Αποχαιρετώντας τις Τιμές p και Καλωσορίζοντας τα Διαστήματα Εμπιστοσύνης στην Ανάλυση Δεδομένων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αποχαιρετώντας τις Τιμές p και Καλωσορίζοντας τα Διαστήματα Εμπιστοσύνης στην Ανάλυση Δεδομένων"

Transcript

1 xxxxxxxx ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ 2010, 49(1): NOSILEFTIKI 2010, 49(1): Γ Ε Ν Ι ΚΟ ΑΡΘΡΟ GENERAL ARTICLE Αποχαιρετώντας τις Τιμές p και Καλωσορίζοντας τα Διαστήματα Εμπιστοσύνης στην Ανάλυση Δεδομένων Πέτρος Γαλάνης Confidence Intervals in Data Analysis Abstract at the end of the article Νοσηλευτής ΠΕ, MSc Δημόσιας Υγείας, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Υποβλήθηκε: Επανυποβλήθηκε: Εγκρίθηκε: Υπεύθυνος αλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης Δίκης Αθήνα Τηλ.: , Η διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι στατιστικά σημαντικών σχέσεων μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης στηρίζεται στη σύγκριση των τιμών p, που προκύπτουν από τους διάφορους στατιστικούς ελέγχους, με μια αυθαίρετα επιλεγμένη τιμή από τους ερευνητές, η οποία είναι γνωστή ως τιμή α και συνήθως είναι ίση με 0,05. Τα τελευταία 30 χρόνια, ορθά έχει ασκηθεί δριμύτατη κριτική στη χρήση των τιμών p για την εξαγωγή συμπερασμάτων στις επιστήμες υγείας. Η μαθηματική και η εννοιολογική προσέγγιση των ελέγχων υποθέσεων και των τιμών p αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα, αλλά η ερμηνεία τους και η πρακτική τους εφαρμογή αντιμετωπίζουν ακόμη και σήμερα σοβαρά προβλήματα. Κάτω από ιδανικές συνθήκες, η ανάλυση των δεδομένων και η παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης θα πρέπει να περιλαμβάνουν τα μέτρα σχέσης ή σπανιότερα τα μέτρα συχνότητας και τα αντίστοιχα διαστήματα εμπιστοσύνης, μέσω των οποίων δηλώνεται η ακρίβεια της μέτρησης. Αυτές οι δύο αναγκαίες πληροφορίες παρέχονται μέσω της διαδικασίας της στατιστικής εκτίμησης. Το διάστημα εμπιστοσύνης είναι ένα εύρος τιμών γύρω από ένα μέτρο σχέσης που υπολογίζεται σε μια μελέτη και δείχνει το βαθμό στατιστικής ακρίβειας της εκτίμησης. Ένα ευρύ διάστημα εμπιστοσύνης υποδηλώνει μικρότερη ακρίβεια, ενώ ένα στενότερο υποδηλώνει μεγαλύτερη ακρίβεια. Η τιμή p, έπειτα από τη σύγκρισή της με την τιμή α, απλά δηλώνει την ύπαρξη ή όχι στατιστικής σημαντικότητας χωρίς να καθιστά σαφές εάν η ενδεικτική κατηγορία του μελετώμενου προσδιοριστή αυξάνει ή μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης της έκβασης. Για το λόγο αυτό πρέπει να αναφέρεται τόσο το μέτρο σχέσης, που δηλώνει το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, όσο και το αντίστοιχο διάστημα εμπιστοσύνης που δηλώνει την ακρίβεια της μέτρησης. Η εγκυρότητα και η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων μιας μελέτης δεν πρέπει να καθορίζονται από την εύρεση στατιστικά σημαντικών σχέσεων, αλλά από τον ερευνητικό σχεδιασμό και τον περιορισμό των σφαλμάτων. Πάντως, ακόμη και αν δεν απο-

2 12 Π. Γαλάνης μακρυνθούν άμεσα οι τιμές p από την παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης, θα ήταν εξαιρετικά επωφελής η παράθεση των τιμών των μέτρων σχέσης και των αντίστοιχων διαστημάτων εμπιστοσύνης. Εξάλλου, η γνώση ενός διαστήματος εμπιστοσύνης συνεπάγεται έμμεσα και τη γνώση της ύπαρξης ή όχι στατιστικής σημαντικότητας, οπότε οι τιμές p είναι ουσιαστικά «άχρηστες» στην περίπτωση που παρουσιάζονται τα διαστήματα εμπιστοσύνης. Λέξεις ευρετηρίου: Ανάλυση δεδομένων, διάστημα εμπιστοσύνης, έλεγχος υπόθεσης, στατιστική σημαντικότητα, τιμή p Εισαγωγή Οι στατιστικοί έλεγχοι υποθέσεων και οι τιμές p που εξάγονται, διαδραματίζουν σήμερα πρωταρχικό ρόλο στην ανάλυση δεδομένων που αφορούν στις επιστήμες υγείας. Αρκετοί ερευνητές θεωρούν ανώφελο να υποβάλλουν προς κρίση ερευνητικές εργασίες, στις οποίες δεν υπάρχουν έλεγχοι της στατιστικής σημαντικότητας. Η στάση τους αυτή εντούτοις δικαιολογείται σε σημαντικό βαθμό από το γεγονός ότι πολλά περιοδικά, δυστυχώς, θεωρούν αναγκαίους τους ελέγχους υποθέσεων για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Η διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι στατιστικά σημαντικών σχέσεων μεταξύ προσδιοριστή ** και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης *** στηρίζεται * Επισημαίνεται ότι ο όρος «ανάλυση δεδομένων» (data analysis) είναι λαθεμένος, δεδομένου ότι (α) δεν υπάρχουν, σύμφωνα με τη σύγχρονη επιστημολογία, «καθαρά δεδομένα» στις εμπειρικές (πραγματολογικές) επιστήμες που δεν είναι θεωρητικά φορτισμένα και (β) τα «δεδομένα» αυτά δεν αναλύονται, αλλά συντίθενται. Εάν δηλαδή διατηρηθεί ο όρος «δεδομένα», τότε ο όρος «ανάλυση δεδομένων» θα πρέπει να αντικατασταθεί από τον όρο «σύνθεση δεδομένων» (data synthesis). 1 ** Παράγοντας κινδύνου (risk factor) ή έκθεση (exposure) ή προσδιοριστής (determinant), όπως τελικά επικράτησε να λέγεται σήμερα, είναι το χαρακτηριστικό (συγγενές, περιβαλλοντικό ή συμπεριφοράς) των ατόμων από το οποίο εξαρτάται (σχετίζεται ή συναρτάται) η συχνότητα εμφάνισης της μελετώμενης έκβασης. 2,3 Ο προσδιοριστής της συχνότητας εμφάνισης μιας έκβασης περιλαμβάνει δύο κατηγορίες, την ενδεικτική κατηγορία (index category) και την κατηγορία αναφοράς (reference category). Προσδιοριστής, π.χ., της συχνότητας εμφάνισης της νεφρικής νόσου δεν είναι η αρτηριακή υπέρταση, αλλά η αρτηριακή πίεση. Η αρτηριακή υπέρταση είναι μια κατηγορία και συνήθως η ενδεικτική κατηγορία του προσδιοριστή, στην οποία μελετάται η συχνότητα εμφάνισης της νεφρικής νόσου σε σχέση πάντοτε με τη συχνότητα εμφάνισής της στην κατηγορία αναφοράς, στην προκειμένη περίπτωση στην κατηγορία των ατόμων που δεν έχουν αρτηριακή υπέρταση. *** Έκβαση είναι το αποτέλεσμα ή, αλλιώς, η κατάληξη μιας διαδικασίας. Στην αιτιογνωστική επιδημιολογία, η έκβαση (outcome) χρησιμοποιείται για να δηλώσει την εμφάνιση της πάθησης. 3 Η έκφραση «σχετίζεται με την έκβαση» σημαίνει σχέση με τη συχνότητα εμφάνισης της έκβασης και όχι με την έκβαση καθαυτή. Στην προγνωστική Επιδημιολογία, τα μελετώμενα άτομα πάσχουν ήδη από μια συγκεκριμένη νόσο οπότε η έκβαση χρησιμοποιείται για να δηλώσει το πέρας της νόσου (π.χ. την ίαση, το θάνατο, την εμφάνιση καταλοίπων κ.ά.). στη σύγκριση των τιμών p, που προκύπτουν από τους διάφορους στατιστικούς ελέγχους, με μια αυθαίρετα επιλεγμένη τιμή από τους ερευνητές, που είναι γνωστή ως τιμή α και συνήθως είναι ίση με 0,05. Τα τελευταία 30 χρόνια, έχει ασκηθεί δριμύτατη κριτική στη χρήση των ελέγχων υποθέσεων και των τιμών p για την εξαγωγή συμπερασμάτων στις επιστήμες υγείας. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι το 1997 η International Committee of Medical Journal Editors 4 εξέδωσε οδηγίες για τη δημοσίευση μελετών, τις οποίες υιοθέτησαν >500 περιοδικά παγκόσμια (μεταξύ των οποίων το Annals of Internal Medicine, το Lancet, το British Medical Journal, το New England Journal of Medicine, το Canadian Medical Association Journal κ.ά.). Στις οδηγίες αυτές συστήνεται η αποφυγή της χρήσης των ελέγχων υποθέσεων και των τιμών p για την εξαγωγή συμπερασμάτων και προτείνεται, αντί των τιμών p, να χρησιμοποιούνται τα διαστήματα εμπιστοσύνης, που υποδηλώνουν ταυτόχρονα τόσο το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης όσο και το μέγεθος του τυχαίου σφάλματος. Ο Kenneth Rothman, ως διευθυντής σύνταξης ενός από τα πιο έγκριτα περιοδικά Επιδημιολογίας (του Epidemiology ), είναι κατηγορηματικός στο γεγονός ότι δεν πρέπει να δημοσιεύονται μελέτες τα συμπεράσματα των οποίων στηρίζονται στην ύπαρξη ή όχι στατιστικής σημαντικότητας. 5 Επιπλέον, μολονότι πολλά περιοδικά συνιστούν τη χρήση των τιμών p για την εξαγωγή συμπερασμάτων, ο Rothman τάσσεται σαφώς εναντίον τους θεωρώντας αναγκαία την παρουσίαση των διαστημάτων εμπιστοσύνης στα αποτελέσματα μιας μελέτης. Επισημαίνει ότι η εξαγωγή συμπερασμάτων δεν πρέπει να στηρίζεται στην ύπαρξη ή όχι στατιστικής σημαντικότητας για ένα ή περισσότερους προσδιοριστές, αλλά στην εύρεση πιθανών παραγόντων (όπως π.χ., η ύπαρξη συστηματικών σφαλμάτων ή συγχυτικών παραγόντων) που μπορούν να συμβάλλουν στην ερμηνεία των αποτελεσμάτων μιας μελέτης.

3 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 13 Τιμές p Ο Sir Ronald Aylmer Fisher ήταν ο πρώτος ερευνητής που καθόρισε με σαφήνεια την έννοια της τιμής p (p value), ενώ παρείχε και τις απαιτούμενες μαθηματικές ισότητες για τον υπολογισμό της τιμής αυτής σ ένα σημαντικό αριθμό περιπτώσεων. 6 Σημειώνεται ότι ο Fisher αρνούνταν την ερμηνεία της τιμής p ως σχετικής συχνότητας, σε αντίθεση με την πλειοψηφία των ερευνητών ακόμη και σήμερα, χωρίς όμως να έχει προβεί σε πειστικές απαντήσεις σε ορισμένα σημαντικά ερωτήματα, όπως: 7,8 Εάν η τιμή p δεν ερμηνευτεί ως σχετική συχνότητα εμφάνισης όλων των πιθανών εκβάσεων ενός πειράματος τύχης, τότε πώς μπορεί να ερμηνευτεί η αριθμητική της τιμή; Πώς θα μπορούσε να συνδυαστεί η τιμή p με άλλες πληροφορίες; Πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η τιμή p στην επαγωγική εξήγηση; Πώς θα μπορούσε να απορριφθεί η μηδενική υπόθεση, χωρίς την αποδοχή μιας εναλλακτικής; Προτού γίνει εκτενής αναφορά στην έννοια της τιμής p, θεωρείται σκόπιμο να αναφερθεί, για ιστορικούς και όχι μόνο λόγους, το κλασικό παράδειγμα της ρίψης ενός νομίσματος. 8 Αναλυτικότερα, στο παράδειγμα αυτό η μηδενική υπόθεση (null hypothesis) είναι ότι το νόμισμα είναι «αμερόληπτο» (fair). «Αμερόληπτο» ονομάζεται το συμμετρικό και ομοιογενές νόμισμα στο οποίο, σε κάθε ρίψη, η πιθανότητα εμφάνισης «κεφαλής» ισούται με την πιθανότητα εμφάνισης «γραμμάτων». Όσες ρίψεις και αν πραγματοποιηθούν είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους και σε κάθε ρίψη η πιθανότητα εμφάνισης «κεφαλής», όπως βέβαια και η πιθανότητα εμφάνισης «γραμμάτων», είναι ίση με το 1/2. Για τον έλεγχο της μηδενικής υπόθεσης πραγματοποιούνται 20 ρίψεις και καταγράφονται τα αποτελέσματα. Η ανάλυση των αποτελεσμάτων, σύμφωνα με το Fisher, πραγματοποιείται σε τέσσερα βήματα: Το πρώτο βήμα είναι η καταγραφή των πιθανών αποτελεσμάτων (δυνατών περιπτώσεων ή απλά ενδεχομέ- * Ο Sir Ronald Aylmer Fisher ( ) ήταν Άγγλος μαθηματικός, βιολόγος και γενετιστής με τεράστια συνεισφορά στην ανάπτυξη και των τριών αυτών επιστημονικών πεδίων και δίκαια θεωρείται ως θεμελιωτής της σύγχρονης Στατιστικής και ως ένας από τους πλέον άξιους διαδόχους του Δαρβίνου. Ασχολήθηκε σε βάθος με όλα σχεδόν τα σημαντικά ζητήματα της Στατιστικής, εισάγοντας τις θεωρίες της ανάλυσης διασποράς, της μέγιστης πιθανοφάνειας, της τυχαιοποίησης, της σύγχυσης, της πολυμεταβλητής ανάλυσης, των μη παραμετρικών μεθόδων κ.ά. Μολονότι η οικογενειακή του ζωή χαρακτηρίστηκε από ηρεμία και ευτυχία, καθώς παντρεύτηκε σε ηλικία 27 ετών, αποκτώντας 9 παιδιά, η επαγγελματική του πορεία ήταν ιδιαίτερα έντονη με συνεχείς διαμάχες και συγκρούσεις, κυρίως με τους Karl Pearson, Egon Pearson και Jersy Neyman. νων) του πειράματος τύχης. ** Η ρίψη του νομίσματος μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση «κεφαλής» ή «γραμμάτων». Πραγματοποιούνται συνολικά 20 ρίψεις. Επομένως, οι πιθανοί συνδυασμοί είναι Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, η τυχαία μεταβλητή είναι ο συνολικός αριθμός εμφανίσεων «κεφαλής» στις 20 ρίψεις. Η τυχαία αυτή μεταβλητή μπορεί να λάβει τιμές από 0 (καμιά εμφάνιση «κεφαλής») έως και 20 (εμφάνιση «κεφαλής» και στις 20 ρίψεις). Το δεύτερο βήμα είναι ο υπολογισμός της πιθανότητας κάθε αποτελέσματος της τυχαίας μεταβλητής, με την προϋπόθεση ότι η μηδενική υπόθεση είναι αληθής. Κάθε τυχαία μεταβλητή έχει μια αντίστοιχη κατανομή πιθανότητας. Μια κατανομή πιθανότητας (probability distribution) εφαρμόζει τη θεωρία των πιθανοτήτων για να περιγράψει τη συμπεριφορά μιας τυχαίας μεταβλητής. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, η κατανομή πιθανότητας της τυχαίας μεταβλητής προσδιορίζει όλα τα πιθανά αποτελέσματα της τυχαίας μεταβλητής, καθώς και την πιθανότητα να συμβεί το καθένα από αυτά. Η τυχαία μεταβλητή του παραδείγματος ακολουθεί τη διωνυμική κατανομή, καθώς είναι μια διχοτόμος τυχαία μεταβλητή που μπορεί να λάβει μία από δύο πιθανές τιμές. Εάν με p συμβολιστεί η πιθανότητα εμφάνισης «κεφαλής» και με q η πιθανότητα εμφάνισης «γραμμάτων», τότε η πιθανότητα να εμφανιστεί «κεφαλή» Χ φορές σε n ρίψεις δίνεται από την εξής ισότητα: (1) Με δεδομένο ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση, προκύπτει p q 1 2, ενώ n=20, καθώς πραγματοποιούνται συνολικά 20 ρίψεις. Έτσι, η ισότητα 1 γίνεται ως εξής: Με (2) συμβολίζεται ο συνδυασμός n αντικειμένων επιλεγμένων x τη φορά. Αντιπροσωπεύει τον αριθμό των τρόπων με τους οποίους x αντικείμενα μπορούν να επιλεγούν από ένα σύνολο n αντικειμένων όταν δεν έχει σημασία η σειρά τους. Με βάση την ισότητα (2) μπο- **Πείραμα τύχης είναι το πείραμα εκείνο που, μολονότι εκτελείται κάτω από τις ίδιες συνθήκες, δεν οδηγεί πάντοτε στο ίδιο αποτέλεσμα.

4 14 Π. Γαλάνης ρούν να υπολογιστούν πλέον οι πιθανότητες εμφάνισης οποιουδήποτε αριθμού «κεφαλής» από 0 20, με την προϋπόθεση ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση. Οι πιθανότητες αυτές φαίνονται στον πίνακα 1 και απεικονίζονται διαγραμματικά στην εικόνα 1. Το τρίτο βήμα είναι η καταγραφή όλων των αποτελεσμάτων που θα μπορούσαν να συμβούν και τα οποία, με δεδομένο ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση, έχουν μια πιθανότητα μικρότερη ή ίση από την πιθανότητα του αποτελέσματος που όντως προέκυψε. Εάν, π.χ., στις 20 ρίψεις εμφανιστεί «κεφαλή» 4 φορές, τότε η πιθανότητα να συμβεί το αποτέλεσμα αυτό, σύμφωνα με τον πίνακα 1, είναι 0,0046. Τα αποτελέσματα που έχουν πιθανότητα 0,0046 είναι εκείνα για τα οποία x = 4,3,2,1,0 και x = 16,17,18,19,20. Εφόσον τα ενδεχόμενα αυτά είναι αμοιβαία αποκλειόμενα, τότε η πιθανότητα να προκύψει ένα από αυτά ισούται με το άθροισμα των επιμέρους πιθανοτήτων, οπότε: P * = 2 (0,0046+0, , ) P * = 0,012 Το τέταρτο βήμα αποτελεί ουσιαστικά μια παραδοχή, σύμφωνα με την οποία η μηδενική υπόθεση θα Πίνακας 1. Πιθανότητες εμφάνισης «κεφαλής» Χ φορές σε ένα πείραμα τύχης στο οποίο πραγματοποιούνται 20 ρίψεις ενός «αμερόληπτου» νομίσματος. Αριθμός εμφανίσεων κεφαλής (x) Πιθανότητα εμφάνισης (P) , , , , , , , , , , , , , , , , , Εικόνα 1. Διαγραμματική απεικόνιση των πιθανοτήτων εμφάνισης «κεφαλής» Χ φορές σε ένα πείραμα τύχης στο οποίο πραγματοποιούνται 20 ρίψεις ενός «αμερόληπτου» νομίσματος. πρέπει να απορρίπτεται όταν P* 0,05. Ορισμένοι ερευνητές, ωστόσο, προτείνουν η μηδενική υπόθεση να απορρίπτεται όταν P* 0,01 ή P* 0,001. Η τιμή 0,05 που πρότεινε ο Fisher είναι το προκαθορισμένο επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας, το οποίο ορίζεται από τους ερευνητές και είναι γνωστό ως τιμή α. Εάν το πείραμα οδηγήσει σε P* a, τότε το αποτέλεσμα ονομάζεται στατιστικά σημαντικό σε επίπεδο σημαντικότητας ίσο με α και η μηδενική υπόθεση απορρίπτεται. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, εμφανίστηκε 4 φορές «κεφαλή» στις 20 ρίψεις, οπότε το P * που προκύπτει είναι ίσο με 0,012. Εφόσον το P * είναι μικρότερο από την τιμή α απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση στο επίπεδο σημαντικότητας ίσο με 0,05. Εάν όμως εμφανίζονταν 6 φορές «κεφαλή» σε 20 ρίψεις, τότε το υπολογιζόμενο P * θα ήταν 0,115. Στην περίπτωση αυτή, η μηδενική υπόθεση δεν θα απορριπτόταν στο επίπεδο σημαντικότητας ίσο με 0,05. Το παραπάνω παράδειγμα είναι ιδιαίτερα διευκρινιστικό όσον αφορά στην έννοια του παρατηρούμενου επιπέδου στατιστικής σημαντικότητας ή, απλούστερα, της τιμής p. Στην πράξη, ωστόσο, η διαδικασία αυτή είναι περισσότερο σύνθετη. Σε μια μελέτη, π.χ., διερευνάται αν υπάρχει διαφορά στο μέσο επίπεδο νοημοσύνης ανάμεσα σε μια ομάδα αγοριών και σε μια ομάδα κοριτσιών. Το πρόβλημα στην περίπτωση αυτή είναι ότι ο ερευνητής δε γνωρίζει τις κατανομές του επιπέδου νοημοσύνης στους πληθυσμούς των δύο ομάδων. Σύμφωνα με τη μηδενική υπόθεση, δεν υπάρχει διαφορά στο μέσο επίπεδο νοημοσύνης μεταξύ των πληθυσμών αγοριών και κοριτσιών. Στο παράδειγμα με τη ρίψη του νομίσματος δεν υπάρχει ιδιαίτερη δυσκολία, καθώς η μελετώμενη τυχαία μεταβλητή ακολουθεί τη διωνυμική κατανομή. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και στην προαναφερθείσα μελέτη, καθώς

5 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 15 δεν είναι γνωστή η κατανομή πιθανότητας του επιπέδου νοημοσύνης στους πληθυσμούς αγοριών και κοριτσιών. Το γεγονός αυτό αποτελεί σημαντικό πρόβλημα, καθώς οι έλεγχοι σημαντικότητας μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο όταν οι κατανομές πιθανότητας των μεταβλητών είναι καθορισμένες και γνωστές, κάτι το οποίο συμβαίνει σπάνια. Όταν, ωστόσο, τα μελετώμενα «δείγματα» είναι αρκετά μεγάλα, τότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο στατιστικός έλεγχος t (Student s t-test), οπότε διατυπώνεται η κατάλληλη μηδενική υπόθεση και υπολογίζεται η τιμή της ποσότητας t με βάση τα δεδομένα της μελέτης. Σε άλλες περιπτώσεις, εξάλλου, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο έλεγχος z, ο έλεγχος x 2 κ.ά. Η τιμή p προτάθηκε από τον Fisher ως ένα μέτρο του μεγέθους της ένδειξης ή, αλλιώς, της πληροφορίας που προέρχεται από τα δεδομένα μιας μελέτης, στηριζόμενοι στην ερμηνεία της πιθανότητας ως σχετικής συχνότητας γεγονότων. 7 Ο Fisher επεδίωκε την εύρεση μιας αντικειμενικής ποσοτικής μεθόδου για την πραγματοποίηση του επαγωγικού διαλογισμού, ** έτσι ώστε να προκύψουν αξιόπιστα συμπεράσματα για το φυσικό κόσμο (πραγματικότητα) με βάση τις εμπειρικές παρατηρήσεις (δεδομένα μιας συγκεκριμένης μελέτης). 9 Ο Fisher δεν ήταν ο πρώτος ερευνητής που χρησιμοποίησε την τιμή p, 10,11 αλλά ήταν ο πρώτος που καθόρισε τη λογική της εφαρμογής της, ενώ παρείχε και τις απαιτούμενες μαθηματικές ισότητες για τον υπολογισμό της τιμής p σ ένα σημαντικό αριθμό περιπτώσεων. Ο Fisher όρισε την τιμή p, όπως ακριβώς ορίζεται και σήμερα. Πιο συγκεκριμένα, η τιμή p υπολογίζεται με την προϋπόθεση ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση σύμφωνα με την οποία στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. 12 Η τιμή p είναι η πιθανότητα, με δεδομένο ότι η μηδενική υπόθεση είναι αληθής, να προκύψει ένα * Σημασιολογικά, η έννοια ένδειξη είναι συνυφασμένη με την πληροφορία. 13 Όπως και η πληροφορία, έτσι και η ένδειξη, μπορεί να οριστεί ως η συλλογή δεδομένων, τα οποία, εφόσον συλλεχθούν με τον κατάλληλο τρόπο, στον κατάλληλο χρόνο και χρησιμοποιηθούν στο κατάλληλο πλαίσιο, βελτιώνουν τη γνώση εκείνου που λαμβάνει την απόφαση, κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να τον καθιστούν ικανότερο να λαμβάνει τις βέλτιστες αποφάσεις. Οι ενδείξεις δημιουργούνται έπειτα από την αναζήτηση στη σχετική βιβλιογραφία και την κριτική της αξιολόγηση και εφόσον έχουν αποδειχθεί έγκυρες, σημαντικές και εφαρμόσιμες με βάση συγκεκριμένα κριτήρια χρησιμοποιούνται για τη λήψη της βέλτιστης δυνατής απόφασης σ ένα συγκεκριμένο πάσχοντα. ** Ο επαγωγικός διαλογισμός καλείται να απαντήσει στην ερώτηση «με βάση την ένδειξη ή πληροφορία ή αποτέλεσμα που προέρχεται από μια συγκεκριμένη μελέτη, ποια υπόθεση είναι περισσότερο πιθανή;». Ουσιαστικά, πρόκειται για τον υπολογισμό μιας πιθανοφάνειας στον οποίο κατέληξε πριν περίπου 300 χρόνια ο Thomas Bayes. αποτέλεσμα τόσο ακραίο ή πιο ακραίο από αυτό που πραγματικά παρατηρήθηκε σε μια συγκεκριμένη μελέτη. Σε μια μελέτη, π.χ., διερεύνησης της σχέσης μεταξύ της καπνισματικής συνήθειας και της συστολικής αρτηριακής πίεσης βρέθηκε ότι η μέση πίεση στους καπνιστές ήταν μεγαλύτερη κατά 20 mmhg σε σχέση με τους μη καπνιστές. Η μηδενική υπόθεση ήταν ότι η μέση πίεση στον πληθυσμό των καπνιστών είναι ίση με τη μέση πίεση στον πληθυσμό των μη καπνιστών. Ανάλογα με την κατανομή πιθανότητας της συστολικής αρτηριακής πίεσης στους δύο πληθυσμούς (καπνιστών και μη) χρησιμοποιείται το κατάλληλο στατιστικό μοντέλο για τον έλεγχο της μηδενικής υπόθεσης, οπότε προκύπτει μια τιμή p. Η εν λόγω τιμή p είναι η πιθανότητα, με δεδομένο ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ καπνισματικής συνήθειας και συστολικής αρτηριακής πίεσης (με δεδομένο δηλαδή ότι η διαφορά στις μέσες τιμές των δύο πληθυσμών είναι ίση με μηδέν), να προκύψει (σε μια οποιαδήποτε παρόμοια μελέτη) διαφορά στις μέσες τιμές 20 mmhg. Τονίζεται ότι η τιμή p δεν είναι η πιθανότητα ότι η μηδενική υπόθεση είναι αληθής, αλλά πως υπολογίζεται με την προϋπόθεση ότι η μηδενική υπόθεση είναι αληθής. Ο Fisher πρότεινε την τιμή p ως ένα «ανεπίσημο» μέτρο της ασυμφωνίας μεταξύ των δεδομένων μιας μελέτης και της μηδενικής υπόθεσης. 6,14 Η τιμή p σε καμιά περίπτωση δεν αποτελεί συστατικό του τυπικού διαλογισμού και χρησιμοποιείται λανθασμένα από τους περισσότερους επιστήμονες υγείας για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την ύπαρξη ή όχι σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Σύμφωνα με το Fisher, η τιμή p δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως η υποθετική σχετική συχνότητα του σφάλματος έπειτα από πολλές επαναλήψεις του πειράματος τύχης. Στις επιστήμες υγείας, το πείραμα τύχης είναι αντίστοιχο με τη μελέτη διερεύνησης της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Ο Fisher επισήμανε ότι η τιμή p αποτελεί μέτρο της ένδειξης που παρέχει μια μελέτη (ή ένα πείραμα), εκφράζοντας παράλληλα την αξιοπιστία της μηδενικής υπόθεσης σε σχέση με τα δεδομένα της συγκεκριμένης μελέτης. Έτσι, εάν η τιμή p που προκύπτει από τα δεδομένα μιας μελέτης είναι μικρότερη από το προκαθορισμένο (από τους ερευνητές) επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας (ή, αλλιώς, τιμή α), τότε «απορρίπτεται» η μηδενική υπόθεση με την έννοια όμως ότι υπάρχει σημαντική ασυμφωνία ανάμεσα στη μηδενική υπόθεση και τα δεδομένα της συγκεκριμένης μελέτης και όχι ότι υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Όσο μικρότερη είναι η τιμή p τόσο μεγαλύτερη είναι η ασυμφωνία ανάμε-

6 16 Π. Γαλάνης σα στη μηδενική υπόθεση και τα δεδομένα μιας μελέτης. Αυτή η διαδικασία της αυθαίρετης επιλογής ενός ορίου (τιμής α) για την απόρριψη ή όχι της μηδενικής υπόθεσης, είναι γνωστή ως «έλεγχος σημαντικότητας» (significance test) και πρέπει να διακρίνεται από τον «έλεγχο υπόθεσης» (hypothesis test) που προτάθηκε από τους Jerzy Neyman και Egon Pearson ** και θα αναλυθεί στη συνέχεια. Ο Fisher τόνιζε ότι εάν χρησιμοποιηθεί μια τιμή α για τον έλεγχο της στατιστικής σημαντικότητας και την απόρριψη ή όχι της μηδενικής υπόθεσης, τότε η επιλογή της τιμής α πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη περίσκεψη, λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη και την προϋπάρχουσα γνώση σχετικά με τη σχέση που διερευνάται. 14 Σημειώνεται ότι στον έλεγχο σημαντικότητας που συμπεριλαμβάνεται στη θεωρία του Fisher γίνεται αναφορά μόνο στη μηδενική υπόθεση, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η εναλλακτική υπόθεση, ενώ στον έλεγχο υπόθεσης των Neyman και Pearson περιλαμβάνονται τόσο η μηδενική όσο και η εναλλακτική υπόθεση. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι επιστήμονες υγείας παρερμηνεύουν την τιμή p, καταλήγοντας σε παραπλανητικά συμπεράσματα Αρκετοί θεωρούν ότι μια τιμή p=0,05 σημαίνει ότι η πιθανότητα να ισχύει η μηδενική υπόθεση είναι μόλις 5%. Πρόκειται για μια τελείως λανθασμένη αντίληψη, καθώς η τιμή p δεν είναι η πιθανότητα να ισχύει η μηδενική υπόθεση, αλλά υπολογίζεται με δεδομένο ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση. Το λάθος αυτό σχετίζεται άμεσα και με τη λανθασμένη άποψη ότι με βάση τα δεδομένα μιας μελέτης μπορεί να υπολογιστεί η πιθανότητα να είναι αληθής μια υπόθεση. Η πιθανότητα να ισχύει η μηδενική * Ο πολωνικής καταγωγής Jersy Neyman ( ) γεννήθηκε στη Ρωσία και πέθανε στις ΗΠΑ, όντας ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης Στατιστικής. Πραγματοποίησε τις βασικές του σπουδές στη Ρωσία και την Πολωνία, ενώ το χρονικό διάστημα σπούδασε μαθηματικά σε πανεπιστήμια στο Λονδίνο και στο Παρίσι, όπου και συνδέθηκε με βαθιά φιλία με τον Egon Pearson. Η συνεργασία μεταξύ Neyman και Pearson ήταν κομβικής σημασίας στην ιστορία της Στατιστικής, καθώς ανέπτυξαν τη θεωρία του ελέγχου στατιστικών υποθέσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Neyman μόλις το 1937, και ενώ βρισκόταν ακόμη στην Πολωνία, ανέπτυξε τη θεωρία της εκτίμησης των διαστημάτων εμπιστοσύνης. 19 Το 1938 αποδέχθηκε τη θέση του καθηγητή μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στο Berkeley, δημιουργώντας ένα από τα κορυφαία κέντρα διδασκαλίας της Στατιστικής παγκόσμια και διοργανώνοντας παράλληλα συνέδρια με τη συμμετοχή κορυφαίων ερευνητών. ** Ο Άγγλος Egon Sharp Pearson ( ) ήταν ο μοναδικός υιός του Karl Pearson και ακολουθώντας τα χνάρια του πατέρα του υπήρξε ένας εξαιρετικός στατιστικός. Διετέλεσε καθηγητής Στατιστικής στο University College, στο Λονδίνο, ενώ εξαιρετικά σημαντική ήταν η συνεισφορά του στην καθιέρωση του περιοδικού Biometrika ως ένα από τα πλέον έγκριτα περιοδικά Στατιστικής. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντα του Pearson επικεντρώθηκαν στους ελέγχους στατιστικών υποθέσεων και στην εφαρμογή των στατιστικών μεθόδων στη βιομηχανία και ιδιαίτερα στην κατασκευή μοντέλων. υπόθεση με βάση την ένδειξη που παρέχεται από μια μελέτη μπορεί να υπολογιστεί μόνο με την εφαρμογή του θεωρήματος του Bayes και όχι βεβαίως με τη χρήση των τιμών p ή των ελέγχων υποθέσεων. 16,20 Ορισμένοι ερευνητές στράφηκαν εξαρχής εναντίον της θεωρίας του Fisher σχετικά με την τιμή p, θεωρώντας ότι στερείται τόσο λογικής βάσης όσο και πρακτικής χρησιμότητας. 21,22 Το πιο ισχυρό σημείο της κριτικής τους ήταν ότι η τιμή p αποτελεί απλά ένα μέτρο της ένδειξης που παρέχει μια μελέτη χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το μέγεθος της σχέσης που προκύπτει από τα δεδομένα της μελέτης. Μια σχέση μικρού μεγέθους σε μια μελέτη με μεγάλο μέγεθος «δείγματος» μπορεί να οδηγήσει στην ίδια τιμή p με μια σχέση μεγάλου μεγέθους σε μια μελέτη με μικρό μέγεθος «δείγματος». Για το λόγο αυτό, τα τελευταία έτη καταβάλλεται συστηματική προσπάθεια ευρύτερης χρησιμοποίησης των διαστημάτων εμπιστοσύνης έναντι των τιμών p. 12,23 Έλεγχοι υποθέσεων Μηδενική και εναλλακτική υπόθεση Οι μαθηματικοί Jerzy Neyman και Egon Pearson προσπάθησαν να επιλύσουν τα προβλήματα που παρουσίαζε η θεωρία του Fisher σχετικά με την τιμή p και τον έλεγχο σημαντικότητας, εισάγοντας την έννοια της εναλλακτικής υπόθεσης και του σφάλματος τύπου ΙΙ. 24 Η θεωρία των Neyman και Pearson έγινε ευρέως γνωστή με τον όρο «έλεγχος υπόθεσης». Σ έναν έλεγχο υπόθεσης, οι ερευνητές πρέπει να καθορίσουν τη μηδενική και την εναλλακτική υπόθεση, καθώς επίσης και τις τιμές που θα λάβουν τα σφάλματα τύπου Ι και ΙΙ. 25 Συνήθως, η μηδενική υπόθεση γνωστή και ως υπόθεση της μη διαφοράς υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει σχέση ανάμεσα στον προσδιοριστή και τη συχνότητα εμφάνισης της έκβασης και διατυπώνεται με σκοπό να αναιρεθεί. Η συμπληρωματική της μηδενικής υπόθεσης ονομάζεται εναλλακτική υπόθεση (alternative hypothesis) και σύμφωνα με αυτή υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Στην περίπτωση αυτή, ο έλεγχος υπόθεσης ονομάζεται έλεγχος διπλής κατεύθυνσης (two-sides test). Με βάση το στατιστικό έλεγχο που πραγματοποιείται, η μηδενική υπόθεση είτε απορρίπτεται είτε όχι. Εάν η τιμή p που προκύπτει με βάση τα δεδομένα μιας μελέτης είναι μικρότερη από την τιμή α, τότε απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση, ενώ εάν η τιμή p είναι μεγαλύτερη από την τιμή α, τότε δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση. Σε καμιά όμως περίπτωση τα δεδομένα μιας μελέτης δεν μπορούν

7 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 17 να προσφέρουν απόδειξη ότι η μηδενική υπόθεση είναι αληθής. Αν δεν απορριφθεί η μηδενική υπόθεση, τότε ισχύει ότι τα δεδομένα της μελέτης στα οποία στηρίζεται ο έλεγχος υπόθεσης δεν επαρκούν για την απόρριψή της. Τονίζεται και πάλι ότι ο στατιστικός έλεγχος των υποθέσεων δεν οδηγεί στην απόδειξη της μηδενικής υπόθεσης, αλλά απλά παρέχει την πληροφορία εάν τα δεδομένα μιας μελέτης στηρίζουν την υπόθεση αυτή. Εάν είναι γνωστό πριν από τη διεξαγωγή μιας μελέτης, ότι υπάρχει θετική ή αρνητική σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, τότε ο έλεγχος υπόθεσης μπορεί να είναι μονής κατεύθυνσης (one-side). Στην περίπτωση αυτή, εάν, π.χ., διερευνάται η σχέση μεταξύ καπνισματικής συνήθειας και συχνότητας εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα, τότε η μηδενική υπόθεση είναι ότι το κάπνισμα μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης του καρκίνου, ενώ η εναλλακτική υπόθεση είναι ότι το κάπνισμα αυξάνει τη συχνότητα αυτή. Σε μια μελέτη διερεύνησης της σχέσης μεταξύ της χρήσης κινητών τηλεφώνων (προσδιοριστής) και της συχνότητας εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο (έκβαση), ο έλεγχος υπόθεσης διπλής κατεύθυνσης περιλαμβάνει τη μηδενική υπόθεση ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ της χρήσης κινητών τηλεφώνων και της συχνότητας εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο και την εναλλακτική υπόθεση ότι υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης, χωρίς όμως να καθορίζεται αν η συγκεκριμένη σχέση είναι θετική ή αρνητική. Εάν πραγματοποιηθεί έλεγχος υπόθεσης μονής κατεύθυνσης, τότε σύμφωνα με τη μηδενική υπόθεση η χρήση κινητών μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο, ενώ σύμφωνα με την εναλλακτική υπόθεση η χρήση κινητών αυξάνει τη συχνότητα εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο, καθώς θεωρείται ότι η συχνότητα εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο είναι μεγαλύτερη σ εκείνους που χρησιμοποιούν κινητά. Ανάλογα με τα δεδομένα της μελέτης πραγματοποιείται ο κατάλληλος στατιστικός έλεγχος και απορρίπτεται ή όχι η μηδενική υπόθεση. Αν απορριφθεί η μηδενική υπόθεση, τότε σύμφωνα με τα δεδομένα της μελέτης αυτής υπάρχει σχέση μεταξύ της χρήσης κινητών και της συχνότητας εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο. Αντίθετα, αν δεν απορριφθεί η μηδενική υπόθεση, τότε δε σημαίνει ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Σημαίνει απλά ότι τα δεδομένα της μελέτης αυτής δεν πρόσφεραν ένδειξη για την απόρριψη της μηδενικής υπόθεσης. Είναι πιθανό τα δεδομένα μιας άλλης μελέτης να οδηγήσουν σε απόρριψη της μηδενικής υπόθεσης. Συχνά δεν αναφέρεται καν η ακριβής τιμή p, παρά μόνο αν η τιμή αυτή είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από την τιμή α. 12,23 Δεν υπάρχει κάποιος λόγος βέβαια ένα συνεχές μέτρο, όπως είναι η τιμή p, να μετατρέπεται σε διχοτόμο, γιατί έτσι χάνεται πολύτιμη πληροφορία. Για το λόγο αυτό, πρέπει να αναφέρεται η ακριβής τιμή p και όχι απλά αν είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από την τιμή α. Παρά το γεγονός ότι, ακόμη και σήμερα, πολλοί επιστήμονες υγείας χρησιμοποιούν τις τιμές p για την εξαγωγή συμπερασμάτων, είναι φανερό ότι οι τιμές p αποτελούν απλά ένα συνεχές μέτρο της συμβατότητας μεταξύ της μηδενικής υπόθεσης και των δεδομένων μιας μελέτης. 12,23 Αυθαίρετο κριτήριο της συμβατότητας αυτής αποτελεί η τιμή α που καθορίζεται από τους ερευνητές. Έτσι, αν η τιμή α καθοριστεί ως 0,05, τότε οποιαδήποτε τιμή p <0,05 υποδηλώνει μικρή συμβατότητα της μηδενικής υπόθεσης με τα δεδομένα μιας μελέτης. Όσο μικρότερη δηλαδή είναι η τιμή p τόσο μικρότερη είναι η συμβατότητα μεταξύ της μηδενικής υπόθεσης και των δεδομένων μιας μελέτης. Συμπερασματικά, η χρήση των τιμών p για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με τον έλεγχο υποθέσεων είναι εξαιρετικά επισφαλής και πρέπει να εγκαταλειφθεί. Η τιμή p ενός στατιστικού ελέγχου δεν πρέπει να αποτελεί κριτήριο για το αν η μηδενική υπόθεση είναι αληθής ή όχι, καθώς απαιτείται η διεξαγωγή πολλών μελετών και η σύγκριση των αποτελεσμάτων που προκύπτουν. Η τιμή p είναι απλά ένα μέτρο της συμβατότητας μεταξύ της μηδενικής υπόθεσης και των δεδομένων μιας μελέτης και χρησιμοποιείται για την απόρριψη ή μη της μηδενικής υπόθεσης. Βέβαια, η μη απόρριψη της μηδενικής υπόθεσης δε σημαίνει ότι είναι αληθής, αλλά ότι τα δεδομένα μιας συγκεκριμένης μελέτης δεν προσφέρουν αρκετή απόδειξη για την απόρριψή της. Η τιμή p εξάλλου δεν εκφράζει το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης και την ακρίβεια (απουσία τυχαίου σφάλματος) της μέτρησης που πραγματοποιείται σε μια μελέτη. Για την καλύτερη ερμηνεία των αποτελεσμάτων μιας μελέτης είναι αναγκαίο να καθορίζεται με σαφήνεια τόσο το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης όσο και η ακρίβεια της μελέτης κάτι που επιτυγχάνεται με τη διαδικασία της εκτίμησης, όπως θα αναλυθεί ακολούθως. Σφάλματα τύπου Ι και ΙΙ Όπως προαναφέρθηκε, ο έλεγχος υποθέσεων προϋποθέτει τον καθορισμό της μηδενικής και της εναλλακτικής υπόθεσης, αλλά και τον προσδιορισμό του σφάλματος τύπου Ι και ΙΙ (πίν. 2). 1,3,12,26,27 Το σφάλμα τύπου Ι (type I error) ή, αλλιώς, σφάλμα απόρριψης (rejection error) ή σφάλμα α (α error) συμβαίνει όταν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση, ενώ είναι

8 18 Π. Γαλάνης Πίνακας 2. Σύγκριση των αποτελεσμάτων ενός ελέγχου υπόθεσης και της πραγματικότητας που αφορά στον πληθυσμό. Πραγματικότητα Αληθής μηδενική υπόθεση Ψευδής μηδενική υπόθεση Αποτελέσματα ελέγχου υπόθεσης Απόρριψη μηδενικής υπόθεσης Μη απόρριψη μηδενικής υπόθεσης Σφάλμα τύπου Ι (ψευδώς θετικά αποτελέσματα) Σωστό (αληθώς αρνητικά αποτελέσματα) Ισχύς (αληθώς θετικά αποτελέσματα) Σφάλμα τύπου ΙΙ (ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα) αληθής. Ουσιαστικά, το σφάλμα τύπου Ι είναι το ποσοστό των ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων των ελέγχων υποθέσεων, όπου λανθασμένα συμπεραίνεται ότι υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, καθώς στην πραγματικότητα η σχέση αυτή δεν υφίσταται. Η πιθανότητα να διαπραχθεί ένα σφάλμα τύπου Ι καθορίζεται από το προκαθορισμένο επίπεδο σημαντικότητας του ελέγχου υπόθεσης που είναι η τιμή α. Εάν πραγματοποιηθούν κατ επανάληψη έλεγχοι υπόθεσης διατηρώντας το επίπεδο σημαντικότητας στο 0,05, θα απορριφθεί λανθασμένα η μηδενική υπόθεση, ενώ ισχύει, 5 φορές στους 100 ελέγχους. Σε ορισμένες περιπτώσεις επιλέγεται η τιμή α να είναι ίση με 0,01, οπότε απορρίπτεται λανθασμένα η μηδενική υπόθεση, ενώ είναι αληθής, μόνο μία φορά στους 100 ελέγχους υπόθεσης. Το σφάλμα τύπου ΙΙ (type II error) ή, αλλιώς, σφάλμα αποδοχής (acceptance error) ή σφάλμα β (β error) συμβαίνει όταν δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση, ενώ είναι λανθασμένη. Εάν, π.χ., β=0,10, τότε η πιθανότητα μη απόρριψης της μηδενικής, ενώ είναι λανθασμένη, είναι 0,10 ή 10%. Ουσιαστικά, το σφάλμα τύπου ΙΙ είναι το ποσοστό των ψευδώς αρνητικών αποτελεσμάτων των ελέγχων υποθέσεων, όπου λανθασμένα συμπεραίνεται ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, καθώς στην πραγματικότητα η σχέση αυτή υφίσταται. Εάν το β είναι η πιθανότητα να διαπραχθεί ένα σφάλμα τύπου ΙΙ, τότε 1 β είναι η στατιστική ισχύς (statistical power) του ελέγχου υπόθεσης. Η ισχύς είναι η πιθανότητα να απορριφθεί η μηδενική υπόθεση, ενώ είναι λανθασμένη ή, αλλιώς, είναι η πιθανότητα να αποφευχθεί ένα σφάλμα τύπου ΙΙ. Η ισχύς μπορεί, επίσης, να θεωρηθεί ως η πιθανότητα μια συγκεκριμένη μελέτη να διακρίνει μια απόκλιση από τη μηδενική υπόθεση δεδομένου ότι αυτή υπάρχει. Ουσιαστικά, η ισχύς είναι το ποσοστό των αληθώς θετικών αποτελεσμάτων των ελέγχων υποθέσεων, όπου σωστά συμπεραίνεται ότι υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, καθώς στην πραγματικότητα υφίσταται η συγκεκριμένη σχέση. Σε γενικές γραμμές, ο στόχος των ερευνητών είναι ο σχεδιασμός ελέγχων υποθέσεων που έχουν υψηλή ισχύ. Δεν αρκεί να υπάρχει μικρή πιθανότητα να απορριφθεί η μηδενική υπόθεση όταν είναι αληθής. Πρέπει να υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να απορριφθεί η μηδενική υπόθεση όταν είναι λανθασμένη. Ένας τρόπος να αυξηθεί η ισχύς ενός ελέγχου είναι να αυξηθεί η τιμή α. Αύξηση της τιμής α προκαλεί μείωση του σφάλματος τύπου ΙΙ, αλλά συγχρόνως αυξάνεται το σφάλμα τύπου Ι. Αντίστροφα, μείωση της τιμής α προκαλεί μείωση του σφάλματος τύπου Ι και αύξηση του σφάλματος τύπου ΙΙ. Κριτική Στον έλεγχο υπόθεσης των Neyman και Pearson δεν υπάρχει κάποιο μέτρο της ένδειξης που παρέχεται από τα δεδομένα μιας μελέτης, καθώς η τιμή p που προκύπτει χρησιμοποιείται απλά για την απόρριψη ή όχι της μηδενικής υπόθεσης. Η διαφορά αυτή με τον έλεγχο σημαντικότητας του Fisher είναι εξαιρετικά σημαντική, καθώς η θεωρία των Neyman και Pearson απορρίπτει ουσιαστικά κάθε προσπάθεια επαγωγικού διαλογισμού, γεγονός που επιβεβαιώνεται άλλωστε και από τους ίδιους τους ερευνητές. 24 Πάντως, και στις δύο μεθόδους, η τιμή p υπολογίζεται με την προϋπόθεση ότι ισχύει η μηδενική υπόθεση. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι Neyman και Pearson στην προσπάθειά τους να περιοριστεί όσο το δυνατόν περισσότερο η χρήση της τιμής p οδήγησαν στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση, καθιστώντας ουσιαστικά την τιμή p κριτήριο για τη λήψη αποφάσεων έπειτα από τη σύγκρισή της με την τιμή α. 7 Η μαθηματική και η εννοιολογική προσέγγιση των ελέγχων υποθέσεων αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα, αλλά η ερμηνεία τους και η πρακτική τους εφαρμογή αντιμετωπίζουν ακόμη και σήμερα σοβαρά προβλήματα. Οι Neyman και Pearson δε χρησιμοποίησαν κάποιο μέτρο της ένδειξης που παρέχουν τα δεδομένα μιας μελέτης. Έτσι, απέρριψαν ουσιαστικά την

9 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 19 εφαρμογή του επαγωγικού διαλογισμού σε κάθε μελέτη ξεχωριστά για την εξαγωγή συμπερασμάτων και χρησιμοποίησαν παραγωγικές μεθόδους για να περιορίσουν το μέγεθος του σφάλματος έπειτα από την επανάληψη της ίδιας μελέτης. Σύμφωνα με τους Neyman και Pearson, κανένας έλεγχος δεν μπορεί να παρέχει αξιόπιστη ένδειξη της αλήθειας ή του ψεύδους μιας υπόθεσης και γι αυτό πρέπει να αναζητηθούν οι αρχές εκείνες με βάση τις οποίες θα λαμβάνονται οι αποφάσεις, που μακροπρόθεσμα θα οδηγήσουν σε μικρό μέγεθος σφάλματος. 28 Οι έλεγχοι υποθέσεων είναι ισοδύναμοι ουσιαστικά, με ένα σύστημα δικαιοσύνης, που δεν επικεντρώνεται στο αν ένας συγκεκριμένος κατηγορούμενος βρεθεί ένοχος ή αθώος (αντίστοιχα, στις επιστήμες υγείας, εάν μια υπόθεση σε μια συγκεκριμένη μελέτη βρεθεί αληθής ή ψευδής), αλλά επιδιώκει να περιορίσει, μακροπρόθεσμα, όσο το δυνατόν περισσότερο τις εσφαλμένες ετυμηγορίες. Ο περιορισμός του σφάλματος μακροπρόθεσμα είναι θεμιτός και πρέπει να επιδιώκεται πάντοτε, αλλά όπως σε κάθε δικαστική διαμάχη το αίσθημα της δικαιοσύνης υπαγορεύει τη σωστή ετυμηγορία για ένα συγκεκριμένο κατηγορούμενο, έτσι ακριβώς και στις επιστήμες υγείας απαιτείται συστηματική προσπάθεια για την εξαγωγή σωστών συμπερασμάτων με βάση την ένδειξη που παρέχεται από κάθε μελέτη ξεχωριστά. Οι Neyman και Pearson τόνιζαν ότι πρέπει να εγκαταλειφθεί η προσπάθεια για την εύρεση της ένδειξης που παρέχει μια μελέτη και ότι η λήψη αποφάσεων πρέπει να στηρίζεται στην εύρεση ή όχι στατιστικά σημαντικών σχέσεων έπειτα από τη σύγκριση της τιμής p, που προκύπτει από την ανάλυση των δεδομένων μιας μελέτης, με την τιμή α που προκαθορίζεται από τους ερευνητές. Χαρακτηριστικό του πόσο λανθασμένη είναι η προσέγγιση αυτή στη λήψη αποφάσεων είναι και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Fisher, που εισήγαγε ουσιαστικά την έννοια της τιμής p, ήταν τελείως αντίθετος με τον (παραγωγικό) τρόπο που χρησιμοποιήθηκε η τιμή p στους ελέγχους υποθέσεων από τους Neyman και Pearson. 14 Είναι σαφές ότι ακόμη και σήμερα ένας σημαντικός αριθμός περιοδικών που αφορούν στις επιστήμες υγείας, καθώς και η πλειοψηφία των επιστημόνων υγείας υιοθετούν την άποψη αυτή των Neyman και Pearson για τη λήψη αποφάσεων με βάση τη στατιστική σημαντικότητα που προκύπτει από την εφαρμογή των διαφόρων στατιστικών ελέγχων. Προκαλεί αρκετά ερωτηματικά το γεγονός ότι η εξαγωγή συμπερασμάτων στις επιστήμες υγείας εξακολουθεί δυστυχώς ακόμη και σήμερα να στηρίζεται στους ελέγχους υποθέσεων, μιας παραγωγικής μεθόδου που δε συμβάλλει ουσιαστικά στην αύξηση του πληροφοριακού περιεχομένου για το φυσικό κόσμο, καθώς δε λαμβάνεται υπόψη η ένδειξη που παρέχεται από κάθε μελέτη ξεχωριστά, αλλά επιδιώκεται η μείωση του σφάλματος μακροπρόθεσμα έπειτα από τη διεξαγωγή ενός μεγάλου αριθμού μελετών όσο το δυνατόν πιο όμοιες μεταξύ τους. Η τιμή p που προκύπτει από την ανάλυση των δεδομένων μιας μελέτης χρησιμοποιείται στους ελέγχους υποθέσεων για τη διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι στατιστικής σημαντικότητας, μολονότι σύμφωνα και με το Fisher η τιμή p αποτελεί απλά ένα μέτρο της ασυμφωνίας ανάμεσα στη μηδενική υπόθεση και τα δεδομένα μιας μελέτης. Γιατί άραγε η επιμονή αυτή σε μια θεωρία που μεθοδολογικά έχει αποδειχθεί αβάσιμη για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό φαίνεται ότι είναι η απλότητα ή, ίσως, η απλοϊκότητα με την οποία, μέσω της εφαρμογής των τιμών p, διαπιστώνεται η ύπαρξη ή όχι σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Ιδιαίτερα σήμερα, χάρη στα εξαιρετικά εύχρηστα στατιστικά προγράμματα είναι σχετικά απλή και γρήγορη η ανάλυση (ή καλύτερα η σύνθεση) των δεδομένων μιας μελέτης ακόμη και αν είναι αναγκαία η εφαρμογή εξαιρετικά σύνθετων στατιστικών δοκιμασιών. Με τον τρόπο αυτό, μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα μπορούν να πραγματοποιηθούν πολυάριθμοι στατιστικοί έλεγχοι υποθέσεων και να «διαπιστωθεί» άμεσα η ύπαρξη ή όχι σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης. Είναι γεγονός ότι η πλειοψηφία των επιστημόνων υγείας σήμερα όχι μόνο έχει εξοικειωθεί με την ευκολία με την οποία ερμηνεύονται τα αποτελέσματα των ελέγχων υποθέσεων, αλλά δυστυχώς φαίνεται να «βολεύεται» κιόλας με την προσέγγιση αυτή, καθώς σχετικά εύκολα και άμεσα διατυπώνονται «εντυπωσιακές» σχέσεις μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης με βάση τα δεδομένα μίας και μόνο μελέτης, χωρίς να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη τόσο η προϋπάρχουσα ένδειξη όσο και οι βιολογικοί μηχανισμοί. Προς την κατεύθυνση αυτή, εξάλλου, έχει συμβάλλει και η πολιτική των περισσότερων περιοδικών που αφορούν στις επιστήμες υγείας, καθώς αποτελεί κοινό μυστικό ότι είναι περισσότερο πιθανό να δημοσιευτεί μια μελέτη που κατέληξε σε στατιστικά σημαντική σχέση παρά μια μελέτη που κατέληξε σε μη στατιστικά σημαντική σχέση. Οι έλεγχοι υποθέσεων λανθασμένα θεωρούνται από πολλούς ως μια «αντικειμενική» ποσοτική μεθοδολογία με την οποία μπορούν να εξαχθούν αξιόπιστα και «επιστημονικά» συμπεράσματα, οδηγώντας στη λήψη αποφάσεων. Το ερώτημα βέβαια δεν θα έπρεπε να είναι εάν μια μελέτη κατέληξε σε στατιστικά σημαντική σχέση,

10 20 Π. Γαλάνης αλλά εάν ελήφθησαν υπόψη τα συστηματικά σφάλματα και οι συγχυτικοί παράγοντες, έτσι ώστε το μόνο σφάλμα που υπεισέρχεται στην εκτίμηση του μέτρου σχέσης το οποίο υποδηλώνει το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης να είναι το τυχαίο σφάλμα. Είναι ενθαρρυντικό πάντως το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχει αποδώσει, έστω και εν μέρει, καρπούς η προσπάθεια αυτή με την παρουσίαση των διαστημάτων εμπιστοσύνης στα αποτελέσματα μιας μελέτης. 12,26,29 32 Στατιστική εκτίμηση Σημειακή εκτίμηση Λαμβάνοντας υπόψη ότι η επιστημονική έρευνα στηρίζεται σε μετρήσεις, η ανάλυση των δεδομένων μιας μελέτης μπορεί να θεωρηθεί περισσότερο ως ένα πρόβλημα μέτρησης και λιγότερο ως ένα πρόβλημα λήψης απόφασης. 12,23 Η μέτρηση εξάλλου ενός μεγέθους απαιτεί λεπτομερέστερη στατιστική προσέγγιση από ένα στατιστικό έλεγχο που οδηγεί στον υπολογισμό μιας τιμής p, μέσω της οποίας απλά απορρίπτεται ή όχι μια υπόθεση. Σε μια μελέτη υπολογίζεται ένα μέτρο συχνότητας (όπως, π.χ., η επίπτωση-πυκνότητα, η επίπτωση-ποσοστό, ο επιπολασμός κ.ά.) ή, συνηθέστερα, ένα μέτρο σχέσης (όπως, π.χ., η διαφορά ή ο λόγος των μέτρων συχνότητας, ο συντελεστής παλινδρόμησης κ.ά.). 1,3,33 35 Τα μέτρα συχνότητας χρησιμοποιούνται για την ποσοτικοποίηση της συχνότητας εμφάνισης των διαφόρων εκβάσεων, ενώ τα μέτρα σχέσης για την εκτίμηση του μεγέθους της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Κάτω από ιδανικές συνθήκες, η ανάλυση των δεδομένων και η παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης πρέπει να περιλαμβάνει τα μέτρα σχέσης (ή σπανιότερα τα μέτρα συχνότητας) και τα αντίστοιχα διαστήματα εμπιστοσύνης, μέσω των οποίων δηλώνεται η ακρίβεια της μέτρησης. Οι δύο αυτές απαραίτητες πληροφορίες παρέχονται μέσω της διαδικασίας της στατιστικής εκτίμησης (statistical estimation). Σε μια αιτιολογική επιδημιολογική μελέτη που διεξάγεται με σκοπό την εκτίμηση της σχέσης μεταξύ της χρήσης κινητών τηλεφώνων και της συχνότητας εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο βρέθηκε ότι ο λόγος των μέτρων συχνότητας στους εκτεθειμένους σε σχέση με τους μη εκτεθειμένους ισούται με 2,5. Είναι σαφές ότι η τιμή αυτή δεν αποτελεί την πραγματική τιμή, αλλά μια εκτίμηση της πραγματικής τιμής. Όταν η εκτίμηση παρουσιάζεται ως μια και μοναδική τιμή, τότε ονομάζεται σημειακή εκτίμηση, με τη μοναδική αυτή τιμή να είναι γνωστή ως σημειακή εκτιμήτρια (point estimator). Στη συγκεκριμένη μελέτη, η τιμή 2,5 είναι η σημειακή εκτιμήτρια της πραγματικής τιμής του λόγου των μέτρων συχνότητας, η οποία ποσοτικοποιεί τη σχέση ανάμεσα στη χρήση κινητών και τη συχνότητα εμφάνισης όγκου στον εγκέφαλο. Με τον τρόπο αυτόν, τα δεδομένα μιας μελέτης χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση ενός μέτρου σχέσης. Ο υπολογισμός των μέτρων σχέσης σε μια μελέτη επηρεάζεται από τυχαία και συστηματικά σφάλματα, καθώς και από τους συγχυτικούς παράγοντες. Η σημειακή εκτιμήτρια ενός μέτρου σχέσης είναι ίδια με την πραγματική τιμή του συγκεκριμένου μέτρου σχέσης μόνο στην περίπτωση που έχουν εξουδετερωθεί τα σφάλματα και οι συγχυτικοί παράγοντες. Για τον καθορισμό εξάλλου της ακρίβειας της σημειακής εκτίμησης χρησιμοποιούνται τα διαστήματα εμπιστοσύνης (confidence intervals, intervals estimation), που παρέχουν ένα εύρος τιμών γύρω από τη σημειακή εκτιμήτρια. Διαστήματα εμπιστοσύνης Η σημειακή εκτιμήτρια ενός μέτρου σχέσης ή ενός μέτρου συχνότητας αποτελεί μία μόνο τιμή και δεν μπορεί να εκφράσει τη στατιστική μεταβλητότητα, ή, διαφορετικά, το τυχαίο σφάλμα που υπεισέρχεται στην εκτίμηση. 12,23 Εάν το μέγεθος του «δείγματος» σε μια μελέτη είναι μεγάλο, τότε η εκτίμηση ενός μέτρου σχέσης είναι σχετικά ακριβής και το τυχαίο σφάλμα που υπεισέρχεται στην εκτίμηση είναι μικρό. Εάν, ωστόσο, το μέγεθος του «δείγματος» είναι μικρό, τότε η εκτίμηση είναι λιγότερο ακριβής και το τυχαίο σφάλμα είναι μεγαλύτερο. Για τη διαπίστωση του μεγέθους του τυχαίου σφάλματος σε μια εκτίμηση χρησιμοποιείται το διάστημα εμπιστοσύνης. Το επιλεγόμενο διάστημα εμπιστοσύνης είναι αυθαίρετο και καθορίζεται από τους ερευνητές. Το επίπεδο εμπιστοσύνης ισούται με 1 α, όπου α είναι το προκαθορισμένο επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας, η τιμή του οποίου ορίζεται αυθαίρετα από τους ερευνητές. Ένα διάστημα εμπιστοσύνης μπορεί να κυμαίνεται από 0 100%. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, λαμβάνεται το 95% διάστημα εμπιστοσύνης και σπανιότερα το 90% ή το 99% διάστημα εμπιστοσύνης. Το διάστημα εμπιστοσύνης είναι ένα εύρος τιμών γύρω από μια σημειακή εκτιμήτρια που δείχνει το βαθμό στατιστικής ακρίβειας της εκτίμησης. Το επίπεδο εμπιστοσύνης λαμβάνεται αυθαίρετα, αλλά για * Το διάστημα εμπιστοσύνης για την παράμετρο κατασκευάζεται από ένα συγκεκριμένο σύνολο δεδομένων. Επιπλέον, σχεδιάζεται κατά τέτοιον τρόπο που να εξασφαλίζει ότι σε ένα ορισμένο ποσοστό παρόμοιων εφαρμογών (ανάμεσα σ έναν μεγάλο αριθμό αυτών) θα περιέχει την πραγματική τιμή της παραμέτρου.

11 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 21 κάθε επίπεδο εμπιστοσύνης, το εύρος του διαστήματος εκφράζει την ακρίβεια της μέτρησης. Ένα ευρύ διάστημα εμπιστοσύνης υποδηλώνει μικρότερη ακρίβεια, ενώ ένα στενότερο υποδηλώνει μεγαλύτερη ακρίβεια. Το ανώτερο όριο (upper limit) και το κατώτερο όριο (lower limit) του διαστήματος εμπιστοσύνης είναι τα όρια εμπιστοσύνης (confidence limits). Ένα 95% διάστημα εμπιστοσύνης σημαίνει ότι εάν επιλέγονταν τυχαία 100 «δείγματα» (με την πραγματοποίηση αντίστοιχα 100 μελετών) από τον πληθυσμό και χρησιμοποιούνταν για τον υπολογισμό 100 διαστημάτων εμπιστοσύνης για ένα μέτρο σχέσης, τότε τα 95 από τα 100 διαστήματα εμπιστοσύνης θα περιείχαν την πραγματική τιμή του μέτρου σχέσης για το συγκεκριμένο πληθυσμό, ενώ τα 5 δεν θα την περιείχαν. Τονίζεται ότι 95% διάστημα εμπιστοσύνης δε σημαίνει ότι τα 95% όρια εμπιστοσύνης που έχουν προκύψει από μια μελέτη περιέχουν την πραγματική τιμή του μέτρου σχέσης με 95% πιθανότητα. Επιπλέον, η συλλογή και η ανάλυση των δεδομένων και για τα 100 «δείγματα» πρέπει να γίνει με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Έτσι, το μοναδικό στοιχείο που θα διαφέρει, στις 100 αυτές παρόμοιες επαναλήψεις της μελέτης, είναι η στατιστική μεταβλητότητα ή, διαφορετικά, η τύχη. Στην περίπτωση αυτή βέβαια πρέπει (α) η μεταβλητότητα των δεδομένων να περιγράφεται με τη χρήση του κατάλληλου στατιστικού μοντέλου, καθώς και (β) να απουσιάζουν τα συστηματικά σφάλματα και οι συγχυτικοί παράγοντες. Μόνο έτσι μπορεί το διάστημα εμπιστοσύνης να χρησιμοποιηθεί για να εκφράσει τη στατιστική μεταβλητότητα ή, αλλιώς, το τυχαίο σφάλμα μιας εκτίμησης. Οι παραπάνω προϋποθέσεις βέβαια είναι πρακτικά αδύνατον να επιτευχθούν, ακόμη και σε πολύ καλά σχεδιασμένες κλινικές δοκιμές. Ιδιαίτερα στην περίπτωση των μη πειραματικών μελετών, τα διαστήματα εμπιστοσύνης παρέχουν απλά μια πρόχειρη εκτίμηση της στατιστικής μεταβλητότητας που υπάρχει στα δεδομένα μιας μελέτης. Είναι προτιμότερο πάντως τα διαστήματα εμπιστοσύνης να μη χρησιμοποιούνται ως ένα απόλυτο μέτρο της στατιστικής μεταβλητότητας, δηλαδή του τυχαίου σφάλματος, αλλά ως ένα γενικό μέτρο της ποσότητας του σφάλματος στα δεδομένα μιας μελέτης. Διαστήματα εμπιστοσύνης έναντι τιμών p Τονίζεται ότι τα διαστήματα εμπιστοσύνης δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα των τιμών p για την απόρριψη ή όχι της μηδενικής υπόθεσης. Πιο συγκεκριμένα, όπως προαναφέρθηκε, με τη μηδενική υπόθεση υποστηρίζεται ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Για τον έλεγχο της υπόθεσης αυτής, επιλέγεται το κατάλληλο στατιστικό μοντέλο, ανάλογα με τα δεδομένα μιας μελέτης, και υπολογίζεται η αντίστοιχη τιμή p, που στη συνέχεια συγκρίνεται με την τιμή α, οπότε απορρίπτεται ή όχι η μηδενική υπόθεση. Δυστυχώς, ορισμένοι χρησιμοποιούν τα διαστήματα εμπιστοσύνης ως υποκατάστατα των τιμών p για την απόρριψη ή όχι της μηδενικής υπόθεσης. Αναλυτικότερα, εάν το μέτρο σχέσης που υπολογίζεται είναι η διαφορά των μέτρων συχνότητας στους εκτεθειμένους και στους μη εκτεθειμένους, τότε εξετάζεται αν το διάστημα εμπιστοσύνης του μέτρου σχέσης περιλαμβάνει την τιμή μηδέν. Στην περίπτωση που το διάστημα εμπιστοσύνης περιλαμβάνει την τιμή μηδέν, τότε δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση, ενώ, αντίθετα, αν το διάστημα εμπιστοσύνης δεν περιλαμβάνει την τιμή μηδέν, τότε απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση. Εάν, π.χ., το μέτρο σχέσης που υπολογίζεται σε μια μελέτη είναι η μέση διαφορά της συστολικής αρτηριακής πίεσης μεταξύ καπνιστών και μη καπνιστών και η μηδενική υπόθεση είναι ότι η μέση διαφορά της πίεσης στους πληθυσμούς των καπνιστών και των μη καπνιστών είναι ίση με μηδέν, τότε στην περίπτωση που το διάστημα εμπιστοσύνης της μέσης διαφοράς περιέχει την τιμή μηδέν (π.χ., διάστημα εμπιστοσύνης ίσο με -5 έως 15) δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση. Εάν το μέτρο σχέσης που υπολογίζεται είναι ο λόγος των μέτρων συχνότητας στους εκτεθειμένους σε σχέση με τους μη εκτεθειμένους, τότε εξετάζεται αν το διάστημα εμπιστοσύνης περιλαμβάνει τη μονάδα. Στην περίπτωση που το διάστημα εμπιστοσύνης περιλαμβάνει τη μονάδα, τότε δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση, ενώ, αντίθετα, αν το διάστημα εμπιστοσύνης δεν περιλαμβάνει τη μονάδα, τότε απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση. Έτσι, στην περίπτωση που το μέτρο σχέσης είναι η διαφορά των μέτρων συχνότητας, η «κρίσιμη» τιμή που εξετάζεται είναι το μηδέν, ενώ αν το μέτρο σχέσης είναι ο λόγος των μέτρων συχνότητας, τότε η «κρίσιμη» τιμή είναι η μονάδα. Η ερμηνεία αυτή είναι ισοδύναμη με τη διεξαγωγή ενός στατιστικού ελέγχου της υπόθεσης ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Επειδή οι έλεγχοι υποθέσεων προσφέρουν λιγότερες πληροφορίες απ ό,τι τα διαστήματα εμπιστοσύνης και συχνά παρερμηνεύονται, συστήνεται η χρήση των διαστημάτων εμπιστοσύνης για την εκτίμηση τόσο του μεγέθους της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης όσο και της ακρίβειας μιας μελέτης. Είναι σαφές ότι τα διαστήματα εμπιστοσύνης δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα των τιμών p. Εάν

12 22 Π. Γαλάνης συμβεί κάτι τέτοιο, τότε χάνονται τα πλεονεκτήματα που έχει η χρήση των διαστημάτων εμπιστοσύνης έναντι των τιμών p. Η τιμή p που προκύπτει από ένα στατιστικό έλεγχο αποτελεί ουσιαστικά ένα μέτρο της συμβατότητας μεταξύ της μηδενικής υπόθεσης και των δεδομένων μιας μελέτης. Τα διαστήματα εμπιστοσύνης προσφέρουν επιπλέον μια εκτίμηση του μεγέθους της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, ενώ δηλώνουν και την ακρίβεια της σημειακής αυτής εκτίμησης. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι τα διαστήματα εμπιστοσύνης είναι χρησιμότερα και προσφέρουν περισσότερες πληροφορίες, λαμβάνοντας υπόψη ότι τα όρια εμπιστοσύνης είναι δύο αριθμοί, ενώ η τιμή p είναι ένας αριθμός. Η κατάσταση γίνεται ακόμη δυσκολότερη, όταν σε αρκετές μελέτες δεν αναφέρεται καθόλου η ακριβής τιμή p παρά μόνο αν είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη από την τιμή α. Στην περίπτωση αυτή, ένα συνεχές μέτρο, όπως είναι η τιμή p, μετατρέπεται σε διχοτόμο, οπότε χάνεται πολύτιμη πληροφορία. Ακόμη πάντως και στην περίπτωση που τα διαστήματα εμπιστοσύνης χρησιμοποιούνται στην παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης, δεν θα πρέπει το ενδιαφέρον να εστιάζεται αποκλειστικά στα όρια εμπιστοσύνης, αλλά να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη και το εύρος των διαστημάτων εμπιστοσύνης. Σε κάθε περίπτωση βέβαια θα πρέπει να υπολογίζονται τα μέτρα σχέσης και τα αντίστοιχα διαστήματα εμπιστοσύνης, καθώς και η εξαγωγή συμπερασμάτων να μη στηρίζεται στις τιμές p. Στον πίνακα 3 φαίνονται τα αποτελέσματα μιας υποθετικής αιτιολογικής μελέτης με κλειστούς πληθυσμούς. Πραγματοποιώντας τον κατάλληλο στατιστικό έλεγχο, που είναι ο έλεγχος x 2, προκύπτει ότι η τιμή p=0,3, οπότε σε επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας ίσο με 0,05, δεν απορρίπτεται η μηδενική υπόθεση. Επομένως, λαμβάνο- * Κλειστός (closed) πληθυσμός είναι ένα «κλειστό» σύνολο ατόμων, όπου η ιδιότητα του μέλους καθορίζεται από ένα συμβάν (event) σε μια συγκεκριμένη τοποχρονική περιοχή. 33 Ο χαρακτηρισμός «κλειστός» σημαίνει ότι «απαγορεύεται» η έξοδος των μελών από τον πληθυσμό αυτό. Η ιδιότητα του μέλους ενός κλειστού πληθυσμού δε χάνεται ούτε με το θάνατο του μέλους. Τυπικότερο παράδειγμα κλειστών πληθυσμών είναι οι δύο σειρές πασχόντων που προκύπτουν μετά από την τυχαιοποίηση και που υποβάλλονται στις δύο συγκρινόμενες θεραπευτικές αγωγές (κλινικές δοκιμές). Ανοικτός (open) πληθυσμός είναι ο πληθυσμός μιας πόλης ή μιας χώρας, οι νοσηλευόμενοι σε ένα νοσοκομείο, τα μέλη μιας ασφαλιστικής εταιρείας κ.ά. Τα μέλη του ανοικτού πληθυσμού εναλλάσσονται στο χρόνο. Η ιδιότητα αυτή δικαιολογεί και το χαρακτηρισμό του ως ανοικτού. Εκείνο που βαθύτερα χαρακτηρίζει τον ανοικτό πληθυσμό και αποτελεί το κύριο στοιχείο του ορισμού του, είναι ότι η ιδιότητα του μέλους προσδιορίζεται από μια κατάσταση (state) και διαρκεί όσο διαρκεί η εν λόγω κατάσταση. Ένα άτομο είναι μέλος του ανοικτού πληθυσμού της Αθήνας όσο ζει στην Αθήνα και για το χρονικό διάστημα που ζει σε αυτή. Χάνει όμως την ιδιότητα του μέλους εφόσον απομακρυνθεί από αυτή. ντας υπόψη την τιμή p προκύπτει ότι δεν υπάρχει σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της πάθησης. Ο λόγος των επιπτώσεων-ποσοστών, ** ωστόσο, είναι ίσος με 3,2, οπότε προκύπτει ότι η συχνότητα εμφάνισης της νόσου είναι 3 φορές μεγαλύτερη στους εκτεθειμένους σε σχέση με τους μη εκτεθειμένους. Επομένως, η σημειακή εκτιμήτρια του μέτρου σχέσης υποδηλώνει την ύπαρξη σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και έκβασης. Το 95% διάστημα εμπιστοσύνης για την τιμή 3,2 του λόγου των επιπτώσεων-ποσοστών είναι ίσο με 0,3 31,3. Το γεγονός ότι το 95% διάστημα εμπιστοσύνης περιλαμβάνει την «κρίσιμη» τιμή, δηλαδή τη μονάδα, σημαίνει ότι δεν υπάρχει στατιστικά σημαντική σχέση σε επίπεδο σημαντικότητας ίσο με 1 0,95 = 0,05. Με βάση τα όρια του διαστήματος εμπιστοσύνης προκύπτει το συμπέρασμα ότι υπάρχει μέτρια έως ισχυρή σχέση μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, παρά το γεγονός ότι ο στατιστικός έλεγχος δηλώνει απουσία σχέσης. Όσο πιο στενό εξάλλου είναι το διάστημα εμπιστοσύνης τόσο μεγαλύτερη είναι και η ακρίβεια της εκτίμησης, τόσο μικρότερο δηλαδή είναι το τυχαίο σφάλμα της μελέτης. Αντίθετα, όσο πιο ευρύ είναι το διάστημα εμπιστοσύνης τόσο μικρότερη είναι και η ακρίβεια της εκτίμησης, τόσο μεγαλύτερο δηλαδή είναι το τυχαίο σφάλμα της μελέτης. Σύνοψη Είναι σαφές ότι η χρήση των τιμών p και των ελέγχων υποθέσεων για τη διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης είναι λανθασμένη και δεν μπορεί να οδηγήσει στην εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Είναι χαρακτηριστική εξάλλου η έντονη διαμάχη ανάμεσα στο Fisher, που εισήγαγε ουσιαστικά την έννοια των τιμών p, καθώς και στους Neyman και Pearson, τους θεμελιωτές της θεωρίας των ελέγχων υποθέσεων. Ο Fisher ήταν τελείως αντίθετος με τη χρήση των τιμών p για τη διαπίστωση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, επισημαίνοντας ότι η τιμή p αποτελεί μέτρο της ένδειξης που παρέχει μια μελέτη, ** Η επίπτωση-ποσοστό (incidence-proportion) αποτελεί μέτρο συχνότητας εμφάνισης των νόσων και είναι το ποσοστό των προσωπο-στιγμών, στην αρχή της παρακολούθησης, που εμφάνισε τις περιπτώσεις νόσου κατά τη διάρκεια μιας ορισμένης χρονικής περιόδου. 33 Οι περιπτώσεις νόσου, της οποίας μελετάται η συχνότητα, είναι συμβάντα που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια μιας περιόδου παρακολούθησης και ονομάζονται συμβάντα περιόδου. Η επίπτωση-ποσοστό εφαρμόζεται μόνο σε κλειστούς πληθυσμούς και εφόσον ο αριθμός των συμβάντων περιόδου δεν είναι σχετικά μεγάλος.

13 Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 23 Πίνακας 3. Υποθετικά δεδομένα μιας αιτιολογικής μελέτης με κλειστούς πληθυσμούς. Προσδιοριστής Ενδεικτική κατηγορία (εκτεθειμένοι) Κατηγορία αναφοράς (μη εκτεθειμένοι) Περιπτώσεις πάθησης 3 1 Μη περιπτώσεις πάθησης εκφράζοντας παράλληλα την αξιοπιστία της μηδενικής υπόθεσης σε σχέση με τα δεδομένα της συγκεκριμένης μελέτης. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι Neyman και Pearson στην προσπάθειά τους να περιορίσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τη χρήση της τιμής p οδήγησαν στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση, καθιστώντας ουσιαστικά την τιμή p κριτήριο για τη λήψη αποφάσεων, έπειτα από τη σύγκρισή της με την τιμή α. Είναι επιβεβλημένο, τουλάχιστον ως πρώτο βήμα, τα αποτελέσματα μιας μελέτης να μην παρουσιάζονται με τη μορφή των τιμών p και τη διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι στατιστικά σημαντικών σχέσεων, αλλά με τη μορφή των τιμών των μέτρων σχέσης και των αντίστοιχων διαστημάτων εμπιστοσύνης. Εάν, π.χ., σε μια κλινική δοκιμή διερεύνησης της σχέσης μεταξύ δύο θεραπευτικών παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού και της θνητότητας βρεθεί τιμή p=0,001, τότε δεν είναι σαφές εάν η πρώτη παρέμβαση υπερέχει της δεύτερης ή το αντίθετο. Η τιμή p, έπειτα από τη σύγκρισή της με την τιμή α, απλά δηλώνει την ύπαρξη ή όχι στατιστικής σημαντικότητας χωρίς να καθιστά σαφές εάν η ενδεικτική κατηγορία του μελετώμενου προσδιοριστή αυξάνει ή μειώνει τη συχνότητα εμφάνισης της έκβασης. Για το λόγο αυτό πρέπει να αναφέρεται τόσο το μέτρο σχέσης, που δηλώνει το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης, όσο και το αντίστοιχο διάστημα εμπιστοσύνης που δηλώνει την ακρίβεια της μέτρησης. Εάν στο προαναφερθέν παράδειγμα βρεθεί ότι ο λόγος θνητοτήτων είναι ίσος με 4, τότε είναι σαφές ότι η θνητότητα από καρκίνο του μαστού στη μια ομάδα είναι 4 φορές μεγαλύτερη σε σχέση με τη δεύτερη ομάδα. Επιπλέον, η παράθεση του διαστήματος εμπιστοσύνης του μέτρου σχέσης παρέχει τη δυνατότητα εκτίμησης της ακρίβειας της μέτρησης, καθώς όσο μικρότερο είναι το εύρος ενός διαστήματος εμπιστοσύνης τόσο μεγαλύτερη είναι η ακρίβεια της μέτρησης. Και τα διαστήματα εμπιστοσύνης, ωστόσο, εμφανίζουν σημαντικά μειονεκτήματα, με σημαντικότερο το γεγονός ότι δε συνδυάζουν την ένδειξη που προέρχεται από μια συγκεκριμένη μελέτη με την ένδειξη που προέρχεται από το σύνολο των προγενέστερων μελετών. Το μειονέκτημα αυτό των διαστημάτων εμπιστοσύνης αντιμετωπίζεται με την εφαρμογή Μπεϋζιανών μεθόδων και πιο συγκεκριμένα με τον υπολογισμό του παράγοντα Bayes. Ο επιθυμητός αυτός επαγωγικός τρόπος σκέψης στις επιστήμες υγείας παρέχει τη δυνατότητα να συνδυαστεί η ένδειξη που προέρχεται από προγενέστερες μελέτες μέσω της εκ των προτέρων πιθανότητας της μηδενικής υπόθεσης να είναι αληθής με την ένδειξη που προκύπτει από μια συγκεκριμένη μελέτη μέσω του υπολογισμού του παράγοντα Bayes για τον υπολογισμό της εκ των υστέρων πιθανότητας της μηδενικής υπόθεσης να είναι αληθής (μέσω της εφαρμογής του θεωρήματος του Bayes). 7,9,16,36 41 Συνιστάται ανεπιφύλακτα στους συγγραφείς ερευνητικών εργασιών η αποφυγή των τιμών p και η χρησιμοποίηση των τιμών των μέτρων σχέσης και των αντίστοιχων διαστημάτων εμπιστοσύνης στην παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης, ως το πρώτο βήμα εξαγωγής ασφαλών συμπερασμάτων, με το δεύτερο να είναι η εφαρμογή των Μπεϋζιανών μεθόδων. Οι τιμές p σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη διαπίστωση της ύπαρξης ή όχι σχέσεων μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης. Ο ρόλος των ερευνητών εξάλλου δεν είναι να εξάγουν συμπεράσματα και να καταλήγουν στη διαπίστωση σχέσεων, αλλά να παρουσιάζουν αναλυτικά τον ερευνητικό σχεδιασμό μιας μελέτης, καθώς και τη στατιστική μεθοδολογία που χρησιμοποιείται, παρέχοντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να κρίνουν το μέγεθος και την αξιοπιστία της ένδειξης που παρέχουν τα δεδομένα μιας μελέτης. Το ερώτημα δεν θα έπρεπε να είναι εάν μια μελέτη κατέληξε σε στατιστικά σημαντική σχέση, αλλά εάν ελήφθησαν υπόψη τα συστηματικά σφάλματα και οι συγχυτές, έτσι ώστε το μόνο σφάλμα που υπεισέρχεται στην εκτίμηση του μέτρου σχέσης το οποίο υποδηλώνει το μέγεθος της σχέσης μεταξύ προσδιοριστή και συχνότητας εμφάνισης της έκβασης να είναι το τυχαίο σφάλμα. Είναι σαφές ότι η εγκυρότητα και η αξιοπιστία των * Ο ερευνητικός σχεδιασμός περιλαμβάνει το σχεδιασμό του αντικειμένου και της μεθόδου κάθε μελέτης. 3,35 Με τον όρο αντικείμενο νοείται το τελικό αποτέλεσμα μιας μελέτης και πιο συγκεκριμένα, το είδος και η ποσότητα της εμπειρικής πληροφορίας που αυτή παρέχει. Με τον όρο μέθοδος νοείται ο τρόπος προσέγγισης του τελικού αποτελέσματος, δηλαδή η διεργασία απόκτησης της εμπειρικής πληροφορίας.

14 24 Π. Γαλάνης αποτελεσμάτων μιας μελέτης δεν πρέπει να καθορίζονται από την εύρεση στατιστικά σημαντικών σχέσεων, αλλά από τον ερευνητικό σχεδιασμό και τον περιορισμό των σφαλμάτων. Για το λόγο αυτό, οι προσπάθειες των ερευνητών πρέπει να επικεντρώνονται στο σχεδιασμό και τη διεξαγωγή μελετών με το μικρότερο δυνατό σφάλμα και όχι στη μανιώδη αναζήτηση στατιστικά σημαντικών σχέσεων που δυστυχώς είναι γεγονός ότι αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα δημοσίευσης μιας μελέτης. Είναι οξύμωρο το γεγονός ότι τα τελευταία 30 έτη, μολονότι έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες για την περιθωριοποίηση των τιμών p και την υιοθέτηση των διαστημάτων εμπιστοσύνης, τα περισσότερα περιοδικά που αφορούν στις επιστήμες υγείας δεν έχουν κινηθεί προς την κατεύθυνση αυτή. Πάντως, ακόμη και αν δεν απομακρυνθούν άμεσα οι τιμές p από την παρουσίαση των αποτελεσμάτων μιας μελέτης, θα ήταν εξαιρετικά επωφελής η παράθεση των τιμών των μέτρων σχέσης και των αντίστοιχων διαστημάτων εμπιστοσύνης. Όπως προαναφέρθηκε, εξάλλου, η γνώση ενός διαστήματος εμπιστοσύνης συνεπάγεται έμμεσα και τη γνώση της ύπαρξης ή όχι στατιστικής σημαντικότητας, οπότε οι τιμές p είναι ουσιαστικά «άχρηστες» στην περίπτωση που παρουσιάζονται τα διαστήματα εμπιστοσύνης. ABSTRACT Saying Farewell to p Values and Welcoming Confidence Intervals in Data Analysis Petros Galanis MSc in Public Health, PhD, RN, Center for Health Services Management and Evaluation, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece The finding or not of statistically significant relationships between a determinant and the frequency of occurrence of an outcome relies on the comparison of p values, which are extracted from various statistical tests, using an arbitrarily selected value, determined by the researchers, known as the alpha level. The alpha level usually used is Over the last 30 years, the application of p values for the derivation of conclusions in health sciences has been rightly criticized. The mathematical and conceptual approach of hypotheses tests and p values was an important step in statistical analysis, but there are inherent problems in their interpretation and practical application. Ideally, the data analysis and presentation of the results of a study should include the measures of association (or rarely the measures of frequency) and the corresponding confidence intervals (CIs) that indicate the precision of measurement. Statistical estimation can provide this information. The CI is a range of values around a measure of association, computed in a study, and it displays the degree of statistical precision of the estimation. A wide CI indicates lower precision, while a narrow CI higher precision. The p value, after the comparison with the alpha level, indicates only the existence or not of statistical significance without making clear whether the index category of the determinant under study increases or decreases the frequency of occurrence of outcome. For this reason, the measure of association should be reported that indicates the magnitude of the relation between the determinant and the frequency of occurrence of the outcome, along with the corresponding CI, that indicates the precision of measurement. The validity and credibility of the results of a study should not be determined by the finding of a statistically significant relationship alone, but by the research design and the reduction of errors. Although p values should not be eliminated from the presentation of the study results, it would be beneficial to introduce the measures of association and the corresponding CIs. The knowledge of a CI includes indirectly the knowledge of the presence or absence of statistical significance, rendering p values unnecessary when CIs are used. NOSILEFTIKI 2010, 49 (1): Key-words: confidence interval, data analysis, hypothesis test, p value, statistical significance * Corresponding Author: Petros Galanis, 14 Dikis street, GR Athens, Greece, tel.: , , Βιβλιογραφία 1. Σπάρος ΛΔ, Γαλάνης Π. Δοκίμια επιδημιολογίας. Εκδόσεις Παρισιάνου, Αθήνα, Miettinen OS. Theoretical epidemiology. Principles of occurrence research in medicine. John Wiley & Sons, New York, Γαλάνης ΠΑ, Σπάρος ΛΔ. Εγχειρίδιο επιδημιολογίας. Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα, Anonymous. Uniform requirements for manuscripts submitted

15 xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxx Διαστηματα Εμπιστοσυνης στην Αναλυση Δεδομενων 25 to biomedical journals. International Committee of Medical Journal Editors. N Engl J Med 1997, 36: Rothman KJ. Writing for epidemiology. Epidemiology 1998, 9: Fisher RA. Statistical methods for research workers. 13th ed. Hafner, New York, Goodman SN. Toward evidence-based medical statistics. 1: The P value fallacy. Ann Intern Med 1999, 130: Howson C, Urbach P. Scientific reasoning: The Bayesian approach. 2nd ed. Open Court Publishing Company, Chicago, Goodman SN. P values, hypothesis tests and likelihood: Implications for epidemiology of a neglected historical debate. Am J Epidemiol 1993, 137: Stigler SM. The history of statistics: The measurement of uncertainty before Harvard University Press, Cambridge, David HA. First (?) occurrence of common terms in mathematical statistics. American Statistician 1995, 49: Rothman KJ, Greenland S, Lash TL. Modern epidemiology. 3rd ed. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, Sackett DL, Straus SE, Richardson SW, Rosenberg W, Haynes BR. Επί ενδείξεων βασιζόμενη ιατρική. Πώς να ασκείται και να διδάσκεται την ΕΒΙ (ελληνική μετάφραση Ε. Ανευλαβή). Εκδόσεις Πασχαλίδης, Αθήνα, 2002: Fisher RA. Statistical methods and scientific inference. 3rd ed. Macmillan, New York, Browner WS, Newman TB. Are all significant P values created equal? The analogy between diagnostic tests and clinical research. JAMA 1987, 257: Diamond GA, Forrester JS. Clinical trials and statistical verdicts: Probable grounds for appeal. Ann Intern Med 1983, 98: Lilford RJ, Braunholtz D. The statistical basis of public policy: A paradigm shift is overdue. BMJ 1996, 313: Freeman PR. The role of p-values in analysing trial results. Stat Med 1993, 12: Neyman J. Outline of a theory of statistical estimation based on the classical theory of probability. Phil Trans R Soc Lond A 1937, 236: Brophy JM, Joseph L. Placing trials in context using Bayesian analysis. GUSTO revisited by Reverend Bayes. JAMA 1995, 273: Berkson J. Tests of significance considered as evidence. JASA 1942, 37: Pearson E. Student as a statistician. Biometrika 1938, 38: Rothman KJ. Epidemiology: An introduction. Oxford University Press, New York, 2002: Neyman J, Pearson E. On the use and interpretation of certain test criteria for purposes of statistical inference. Biometrika 1928, 20: Lehmann EL. Testing statistical hypotheses. 2nd ed. Wiley, New York, Γαλάνης Π, Σπάρος ΛΔ. Στατιστικά μοντέλα για την ανάλυση των επιδημιολογικών δεδομένων. Αρχ Ελλ Ιατρ 2006, 23: Greenberg RS, Daniels SR, Flanders DW, Eley WJ, Boring JR. Medical epidemiology. Prentice-Hall International, London, Neyman J, Pearson E. On the problem of the most efficient tests of statistical hypotheses. Phil Trans R Soc Lond A 1933, 231: Rothman KJ. Significance questing. Ann Intern Med 1986, 105: Barnett ML, Mathisen A. Tyranny of the p-value: The conflict between statistical significance and common sense. J Dent Res 1997, 76: Bailar JC 3rd, Mosteller F. Guidelines for statistical reporting in articles for medical journals. Amplifications and explanations. Ann Intern Med 1988, 108: Γαλάνης Π, Σπάρος ΛΔ. Ανάλυση δεδομένων: Mη μπαγιεσιανή προσέγγιση. Αρχ Ελλ Ιατρ 2005, 22: Γαλάνης Π, Σπάρος ΛΔ. Μέτρα συχνότητας των νοσημάτων. Αρχ Ελλ Ιατρ 2005, 22: Γαλάνης Π, Σπάρος ΛΔ. Η έννοια του αποδοτέου κλάσματος στην εφαρμοσμένη ιατρική έρευνα. Αρχ Ελλ Ιατρ 2005, 22: Σπάρος ΛΔ, Γαλάνης Π, Ζάχος Ι, Τσιλίδης Κ. Επιδημιολογία Ι. Εκδόσεις ΒΗΤΑ, Αθήνα, Goodman SN. Toward evidence-based medical statistics. 2: The Bayes factor. Ann Intern Med 1999, 130: Miettinen OS. Up from false positives in genetic -and otherepidemiology. Eur J Epidemiol 2009, 24: Goodman SN, Royall R. Evidence and scientific research. Am J Public Health 1988, 78: Freedman L. Bayesian statistical methods. BMJ 1996, 313: Etzioni RD, Kadane JB. Bayesian statistical methods in public health and medicine. Annu Rev Public Health 1995, 16: Kadane JB. Prime time for Bayes. Control Clin Trials 1995, 16:

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Ι Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ Οι συναρτήσεις πιθανότητας ή πυκνότητας πιθανότητας των διαφόρων τυχαίων μεταβλητών χαρακτηρίζονται από κάποιες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστικές μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων

Στατιστικές μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(5):699-711 Στατιστικές μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων 1. Εισαγωγή 2. Επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας 3. Είδη δεδομένων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ Έστω ότι επιθυμούμε να μελετήσουμε ένα τυχαίο πείραμα με δειγματικό χώρο Ω και έστω η πιθανότητα να συμβεί ένα ενδεχόμενο Α Ω Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ενώ δεν γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού

Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού Μέθοδοι δειγματοληψίας, καθορισμός μεγέθους δείγματος, τύποι σφαλμάτων, κριτήρια εισαγωγής και αποκλεισμού Γεσθημανή Μηντζιώρη MD, MSc, PhD Μονάδα Ενδοκρινολογίας της Αναπαραγωγής, Α Μαιευτική και Γυναικολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές ασκήσεις ΔΙΠ 50

Ενδεικτικές ασκήσεις ΔΙΠ 50 Ενδεικτικές ασκήσεις ΔΙΠ 50 Άσκηση 1 (άσκηση 1 1 ης εργασίας 2009-10) Σε ένα ράφι μιας βιβλιοθήκης τοποθετούνται με τυχαία σειρά 11 διαφορετικά βιβλία τεσσάρων θεματικών ενοτήτων. Πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS)

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) Έλεγχος Υποθέσεων για τους Μέσους - Εξαρτημένα Δείγματα (Paired samples t-test) Το κριτήριο Paired samples t-test χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να συγκρίνουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ (One-Way Analyss of Varance) Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(6):826-841 Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 1. Εισαγωγή 2. Συστηματική ανασκόπηση 2.1. Διατύπωση επιστημονικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ. Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων

ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ. Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων α) Σημειοεκτιμητική β) Εκτιμήσεις Διαστήματος ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Παράδειγμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ 3.1 Τυχαίοι αριθμοί Στην προσομοίωση διακριτών γεγονότων γίνεται χρήση ακολουθίας τυχαίων αριθμών στις περιπτώσεις που απαιτείται η δημιουργία στοχαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ Μαρία Γιαννακούρου ΤΕΙ Αθηνών, Σχολή Τεχνολογίας Τροφίμων και Διατροφής, Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων Νικόλαος Γ. Στοφόρος Γεωπονικό

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες κοόρτης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH. ... Π. Γαλάνης

Μελέτες κοόρτης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH. ... Π. Γαλάνης ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ APPLIED MEDICAL RESEARCH ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2011, 28(1):111-126 Μελέτες κοόρτης 1. Εισαγωγή 2. Σχεδιασμός 3. Προοπτικές μελέτες κοόρτης 4. Αναδρομικές μελέτες κοόρτης

Διαβάστε περισσότερα

3.4.2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall

3.4.2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall 3..2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall Ο συντελεστής συχέτισης τ του Kendall μοιάζει με τον συντελεστή ρ του Spearman ως προς το ότι υπολογίζεται με βάση την τάξη μεγέθους των παρατηρήσεων και όχι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ Υπό ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΑΡΤΙΚΗ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΣΟΥΓΙΑΝΝΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΤ1ΚΗ Ανωτάτη Βιομηχανική Σχολή Πειραιά 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα συνήθη κριτήρια αξιολόγησης επενδύσεων βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Πιθανότητες. Πέτρος Ε. Μαραβελάκης, Επίκουρος Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Κεφάλαιο 2 Πιθανότητες. Πέτρος Ε. Μαραβελάκης, Επίκουρος Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πειραιώς Κεφάλαιο 2 Πιθανότητες Πέτρος Ε. Μαραβελάκης, Επίκουρος Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πειραιώς 2-2 2 Πιθανότητες Χρησιμοποιώντας την Στατιστική Βασικοί ορισμοί: Ενδεχόμενα, Δειγματικός χώρος και Πιθανότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ (ΑΝOVA)

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ (ΑΝOVA) ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ (ΑΝOVA). Εισαγωγή Η ανάλυση της διακύμανσης (ANalysis Of VAriance ANOVA) είναι μια στατιστική μεθόδος με την οποία η μεταβλητότητα που υπάρχει σ ένα σύνολο δεδομένων διασπάται στις

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ 2 (CHI-SQUARE)

ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ 2 (CHI-SQUARE) ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ (CI-SQUARE) ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ (CI-SQUARE). Εισαγωγή Οι στατιστικές δοκιμασίες που μελετήσαμε μέχρι τώρα ονομάζονται παραμετρικές (paramtrc) διότι χαρακτηρίζονται από υποθέσεις σχετικές είτε για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ AΝΑΛΟΓΙΕΣ

ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ AΝΑΛΟΓΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ AΝΑΛΟΓΙΕΣ Α. Περίπτωση Ενός Πληθυσμού Έστω ότι μελετάμε μια ακολουθία ανεξαρτήτων δοκιμών κάθε μία από τις οποίες οδηγεί είτε σε επιτυχία είτε σε αποτυχία με σταθερή

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 Περιεχόμενα Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Στόχος και στάδια διεξαγωγής της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας... 27 1.1 Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα

Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα DEPARTMENT OF HYGIENE AND EPIDEMIOLOGY Εισαγωγή στη διαγνωστική έρευνα Κώστας Τσιλίδης, ktsilidi@cc.uoi.gr http://users.uoi.gr/ktsilidi/teaching Ιωαννίδης: κεφάλαιο 3 Ahlbom: κεφάλαιο 3, 4 Guyatt: κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Αλεξάνδρειο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Θεσσαλονίκης Τμήμα Πληροφορικής Εργαστήριο «Θεωρία Πιθανοτήτων και Στατιστική» ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Περιεχόμενα 1. Συσχέτιση μεταξύ δύο ποσοτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές έννοιες Σε ένα ερωτηματολόγιο έχουμε ένα σύνολο ερωτήσεων. Μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε ερώτηση αντιστοιχεί μία μεταβλητή. Αν θεωρήσουμε μια ερώτηση, τα άτομα δίνουν κάποιες απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος µαθήµατος: Παράδειγµα 1: µελέτη ασθενών-µαρτύρων ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ

Στόχος µαθήµατος: Παράδειγµα 1: µελέτη ασθενών-µαρτύρων ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ ΠΜΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ, ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΑΚ. ΕΤΟΣ 2006-2007, 3ο εξάµηνο ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ 5 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 ΜΕΤΡΑ ΚΙΝ ΥΝΟΥ & ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ SPSS

Διαβάστε περισσότερα

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της;

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της; 1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες (μορφές) της; Η δομή επανάληψης χρησιμοποιείται όταν μια σειρά εντολών πρέπει να εκτελεστεί σε ένα σύνολο περιπτώσεων, που έχουν κάτι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 3-4 ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Βασικά Εργαλεία και Μέθοδοι για τον Έλεγχο της Ποιότητας [ΔΙΠ 5] 3η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Προσοχή: Οι απαντήσεις των ασκήσεων πρέπει να φθάσουν

Διαβάστε περισσότερα

Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης

Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης Τα συστηματικά σφάλματα στις επιδημιολογικές μελέτες Κάθε επιδημιολογική μελέτη πρέπει να θεωρείται ως μια άσκηση μέτρησης Kenneth J. Rothman, 2002 Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 22559 ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΤΕΥΧΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Αρ. Φύλλου 1561 17 Αυγούστου 2007 ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ Αριθμ. 85038/Γ2 Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών του Τομέα Οικονομικών και Διοικητικών Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 5.1 5.8

ΛΥΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 5.1 5.8 ΛΥΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 5. 5.8 5. Ένας υγειονοµικός σταθµός θέλει να ελέγξει αν ο µέσος αριθµός βακτηριδίων ανά µονάδα όγκου θαλασσινού νερού σε µια παραλία υπερβαίνει το επίπεδο ασφαλείας των 9 µονάδων. ώδεκα

Διαβάστε περισσότερα

Χαράλαµπος Κ. Μαµουλάκης

Χαράλαµπος Κ. Μαµουλάκης Τα λάθη στο δείγµα και τη στατιστική ανάλυση Χαράλαµπος Κ. Μαµουλάκης Επικουρος Καθηγητής Ουρολογίας Ουρολογική Κλινική Πανεπιστηµιακό Γενικό Νοσοκοµείο Ηρακλείου Πανεπιστήµιο Κρήτης, Τµήµα Ιατρικής Σύγκρουση

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΚΡΙΤΕΣ ΚΑΤΑΝΟΜΕΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΒΙΒΛΙΟ KELLER

Θέμα: ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΚΡΙΤΕΣ ΚΑΤΑΝΟΜΕΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΒΙΒΛΙΟ KELLER ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ (Πάτρας) Διεύθυνση: Μεγάλου Αλεξάνδρου 1, 263 34 ΠΑΤΡΑ Τηλ.: 2610 369051, Φαξ: 2610 396184, email: mitro@teipat.gr Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πιθανότητες και Στατιστική Ο μεγάλος Γάλλος μαθηματικός Laplace έγραψε ότι οι Πιθανότητες δεν είναι τίποτα άλλο παρά η μετατροπή της κοινής λογικής σε μαθηματικές εκφράσεις. Η χρήση

Διαβάστε περισσότερα

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Είναι φανερό ότι έως τώρα η µελέτη µας επικεντρώνεται κάθε φορά σε πιθανότητες που αφορούν µία τυχαία µεταβλητή Σε αρκετές όµως περιπτώσεις ενδιαφερόµαστε να εξετάσουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 1 ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΣΚΗΣΗ 3

ΑΣΚΗΣΗ 1 ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΣΚΗΣΗ 3 ΑΣΚΗΣΗ 1 Δύο επιχειρήσεις Α και Β, μοιράζονται το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς για ένα συγκεκριμένο προϊόν. Καθεμία σχεδιάζει τη νέα της στρατηγική για τον επόμενο χρόνο, προκειμένου να αποσπάσει πωλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Μέτρα σχέσης Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Στο τέλος...(learning outcomes) Να γνωρίζετε τα κυριότερα μέτρα σχέσης που χρησιμοποιούνται για μετρήσουμε μια συσχέτηση μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Η Κανονική Κατανομή κανονική κατανομή (normal distribution) Κεντρικό Οριακό Θεώρημα (Central Limit Theorem) συνδέει οποιαδήποτε άλλη κατανομή

Η Κανονική Κατανομή κανονική κατανομή (normal distribution) Κεντρικό Οριακό Θεώρημα (Central Limit Theorem) συνδέει οποιαδήποτε άλλη κατανομή Η Κανονική Κατανομή H κανονική κατανομή (ormal dstrbuto) θεωρείται η σπουδαιότερη κατανομή της Θεωρίας Πιθανοτήτων και της Στατιστικής. Οι λόγοι που εξηγούν την εξέχουσα θέση της, είναι βασικά δύο: ) Πολλές

Διαβάστε περισσότερα

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις. Μια μηχανή εμφιάλωσης κρασιού γεμίζει φιάλες του μισού κιλού με ποσότητα κρασιού η οποία είναι κανονική τυχαία μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 1 ο βήμα : καταγραφή δεδομένων Το πιο πρακτικό

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της θεωρίας των πιθανοτήτων και η εφαρµογή τους στην εκτίµηση των ασφαλιστικών κινδύνων

Βασικές αρχές της θεωρίας των πιθανοτήτων και η εφαρµογή τους στην εκτίµηση των ασφαλιστικών κινδύνων Βασικές αρχές της θεωρίας των πιθανοτήτων και η εφαρµογή τους στην εκτίµηση των ασφαλιστικών κινδύνων Αθηνά Λινού Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Αθηνών Βασικές αρχές της θεωρίας των

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων

Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων Στοχαστικότητα: μελέτη, μοντελοποίηση και πρόβλεψη φυσικών φαινομένων Δρ. Τακβόρ Σουκισιάν Κύριος Ερευνητής ΕΛΚΕΘΕ Forecasting is very dangerous, especially about the future --- Samuel Goldwyn 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ.

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ. Παραδείγματα Απαρίθμησης Γνωστό: P (M 2 M τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M Τεχνικές Απαρίθμησης Πχ M {A, B, C} P (M 2 3 8 #(Υποσυνόλων με 2 στοιχεία ( 3 2 3 #(Διατεταγμένων υποσυνόλων με 2 στοιχεία 3 2

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Εισαγωγή στο P.A.S.W. Υποχρεωτικό μάθημα 4 ου εξαμήνου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 4 Αριθμητικές Μέθοδοι Περιγραφικής Στατιστικής

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 4 Αριθμητικές Μέθοδοι Περιγραφικής Στατιστικής ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(55) Κορρέ Πελαγία(580) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Εαρινό εξάμηνο 0 Ρέθυμνο, 5/6/0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:. Εισαγωγή.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΠΑΡΙΘΜΗΣΗΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΠΑΡΙΘΜΗΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΑΣΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΠΑΡΙΘΜΗΣΗΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΠΑΡΙΘΜΗΣΗΣ Πολλαπλασιαστική αρχή (multiplicatio rule). Έστω ότι ένα πείραμα Ε 1 έχει 1 δυνατά αποτελέσματα. Έστω επίσης ότι για κάθε ένα από αυτά τα δυνατά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣ 114 - Διαλ.01 1 Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα

ΦΥΣ 114 - Διαλ.01 1 Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα ΦΥΣ 114 - Διαλ.01 1 Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα q Θεωρία: Η απάντηση που ζητάτε είναι αποτέλεσμα μαθηματικών πράξεων και εφαρμογή τύπων. Το αποτέλεσμα είναι συγκεκριμένο q Πείραμα: Στηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα Αστικής Γεωγραφίας

Μάθημα Αστικής Γεωγραφίας Μάθημα Αστικής Γεωγραφίας Διδακτικό Έτος 2015-2016 Παραδόσεις Διδακτικής Ενότητας: Πληθυσμιακή πρόβλεψη Δούκισσας Λεωνίδας, Στατιστικός, Υποψ. Διδάκτορας, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

2. ΧΡΗΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΠΑΚΕΤΩΝ ΣΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ

2. ΧΡΗΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΠΑΚΕΤΩΝ ΣΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ 2. ΧΡΗΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΠΑΚΕΤΩΝ ΣΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Η χρησιμοποίηση των τεχνικών της παλινδρόμησης για την επίλυση πρακτικών προβλημάτων έχει διευκολύνει εξαιρετικά από την χρήση διαφόρων στατιστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες)

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες) Ηποσοτικήέρευνα (Θεμελιώδεις έννοιες) 1 Πειραματική έρευνα Ποσοτική έρευνα Πειραματική Ημι-πειραματική Αντιστροφής Περιγραφική Σύγκρισης Συσχέτισης Διαδοχικων Μ. 2 Μη Ισοδ..Ομ. Αντιστροφής Πειραματική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ Πρόβλημα απουσιών στ)

ΑΣΚΗΣΕΙΣ Πρόβλημα απουσιών στ) ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Ο διευθυντής προσωπικού μιας μεγάλης εταιρείας πιστεύει ότι ίσως υφίσταται κάποια σχέση μεταξύ των ημερών απουσίας και της ηλικίας των εργαζομένων. Με βάση την υπόθεση αυτή ενδιαφέρεται να κατασκευάσει

Διαβάστε περισσότερα

i-size το νέο πρότυπο της ΕΕ για την ασφάλεια των καθισμάτων αυτοκινήτου

i-size το νέο πρότυπο της ΕΕ για την ασφάλεια των καθισμάτων αυτοκινήτου Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε για το i-size το νέο πρότυπο της ΕΕ για την ασφάλεια των καθισμάτων αυτοκινήτου Πίνακας περιεχομένων Ένα νέο πρότυπο ασφαλείας για τα παιδικά καθίσματα αυτοκινήτου πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων Ελλιπή δεδομένα Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 75 ατόμων Εδώ έχουμε δ 75,0 75 5 Ηλικία Συχνότητες f 5-4 70 5-34 50 35-44 30 45-54 465 55-64 335 Δεν δήλωσαν 5 Σύνολο 75 Μπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης και συγγραφή ερευνητικής έκθεσης / διατριβής. Δρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π.,., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας

Διαβάστε περισσότερα

B Γυμνασίου. Ενότητα 9

B Γυμνασίου. Ενότητα 9 B Γυμνασίου Ενότητα 9 Γραμμικές εξισώσεις με μία μεταβλητή Διερεύνηση (1) Να λύσετε τις πιο κάτω εξισώσεις και ακολούθως να σχολιάσετε το πλήθος των λύσεων που βρήκατε σε καθεμιά. α) ( ) ( ) ( ) Διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΟ 13 ΠΟΣΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ 3 η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΑ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΟ 13 ΠΟΣΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ 3 η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΟ 13 ΠΟΣΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ 3 η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ 1 ο Τα δεδομένα της στήλης Grade (Αρχείο Excel, Φύλλο Ask1) αναφέρονται στη βαθμολογία 63 φοιτητών που έλαβαν μέρος σε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΚΕΦΛΙΟ Ο ΠΙΘΝΟΤΗΤΕΣ. Εισαγωγή Στην Θεωρία Πιθανοτήτων, ξεκινάµε από το λεγόµενο πείραµα δηλαδή µια διαδικασία η οποία µπορεί να επαναληφθεί θεωρητικά άπειρες φορές, κάτω από τις ίδιες ουσιαστικά συνθήκες,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Περιγραφικοί παράµετροι ή περιγραφικά µέτρα Τα περιγραφικά µέτρα διακρίνονται σε: µέτρα θέσης των στατιστικών δεδο- µένων ή παράµετροι κεντρικής τάσης µέτρα διασποράς µέτρα ή συντελεστές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Χρήση τυχαίων µεταβλητών για την απεικόνιση εκβάσεων τυχαίου πειράµατος Κατανόηση της έννοιας κατανοµής πιθανοτήτων τυχαίας µεταβλητής Υπολογισµός της συνάρτηση κατανοµής πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Προχωρημένη Στατιστική 2. ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΟΙΟΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 Ποιότητα και Ποιοτικός Έλεγχος Ο όρος «ποιότητα» συχνά χρησιµοποιείται χωρίς την πραγµατική της έννοια. ηλαδή δεν προσδιορίζεται αν το προϊόν στο οποίο αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΩΝ ΔΥΟ

ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΩΝ ΔΥΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 19 ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΩΝ ΔΥΟ ΚΑΝΟΝΙΚΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ Όταν ενδιαφερόμαστε να συγκρίνουμε δύο πληθυσμούς, η φυσιολογική προσέγγιση είναι να προσπαθήσουμε να συγκρίνουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΑΓΟΡΑΣ ΣΕ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΠΌ ΣΑΛΟΥΣΤΡΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΣΥΓΛΕΤΟΥ ΕΛΕΝΗ

ΕΡΕΥΝΑ ΑΓΟΡΑΣ ΣΕ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΠΌ ΣΑΛΟΥΣΤΡΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΣΥΓΛΕΤΟΥ ΕΛΕΝΗ ΕΡΕΥΝΑ ΑΓΟΡΑΣ ΣΕ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΠΌ ΣΑΛΟΥΣΤΡΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΣΥΓΛΕΤΟΥ ΕΛΕΝΗ ΑΝΑΓΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μελέτη ποιοτικών χαρακτηριστικών ξενοδοχείων Συμβουλευτικές υπηρεσίες από εσωτερικούς

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Public Relations Management ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Public Relations Management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα Διοίκηση Επικοινωνίας Δημοσίων Σχέσεων είναι ένα πλήρες και ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 16. Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Κεφάλαιο 16. Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πιθανότητες. Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd

Πιθανότητες. Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd 1 Πιθανότητες Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd 1 2 Ενότητα 2 η Πιθανότητες Σκοπός Ο σκοπός της 2 ης ενότητας είναι οι μαθητές να αναγνωρίζουν ένα πείραμα τύχης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 17. Σύγκριση συχνοτήτων κατηγοριών: Το στατιστικό κριτήριο χ 2 17.1. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ 17.2.

Κεφάλαιο 17. Σύγκριση συχνοτήτων κατηγοριών: Το στατιστικό κριτήριο χ 2 17.1. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ 17.2. Κεφάλαιο 17 Σύγκριση συχνοτήτων κατηγοριών: Το στατιστικό κριτήριο χ 2 17.1. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΙΤΗΡΙΟΥ 17.2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 17.3. ΤΟ χ 2 ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗ 17.3.1. Ένα ερευνητικό παράδειγμα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία- ISO 9001 Σαπφούς 3, 81100 Μυτιλήνη (1ος Όροφος) 2251054739 (09:00-14:30) academy@aigaion.org civilacademy.ucoz.org «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις

Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις Διλήμματα underwriting: σχεδιάζοντας λύσεις Γιάννης Βασαλάκης Chief Uwr Ζωής & Υγείας Interamerican Τάσος Γαρυφαλλάκης Uwr Ζωής & Υγείας Αξίωμα Συνήθη ερωτήματα- προβληματισμοί Είναι παθολογικό το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΘΕΩΡΙΑΣ-ΑΠΛΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ PASW 18 Δρ. Κουνετάς Η Κωνσταντίνος Ακαδημαϊκό Έτος 2011 2012 ΕΠΙΧ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Φυσική Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ (Transportation Problems) Βασίλης Κώστογλου E-mail: vkostogl@it.teithe.gr URL: www.it.teithe.gr/~vkostogl Περιγραφή Ένα πρόβλημα μεταφοράς ασχολείται με το πρόβλημα του προσδιορισμού του καλύτερου δυνατού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ Ιωάννα Τζουλάκη Κώστας Τσιλίδης Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2 Guyatt: κεφάλαιο 18 ΕΠΙςΤΗΜΟΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ Επιστήμη (θεωρία) Πράξη (φροντίδα υγείας) Γνωστικό μέρος Αιτιό-γνωση Διά-γνωση Πρό-γνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 1.1 Να δοθεί ο ορισμός του προβλήματος καθώς και τρία παραδείγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΤΩΝ ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ

ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΤΩΝ ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ ΤΩΝ ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΩΝ Ε ΟΜΕΝΩΝ Τα δηµογραφικά δεδοµένα τα οποία προέρχονται από τις απογραφές πληθυσµού, τις καταγραφές της φυσικής και µεταναστευτικής κίνησης του πληθυσµού

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment)

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) της έσποινας Γιαννακοπούλου Ένα ευαίσθητο κεφάλαιο, που φαίνεται ότι δεν έχει κατανοηθεί πλήρως από τους ασκούντες την Ωριαία, είναι οι προειδοποιητικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Καράβια βουλιάζουν. Αεροσκάφη πέφτουν. Προϊόντα ανακαλούνται. Εταιρίες μηνύονται για ληγμένα τρόφιμα ή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση Πρόλογος στην πρώτη έκδοση Εισαγωγή Τι είναι η μεθοδολογία έρευνας Οι μέθοδοι έρευνας ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙO 1: Γενικά για την επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα