαν τα πρώτα γράµµατα του αλφαβήτου τους για να γράψουν τους ακέραιους αριθµούς και τα δάχτυλα των δύο σε συνδυασµό µε διάφορα τεχνάσµατα για την εκτέλεση των πιο απλών αριθµητικών πράξεων. Αφού ήρθαν σε επαφή όµως µε τους Ινδούς, αντιλήφθηκαν την υπεροχή του αριθµητικού συστήµατος των εννέα ψηφίων και του µηδενός, το υιοθέτησαν άµεσα και το διέδωσαν σε όλες τις κατακτηµένες χώρες. Για τους Άραβες τα κλάσµατα µε αριθµητή τη µονάδα και παρονοµαστές 2, 3,..., 9 κατείχαν προνοµιούχο θέση στο σύνολο των κλασµατικών αριθµών και ονοµάζονταν όπως και σήµερα «µισό», «τρίτο», κλπ., ενώ τα υπόλοιπα κλάσµατα ονοµάζονταν περιφραστικά. Εγκαινίασαν την αλγεβρική φιλολογία και από το όνοµα του σηµαντικού µαθηµατικού συγγραφέα Al Khowarismi κατάγεται ο όρος αλγόριθµος (Loria, 1971). Η ιστορική αυτή επισκόπιση είναι χρήσιµη ως προς την παρατήρηση των διαφορετικών τρόπων αρίθµησης και συµβολισµού στους διάφορους πολιτισµούς αλλά και των βασικών οµοιοτήτων τους. Σηµαντικό επίσης είναι να παρατηρήσουµε το πώς ο άνθρωπος άρχισε να εµπλέκεται µε αριθµητικά δεδοµένα και υπολογισµούς και το πώς στην συνέχεια εξέλιξε τον αριθµητικό συµβολισµό. Στην αρχή έκανε µια καθαρά ποσοτική αναπαράσταση, δηµιουργώντας π.χ. εγκοπές σε ξύλινες ράβδους ή κόµπους σε σχοινιά. Τέτοιες αναπαραστάσεις διευκολύνουν την µετατροπή από τον φυσικό στο συµβολικό πεδίο και αντίστροφα καθώς και τη διεξαγωγή απλών αλγεβρικών πράξεων. Στη συνέχεια χρησιµοποίησε διάφορους τύπους συµβολισµών διατηρώντας όµως πάλι µια σχέση µε την ποσότητα που αναπαριστούσε µέχρι να οδηγηθεί σε τελείως αφηρηµένα συµβολικά συστήµατα αρίθµησης. Αυτά τα εξελιγµένα συστήµατα απαιτούν πολύ µεγαλύτερη προσπάθεια για την εκµάθησή τους αλλά προσφέρουν ασύγκριτα περισσότερες δυνατότητες σύνθετων αλγεβρικών πράξεων. Με µια µικρή δόση αυθαιρεσίας µπορούµε να πούµε ότι η ιστορική εξέλιξη του αριθµητικού συµβολισµού δείχνει σε ανθρωπολογική κλίµακα τα στάδια ανάπτυξης των αριθµητικών δεξιοτήτων και εννοιών στα παιδιά. 2.2 Ανάπτυξη αριθµητικών δεξιοτήτων στα µικρά παιδιά Η εµφανιζόµενη σύνδεση µεταξύ αριθµών-λέξεων και ποσοτήτων αντικειµένων για την κατανόηση των αριθµητικών πράξεων υπήρξε τόσο εµπόδιο εως τώρα όσο και η ιδέα ότι οι λέξεις θα µπορούσαν να αναφέρονται σε αντικείµενα σε έναν «πραγµατικό» κόσµο ανεξάρτητο από το χρήστη (von Glasersfeld, 1982). Η φύση της κατανόησης της αριθµητικής και των µαθηµατικών από τα παιδιά και οι µηχανισµοί που αποτελούν τη βάση της ανάπτυξης αυτής της γνώσης βρίσκονται στο επίκεντρο µιας πληθώρας επιστηµονικών, πολιτικών και εκπαιδευτικών µελετών (Geary, 2006a). Η γνώση σχετικά µε την ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων στα µικρά παιδιά πηγάζει από διάφορα συγγενικά µεταξύ τους πεδία, συµπεριλαµβανοµένων της νευρολογίας, της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας και της παιδαγωγικής.

17 16 Ας κάνουµε όµως ένα διαχωρισµό ανάµεσα στα µαθηµατικά και την αριθµητική. Τα µαθηµατικά από µόνα τους επικαλούνται γνωστικές δεξιότητες που συµπεριλαµβάνουν επιδέξιο χειρισµό µαθηµατικών πράξεων και µια εννοιολογική αντίληψη για την επίλυση µαθηµατικών προβληµάτων. Τα µαθηµατικά είναι µια µελέτη λογικά ακολούθων τυπολογικών δοµών βασισµένων σε ακριβείς κανόνες που προέρχονται από λογικά κατάλληλα σύνολα αξιωµάτων. Η αριθµητική από την άλλη, προϋποθέτει µια κατανόηση των αριθµητικών πράξεων, υπολογισµών, ταξινόµισης αριθµών σε σειρές, µια «µαεστρία» στις αριθµητικές ποσότητες, την ανάγνωση και τον χειρισµό των συµβόλων και γνώση των κανόνων που κυριαρχούν στις τέσσερις βασικές πράξεις της πρόσθεσης, της αφαίρεσης, του πολλαπλασιασµού και της διαίρεσης. Στην αριθµητική ένας αριθµός διακριτών πράξεων πρέπει να φτάσει εις πέρας µε τη σωστή σειρά (αλληλουχία πράξεων). Αρκετή έρευνα στην ανάπτυξη των µαθηµατικών δεξιοτήτων έχει στραφεί προς σχετικά βασικές αριθµητικές δεξιότητες, όπως η επεξεργασία των αριθµών ή οι υπολογισµοί. Ακόµη και σε αυτά τα πρόωρα στάδια αποδείχθηκε ότι περιλαµβάνονται πολλές σύνθετες δεξιότητες. Αυτές, µεταξύ άλλων, αφορούν τη διασύνδεση µεταξύ των προφορικών λέξεων των αριθµών και των αραβικών αριθµών, συνδέοντας αυτούς µε τις σηµασιολογικές αντιπροσωπεύσεις καθορισµένων µεγεθών («numerosity», «αριθµητότητα») (Landerl, Bevan & Butterworth, 1993). Οι παράγοντες που καθορίζουν την ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων στα µικρά παιδιά είναι πολλών ειδών: νευροβιολογικοί, ιατρικοί, ψυχολογικοί, πολιτισµικοί, εκπαιδευτικοί (Geary, 1993; Haskell, 2000). Σύµφωνα µε τον διαχωρισµό που έχει κάνει ο Haskell (Haskell, 2000) οι καθοριστικοί παράγοντες για την ανάπτυξη των δεξιοτήτων αυτών από νευροβιολογικής πλευράς είναι οι γενετικές επιρροές, οι έµφυτες αριθµητικές ικανότητες, οι έµφυτες αυτο-ρυθµιζόµενες ικανότητες και η «ειδική-σοφή» αριθµητική ικανότητα (savant arithmetic ability 1 ). Από την πλευρά των ιατρικών παθήσεων-διαταραχών που σχετίζονται µε δυσκολίες στην αριθµητική, ο Haskell αναφέρεται στο σύνδροµο Gerstmann 2, σε νευρολογικές παθήσεις, στην επιληψία, σε διάφορα ελλείµµατα όπως µεταβολικό, προσοχής, χρωµοσωµάτων, σε παιδιά που κάνουν θεραπεία για φαινυλκετονουρία, σε κορίτσια µε σύνδροµο Turner 3 και σε παιδιά µε νοητική υστέρηση. Οι ψυχολογικοί παράγοντες περιλαµβάνουν συσχετιζόµενα προβλήµατα γλωσσικά, µνήµης και προσοχής, συσχετιζόµενες αισθητηριακές και κινητικές διαταραχές, συσχετιζόµενες συναισθηµατικές διαταραχές, όπως άγχος και φόβος, και διαταραχές της συµπεριφοράς καθώς και τις πρώιµες και προσχολικές εµπειρίες, όπως π.χ. το παιχνίδι. Από άποψη κουλτούρας και εκπαιδευτικών πρακτικών η ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων επηρεάζεται-καθορίζεται από το στυλ της εκπαίδευσης, την παρουσία στο σχολείο και από τις διαπολιτισµικές σπουδές (Haskell, 2000). Ενδείξεις σχετικές µε τα νευρολογικά και βιολογικά υποστρώµατα της εγκεφαλικής εµπλοκής έχουν αποδειχεί από τα ευρήµατα µελετών µαγνητικής τοµογραφίας (MRI 4 ). Ο Geary µάλιστα υποστηρίζει ότι τα ανθρώπινα βρέφη καθώς και πολλά άλλα είδη είναι εξοπλισµένα µε ένα έµφυτο σύνολο από θεµελιώδεις

18 17 ικανότητες από τη γέννησή τους (Geary, 1993). Tα µαθηµατικά, όπως και η γλώσσα, που θεωρείται έµφυτη ικανότητα στα βρέφη, έχουν παρόµοια νευροβιολογικά θεµέλια που έχουν γαλουχηθεί σε εµπλουτισµένα κοινωνικά περιβάλλοντα (Cobb, Yackel & Wood, 1992). Σχετικά µε τις έµφυτες αριθµητικές ικανότητες ο Haskell (2000) δανειζόµενος από τον Geary, υποστηρίζει πως οι γνωστικές λειτουργίες ειδικές στις αριθµητικές ικανότητες είναι διαθέσιµες στα βρέφη και στα µικρά παιδιά µόλις αυτά έχουν πρόσβαση σε υποτυπώδεις γραµµατικές δοµές και κανόνες. Αναφέρεται σε αυτή την επιδεξιότητα σαν «βιολογικά πρωταρχικές ικανότητες». Αυτές οι «ικανότητες» περιλαµβάνουν την επιδεξιότητα να εκτιµάς ποσότητες αντικειµένων ή γεγονότων µέχρι το τέσσερα χωρίς µέτρηµα. Περιλαµβάνουν επίσης µια κατανόηση της έννοιας του λιγότερου και περισσότερου χωρίς τη βοήθεια της γλώσσας των αριθµητικών λέξεων (ένα προλεκτικό αριθµητικό σύστηµα). Υποστηρίζεται ότι αυτές οι έµφυτες προλεκτικές δεξιότητες διαµορφώνουν τα θεµέλια για αξιόπιστες αριθµητικές ικανότητες κατά τη διάρκεια της βασικής εκπαίδευσης (ibid). Ο Haskell (ibid) για τις έµφυτες αυτο-ρυθµιζόµενες ικανότητες αναφέρεται και στον Piaget ο οποίος υποστήριξε ότι τα παιδιά κατέχουν µια έµφυτη ικανότητα να οργανώνουν το περιβάλλον τους µε ποσοτικούς τρόπους. Παιδιά από µια ποικιλία πολιτιστικής, κοινωνικο-οικονοµικής και εθνικής προέλευσης µετέχουν σε «άφθονη» συναλλαγή µε το περιβάλλον τους. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις τα πληροφορούν σχετικά µε τα χαρακτηριστικά των αντικειµένων και των γεγονότων που συναντούν και έτσι αναπτύσσεται η αντίληψή τους για την άτυπη αριθµητική. Οι προσχολικές εµπειρίες, οι ευκαιρίες για κοινωνικότητα και παιχνίδι βοηθούν τα παιδιά να χειριστούν το στοιχειώδες µέτρηµα και τον υπολογισµό (Piaget, 1952; Vygotsky, 1978; Haskell, 2000). Η κοινωνικο-οικονοµική κατάσταση, το οικογενειακό περιβάλλον και η παρακίνηση από τους γονείς είναι καθοριστικές επιρροές για πρώιµη επιτυχία. Το παιχνίδι ειδικότερα, είναι κρίσιµο για την απόκτηση µιας σειράς δεξιοτήτων συµπεριλαµβανοµένης της αριθµητικής ικανότητας. Παρέχει στα παιδιά ευχάριστη δραστηριότητα και την ευκαιρία για αυθόρµητη ανακάλυψη των αριθµητικών χαρακτηριστικών και των διακριτικών γνωρισµάτων του περίγυρού τους (ibid). Παιδιά διαφόρων πολιτισµών εµπλέκονται σε µια ποικιλία παιχνιδιών που σχετίζονται µε την αριθµητική. Ο Haskell επίσης αναφέρει ότι, σύµφωνα µε τον Dutton W. H., τα παιδιά που έχουν πρόσβαση σε άφθονες εµπειρίες άτυπης αριθµητικής σε κοινωνικές καταστάσεις και σε καταστάσεις παιχνιδιού, είναι καλύτερα προετοιµασµένα για να επωφεληθούν από την «κανονική» διδασκαλία όταν εισάγονται στην πρωτοβάθµια εκπαίδευση. Ο Piaget (1953) υποστήριξε µάλιστα ότι τα µικρά παιδιά είναι ανίκανα να σχηµατίσουν έννοιες των αντικειµένων αν δεν έχουν άφθονες ευκαιρίες να πραγµατοποιήσουν φυσικές δραστηριότητες µε αυτά. Για την συµβολή του παιχνιδιού στην ανάπτυξη των αριθµητικών δεξιοτήτων και την κατανόηση των αριθµητικών εννοιών θα αναφερθούµε εκτενέστερα στη συνέχεια.

19 Νους και αριθµητική εκπαίδευση Ο Cobb P. και οι συνεργάτες του (Cobb, Yackel & Wood, 1992) µελέτησαν τις διάφορες θεωρίες που υποστηρίζουν την αναπαραστατική εικόνα του νου στη µαθηµατική εκπαίδευση, αλλά και αυτές που έρχονται σε αντίθεση µε αυτήν. Οι θεωρίες που υποστηρίζουν την αναπαραστατική εικόνα χαρακτηρίζουν τη µάθηση σαν µια διαδικασία κατά την οποία οι µαθητές τροποποιούν τις εσωτερικές νοητικές αναπαραστάσεις τους για να κατασκευάσουν µαθηµατικές σχέσεις ή δοµές οι οποίες αντικατοπτρίζουν τις ενσωµατωµένες αυτές αναπαραστάσεις σε εξωτερικές διδακτικές αναπαραστάσεις. Υποστηρίζεται ότι, ψυχολογικά, αυτή η άποψη δεν ερµηνεύει το παράδοξο της µάθησης, ότι ανθρωπολογικά, αυτό εµπίπτει στο να αναλογιστει κανείς την κοινωνική και πολιτισµική φύση της µαθηµατικής δραστηριότητας και ότι, παιδαγωγικά, οδηγεί σε προτάσεις οι οποίες έρχονται σε αντίθεση µε τον υιοθετηµένο στόχο της ενίσχυσης της µάθησης µε την κατανόηση. Οι κονστρουκτιβιστικές προσεγγίσεις απορρίπτουν ότι το µαθηµατικό νόηµα είναι εγγενές (σύµφυτο) στις εξωτερικές αναπαραστάσεις και αντί για αυτό προτείνουν σαν βασική αρχή ότι τα µαθηµατικά νοήµατα που αποδίδονται σε αυτές τις αναπαραστάσεις είναι το προϊόν της ενδο-ερµηνευτικής δραστηριότητας των µαθητών. Για παράδειγµα ένα γράφηµα γίνεται µια «αναπαράσταση» µόνο όταν ένας µαθητής το χρησιµοποιεί για να εκφράσει µια έννοια. Μια τέτοια προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση µε την κεντρική αρχή της αναπαραστατικής εικόνας του νου για την οποία οι Cobb P. και λοιποί αναφέρουν ότι σύµφωνα µε τον Rotry (1979) είναι: «Το να γνωρίζεις είναι το να αναπαριστάς ακριβώς ότι είναι εξωτερικά του νου έτσι το να κατανοείς την δυνατότητα και την φύση της γνώσης είναι να κατανοείς το τρόπο µε τον οποίο το µυαλό είναι ικανό να κατασκευάζει τέτοιες (εσωτερικές) αναπαραστάσεις». εδοµένου όµως ότι οι εκπαιδευτές των µαθηµατικών δέχονται σχεδόν διεθνώς ότι η µάθηση είναι µια κονστρουκτιβιστική διαδικασία είναι αµφίβολο αν κανείς παίρνει την αναπαραστατική άποψη «κατά γράµµα» και πιστεύει ότι η µάθηση είναι µια διεργασία «αγνής αντίληψης» (Cobb, Yackel & Wood, 1992). Το «παράδοξο της µάθησης» σύµφωνα µε τον Berieter (1985) εκφράζεται ως εξής: «αν κάποιος προσπαθεί να ερµηνεύσει τη µάθηση έχοντας κατά νου τους νοητικούς µηχανισµούς που εφαρµόζονται από τον µαθητευόµενο, τότε είναι απαραίτητο να αποδοθεί στον µαθητευόµενο µια πρότερη γνωστική δοµή η οποία είναι τόσο εξελιγµένη ή σύνθετη όσο αυτή που θα µαθευτεί... το παράδοξο της µάθησης εφαρµόζεται όταν οι µαθητές πρέπει να συλλάβουν έννοιες ή µεθόδους (κανόνες/ τύπους) πιο σύνθετες από αυτές που είναι ήδη διαθέσιµες για εφαρµογή». Για να αναγνωρίσουν λοιπόν οι µαθητές µαθηµατικές σχέσεις αναπτυξιακά πιο εξελιγµένες από τις προϋπάρχουσες εσωτερικές αναπαραστάσεις δε φτάνει απλά να αφεθούν στα δικά τους τεχνάσµατα να εξερευνήσουν τα υλικά που τους δίνονται αλλά χρειάζονται καθοδήγηση έτσι ώστε να κατασκευάσουν «αντίγραφα», από τις µαθηµατικές σχέσεις που τους παρουσιάζονται, σε µια πιο εύκολα αντιλήψιµη µορφή. Από την άλλη µεριά, όπως επισήµανε ο Steinbring (1989), προσεγγίσεις στις οποίες ο δάσκαλος απαιτείται να είναι σαφής σχετικά µε το τι είναι αυτό που οι µαθητές πρέπει να µαθουν µπορεί να οδηγήσουν σε υπέρµετρη αλγοριθµοποίηση των µαθηµατικών και σε υποβάθµιση της εννοιολογικής τους σηµασίας. Όπως αναφέρουν οι Cobb P. και λοιποί, ο Brousseau (1984) έδωσε έµφαση σε αυτό όταν

20 19 υποστήριξε ότι: «όσο πιο κατηγορηµατικός είµαι σχετικά µε τη συµπεριφορά που θέλω να επιδείξουν οι µαθητές µου, τόσο πιο πιθανό είναι να επιδείξουν αυτή τη συµπεριφορά χωρίς προσφυγή στην κατανόηση την οποία η συµπεριφορά υποτίθεται ότι υποδηλώνει τόσο πιο πιθανό είναι να πάρουν τη συµπεριφορά που επιβάλλεται παρά την ουσία». Οι Cobb Yackel και Wood (2002) προσπάθησαν λοιπόν να σκιαγραφήσουν µια εναλλακτική προσέγγιση µε στόχο την υπέρβαση του «δυϊσµού» που υπάρχει ανάµεσα στα µαθηµατικά στα «κεφάλια» των παιδιών και στα µαθηµατικά στο περιβάλλον τους. Η εναλλακτική αυτή προσέγγιση µεταχειρίζεται τα µαθηµατικά σαν µια µεµονωµένη κονστρουκτιβιστική δραστηριότητα και σαν µια κοινοτική, κοινωνική πρακτική. Υποστηρίζουν ότι µε αυτή την προσέγγιση µπορεί να δοθεί εξήγηση για τον τρόπο µε τον οποίο οι µαθητές κατασκευάζουν µαθηµατικές έννοιες και µεθόδους, οι οποίες ιστορικά πήρε αρκετές χιλιάδες χρόνια να αναπτυχθούν, χωρίς να αποδίδεται στους µαθητές η δυνατότητα να «κρυφοκοιτάξουν» στις εσωτερικές τους αναπαραστάσεις και να «δουν» φευγαλέα ένα προ-δοµηµένο περιβάλλον. 2.4 Αριθµητική και εγκέφαλος Ο Dehaene το 1997 πρότεινε την υπόθεση ότι η «αριθµητική αίσθηση» είναι µια βασική ικανότητα του ανθρώπινου µυαλού: αφιερωµένες περιοχές στην περιφέρεια του εγκεφάλου, κληρονοµηµένες από την εξελικτική µας ιστορία είναι κατειληµµένες για την αναγνώριση της αριθµητότητας και µας παρέχουν µια βασική διαίσθηση η οποία καθοδηγεί την απόκτηση της συµβολικής αριθµητικής (Deheane, 1997). Το 2004 επαναξιολόγησε αυτή την υπόθεση υπό το φως των νέων ανακαλύψεων στη γνωστική νευροεπιστήµη (Deheane et al., 2004). Προτείνει ότι οι σχετιζόµενες µε την ποσότητα περιοχές του εγκεφάλου συµπεριλαµβανοµένης της ενδοτοιχωµατικής αυλάκωσης (IPS 5 ) εµφανίζονται νωρίς στην ανάπτυξη, προέρχονται από ένα εν µέρει γενετικό έλεγχο και παίζουν σηµαντικό ρόλο στην πρώιµη αριθµητική εξέλιξη, η δε αποδιοργάνωσή τους µπορεί να δηµιουργήσει µόνιµη βλάβη στην αριθµητική δεξιότητα (Deheane et al., 2004). Πρόσφατες έρευνες στις νευροεπιστήµες του ανθρώπου, στη νευροφυσιολογία των προτευόντων θηλαστικών (άνθρωποι και πίθηκοι) και στην αναπτυξιακή νευροψυχιατρική, δείχνουν ότι η ανθρώπινη ικανότητα για αριθµητική έχει ένα συγκεκριµένο (σαφές) εγκεφαλικό υπόστρωµα. Η ανθρώπινη «ενδοτοιχωµατική αυλάκωση» του εγκεφάλου (IPS 5 ) ενεργοποιείται συστηµατικά σε όλες τις αριθµητικές εργασίες και θα µπορούσε να φιλοξενεί µια κεντρική α- καταστασιακή αναπαράσταση της ποσότητας (Deheane et al., 2004). Ο νοερός υπολογισµός είναι µια σύνθετη γνωστική διεργασία, η οποία αποτελείται από ένα σύνολο λειτουργικών διαδικασιών. Όταν το υποκείµενο της έρευνας µετέχει σε νοερούς υπολογισµούς ενεργοποιούνται επίσης και περιοχές του προ-κενρικού και κατώτερου προ-εµπρόστιου φλοιού του εγκεφάλου (Deheane et al., 2004). Χρησιµοποιώντας τη µαγνητική λειτουργική συντονισµένη απεικόνιση (fmri 6 ), ο Gruber και οι συνεργάτες του (2001) χαρτογράφησαν τις εγκεφαλικές δραστηριότητες υγειών υποκειµένων κατά την εκτέλεση αριθµητικών εργασιών και

21 20 εργασιών ελέγχου (που προκαλούν ένα συγκρίσιµο φορτίο στις οπτικο-δοµικές, γλωσσικές, µνηµονικές λειτουργίες καθώς και στις λειτουργίες προσοχής). Κατα τη διάρκεια των υπολογισµών καθώς και των µη µαθηµατικών εργασιών, τα ανάλογα δίκτυα του φλοιού που συνίστανται στις αµφίπλευρες προµετωπικές, προκινιτικές και βρεγµατικές περιοχές, δραστηριοποιήθηκαν, υποδηλώνοντας ότι οι περισσότερες από αυτές τις περιοχές του φλοιού δεν συντελούν αποκλειστικά στους υπολογισµούς, αλλά στηρίζουν γενικότερες γνωστικές διεργασίες, οι οποίες είναι καθοριστικές αλλά όχι αποκλειστικές (εξειδικευµένες) για τη νοερή αριθµητική. Η µελέτη αυτή επιβεβαίωσε ότι ένα εκτεταµένο αµφίπλευρο προµετωπιαίοπροκινιτικό-βρεγµατικό δίκτυο εξυπηρετεί τους νοερούς υπολογισµούς. Όµως, όπως είπαµε και παραπάνω αυτές οι περιοχές του φλοιού δεν φαίνεται να εµπλέκονται αποκλειστικά σε αριθµητικές διαδικασίες, αλλά επίσης και σε άλλα γνωστικά πλαίσια που µεταβιβάζουν παρόµοιες λειτουργικές συνιστώσες, όπως η ενεργός µνήµη, η διαδικασία συµβολικής πληροφόρησης, οι νοητικοί µετασχηµατισµοί εικόνας και ο εσωτερικός λόγος. Αντίθετα αποδείχθηκε µια ιδιαίτερα λειτουργική συµβολή των πλευρικών (γωνιακών ελίκων) και µεσαίων βρεγµατικών φλοιών στη διαδικασία αναπαράστασης των αρθµών κατά τη διάρκεια υπολογισµών ακριβείας, περιλαµβανοµένης της ανάκτησης αριθµητικών δεδοµένων (Gruber et al., 2001). Τελικά, τα ευρήµατα του Gruber και των συνεργατών του υποδηλώνουν ότι η χρήση στρατηγικών αποδόµησης και αναδόµησης στα περισσότερα σύνθετα προβλήµατα υπολογισµών δεν τροφοδοτείται από νευρικές πηγές εξειδικευµένες στη νοητική αριθµητική, αλλά στρατολογεί και τις κατώτερες µετωπιαίες περιοχές που υποστηρίζουν τις γλωσσικές και µνηµονικές λειτουργίες. Επεξήγηση όρων 2 ου Κεφαλαίου: 1. Savant Numerical Ability/ Savants Αριθµητική ικανότητα του «Σοφού» Είναι ένα σπάνιο φαινόµενο που έχει αναφερθεί έλαχιστα στη βιβλιογραφία (έχουν αναφερθεί λιγότερο από εκατό περιπτώσεις). Πρόκειται για εξαιρετικές, ασυνήθιστες αριθµητικές ικανότητες κάποιων ατόµων. Έχει εκτιµηθεί ότι το ένα τρίτο αυτών των ατόµων είναι αυτιστικοί και ότι περίπου το 10% των αυτιστικών παρουσιάζουν κάποιες «σοφές» δεξιότητες (savant skills) (Anderson, 1999). Αρχικά είχε δοθεί ό όρος «Ηλίθιος Σοφός» (Idiot Savant) το 1887 από τον Langdon Down αλλά στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε ο όρος ηλίθιος ως προσβλητικός και µη επιστηµονικός (Haskell, 2000). Αυτά τα άτοµα έχουν την ασυνήθιστη ικανότητα να µπορούν να ονοµάσουν την ακριβή ηµέρα της εβδοµάδας για οποιαδήποτε ηµεροµηνία τους παρουσιαστεί µέσα σε µερικά δευτερόλεπτα (Heavy, Pring & Hermelin, 1999, Anderson, 1999). Η αριθµητική ικανότητα του «Σοφού» περιλαµβάνει ασυνήθιστες δεξιότητες στην εφαρµογή αριθµητικών κανόνων κατά την επίλυση προβληµάτων.

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 1.Σύνολα Σύνολο είναι μια ολότητα από σαφώς καθορισμένα και διακεκριμένα αντικείμενα. Τα φωνήεντα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Tα παιδιά με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν προβλήματα στις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Θεωρία και Πράξη στη διδασκαλία τεχνικών γνώσεων 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ευρωπαϊκές εξελίξεις Ποια παιδαγωγική για το νέο ΕΛ; Σε ποια θεωρία στηρίζεται; Πώς εφαρμόζεται στην πράξη; 2 Ατζέντα

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ

1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ 1. ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΟΜΗ ΤΗΣ ΜΑΖΑΣ Από τα αρχαιότατα χρόνια, έχουν καταβληθεί σηµαντικές προσπάθειες οι απειράριθµες ουσίες που υπάρχουν στη φύση να αναχθούν σε ενώσεις λίγων

Διαβάστε περισσότερα

Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση

Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση 1. Εισαγωγή Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση Μαθαίνω Γεωμετρία και Μετρώ Παίζω με τους αριθμούς Βρίσκω τα πολλαπλάσια Το εκπαιδευτικό λογισμικό «Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση» δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Ομάδα Γ Βότσης Ευστάθιος Γιαζιτσής Παντελής Σπαής Αλέξανδρος Τάτσης Γεώργιος Προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αρχάριοι προγραμματιστές Εισαγωγή Προβλήματα Δυσκολίες Διδακτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Τα συμπτώματα που προειδοποιούν για τυχόν μαθησιακές δυσκολίες στην αριθμητική είναι τα εξής:

Τα συμπτώματα που προειδοποιούν για τυχόν μαθησιακές δυσκολίες στην αριθμητική είναι τα εξής: ...δεν σημαίνει χαμηλή νοημοσύνη Ονομάζεται δυσαριθμησία και είναι η μαθησιακή δυσκολία στα μαθηματικά. Τα παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες στα μαθηματικά, δε σημαίνει πως έχουν χαμηλή νοημοσύνη. Της

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης

Μαθηματικά Γ Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Μαθηματικά Γ Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση της προϋπάρχουσας

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΩΝ και ΔΟΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ 2.1 Να δοθεί ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01

Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών. Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστημίου Πατρών Αθανασία Μπαλωμένου ΠΕ03 Βασιλική Ρήγα ΠΕ03 Λαμπρινή Βουτσινά ΠΕ04.01 Τα ερωτήματα που προκύπτουν από την εισαγωγή της Φυσικής στην Α γυμνασίου είναι :

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ. Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ. Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες Οι αριθμοί πέρα απ τους κανόνες Γιάννης Καραγιαννάκης Copyright Γιάννης Καραγιαννάκης Eκδότης: Διερευνητική Μάθηση, Αθήνα 2012 Επιμέλεια: Γιάννης Καραγιαννάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014 Εαρινό εξάμηνο 2014 26.02.14 Χ. Χαραλάμπους 14 ο πρόβλημα (βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Μόσχας από το 1893 μ.χ.) «μετάφραση των συμβόλων: Εάν σου πουν: μία κομμένη πυραμίδα με ύψος 6, με βάση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά ΣT Δημοτικού ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά ΣT Δημοτικού ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Γρήγορα τεστ Μαθηματικά ΣT Δημοτικού 1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΡΗΓΟΡΑ ΤΕΣΤ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ - ΣΤ Δημοτικού No 1 Γιάννης Ζαχαρόπουλος Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 201, Εκδόσεις Κυριάκος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 6. Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας

ΕΝΟΤΗΤΑ 6. Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ΑΡΙΘΜΟΙ Υπολογισμοί και εκτίμηση Αρ2.13 Αναπτύσσουν και εφαρμόζουν αλγόριθμους της πρόσθεσης, της αφαίρεσης, του πολλαπλασιασμού με τριψήφιους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Αριθμητικά συστήματα 123, 231, 312 Τι σημαίνουν; Τι δίνει αξία σε κάθε ίδιο ψηφίο; Ποια είναι η αξία του κάθε ψηφίου; Αριθμητικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Αξονική συµµετρία» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών εννοιολογικής χαρτογράφησης.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE

ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΜΕ ΤΟ ΑΒΑΚΙΟ/E-SLATE Θέµα ιερεύνησης: Σχεδιασµός γραµµάτων Μπορώ να φτιάξω το δικό µου επεξεργαστή κειµένου; Στη διερεύνηση αυτή οι µαθητές καλούνται να κατασκευάσουν µια γραµµατοσειρά µε όλα τα κεφαλαία γράµµατα του ελληνικού

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Ε Δημοτικού

Μαθηματικά Ε Δημοτικού Μαθηματικά Ε Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης 2014 Πέτρος Κλιάπης 12η Περιφέρεια Θεσσαλονίκης Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ-Β ΦΑΣΗ ΘΕΜΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΡΙΘΜΩΝ-19 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: 2 ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα 5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα Θέμα της δραστηριότητας Η δραστηριότητα εισάγει τους μαθητές στο ολοκλήρωμα Riemann μέσω του υπολογισμού του εμβαδού ενός παραβολικού χωρίου. Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ I Εισαγωγή στην εκπαιδευτική τεχνολογία 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή στη µάθηση και την τεχνολογία 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Από τη θεωρία στην εφαρµογή 35 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η/Υ και υπολογιστικά εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης 1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης Στη συγκεκριμένη ενότητα εξετάζουμε θέματα σχετικά με την αριθμητική πεπερασμένης ακρίβειας που χρησιμοποιούν οι σημερινοί υπολογιστές και τα

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

LAUREN B. RESNICK. Παρουσίαση : Σπύρος Ορφανάκης

LAUREN B. RESNICK. Παρουσίαση : Σπύρος Ορφανάκης LAUREN B. RESNICK Παρουσίαση : Σπύρος Ορφανάκης Η ανακεφαλαίωση όσων γνωρίζουµε έως σήµερα για τη φύση της γνώσης και της εκµάθησης των µαθηµατικών από τα παιδιά. Επικεντρώνεται στη γνώση των αριθµών,

Διαβάστε περισσότερα

μαθηματικά β γυμνασίου

μαθηματικά β γυμνασίου μαθηματικά β γυμνασίου Κάθε αντίτυπο φέρει την υπογραφή ενός εκ των συγγραφέων Σειρά: Γυμνάσιο, Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Γυμνασίου, Βασίλης Διολίτσης Ιωάννα Κοσκινά Νικολέττα Μπάκου Θεώρηση Κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΣΕΝΑΡΙΟΥ: Προπαίδεια - Πίνακας Πολλαπλασιασμού του 6 ΕΠΙΜΟΡΦOYMENH: ΠΗΛΕΙΔΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Β Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης

Μαθηματικά Β Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Μαθηματικά Β Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Ο μαθητής σε μια σύγχρονη τάξη μαθηματικών: Δεν αντιμετωπίζεται ως αποδέκτης μαθηματικών πληροφοριών, αλλά κατασκευάζει δυναμικά τη μαθηματική γνώση μέσα από κατάλληλα

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΙΚΟ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ & ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΛΟΓΙΚΟ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ & ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΛΟΓΙΚΟ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ & ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Ενότητα 4: Οι αριθμητικές πράξεις: Πρόσθεση - Αφαίρεση Δημήτρης Χασάπης Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Οι

Διαβάστε περισσότερα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα

Υποχρεωτικά Μαθήµατα Κατάλογος Προσφερόµενων Μαθηµάτων Κωδικοποίηση Μαθηµάτων Ο φοιτητής µπορεί να αναγνωρίζει τα µαθήµατα που προσφέρονται σε κάθε έτος από τον κωδικό αριθµό που συνοδεύει κάθε εξαµηνιαίο µάθηµα, που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός

Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις. Λοΐζος Σοφός Διαδικασία μετασχηματισμού του Προγράμματος Σπουδών σε μιντιακές δράσεις Λοΐζος Σοφός Οι 5 φάσεις του διδακτικού μετασχηματισμού 1. Εμπειρική σύλληψη ενός σεναρίου μιντιακής δράσης και χαρτογράφηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ

ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΡΙΑ: ΔΟΥΒΛΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΣΕΝΑΡΙΟΥ: Οι κλασματικές μονάδες και οι απλοί κλασματικοί αριθμοί ΕΠΙΜΟΡΦOYMENH:

Διαβάστε περισσότερα

Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών

Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών Η Στήλη των Μαθηματικών. Τετάρτη 15 Μαρτίου 2006 1/5 Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών Ν:6 ο Οι απαρχές των Μαθηματικών Τα μαθηματικά είναι η επιστήμη εκείνη η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ

1.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ Αιτιοκρατικό πείραμα ονομάζουμε κάθε πείραμα για το οποίο, όταν ξέρουμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται, μπορούμε να προβλέψουμε με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04)

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04) «Επιµόρφωση εκπαιδευτικών στη χρήση και αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διδακτική διαδικασία» (Γ ΚΠΣ, ΕΠΕΑΕΚ, Μέτρο 2.1, Ενέργεια 2.1.1, Κατηγορία Πράξεων 2.1.1 θ) Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΘΕΜΑ: Αξιολόγηση και Εκπαίδευση των μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες. Προσαρμογές αναλυτικών

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό

Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό Ενότητα 3 η : Κωδικοποίηση & Παράσταση Δεδομένων Ι. Ψαρομήλιγκος Χ. Κυτάγιας Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα»

Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Εκπαιδευτικό λογισμικό: Αβάκιο Χελωνόκοσμος Δραστηριότητα 1: «Διερευνώντας τα παραλληλόγραμμα» Φύλλο δασκάλου 1.1 Ένταξη δραστηριότητας στο πρόγραμμα σπουδών Τάξη: Ε και ΣΤ Δημοτικού. Γνωστικά αντικείμενα:

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές υσκολίες (Πηγή : http://mariaskokou.wordpress.com ) Μιλώντας για τη δυσλεξία Έχει ϖεράσει ϖάνω αϖό ένας αιώνας αϖό την ϖρώτη ϖεριγραφή ενός ϖεριστατικού δυσλεξίας. O γιατρός W.Pringle Morgan

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Πώς εξελίχθηκαν τα μαθηματικά διαμέσου των αιώνων; Πώς συνδέονται με τις κατακτήσεις και τις αλλαγές στον τρόπο ζωής μας;

Πώς εξελίχθηκαν τα μαθηματικά διαμέσου των αιώνων; Πώς συνδέονται με τις κατακτήσεις και τις αλλαγές στον τρόπο ζωής μας; Πώς εξελίχθηκαν τα μαθηματικά διαμέσου των αιώνων; Πώς συνδέονται με τις κατακτήσεις και τις αλλαγές στον τρόπο ζωής μας; Τα μαθηματικά διαπερνούν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Σ αυτή την παρουσίαση θα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα.

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα. εύτερη διάλεξη. Η στα αναλυτικά προγράµµατα. Η Ευκλείδεια αποτελούσε για χιλιάδες χρόνια µέρος της πνευµατικής καλλιέργειας των µορφωµένων ατόµων στο δυτικό κόσµο. Από τις αρχές του 20 ου αιώνα, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

C: Από τη Θεωρία στην Εφαρµογή 2 ο Κεφάλαιο

C: Από τη Θεωρία στην Εφαρµογή 2 ο Κεφάλαιο C: Από τη Θεωρία στην Εφαρµογή Κεφάλαιο 2 ο Τύποι Δεδοµένων Δήλωση Μεταβλητών Έξοδος Δεδοµένων Γ. Σ. Τσελίκης Ν. Δ. Τσελίκας Μνήµη και Μεταβλητές Σχέση Μνήµης Υπολογιστή και Μεταβλητών Η µνήµη (RAM) ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20

ΕΝΟΤΗΤΑ 3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ΑΡΙΘΜΟΙ Διερεύνηση αριθμών Αρ2.9 Αναγνωρίζουν και ονομάζουν τους όρους: άθροισμα, διαφορά, γινόμενο, πηλίκο, μειωτέος, αφαιρετέος, προσθετέος,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΘΕΣΗΣ ΚΑΙ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20

ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΘΕΣΗΣ ΚΑΙ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Χ. ΛΕΜΟΝΙΔΗΣ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΘΕΣΗΣ ΚΑΙ ΑΦΑΙΡΕΣΗΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 20 Στη διδασκαλία συνήθως τα παιδιά αρχικά διδάσκονται τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ IV ΕΠΟΠΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κ. ΧΡΗΣΤΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Μ. ΣΤΡΙΛΙΓΚΑ ΘΕΜΑ: Η ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Θεωρητική εισαγωγή

5.1 Θεωρητική εισαγωγή ΨΗΦΙΑΚΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 5 ΚΩ ΙΚΟΠΟΙΗΣΗ BCD Σκοπός: Η κατανόηση της µετατροπής ενός τύπου δυαδικής πληροφορίας σε άλλον (κωδικοποίηση/αποκωδικοποίηση) µε τη µελέτη της κωδικοποίησης BCD

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Εισαγωγή. Οι σχηματισμοί που προκύπτουν με την επιλογή ενός συγκεκριμένου αριθμού στοιχείων από το ίδιο σύνολο καλούνται διατάξεις αν μας ενδιαφέρει η σειρά καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 6 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ 6.1 Τι ονοµάζουµε πρόγραµµα υπολογιστή; Ένα πρόγραµµα

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 Περιεχόµενα Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση....13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 1.1.1 Ορισµός της εκπαιδευτικής τεχνολογίας...14

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης

ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης ιερεύνηση των Όρων και των Προϋποθέσεων που ενισχύουν την Ανάδειξη της Πολιτισµικής υναµικής της Εκπαίδευσης Η σύγχρονη εκπαίδευση στοχεύει στην ολόπλευρη ανάπτυξη του µαθητή τόσο σε ατοµικό όσο και σε

Διαβάστε περισσότερα

Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Α Τάξης Δημοτικού. Νοέμβρης 2012 1/11/2012. Φιλοσοφία διδασκαλίας. What you learn reflects how you learned it.

Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Α Τάξης Δημοτικού. Νοέμβρης 2012 1/11/2012. Φιλοσοφία διδασκαλίας. What you learn reflects how you learned it. Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Α Τάξης Δημοτικού Νοέμβρης 2012 Χρύσω Αθανασίου (Σύμβουλος Μαθηματικών ) Ελένη Δεληγιάννη (Συγγραφική Ομάδα) Άντρη Μάρκου (Σύμβουλος Μαθηματικών) Ελένη Μιχαηλίδου (Σύμβουλος Μαθηματικών)

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα