Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia"

Transcript

1

2 Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia Studi e Scavi nuova serie 28

3 Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia ARCHEOLOGIA PROTOBIZANTINA A KOS: LA BASILICA DI S. GABRIELE a cura di Isabella Baldini, Monica Livadiotti

4 Questo volume è stato realizzato con il contributo di: Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Ministero per gli Affari Esteri 2011 Ante Quem soc. coop Dipartimento di Archeologia dell Università di Bologna Ante Quem soc. coop. Via San Petronio Vecchio 6, Bologna - tel. e fax redazione e impaginazione: Enrico Gallì, Cristina Servadei ISBN

5 INDICE Presentazioni di Giuseppe Sassatelli, Maria Michailidou, Giorgio Rocco Introduzione Isabella Baldini, Monica Livadiotti I IX I. Kos dall età imperiale alle invasioni musulmane 7 I.1. Kos tra il I e il III secolo: introduzione storico-archeologica Elisabetta Interdonato 9 I.2. Tra il IV e la metà del VII secolo: il quadro archeologico Isabella Baldini 33 I.3. La documentazione epigrafica di Kos in età tardoantica e bizantina Giulio Vallarino, Salvatore Cosentino, Michelle Beghelli 45 I.4. Kos durante le invasioni musulmane Michelle Beghelli, Marco Di Branco 59 II. La ricerca archeologica a Kos: i monumenti della fase protobizantina 69 II.1. Le ricerche italiane della Kos protobizantina Monica Livadiotti 71 II.2. Neovtera eurhvmata gia thv prwtobuzaninhv Kw apov ti" swstikev" anaskafev" sto nhsiv Sofia Didioumi 87 Riassunto a cura di Eleni Chrysafi 110 II.3. L architettura religiosa di Kos in età protobizantina e gli scavi italiani Isabella Baldini, Giuseppe Contò, Giulia Marsili 117 III. Il monumento 133 III.1. L area di S. Gabriele in età classica Elisabetta Interdonato 135 III.2. Descrizione dello stato attuale Giuseppe Mazzilli 137 III.3. Le fasi e la tipologia della basilica Isabella Baldini, Giuseppe Mazzilli 151 III.4. Le fasi e la tipologia delle terme Piergiorgio Traversa, Debora Pellacchia 177 III.5. I materiali e le tecniche costruttive Elisabetta Interdonato, Pietro Cassanelli 191 III.6. I pavimenti a mosaico e ad opus sectile Isabella Baldini 201 III.7. La decorazione architettonica e di arredo liturgico Giulia Marsili 209 III.8. La ricostruzione architettonica virtuale Piergiorgio Traversa 221 5

6 Archeologia protobizantina a Kos IV. Strumenti di indagine e prospettive 223 IV.1. Metodi e prassi del rilievo in edifici già scavati Massimo Zanfini 225 IV.2. I problemi della conservazione e della fruizione Maria Teresa Guaitoli 231 IV.3. Progetto di conservazione e valorizzazione dell area archeologica Rossana Netti 237 V. Cataloghi 245 V.1. Catalogo delle strutture murarie Isabella Baldini, Pietro Cassanelli, Giuseppe Contò, Elisabetta Interdonato, Piergiorgio Traversa 245 V.2. Catalogo degli elementi architettonici Maria Giurato, Giulia Marsili, Giuseppe Mazzilli 261 VI. Bibliografia, Abstracts e Indici 277 VI.1. Bibliografia a cura di Giulia Marsili 279 VI.2. Abstracts a cura di Eleni Chrysafi e Anastasia Pliota 301 VI.3. Indice dei luoghi e dei monumenti 307 Tavola 6

7 PRESENTAZIONI Dopo alcuni anni di lavoro molto intenso, caratterizzato dalla attività e dalla collaborazione di molti protagonisti, vede ora la luce il volume Archeologia protobizantina a Kos: la basilica di S. Gabriele (a cura di Isabella Baldini e Monica Livadiotti). Si tratta di un volume importante oltre che dal punto di vista scientifico anche sotto il profilo dei nostri doveri di archeologi italiani rispetto alle attività svolte in Grecia e nel Mediterraneo sia pure in tempi ormai lontani, come dimostra la storia che sta dietro questo volume, storia che vorrei qui ricordare brevemente. Nel 1936 l ingegnere italiano Hermes Balducci pubblicò un breve saggio sulle basiliche paleocristiane di Kos, frutto del suo lavoro di scavo nell isola insieme a Luigi Morricone e Luciano Laurenzi, laureato presso l Università di Bologna, professore di archeologia e storia dell arte classica nello stesso Ateneo dal 1940 e molto attivo in Grecia e nel Mediterraneo. Da allora, a parte qualche cenno sommario, nessuno si è mai occupato di questi edifici, che di fatto sono rimasti inediti. Solo nel 2007, per iniziativa di Isabella Baldini che ha saputo attivare una preziosa collaborazione con il Politecnico di Bari, già impegnato da un ventennio nel Dodecaneso, e con la Soprintendenza bizantina di Rodi e Kos, è nato il progetto di riprendere sistematicamente lo studio della monumentalizzazione dell Isola di Kos nella fase protobizantina, recuperando tutta la documentazione d archivio degli scavi italiani e accompagnando questo recupero con un analisi dettagliata degli edifici. Il progetto si propone di mettere in rapporto questo materiale con la carta archeologica di Kos e quindi con il contesto topografico della città, che parallelamente viene realizzata dal Politecnico e dalle due Soprintendenze greche, quella Classica e quella Bizantina. All interno di questo progetto, al quale il Dipartimento ha dato subito il suo sostegno, la chiesa suburbana di S. Gabriele è stata la prima ad essere presa in esame. Qui sono stati indirizzati alcuni studi preliminari, ed è stato realizzato un nuovo rilievo georeferenziato; sono stati poi condotti i necessari approfondimenti di carattere topografico e architettonico, epigrafico e storico oltre che di contestualizzazione urbana. Con Isabella Baldini e Monica Livadiotti hanno lavorato colleghi e giovani collaboratori dei due atenei (archeologi, architetti, epigrafisti, storici dell antichità e del mondo bizantino), oltre a una collega della Soprintendenza bizantina, secondo una consuetudine che è ormai stabilmente acquisita all interno del nostro Dipartimento. Il susseguirsi dei capitoli del volume mostra la coerenza del progetto pur in presenza di una molteplicità dei temi presi in considerazione: dalla breve introduzione sulla storia di Kos, alla rassegna della ricerca archeologica all interno dell isola dove la presenza di archeologi italiani ha avuto un peso determinate (ed è ancora oggi ricordata, sia dagli addetti ai lavori che dai semplici abitanti, con grande ammirazione), all esame del monumento in tutti i suoi aspetti (le strutture e gli apparati decorativi, le tecniche costruttive e i materiali). In questa indagine non manca giustamente anche una breve presentazione degli strumenti di indagine e delle metodologie utilizzate sia in rapporto al rilievo che in rapporto alla ricostruzione in 3D, che finisce inevitabilmente per toccare anche il tema della valorizzazione del monumento. Con questa ricerca e con questa pubblicazione, basate sul recupero della documentazione di scavo pregressa, integrate però con nuovi interventi sia di studio che di rilievo, si è voluto in primo luogo onorare una sorta di debito che l archeologia italiana aveva nei riguardi della Grecia e della comunità scientifica, debito di cui il I

8 Archeologia protobizantina a Kos Dipartimento non è certo responsabile, ma di cui ha inteso farsi carico per rendere noto quanto allora è stato fatto, per integrare quello che allora fu fatto con nuovi dati e nuovi elementi consentendo così una nuova e piena conoscenza della Basilica offrendo tra l altro nuovi spunti anche per la sua valorizzazione. Questo lavoro nasce tra l altro all interno di un impegno più ampio in Grecia e nell Egeo, ovviamente in collaborazione con la Scuola Archeologica Italiana di Atene, impegno che il Dipartimento ha sempre avuto e che intende mantenere. E infine, qui come negli altri nostri progetti, l archeologia del Dipartimento si esprime con la solidità del metodo che ci hanno insegnato i nostri maestri, unita ad una grande apertura all innovazione (con particolare riguardo alle tecnologie per il rilievo) e soprattutto ad un costante e sistematico coinvolgimento dei nostri giovani, che in questo modo hanno fruttuose occasioni di ricerca e di formazione. Per tutte queste ragioni va riconosciuto a Isabella Baldini e Monica Livadiotti, che hanno messo in campo il progetto e che si sono prese cura dell edizione di questo volume insieme ai Colleghi impegnati nei diversi testi, il merito di una ricerca e di una pubblicazione che fanno onore al Dipartimento. Giuseppe Sassatelli Direttore del Dipartimento di Archeologia, Università di Bologna II

9 Eisagwgiko keimeno gia Agio Gabrihl Το νησί της Κω αποτελεί ένα από τα καλύτερα παραδείγματα ελληνικής νησιωτικής περιοχής που κατοικείται αδιάκοπα περίπου χρόνια και χαρακτηρίζεται από τον πλούτο των μνημείων που έχουν έρθει στο φως από ανασκαφικές έρευνες κατά τη διάρκεια των τελευταίων εκατό χρόνων, αρχικά από την Ιταλική Αρχαιολογική Αποστολή της Ρόδου και, στη συνέχεια, από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία. Το πρωτοποριακό έργο της Ιταλικής Αρχαιολογικής Αποστολής στα Δωδεκάνησα, και ιδιαίτερα εκείνο που επιτελέστηκε στην Κω, έχει κατά καιρούς παρουσιαστεί τεκμηριωμένα και διεξοδικά από ειδικούς επιστήμονες, αρχιτέκτονες- αναστηλωτές και αρχαιολόγους σε διεθνή συνέδρια και εκθέσεις και έχει δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους ή σειρές, με άρθρα και μονογραφίες. Το βάρος της κληρονομιάς αυτής συναισθάνονται οι Εφορείες Αρχαιοτήτων της Δωδεκανήσου, στο νησί της Κω μάλιστα περισσότερο, εφόσον τα μνημεία που ανασκάφηκαν, αναστηλώθηκαν ή ανοικοδομήθηκαν αποτελούν το αντικείμενο της καθημερινής τους ενασχόλησης. Επιπροσθέτως, οι ευφυείς πολιτικές στις χρήσεις γης που προτάθηκαν από τους ιταλούς αρχαιολόγους και, κατά κανόνα, υιοθετήθηκαν από τους τότε κυβερνήτες, περιλαμβάνονται πλέον στην ελληνική αρχαιολογική νομοθεσία και αποτελούν τη βάση για οποιαδήποτε περαιτέρω μελέτη ανάδειξης και ένταξης, στον πολεοδομικό ιστό, των ελεύθερων αρχαιολογικών χώρων της πόλης. Πρόσφατα μάλιστα σε ημερίδα που διοργανώθηκε από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών για τον εορτασμό των 100 χρόνων ( / ) από την ίδρυσή της (Αθήνα Ιουνίου 2009), παρουσιάστηκε το πλούσιο έργο και η προσφορά του Ιδρύματος στην Ελλάδα, στο οποίο περιλαμβάνονται σημαντικές αρχαιολογικές έρευνες (Κρήτη, Δωδεκάνησα, Λήμνος, Πελοπόννησος) καθώς και μία σειρά άλλων δραστηριοτήτων, όπως διεθνή επιστημονικά συνέδρια και περιοδικές εκδόσεις. Η ιταλική Διοίκηση επέδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις αρχαιότητες της Δωδεκανήσου από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας της στην περιοχή, οργανώνοντας το Ιστορικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο FERT της Ρόδου ενώ λίγο αργότερα (1924) ιδρύθηκε η Αρχαιολογική Υπηρεσία. Στο ενεργητικό της νεοσύστατης τότε μονάδας, εγγράφονταν, εκτός από τις επιφανειακές έρευνες, τις καταγραφές και την επιστημονική τεκμηρίωση των μνημείων, ανασκαφικές και αναστηλωτικές εργασίες, νομοθετικά μέτρα για την προστασία των αρχαιοτήτων και την πάταξη της αρχαιοκαπηλίας, η έκδοση περιοδικών, η ίδρυση των Αρχαιολογικών Μουσείων Ρόδου και Κω, καθώς και η οργάνωση μιας αξιόλογης και ιστορικής αρχαιολογικής βιβλιοθήκης, του πρώτου επιστημονικού ιδρύματος στο νησί της Ρόδου. Οι δεσμοί και οι επιστημονικές συνεργασίες ανάμεσα στην Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία και την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή συνεχίστηκαν, σχεδόν αδιαλείπτως, μέσω πανεπιστημιακών ερευνητικών προγραμμάτων και αποστολών και οι προσωπικές σχέσεις που αναπτύσσονταν με πολλά μέλη μελετητές της σχολής, που επισκέπτονταν τακτικά τα νησιά, ήταν πάντα φιλικές και πολύ ζεστές. Ως επιστέγασμα αυτών των επαφών και έμπρακτη απόδειξη, από την πλευρά του Υπουργείου Πολιτισμού, της βαθιάς εκτίμησης για τη συμβολή των ακάματων ιταλών αρχαιολόγων και άλλων καταξιωμένων μελετητών στην προώθηση της αρχαιολογικής έρευνας, αποτελεί το μνημόνιο συνεργασίας που III

10 Archeologia protobizantina a Kos έχει συμφωνηθεί μεταξύ των τότε Εφόρων Αρχαιοτήτων κ. Ιωάννη Παπαχριστοδούλου και Ηλία Κόλλια και του Διευθυντή της Σχολής κ. Αntonino Di Vita (1989). Aντικείμενό του αποτελεί αφενός η χαρτογράφηση και τοπογραφική σύνδεση των ανασκαφών της ιταλικής και της ελληνικής περιόδου, αφετέρου η μελέτη της πολεοδομικής εξέλιξης της πόλης από την εποχή του χαλκού μέχρι την Τουρκοκρατία, εργασία επίπονη και μεθοδική, που πραγματοποιείται από τους αρχιτέκτονες, G. Rocco και M. Livadiotti σε συνεργασία με τους συναδέλφους αρχαιολόγους της Κω, που ανασκάπτουν και μελετούν τα νέα ευρήματα. Στο πλαίσιο αυτό των επιστημονικών ανταλλαγών εντάσσεται και το ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου της Μπολόνια και του Πολυτεχνείου του Μπάρι για τη μελέτη των πρωτοβυζαντινών μνημείων του νησιού, όσων εντοπίστηκαν ή ανεσκάφησαν κατά τη διάρκεια της ιταλοκρατίας. Το έργο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας μέχρι τη δεκαετία του 70 περιοριζόταν σε σωστικού χαρακτήρα ανασκαφικές έρευνες και σε μικρής κλίμακας συντηρήσεις μνημείων. Με την έκρηξη της τουριστικής ανάπτυξης και της συνακόλουθης έντονης οικοδομικής δραστηριότητας, ιδιαίτερα στη δεκαετία του 80 και του 90, οι ανασκαφικές έρευνες στην πόλη και την ύπαιθρο αυξήθηκαν. Η ανάγκη για ολοκληρωμένη προστασία των μνημείων μέσα σε ένα αλώβητο φυσικό περιβάλλον, επέβαλε τη κήρυξη και θεσμοθέτηση αρχαιολογικών χώρων και ζωνών προστασίας, όπως στο Παλαιό Πυλί, γύρω από τη βασιλική του Αγίου Παύλου στο Ζηπάρι και αλλού. Οι χρηματοδοτήσεις από τα ευρωπαϊκά κοινοτικά προγράμματα έδωσαν τη δυνατότητα στις Εφορείες Αρχαιοτήτων και στο Ινστιτούτο Αιγαιακών Σπουδών να υλοποιήσουν μία σειρά προγραμμάτων που στόχευαν στη συντήρηση, αποκατάσταση και ανάδειξη εμβληματικών αρχαιολογικών χώρων και μνημείων. Οι μελέτες που συντάχθηκαν για την ανάδειξη του μεσαιωνικού κάστρου της Νερατζιάς και του παλαιοχριστιανικού βαπτιστηρίου του Αγίου Ιωάννη στα Επτά Βήματα αποτελούν τις βάσεις για τις αποκαταστάσεις των εν λόγω μνημείων. Μέσα στην οχυρωμένη πόλη, αναστηλώθηκε το μοναδικό σωζόμενο κοσμικό ιπποτικό κτίριο στην Κω, η οικία του ιππότη κομεντόρη Franzesco Sans (1514), όπου στεγάζεται η αρχαιολογική βιβλιοθήκη, συντηρήθηκαν μερικές από τις μεσαιωνικές εκκλησίες, η Παναγία Γοργοεπήκοος και ο Άγιος Ιωάννης ο Ναύκληρος, το μουσουλμανικό λουτρό ή Αποθήκη τ αλατιού, που λειτουργεί ως επισκέψιμο μνημείο κ.ά. Εργασίες συντήρησης έγιναν επίσης στον βυζαντινό ερειπιώνα του Παλαιού Πυλίου στην πλαγιά του όρους Δικαίου και συγκεκριμένα, στερεώθηκε ο μεσοβυζαντινός πυλώνας του κάστρου και επισκευάστηκε η κατάγραφη, με τοιχογραφίες του 13 ου και 16 ου αι., εκκλησία της Παναγίας των Καστριανών. Το συλλογικό έργο Archeologia protobizantina a Kos: la basilica di S. Gabriele που επιμελήθηκαν η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, Isabella Baldini, και η καθηγήτρια του Πολυτεχνείου του Μπάρι, Monica Livadiotti, αποτελεί ένα εξαίρετο υπόδειγμα μελέτης και δημοσίευσης ενός ιδιαίτερου και σύνθετου παλαιοχριστιανικού μνημείου, και ουσιαστικά συνιστά την πρώτη συγκροτημένη παρουσίαση για την πρωτοβυζαντινή Κω. Με αντικείμενο τη βασιλική του Αγίου Γαβριήλ στο Ψαλίδι αναπτύσσεται ένας διεπιστημονικός διάλογος ο οποίος άπτεται ιστορικών, αρχαιολογικών, καλλιτεχνικών θεμάτων, αλλά και θέτει ζητήματα συντήρησης και διαχείρισης του μνημείου. Παράλληλα, η ένταξη πληροφοριών για τις νεότερες σωστικές επεμβάσεις στον χώρο, καθώς και η αναφορά στα νεότερα αρχαιολογικά ευρήματα για την παλαιοχριστιανική Κω από τις σωστικές ανασκαφές στο νησί, υποδηλώνει την επιθυμία του Πανεπιστημίου για έμπρακτη συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων και σηματοδοτεί τη προοπτική επίτευξης νέων κοινών επιστημονικών στόχων. Το ιστορικό των αρχαιολογικών ερευνών κατά τη διάρκεια της ιταλικής περιόδου και η παρουσίαση των αντίστοιχων παλαιοχριστιανικών μνημείων, κυ- IV

11 Eisagwgiko keimeno gia Agio Gabrihl ρίως εκκλησιαστικών, στον τύπο των βασιλικών, παρουσιάζονται διεξοδικά και τεκμηριωμένα στον παρόντα τόμο. Τα παλαιοχριστιανικά μνημεία που αποκαλύφτηκαν μετά την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στο ελληνικό κράτος (1947) καθώς και εκείνα που προέκυψαν από τις σωστικές ανασκαφές των Εφορειών Αρχαιοτήτων και τα συμπεράσματα που εξάγονται για την πρωτοβυζαντινή Κω από τη μελέτη των ευρημάτων, αποτελούν μια ενδιαφέρουσα συμμετοχή. Η συστηματική μελέτη του μνημείου από την ομάδα του Πανεπιστημίου της Μπολόνια και του Πολυτεχνείου του Μπάρι, και η καταγραφή των ποικίλλων προβλημάτων που αντιμετωπίζει αυτό σήμερα, αποκτά μια επιπλέον σημασία, διότι, σε μία δεύτερη ανάγνωση, υποδεικνύει τις κατάλληλες παρεμβάσεις που οφείλουμε να κάνουμε στον περιβάλλοντα χώρο του συνόλου, για την ανάδειξη και φροντισμένη απόδοσή του στο κοινό. Η συναγωγή και αξιολόγηση των συμπερασμάτων που προκύπτουν από τη συστηματική μελέτη και δημοσίευση του συγκροτήματος του Αγίου Γαβριήλ υπό την εποπτεία της Isabella Baldini και της Monica Livadiotti, των ερευνών που διεξάγει το Αρχαιολογικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών από τις καθηγήτριες κ. κ. Σoφία Καλοπίση Βέρτη και Μαρία Παναγιωτίδη στην περιοχή της Καρδάμαινας (αρχαία Αλάσαρνα) καθώς και των ανασκαφών στη πόλη και την ύπαιθρο που πραγματοποιούν οι Εφορείες Αρχαιοτήτων επιβεβαιώνουν, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, ζωηρή παρουσία και χρήση των μνημείων και κατά τον 7 ο αι., δηλαδή μέχρι τις αραβικές επιδρομές. Συγχαίρουμε και ευχαριστούμε θερμά τις καθηγήτριες Isabella Baldini και Monica Livadiotti για την κατάθεση του μνημειώδους έργου Archeologia protobizantina a Kos: la basilica di S. Gabriele, συμβολή στην μελέτη της πρωτοβυζαντινής Κω και υπόδειγμα πλήρους και εμπεριστατωμένης παρουσίασης ενός μνημειακού συγκροτήματος. Μαρία Μιχαηλίδου Προϊσταμένη της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου V

12 Lo studio che ho qui il piacere di presentare è nato dall esigenza di approfondire la conoscenza di un monumento di Kos poco noto, ma di notevole interesse per la storia dell architettura protobizantina. La basilica di S. Gabriele, infatti, scavata dagli archeologi italiani nel 1935, non aveva finora trovato adeguato spazio nella letteratura scientifica ed era a tutt oggi pressoché inedita, tranne brevi cenni pubblicati nel 1936 dall ing. Hermes Balducci, allora borsista dell Istituto FERT di Rodi. La configurazione dell organismo architettonico, che affonda le sue radici più immediate nel tipo delle sale tricliniari delle ricche ville tardoantiche, appariva però di tale complessità ed interesse che si è deciso di avviare, in collaborazione tra il Dipartimento di Archeologia dell Università degli Studi di Bologna, rappresentato dall amica Isabella Baldini, e la Facoltà di Architettura del Politecnico di Bari, con Monica Livadiotti, un progetto di studio coordinato. L attività è stata quindi iniziata nell aprile del 2007, sulla base di un accordo con la IV Eforia Bizantina di Rodi, diretta da Maria Michailidou, e con la partecipazione attiva di Sophia Didioumi, autrice di uno dei contributi editi nel volume. La collaborazione ha potuto avvalersi delle diverse specializzazioni dei partecipanti, storici, epigrafisti, archeologi e architetti, e si è rivelata evidentemente proficua, tanto che lo studio architettonico, preceduto dalla storia delle ricerche italiane della Kos di età protobizantina e dal necessario inquadramento storico e topografico, basandosi sull analisi dettagliata del nucleo iniziale a cella trichora nelle sue diverse fasi, arriva a risultati interessanti e inediti, come la conferma dell esistenza di una tradizione costruttiva coa identificabile nella preferenza per le soluzioni voltate a vela. L analisi delle strutture è poi accompagnato dall esame dei tappeti musivi e in opus sectile, i quali, insieme con i dati provenienti dalle tecniche costruttive e dai materiali impiegati, costituiscono molto spesso l unico elemento per stabilire la cronologia delle strutture associate e che, nel caso di Kos, si inseriscono in una tradizione di studi ben avviata. La ricerca è poi completata da un capitolo sul piccolo edificio termale annesso alla basilica, e forse a questa anteriore, interessante contributo al dibattito sulla persistenza dell uso degli impianti termali in età cristiana, anche in connessione con la liturgia. Non manca inoltre un adeguato spazio per l illustrazione del poco noto materiale epigrafico tardoantico e protobizantino proveniente da Kos. Il lavoro è corredato da una schedatura completa degli altri edifici basilicali presenti in città e nell isola, base per i necessari confronti con gli impianti coevi di analoga funzione, dal catalogo delle unità stratigrafiche strutturali e da quello dei frammenti architettonici sia gli elementi ancora visibili presso il sito, sia quelli portati dopo lo scavo all Antiquarium del Castello dei Cavalieri a Kos città che ha costituito la base per l attenta ricostruzione dell arredo liturgico. Alla trattazione di accompagna ovviamente un ampia bibliografia, che rende conto della vastità della ricerca. Esemplare è inoltre, a mio parere, la correttezza del metodo applicato allo studio di un manufatto architettonico allo stato di rudere: preceduto infatti dalla raccolta e dall esame della cartografia e della documentazione grafica prodotti all epoca delle prime ricerche, grazie alla disponibilità dell Istituto di Studi Archeologici Egei di Rodi e della Scuola Archeologica Italiana di Atene a concedere l autorizzazione a consultare i propri Archivi, è stato effettuato il rilievo strumentale per il necessario inquadramento topografico delle strutture e il loro rilievo manuale di dettaglio, in pianta e in alzato, base conoscitiva imprescindibile per l analisi delle fasi e per l elaborazione delle ipotesi di restituzione. Queste ultime, frutto del continuo scambio interdisciplinare fra tutti i componenti dell équipe e realizzate non solo sulla base dell analisi autoptica ma anche con il supporto di tutti i possibili confronti con i complessi monumentali di altre località dell Egeo, ha reso possibile l elaborazione di convincenti ipotesi di restituzione della basilica e dell annesso impianto termale nelle loro diverse fasi di sviluppo, per altro illustrate da elaborati grafici tridimensionali di rara efficacia. Allo studio architettonico segue poi, fatto VII

13 Archeologia protobizantina a Kos del tutto inconsueto in questo genere di pubblicazioni, l elaborazione di un piano di conservazione e valorizzazione del complesso archeologico, già oggetto di un intervento conservativo negli anni 30, con sistemazione di un sistema di drenaggio, recentemente ripreso ad opera della stessa IV Eforia Bizantina di Rodi. Si tratta in definitiva di un opera corale, curata dall attenta regia di Isabella Baldini e Monica Livadiotti, che assomma nei diversi capitoli i contributi di tutti i ricercatori, che si sono distinti per precisione nell esposizione e per l approfondimento con cui la materia è stata trattata in tutti i suoi diversi aspetti. Vorrei però inquadrare il valore di questa pubblicazione in un quadro di riferimento più vasto: nell ormai lontano 1986, il prof. Antonino Di Vita, allora Direttore della Scuola Archeologica Italiana di Atene e purtroppo recentemente scomparso, inviò me e Monica Livadiotti a Kos e a Rodi per vedere se era possibile riprendere le ricerche italiane nel Dodecaneso, interrotte dopo la seconda guerra mondiale. Lo scopo era quello di pubblicare finalmente i monumenti scavati durante il periodo dell occupazione, rimasti in larga parte inediti, e assolvere così ad un debito scientifico non più prorogabile. Con molta soddisfazione, allora, e un po di malinconia, poiché il prof. Di Vita non ha potuto vedere pubblicato il volume, rilevo il fatto che la ricerca su S. Gabriele, coordinata da due sue allieve e collaboratrici, si pone in stretta continuità con quell obiettivo. Giorgio Rocco Professore Ordinario di Storia dell architettura antica, Facoltà di Architettura del Politecnico di Bari VIII

14 INTRODUZIONE Il volume sulla basilica di S. Gabriele è il risultato di una proficua collaborazione, ormai quinquennale, tra il Dipartimento di Archeologia dell Università di Bologna e la Facoltà di Architettura del Politecnico di Bari e rientra in un più ampio progetto di studio sistematico degli edifici protobizantini di Kos scavati dagli illustri archeologi italiani impegnati nel Dodecaneso nei primi decenni del secolo scorso. La storia delle indagini condotte in questa importante area dell Egeo è quindi strettamente legata alla storia della cultura italiana che ci ha preceduto: il legame con quel passato, per quanto ormai remoto, costituisce ancora una base imprescindibile per le ricerche presenti, le arricchisce, anzi, di consapevolezza sugli obiettivi da perseguire. L attività prosegue e infatti, dal 2010, è già in corso a Kos un nuovo studio architettonico del complesso episcopale delle Terme Occidentali. La scelta di pubblicare un monumento in forma collettiva nasce dalla nostra convinzione che solo un lavoro di équipe, in grado di mettere a frutto specificità e professionalità diverse, possa arrivare a risultati non parziali. In particolare, per Pietro Cassanelli, Giuseppe Contò, Giuseppe Mazzilli e Piergiorgio Traversa, la partecipazione alla presente pubblicazione nasce dai risultati della ricerca condotta nel corso della propria tesi di laurea in Architettura, discussa a Bari nel 2008: i grafici di rilievo e le ipotesi di restituzione bi- e tridimensionali che illustrano la presente pubblicazione sono frutto del loro lavoro. Siamo quindi particolarmente grate ai Colleghi e agli Allievi che hanno collaborato con entusiasmo alla realizzazione di questo primo tentativo di lettura aggiornata di uno dei più interessanti tra i numerosi complessi ecclesiastici dell isola di Kos, partecipando attivamente alle indagini sul terreno, alla ricerca d archivio, alla redazione di testi e apparato illustrativo, e, soprattutto, condividendo in maniera profonda il tentativo di assolvere, almeno in parte, ad un impegno che sentivamo irrinunciabile nei confronti della comunità scientifica. A tale compito ha aderito, con un costante e fattivo appoggio istituzionale, la IV Eforia per le Antichità Bizantine diretta da Maria Michailidou, alla quale rivolgiamo un pensiero riconoscente. Un sentito grazie va ad Emanuele Greco per aver permesso la raccolta e la pubblicazione della documentazione d archivio conservata presso la sede ateniese della Scuola Archeologica Italiana di Atene, da lui diretta. L apparato illustrativo del volume comprende anche immagini d epoca di proprietà dell Archivio Storico Alinari, che si ringrazia vivamente. Altro materiale documentario e fotografico è stato invece reperito a Rodi, presso l Archivio italiano del TAPA del Dodecaneso e presso la Biblioteca, dove è confluito il patrimonio librario e documentario della Soprintendenza alle Antichità di Rodi e dell Istituto Storico-Archeologico FERT. Entrambi i fondi sono attualmente gestiti e sono stati ulteriormente incrementati dai Direttori della XXII Eforia Preistorico-classica, della IV Eforia Bizantina e dell Istituto di Studi Archeologici Egei. A tutti loro, Melina Philimonos, la già ricordata Maria Michailidou, Anghelikì Iannikourì, vanno i nostri più sentiti ringraziamenti: senza la loro liberalità nel concedere i necessari permessi di studio, senza la loro stima, che ci ha IX

15 Archeologia protobizantina a Kos sempre accompagnati negli anni, questa e le altre nostre ricerche nel Dodecaneso non sarebbero state possibili. Siamo inoltre grate a chi ha voluto discutere con noi aspetti diversi della ricerca: Panayota Asimakopoulou Atzaka, Luigi Caliò, Eleni Chrysafi, Raffaella Farioli, Antonello Fino, Enzo Lippolis, Nicolò Masturzo, Aristotle Mentzos, Anastasia Pliota, Giorgio Rocco, Irfan Shaid, Ilaria Simiakakis. Ci sembra infine doveroso, in un momento in cui i fondi per la ricerca universitaria nel nostro Paese si fanno sempre più rari, menzionare con gratitudine il Ministero degli Affari Esteri, che ha cofinanziato parte dell attività sul posto, il Politecnico di Bari e il Dipartimento di Archeologia dell Università di Bologna, che hanno contribuito a sostenere le spese di viaggio dei laureandi dei rispettivi Atenei. Un sentito ringraziamento va in ultimo all Editore Ante Quem di Bologna, che ha portato a compimento la pubblicazione finale dell opera con la consueta professionalità e precisione. Isabella Baldini, Monica Livadiotti X

16 Introduzione 1. Basilica di S. Gabriele, fase III: sezione trasversale sulle campate angolari orientali dell aula cruciforme nell ipotesi della presenza di una cupola a copertura del nucleo presbiteriale (modellazione solida e rendering di P. Traversa; elaborazione grafica di G. Mazzilli) XI

17 Archeologia protobizantina a Kos 2. Basilica di S. Gabriele, fase II: vista della navata centrale da N-O (modellazione solida e rendering di P. Traversa; elaborazione grafica di G. Mazzilli) XII

18 Introduzione 3. Basilica di S. Gabriele, fase III: vista della navata centrale da N-O (modellazione solida e rendering di P. Traversa; elaborazione grafica di G. Mazzilli) XIII

19 Archeologia protobizantina a Kos 4. Basilica di S. Gabriele, fase III: vista dell aula dalla campata angolare orientale della navatella N (modellazione solida e rendering di P. Traversa; elaborazione grafica di G. Mazzilli) XIV

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΕΧΝΙΚΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ 2015-2016 ΠΙΑΔΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΕΧΝΙΚΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ 2015-2016 ΠΙΑΔΑΓΩΓΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ & ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ 2015-2016 ΠΙΑΔΑΓΩΓΙΚΑ ΤΕΧΝΙΚΑ Οι Εκδόσεις Δίσιγμα ξεκίνησαν την πορεία τους στο χώρο των ελληνικών εκδόσεων τον Σεπτέμβριο του 2009 με κυρίαρχο οδηγό

Διαβάστε περισσότερα

CONFIGURAZIONE DELLA CASELLA DI POSTA ELETTRONICA CERTIFICATA (P.E.C.)

CONFIGURAZIONE DELLA CASELLA DI POSTA ELETTRONICA CERTIFICATA (P.E.C.) CONFIGURAZIONE DELLA CASELLA DI POSTA ELETTRONICA CERTIFICATA (P.E.C.) Consigliamo di configurare ed utilizzare la casella di posta elettronica certificata tramite il webmail dedicato fornito dal gestore

Διαβάστε περισσότερα

IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA

IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA UNIVERSITÀ DEGLI STUDI DI PADOVA - CENTRO LINGUISTICO DI ATENEO IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA Vedere film in lingua straniera è un modo utile e divertente per imparare o perfezionare una lingua straniera.

Διαβάστε περισσότερα

IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA

IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA UNIVERSITÀ DEGLI STUDI DI PADOVA - CENTRO LINGUISTICO DI ATENEO IMPARA LE LINGUE CON I FILM AL CLA Vedere film in lingua straniera è un modo utile e divertente per imparare o perfezionare una lingua straniera.

Διαβάστε περισσότερα

Dal volume Cipro Italia A/R Architettura di Emma Tagliacollo

Dal volume Cipro Italia A/R Architettura di Emma Tagliacollo Ambasciata d'italia Dal volume Cipro Italia A/R Architettura di Emma Tagliacollo Il progetto della mostra di Architettura cipriota ha origine da una serie di interrogativi che nascono dal ruolo che ricopre

Διαβάστε περισσότερα

Nuova strategia è necessaria per la messa in luce dei giacimenti sottomarini di idrocarburi nel Sud di Creta.

Nuova strategia è necessaria per la messa in luce dei giacimenti sottomarini di idrocarburi nel Sud di Creta. Nuova strategia è necessaria per la messa in luce dei giacimenti sottomarini di idrocarburi nel Sud di Creta. I. Konofagos, N. Lygeros I soprascritti, già dal 2012 avevano proposto ai politici con il più

Διαβάστε περισσότερα

Una nuova società per una diversa politica. Le riforme di Clistene l Alcmeonide al vaglio delle fonti

Una nuova società per una diversa politica. Le riforme di Clistene l Alcmeonide al vaglio delle fonti Corso di Laurea magistrale in Scienze dell antichità: letterature, storia e archeologia Tesi di Laurea Una nuova società per una diversa politica. Le riforme di Clistene l Alcmeonide al vaglio delle fonti

Διαβάστε περισσότερα

Zosi Zografidou Voci italiane in grecia

Zosi Zografidou Voci italiane in grecia A10 Zosi Zografidou Voci italiane in grecia Ιταλικές φωνές στην Ελλάδα Copyright MMXIII ARACNE editrice S.r.l. www.aracneeditrice.it info@aracneeditrice.it via Raffaele Garofalo, 133/A B 00173 Roma (06)

Διαβάστε περισσότερα

INDICE. Introduzione... 6

INDICE. Introduzione... 6 INDICE Introduzione... 6 CAPITOLO I: IL POEMA DEL DIGHENÌS AKRITIS... 13 Premessa... 14 1. Le redazioni... 16 1.1. Escorial (E)... 16 1.2. Grottaferrata (G)... 17 1.3. Trebisonda (T), Andros (A e P), Oxford

Διαβάστε περισσότερα

Επιπλέον, στον 1o όροφο στεγάζεται η Συλλογή Μεταβυζαντινών Εικόνων και Θρησκευτικών κειμηλίων από το 16ο αιώνα και μεταγενέστερα.

Επιπλέον, στον 1o όροφο στεγάζεται η Συλλογή Μεταβυζαντινών Εικόνων και Θρησκευτικών κειμηλίων από το 16ο αιώνα και μεταγενέστερα. ΔΗΜΟΣΙΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΛΕΥΚΑΔΑΣ Η Δημόσια Βιβλιοθήκη Λευκάδας ιδρύεται το 1953 με προσπάθειες επιφανών Λευκαδίων, όπως ο ιστορικός Πάνος Ροντογιάννης, ο συμβολαιογράφος Τάκης Μαμαλούκας και άλλοι που βρήκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΒΒΑΤΟ 16/05/2015. «Οι πολλαπλές πτυχές της πέτρας» 09:00π.μ. ΤΕΙ Ιονίων Νήσων Ζάκυνθος. Μια επιστημονική προσέγγιση.

ΣΑΒΒΑΤΟ 16/05/2015. «Οι πολλαπλές πτυχές της πέτρας» 09:00π.μ. ΤΕΙ Ιονίων Νήσων Ζάκυνθος. Μια επιστημονική προσέγγιση. ΣΑΒΒΑΤΟ 16/05/2015 09:00π.μ. ΤΕΙ Ιονίων Νήσων Ζάκυνθος «Οι πολλαπλές πτυχές της πέτρας» Μια επιστημονική προσέγγιση. i V.I.S.: www.visproject.eu - ΠΙΝ/ΠΕΖ: http://pin.gov.gr ΔΗΜΟΣ ΚΕΦΑΛΛΟΝΙΑΣ: www.kefallonia.gov.gr

Διαβάστε περισσότερα

Emma Tagliacollo CIPRO ITALIA A/R ARCHITETTURA. Κύϖρος Ιταλία Μ/Ε. αρχιτεκτονική

Emma Tagliacollo CIPRO ITALIA A/R ARCHITETTURA. Κύϖρος Ιταλία Μ/Ε. αρχιτεκτονική Emma Tagliacollo CIPRO ITALIA A/R ARCHITETTURA Κύϖρος Ιταλία Μ/Ε αρχιτεκτονική Copyright MMX ARACNE editrice S.r.l. www.aracneeditrice.it info@aracneeditrice.it via Raffaele Garofalo, 133/A B 00173 Roma

Διαβάστε περισσότερα

TEMPO SPAZIO E MEMORIA NELLA LETTERATURA ITALIANA OMAGGIO A ANTONIO TABUCCHI XΡΟΝΟΣ ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ

TEMPO SPAZIO E MEMORIA NELLA LETTERATURA ITALIANA OMAGGIO A ANTONIO TABUCCHI XΡΟΝΟΣ ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ TEMPO SPAZIO E MEMORIA NELLA LETTERATURA ITALIANA OMAGGIO A ANTONIO TABUCCHI XΡΟΝΟΣ ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΗ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΑΝΤΟΝΙΟ ΤΑΜΠΟΥΚΙ ARACNE editrice S.r.l. UNIVERSITY STUDIO PRESS Η έκδοση

Διαβάστε περισσότερα

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL Notizie 31 Το παρόν τεύχος τυπώθηκε σε 5.000 τεµ. Del presente numero sono state stampate 5.000 copie Οποιαδήποτε αναδηµοσιεύση κειµένων και φωτογραφιών θα πρέπει να γίνεται µόνο µε την άδεια του εκδότη.

Διαβάστε περισσότερα

Un Venerabile testimone dei Vangeli secondo Luca e secondo Giovanni: Il Papiro Bodmer XIV-XV (P 75 ) *

Un Venerabile testimone dei Vangeli secondo Luca e secondo Giovanni: Il Papiro Bodmer XIV-XV (P 75 ) * Un Venerabile testimone dei Vangeli secondo Luca e secondo Giovanni: Il Papiro Bodmer XIV-XV (P 75 ) * Il Papiro Bodmer XIV-XV (P 75 ) è arrivato nella Biblioteca Apostolica Vaticana il 22 novembre 2006,

Διαβάστε περισσότερα

Conferenza di N. Lygeros avente per tema L insurrezione Greca quale esempio di resistenza. Pafo 24/03/2015

Conferenza di N. Lygeros avente per tema L insurrezione Greca quale esempio di resistenza. Pafo 24/03/2015 Conferenza di N. Lygeros avente per tema L insurrezione Greca quale esempio di resistenza. Pafo 24/03/2015 Scosta il sipario che è dietro al leggio e scopre uno stendardo che riguarda la Rivoluzione e

Διαβάστε περισσότερα

Notizie 32. H Διοίκηση του Ελληνο-Ιταλικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης. L Amministrazione della Camera di Commercio Italo-Ellenica di Salonicco

Notizie 32. H Διοίκηση του Ελληνο-Ιταλικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης. L Amministrazione della Camera di Commercio Italo-Ellenica di Salonicco Notizie 32 Το παρόν τεύχος τυπώθηκε σε 5.000 τεμ. Del presente numero sono state stampate 5.000 copie Οποιαδήποτε αναδημοσιεύση κειμένων και φωτογραφιών θα πρέπει να γίνεται μόνο με την άδεια του εκδότη.

Διαβάστε περισσότερα

Agazia Scolastico, Epigrammi

Agazia Scolastico, Epigrammi Scuola Dottorale di Ateneo Graduate School Dottorato di ricerca in Italianistica e Filologia Classico-Medievale Ciclo XXVI Anno di discussione 2014 Agazia Scolastico, Epigrammi Introduzione, testo critico

Διαβάστε περισσότερα

Istruzioni per l uso della funzione di rete/ Οδηγίες λειτουργίας δικτύου

Istruzioni per l uso della funzione di rete/ Οδηγίες λειτουργίας δικτύου 3-078-154-41 (1) Istruzioni per l uso della funzione di rete/ Οδηγίες λειτουργίας δικτύου 2002 Sony Corporation Marchi di fabbrica Memory Stick e sono marchi registrati di Sony Corporation. I marchi BLUETOOTH

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα.

Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα. Ανοικτή Πρόσβαση και αρχαιολογικά Δεδομένα. Εισηγήτριες: Κανελλοπούλου Μπότη Μαρία, Δικηγόρος, Επίκουρη Καθηγήτρια του Ιονίου Πανεπιστημίου Βουλιγέα Ελένη, Αρχαιολόγος της Η Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (ΟΕΛΜΕΚ) ΤΕΥΧΟΣ 3 2011

ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (ΟΕΛΜΕΚ) ΤΕΥΧΟΣ 3 2011 ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (ΟΕΛΜΕΚ) ΤΕΥΧΟΣ 3 2011 1 Editorial Editorial Μετά από μια μεγάλη απουσία, επιστρέψαμε δυναμικά με καινούρια θέματα και ιδέες. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε όλους εσάς

Διαβάστε περισσότερα

Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia. Centro per lo studio delle antichità ravennati e bizantine Giuseppe Bovini

Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia. Centro per lo studio delle antichità ravennati e bizantine Giuseppe Bovini Alma Mater Studiorum - Università di Bologna Dipartimento di Archeologia Centro per lo studio delle antichità ravennati e bizantine Giuseppe Bovini IDEOLOGIA E CULTURA ARTISTICA TRA ADRIATICO E MEDITERRANEO

Διαβάστε περισσότερα

UNIVERSITÀ CA FOSCARI DI VENEZIA L AGORÀ IN ERODOTO

UNIVERSITÀ CA FOSCARI DI VENEZIA L AGORÀ IN ERODOTO UNIVERSITÀ CA FOSCARI DI VENEZIA FACOLTÀ DI LETTERE E FILOSOFIA Corso di Laurea Magistrale (ordinamento ex D.M. 270/2004) in Scienze dell antichità: letterature, storia e archeologia. Tesi di Laurea L

Διαβάστε περισσότερα

150 ANNI DI UNITA D ITALIA 150 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ

150 ANNI DI UNITA D ITALIA 150 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ 37 PUBBLICAZIONE QUADRIMESTRALE 1/2011 ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ 1/2011 150 ANNI DI UNITA D ITALIA 150 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΑΣ LEONARDO DA VINCI A SALONICCO LEONARDO DA VINCI ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ LEONARDO

Διαβάστε περισσότερα

Εγχειρίδιο χρήστη. RBC 24 Elite 24 Elite. για τα µοντέλα CE 0694 TA01B156.A0307

Εγχειρίδιο χρήστη. RBC 24 Elite 24 Elite. για τα µοντέλα CE 0694 TA01B156.A0307 Εγχειρίδιο χρήστη για τα µοντέλα RBC 24 Elite RBS 24 Elite Επίτοιχος λέβητας αερίου CE 0694 Documentazione Tecnica RADIANT BRUCIATORI S.p.A. Montelabbate (PU) ITALY ΕΛΛΗΝΙΚΑ Ο ΗΓΙΕΣ & ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΛΕΒΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Presentazione progetto Rete fra città gemellate Παρουσίαση σχεδίου «ίκτυο αδελφοποιηµένων πόλεων»

Presentazione progetto Rete fra città gemellate Παρουσίαση σχεδίου «ίκτυο αδελφοποιηµένων πόλεων» simboli araldici a grottesca sulle pareti nella sala del Cavaliere Paolo Guidotti Presentazione progetto Rete fra città gemellate Παρουσίαση σχεδίου «ίκτυο αδελφοποιηµένων πόλεων» grottesche sulla volta

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΚΟΛΥΒΑ Kαθηγήτρια Αρχειονομίας Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Πίνακας Μελετών

ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΚΟΛΥΒΑ Kαθηγήτρια Αρχειονομίας Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Πίνακας Μελετών ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΚΟΛΥΒΑ Kαθηγήτρια Αρχειονομίας Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας Ιόνιο Πανεπιστήμιο Πίνακας Μελετών 1. Μ. Κολυβά, «Θεόδωρος Παλαιολόγος, αρχηγός μισθοφόρων "στρατιωτών" και

Διαβάστε περισσότερα

3-087-936-53(1) Manuale delle applicazioni del computer. εφαρµογών υπολογιστή. Digital Video Camera Recorder. 2004 Sony Corporation

3-087-936-53(1) Manuale delle applicazioni del computer. εφαρµογών υπολογιστή. Digital Video Camera Recorder. 2004 Sony Corporation 3-087-936-53(1) Manuale delle applicazioni del computer Οδηγός εφαρµογών υπολογιστή IT GR Digital Video Camera Recorder 2004 Sony Corporation Da leggere subito Per utilizzare la videocamera, leggere il

Διαβάστε περισσότερα

Γκρίκο: Ποια είναι η Γκρίκο;

Γκρίκο: Ποια είναι η Γκρίκο; Μάρτιος 2013/Μαrzo 2013/March 2013 Γκρίκο: Ποια είναι η Γκρίκο; Η Γκρίκο είναι μία μειονοτική γλώσσα που μιλιέται μέχρι σήμερα σε μία από τις δύο ελληνικές γλωσσικές νησίδες της Νότιας Ιταλίας, στην ευρύτερη

Διαβάστε περισσότερα

STORIA ANTICA E STORIA CLASSICA: IL CASO DELL ORIENTE GRECO-ROMANO

STORIA ANTICA E STORIA CLASSICA: IL CASO DELL ORIENTE GRECO-ROMANO Histos 5 (2011) 107 16 STORIA ANTICA E STORIA CLASSICA: IL CASO DELL ORIENTE GRECO-ROMANO 1 È divenuta oramai una prassi consolidata quella d identificare ed etichettare la storia del Mediterraneo orientale

Διαβάστε περισσότερα

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL Notizie 33 Το παρόν τεύχος τυπώθηκε σε 5.000 τεμ. Del presente numero sono state stampate 5.000 copie Οποιαδήποτε αναδημοσιεύση κειμένων και φωτογραφιών θα πρέπει να γίνεται μόνο με την άδεια του εκδότη.

Διαβάστε περισσότερα

Anno XII Numero XXIII Giugno 2015

Anno XII Numero XXIII Giugno 2015 Anno XII Numero XXIII Giugno 2015 2003-2015 Rivista online registrata, codice ISSN 2240-5240 Indice articoli: 1. ARTISTI CRETESI DELLA DIASPORA TRA CRETA E BISANZIO (sec. VX-XVI) Massimo Alessandro Bianchi

Διαβάστε περισσότερα

Black and White, an innovation in wooden flooring.

Black and White, an innovation in wooden flooring. a m s t e r d a m v i e n n a l o n d o n p a r i s m o s c o w d u b l i n m i l a n c o p e n h a g e n g e n e v a a t h e n s b a r c e l o n a r e y k j a v i c k i e v GB PT ES IT GR Black and White,

Διαβάστε περισσότερα

SCUOLA DI DOTTORATO DI RICERCA IN STORIA E CRITICA DEI BENI ARTISTICI, MUSICALI E DELLO SPETTACOLO CICLO: XXII

SCUOLA DI DOTTORATO DI RICERCA IN STORIA E CRITICA DEI BENI ARTISTICI, MUSICALI E DELLO SPETTACOLO CICLO: XXII Università degli Studi di Padova Dipartimento di Storia delle Arti Visive e della Musica SCUOLA DI DOTTORATO DI RICERCA IN STORIA E CRITICA DEI BENI ARTISTICI, MUSICALI E DELLO SPETTACOLO CICLO: XXII LE

Διαβάστε περισσότερα

Bollettino Italo-ellenico

Bollettino Italo-ellenico Maggio 2013 anno 4 Μαϊος 2013 Έτος 4 Bollettino Italo-ellenico Η Ιταλική βιοµηχανία συνεχίζει να έχει προβλήµατα L industria italiana soffre ancora Παρά τη µικρή ανάκαµψη της Ιταλικής αγοράς που καταγράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

+ Archimandrita Evangelos Yfantidis

+ Archimandrita Evangelos Yfantidis Aspetti del Magistero Sociale della Chiesa Ortodossa, secondo la dottrina ecclesiastica e l insegnamento di Sua Santità il Patriarca Ecumenico Bartolomeo Discorso durante i lavori della 49 sessione di

Διαβάστε περισσότερα

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL

MAMBRETTI - PAPAMICHAIL Notizie 34 Το παρόν τεύχος τυπώθηκε σε 5.000 τεμ. Del presente numero sono state stampate 5.000 copie Οποιαδήποτε αναδημοσιεύση κειμένων και φωτογραφιών θα πρέπει να γίνεται μόνο με την άδεια του εκδότη.

Διαβάστε περισσότερα

Il Griko e una lingua minoritaria ancora

Il Griko e una lingua minoritaria ancora www.e-griko.eu Griko: Di che cosa si tratta? Il Griko e una lingua minoritaria ancora oggi parlata in una delle due isole linguistiche di origine greca dell Italia Meridionale, la Grecìa Salentina, nella

Διαβάστε περισσότερα

Verso un approccio cartografico

Verso un approccio cartografico Sede Amministrativa: Università degli Studi di Padova Dipartimento di Scienze del Mondo Antico SCUOLA DI DOTTORATO DI RICERCA IN: Scienze linguistiche, filologiche e letterarie INDIRIZZO: Filologia classica

Διαβάστε περισσότερα

LIVELLO C1 secondo il Consiglio d Europa

LIVELLO C1 secondo il Consiglio d Europa ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ MINISTERO DELL ISTRUZIONE E DEGLI AFFARI RELIGIOSI, DELLA CULTURA E DELLO SPORT CERTIFICAZIONE DI LINGUA

Διαβάστε περισσότερα

3-084-946-52(1) Manuale delle applicazioni del computer. εφαρµογών υπολογιστή. Digital Video Camera Recorder. 2003 Sony Corporation

3-084-946-52(1) Manuale delle applicazioni del computer. εφαρµογών υπολογιστή. Digital Video Camera Recorder. 2003 Sony Corporation 3-084-946-52(1) Manuale delle applicazioni del computer Οδηγός εφαρµογών υπολογιστή IT GR Digital Video Camera Recorder 2003 Sony Corporation Da leggere subito Per utilizzare la videocamera, leggere il

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΜΕΝΑ Η «ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ»

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΜΕΝΑ Η «ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΜΕΝΑ Η «ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» Ο αρχικός τίτλος της παρέµβασής µου ήταν «Γιατί είµαι περήφανος για την ιδιαίτερή µου πατρίδα». Συνειδητοποιώντας όµως πόσα πολλά πράγµατα θα είχα να σας πω, αισθάνθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Eργοστάσιο. ΒΙ.ΠΑ Θέρμης - ΤΚ 57001 ΤΘ 60766 Θέρμη - Θεσσαλονίκη Τηλ. 2310 308764 - Fax 2310 311340 - email: guninf@otenet.gr.

Eργοστάσιο. ΒΙ.ΠΑ Θέρμης - ΤΚ 57001 ΤΘ 60766 Θέρμη - Θεσσαλονίκη Τηλ. 2310 308764 - Fax 2310 311340 - email: guninf@otenet.gr. Eργοστάσιο ΒΙ.ΠΑ Θέρμης - ΤΚ 57001 ΤΘ 60766 Θέρμη - Θεσσαλονίκη Τηλ. 2310 308764 - Fax 2310 311340 - email: guninf@otenet.gr Έκθεση Βούλγαρη 50 - ΤΚ 54249 Θεσσαλονικη Τηλ. 2310 327770 - Fax 2310 327978

Διαβάστε περισσότερα

Immaginato, sentimenti ed emozioni nella storiografia tardoantica

Immaginato, sentimenti ed emozioni nella storiografia tardoantica CLAUDIA GIUFFRIDA Immaginato, sentimenti ed emozioni nella storiografia tardoantica A cavallo tra il II e il III secolo d.c., Sesto Empirico, 1 nel suo Adversus Mathematicos, discuteva la tesi dello stoico

Διαβάστε περισσότερα

Considerata una delle fonti fondamentali per la storia dell arte bizantina, entrata in

Considerata una delle fonti fondamentali per la storia dell arte bizantina, entrata in Sommario Premessa... I Introduzione... 2 I. L autore e l opera... 5 I.2 La vita... 5 I.2 L opera... 10 II. La descrizione della Chiesa dei Ss. Apostoli a Costantinopoli... 17 II.1 L edificio... 17 II.2

Διαβάστε περισσότερα

Κφκλοσ ςυναντιςεων ςε ςυνδιοργάνωςθ με το Κζντρο Μελετϊν Ιονίου. τα ελλθνικά με μετάφραςθ ςτα ιταλικά ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ:

Κφκλοσ ςυναντιςεων ςε ςυνδιοργάνωςθ με το Κζντρο Μελετϊν Ιονίου. τα ελλθνικά με μετάφραςθ ςτα ιταλικά ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: Ελλάδα-Ιταλία. Διάλογοι μεταξφ δφο πολιτιςμών ΕΛΛΗΝΕΣ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ ΙΤΑΛΟΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (16 ος -19 ος αι.) Auditorium Ιταλικοφ Μορφωτικοφ Ινςτιτοφτου Ακθνών, Πατθςίων 47 Κφκλοσ ςυναντιςεων

Διαβάστε περισσότερα

L'edizione critica digitale di frammenti: problemi teorici e soluzioni tecniche

L'edizione critica digitale di frammenti: problemi teorici e soluzioni tecniche III Incontro di Filologia Digitale Verona, 3-5 Marzo 2010 L'edizione critica digitale di frammenti: problemi teorici e soluzioni tecniche Matteo Romanello Center of Computing for Humanities - King's College,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΡΧΗ ΣΕΛΙΔΑΣ 1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Τετάρτη, 24 Ιουνίου 2015 ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ιnventario dell Archivio Storico della Comunità Greco- Orientale di Trieste 1751-1963

Ιnventario dell Archivio Storico della Comunità Greco- Orientale di Trieste 1751-1963 Ιnventario dell Archivio Storico della Comunità Greco- Orientale di Trieste 75-963 Αnno: 204 INDICE INTRODUZIONE...3 SERIE I: COMUNITA-ECONOMIA...2 N. -589 in via Genova 23 SERIE II: COMUNITA-AMMINISTRAZIONE...75

Διαβάστε περισσότερα

Certificazione di Lingua Italiana

Certificazione di Lingua Italiana ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ Ministero Greco della Pubblica Istruzione e degli Affari Religiosi Certificazione di Lingua Italiana LIVELLO B2 secondo il Consiglio d Europa FASE I comprensione di

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα τμημάτων ιταλικής γλώσσας Σχολικό έτος 2011/2012

Πρόγραμμα τμημάτων ιταλικής γλώσσας Σχολικό έτος 2011/2012 Πρόγραμμα τμημάτων ιταλικής γλώσσας Σχολικό έτος 2011/2012 Τα προγράμματα των τμημάτων και τα Πτυχία που χορηγεί το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης είναι εγκεκριμένα από το Πανεπιστήμιο του Udine

Διαβάστε περισσότερα

Digital Video Camera Recorder

Digital Video Camera Recorder 3-089-914-43 (1) Istruzioni per l uso [IT]/Οδηγίες λειτουργίας [GR] Digital Video Camera Recorder Istruzioni per l uso Prima di utilizzare l apparecchio, leggere attentamente il presente manuale e conservarlo

Διαβάστε περισσότερα

ATENE, CITTA CHE OSA. LE VESPE DI ARISTOFANE.

ATENE, CITTA CHE OSA. LE VESPE DI ARISTOFANE. ATENE, CITTA CHE OSA. LE VESPE DI ARISTOFANE. Αὖθις δὲ οἱ μὲν καὶ παρὰ δύναμιν τολμηταὶ καὶ παρὰ γνώμην κινδυνευταὶ καὶ τοῖς δεῖνοις εὐέλπιδες (Thuc., I, 70, 3) (Ancora, loro (gli Ateniesi) audaci oltre

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Επιστολή. Αγαπητέ μας

Επιστολή. Αγαπητέ μας Επιστολή Αγαπητέ μας Μετά από είκοσι πέντε χρόνια ενασχόλησης με την θεραπεία πόνου και την καθημερινή επαφή με ασθενείς κυρίως της Ορθοπεδικής ειδικότητος έχουμε καταλήξει εις την άποψη ότι αρκετές παθήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να σπουδάσει κανείς ιταλικά στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών;

Γιατί να σπουδάσει κανείς ιταλικά στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών; Γιατί να σπουδάσει κανείς ιταλικά στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών; Οι μαθητές επιλέγουν το Ινστιτούτο μας για: το ευρύ φάσμα προσφερόμενων Τμημάτων Γλώσσας και Πολιτισμού το διδακτικό προσωπικό

Διαβάστε περισσότερα

Bollettino ITALO-ELLENICO 2012. No 1, Anno-Ετος 3 2012

Bollettino ITALO-ELLENICO 2012. No 1, Anno-Ετος 3 2012 No 1, Anno-Ετος 3 2012 Επιχειρηματικές Αποστολές / Πρoγράμματα ΕΣΠΑ / Ιταλικές Ελληνικές Εκθέσης / Δραστηριότητα στην Ευρώπη / Aperitivo Italiano Missioni Business / Programmi ESPA / Fiere Greche- Italiane

Διαβάστε περισσότερα

Manuale delle istruzioni δηγ ς ρήσης

Manuale delle istruzioni δηγ ς ρήσης 2-587-623-42 (1) Digital Video Camera Recorder Manuale delle istruzioni δηγ ς ρήσης IT GR DCR-DVD92E/DVD202E/DVD203E/ DVD403E/DVD602E/DVD653E/ DVD703E/DVD803E 2005 Sony Corporation Da leggere subito Prima

Διαβάστε περισσότερα

Tipologie installative - Installation types Type d installation - Installationstypen Tipos de instalación - Τυπολογίες εγκατάστασης

Tipologie installative - Installation types Type d installation - Installationstypen Tipos de instalación - Τυπολογίες εγκατάστασης AMPADE MOOCROMATICHE VIMAR DIMMERABII A 0 V~ - VIMAR 0 V~ DIMMABE MOOCHROME AMP AMPE MOOCHROME VIMAR VARIATEUR 0 V~ - DIMMERFÄHIGE MOOCHROMATICHE AMPE VO VIMAR MIT 0 V~ ÁMPARA MOOCROMÁTICA VIMAR REGUABE

Διαβάστε περισσότερα

Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης RASOIO DEPILATORE. IT pagina 1 ΕΛ σελίδα 12

Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης RASOIO DEPILATORE. IT pagina 1 ΕΛ σελίδα 12 Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης RASOIO DEPILATORE IT pagina 1 ΕΛ σελίδα 12 [A] [B1] [B2] [B3] 4 [E] 1 2 1 3 2 5 [C1] [C2] [D1] 3 4 7 6 [D2] [D3] 5 6 8 9 10 Type E1101 IPX5 IN: 3V Battery Battery Ni-MH

Διαβάστε περισσότερα

Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης ΑΤΜΟΣΥΣΤΗΜΑ

Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης ΑΤΜΟΣΥΣΤΗΜΑ Istruzioni per l uso Οδηγίες χρήσης Sistema stirante ΑΤΜΟΣΥΣΤΗΜΑ Indice - Περιεχόμενα IT Descrizione... 4 Descrizione... 4 Pannello comandi... 4 Ferro di tipo professionale... 4 Ferro di tipo domestico...

Διαβάστε περισσότερα

RELAZIONE FINALE DI PROGETTO

RELAZIONE FINALE DI PROGETTO PROGRAMMA DI INIZIATIVA COMUNITARIA INTERREG IIIA/GRECIA- ITALIA 2000-06. ASSE PRIORITARIO II: IMPRENDITORIALITA. MISURA 2.1: COOPERAZIONE NEL CAMPO DELLA RICERCA, DELLO SVILUPPO E DEL TRASFERIMENTO DELLE

Διαβάστε περισσότερα

GIOVANNI DAMASCENO. De fide orthodoxa. B. Kotter INTRODUZIONE, COMMENTO FILOSOFICO, Matteo Andolfo EDIZIONI SAN CLEMENTE STUDIO DOMENICANO BOLOGNA

GIOVANNI DAMASCENO. De fide orthodoxa. B. Kotter INTRODUZIONE, COMMENTO FILOSOFICO, Matteo Andolfo EDIZIONI SAN CLEMENTE STUDIO DOMENICANO BOLOGNA I Talenti 13 GIOVANNI DAMASCENO ESPOSIZIONE DELLA FEDE De fide orthodoxa TESTO CRITICO B. Kotter INTRODUZIONE, COMMENTO FILOSOFICO, BIBLIOGRAFIA, TRADUZIONE E NOTE Matteo Andolfo EDIZIONI SAN CLEMENTE

Διαβάστε περισσότερα

CLAS PREMIUM EVO 24/30/35 CLAS PREMIUM EVO SYSTEM 18/24/35. Manuale d uso per l utente

CLAS PREMIUM EVO 24/30/35 CLAS PREMIUM EVO SYSTEM 18/24/35. Manuale d uso per l utente CLAS PREMIUM EVO Manuale d uso per l utente CALDAIA MURALE ISTANTANEA A CONDENSAZIONE ΕΠΙΤΟΙΧΟΣ ΛΕΒΗΤΑΣ ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗΣ ΑΕΡΙΟΥ CLAS PREMIUM EVO 24/30/35 CLAS PREMIUM EVO SYSTEM 18/24/35 Egregio Signore, desideriamo

Διαβάστε περισσότερα

PREPARANDOSI PER GLI ESAMI A SCUOLA LIVELLO B (B1 & B2) ESAME D ITALIANO LIBRO DELLO STUDENTE

PREPARANDOSI PER GLI ESAMI A SCUOLA LIVELLO B (B1 & B2) ESAME D ITALIANO LIBRO DELLO STUDENTE B PREPARANDOSI PER GLI ESAMI A SCUOLA LIVELLO B (B1 & B2) ESAME D ITALIANO LIBRO DELLO STUDENTE Το έντυπο αυτό εκπαιδευτικό υλικό δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της Πράξης «Διαφοροποιημένες και Διαβαθμισμένες

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνος 24ος Αρ. Φύλλου 278 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012 ΕΥΡΩ: 0,02 Λυκαβηττού 2 Τ.Κ. 106 71 Αθήνα ΚΩ ΙΚΟΣ: 1398

Χρόνος 24ος Αρ. Φύλλου 278 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012 ΕΥΡΩ: 0,02 Λυκαβηττού 2 Τ.Κ. 106 71 Αθήνα ΚΩ ΙΚΟΣ: 1398 Χρόνος 24ος Αρ. Φύλλου 278 ΕΥΡΩ: 0,02 Λυκαβηττού 2 Τ.Κ. 106 71 Αθήνα ΚΩ ΙΚΟΣ: 1398 ΜΗΝΙΑΙΑ ΣΥΝ ΙΚΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΚ ΟΣΗ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑΣ Ι ΙΟΚΤΗΤΩΝ ΚΕΝΤΡΩΝ ΞΕΝΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ Ο συνδικαλιστικός αγώνας της

Διαβάστε περισσότερα

Digital Video Camera Recorder

Digital Video Camera Recorder 3-071-133-51 (1) Digital Video Camera Recorder Istruzioni per l uso Prima di usare l apparecchio, leggere attentamente questo manuale e conservarlo per riferimenti futuri. Οδηγίες λειτουργίας Πριν θέσετε

Διαβάστε περισσότερα

Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices. Ambasciata di Grecia a Roma

Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices. Ambasciata di Grecia a Roma Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices Ambasciata di Grecia a Roma Da secoli ormai ci lega un filo: d oro in alcuni punti, rosso o nero in altri. È il filo che unisce

Διαβάστε περισσότερα

Aspetti del comico nel Corpus Lysiacum

Aspetti del comico nel Corpus Lysiacum UNIVERSITÀ DEGLI STUDI DI PARMA Dottorato di Ricerca in Filologia Greca e Latina Ciclo XXIII Aspetti del comico nel Corpus Lysiacum Coordinatore: Chiar.mo Prof. Giuseppe Gilberto Biondi Tutor: Chiar.mo

Διαβάστε περισσότερα

Una nell. Δήμος Αστυπάλαιας Municipality of Astypalea Comune di Astypalea

Una nell. Δήμος Αστυπάλαιας Municipality of Astypalea Comune di Astypalea Una nell Δήμος Αστυπάλαιας Municipality of Astypalea Comune di Astypalea 2014 Una nell Δήμος Αστυπάλαιας Χώρα Αστυπάλαιας 85900 Αστυπάλαια Τηλ: 22433 60021 Φαξ: 22430 61166 http://www.astypalaia.gr/ Εκδότης:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΟΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΟΔΗΓΟΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ Εισαγωγή Η Ιταλία καταλαμβάνει έκταση 301.245 Km 2 με πληθυσμό 57.46 εκατομμύρια κατοίκων. Η Ιταλία επηρέασε έντονα την πολιτιστική και κοινωνική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Donne nell antica Grecia L identità tradizionale:

Donne nell antica Grecia L identità tradizionale: Donne nell antica Grecia L identità tradizionale: Il rito matrimoniale Ruoli e compiti nella casa L altra: L etera Un mondo alla rovescia: La città delle donne Le Amazzoni Credits Il rito matrimoniale

Διαβάστε περισσότερα

Sequenza C Traduzione dal testo originale-->greco Nikoletta Litsardaki

Sequenza C Traduzione dal testo originale-->greco Nikoletta Litsardaki Sequenza C Traduzione dal testo originale-->greco Nikoletta Litsardaki 1 Η συσχέτιση ελεύθερου χρόνου και βιβλίου αποκλείει αναγκαστικά αυτή μεταξύ του χρόνου και του βιβλίου. Αναφέρομαι στην ανάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

GENUS PREMIUM EVO GENUS PREMIUM EVO 24/30/35 SYSTEM 12/18/24/30/35. Manuale d uso per l utente

GENUS PREMIUM EVO GENUS PREMIUM EVO 24/30/35 SYSTEM 12/18/24/30/35. Manuale d uso per l utente GENUS PREMIUM EVO Manuale d uso per l utente CALDAIA MURALE ISTANTANEA A CONDENSAZIONE ΕΠΙΤΟΙΧΟΣ ΛΕΒΗΤΑΣ ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗΣ ΑΕΡΙΟΥ GENUS PREMIUM EVO 24/30/35 GENUS PREMIUM EVO SYSTEM 12/18/24/30/35 Egregio Signore,

Διαβάστε περισσότερα

A Niccolò. Amore immenso. Linfa vitale. della passione. per la Ricerca

A Niccolò. Amore immenso. Linfa vitale. della passione. per la Ricerca A Niccolò Amore immenso Linfa vitale della passione per la Ricerca *Ringrazio vivamente la prof.ssa Paola Volpe Cacciatore per avermi avviata agli studi plutarchei e l amica dott.ssa Anna Caramico, che

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Χρήσης Κάµερας

Οδηγός Χρήσης Κάµερας 3-088-340-42(1) Manuale delle istruzioni della videocamera [IT] / Οδηγός Χρήσης Κάµερας [GR] Manuale delle istruzioni della videocamera Da leggere subito Οδηγός Χρήσης Κάµερας ιαβάστε πρώτα αυτό Digital

Διαβάστε περισσότερα

Quality. Qualité, source de confiance! Qualità genera fiducia! H Ποιότητα χτίζει την εμπιστοσύνη! MARGARINE FATS OILS CONVENIENCE

Quality. Qualité, source de confiance! Qualità genera fiducia! H Ποιότητα χτίζει την εμπιστοσύνη! MARGARINE FATS OILS CONVENIENCE Quality creates trust! FR IT GR Qualité, source de confiance! Qualità genera fiducia! H Ποιότητα χτίζει την εμπιστοσύνη! MARGARINE FATS OILS CONVENIENCE MARGARINES GRAISSES HUILES PRÉPARATIONS MARGARINA

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ KAI ΤΙΣ ΥΠΟΨΗΦΙΕΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ KAI ΤΙΣ ΥΠΟΨΗΦΙΕΣ ΑΡΧΗ ΣΕΛΙ ΑΣ 1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 29 Σεπτεμβρίου 2010 ΟΔΗΓΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

UNIVERSITÀ CA' FOSCARI VENEZIA. Corso di Laurea magistrale in Scienze dell Antichità: letterature, storia e archeologia

UNIVERSITÀ CA' FOSCARI VENEZIA. Corso di Laurea magistrale in Scienze dell Antichità: letterature, storia e archeologia UNIVERSITÀ CA' FOSCARI VENEZIA Corso di Laurea magistrale in Scienze dell Antichità: letterature, storia e archeologia Due miracoli nella Parafrasi del Vangelo di San Giovanni di Nonno di Panopoli: il

Διαβάστε περισσότερα

Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices. Ambasciata di Grecia a Roma

Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices. Ambasciata di Grecia a Roma Organized by In collaboration with With the kind support of Under the auspices Ambasciata di Grecia a Roma Il convegno viene organizzato dalla Fondazione Onassis nell ambito del programma Dialoghi Ateniesi,

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ» ANAPARASTASIS - rendering - animation - VR - stereoscopic presentation

«ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ» ANAPARASTASIS - rendering - animation - VR - stereoscopic presentation Harvard Center for Hellenic Studies Κώδικας VENETUS A Studio Παράλληλο Κύκλωμα Ψηφιοποίηση, Τεκμηρίωση και Ανάδειξη κινηματογραφικών συλλογών από το αρχείο του STUDIO-παράλληλο κύκλωμα - Διάδοση της κινηματογραφικής

Διαβάστε περισσότερα

Digital Video Camera Recorder Video Camera Recorder

Digital Video Camera Recorder Video Camera Recorder 3-072-318-51 (2) Digital Video Camera Recorder Video Camera Recorder Istruzioni per l uso Prima di usare l apparecchio, leggere attentamente questo manuale e conservarlo per riferimenti futuri. Οδηγίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH S0 ΜΑΘΗΜΑ 13 Ο (25.1.2013) ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΧΕΙΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

MAX ENGLISH 4 ITALIANO 7 ΕΛΛΗΝΙΚΑ 10

MAX ENGLISH 4 ITALIANO 7 ΕΛΛΗΝΙΚΑ 10 MAX 1000ml 500ml ENGLISH 4 ITALIANO 7 ΕΛΛΗΝΙΚΑ 10 2 3 1 4 5 MAX 1000ml 6 500ml 2 5 A B 4 5 7 C D 4 3 E 3 ENGLISH ENGLISH Intended use Your Black & Decker water filter has been designed to deliver pure

Διαβάστε περισσότερα

DCR-HC32E/HC33E/ HC39E/HC42E/HC43E

DCR-HC32E/HC33E/ HC39E/HC42E/HC43E 2-584-907-43 (1) Digital Video Camera Recorder Manuale delle istruzioni δηγ ς ρήσης IT GR DCR-HC32E/HC33E/ HC39E/HC42E/HC43E Printed in Japan 2005 Sony Corporation Da leggere subito 2 Prima di utilizzare

Διαβάστε περισσότερα

GRANDE E SANTO GIOVEDÌ

GRANDE E SANTO GIOVEDÌ La Grande e Santa Settimana GRANDE E SANTO GIOVEDÌ Ufficio della Passione Sant Atanasio dei Greci Via del Babuino 149 Roma 2014 In memoria di mons. Eleuterio Fortino e di p. Oliviero Raquez O.S.B. UFFICIATURA

Διαβάστε περισσότερα

IT - Manuale d uso per l utente BS II 24 BS II 24 FF BS II 24 CF

IT - Manuale d uso per l utente BS II 24 BS II 24 FF BS II 24 CF IT - Manuale d uso per l utente BS II 24 BS II 24 FF BS II 24 CF Egregio Signore, desideriamo ringraziarla per aver preferito nel suo acquisto la caldaia di ns. produzione. Siamo certi di averle fornito

Διαβάστε περισσότερα

NIAGARA C 25 CF - 25 FF - 30 FF. NIAGARA C Green 25-35. Manuale d'uso per l'utente. Βιβλίο χρήσης για το χρήστη

NIAGARA C 25 CF - 25 FF - 30 FF. NIAGARA C Green 25-35. Manuale d'uso per l'utente. Βιβλίο χρήσης για το χρήστη Manuale d'uso per l'utente Βιβλίο χρήσης για το χρήστη IT GR CALDAIA MURALE A GAS CON ACCUMULO ΕΠΙΤΟΙΧΟΣ ΛΕΒΗΤΑΣ ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗΣ CALDAIA MURALE A GAS A CONDENSAZIONE CON ACCUMULO ΕΠΙΤΟΙΧΟΣ ΛΕΒΗΤΑΣ ΑΕΡΙΟΥ ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

GRANDE E SANTO GIOVEDÌ

GRANDE E SANTO GIOVEDÌ La Grande e Santa Settimana GRANDE E SANTO GIOVEDÌ Ufficio della Passione Sant Atanasio dei Greci Via del Babuino 149 Roma 2014 In memoria di mons. Eleuterio Fortino e di p. Oliviero Raquez O.S.B. UFFICIATURA

Διαβάστε περισσότερα

CLAUDIO DE STEFANI. Per una nuova edizione degli epigrammi di Paolo Silenziario *

CLAUDIO DE STEFANI. Per una nuova edizione degli epigrammi di Paolo Silenziario * Incontri di filologia classica 11 (2011-2012), 217-231 CLAUDIO DE STEFANI Per una nuova edizione degli epigrammi di Paolo Silenziario * L aureo consiglio di Martin West secondo cui, prima di accingersi

Διαβάστε περισσότερα

IT - Manuale d uso per l utente EGIS PLUS 24 EGIS PLUS 24 FF EGIS PLUS 24 CF

IT - Manuale d uso per l utente EGIS PLUS 24 EGIS PLUS 24 FF EGIS PLUS 24 CF IT - Manuale d uso per l utente GR EGIS PLUS 24 EGIS PLUS 24 FF EGIS PLUS 24 CF Egregio Signore, desideriamo ringraziarla per aver preferito nel suo acquisto la caldaia di ns. produzione. Siamo certi di

Διαβάστε περισσότερα

Τα δικαιώματά σας I vostri diritti di consumatori ως καταναλωτή

Τα δικαιώματά σας I vostri diritti di consumatori ως καταναλωτή 957354_CONSUMER_IT_p1-24 957352_CONSUMER_GR:Quality 21-06-2007 Environment 08:58 18-07-2007 Pagina 10:28 Pagina 1 Τα δικαιώματά σας I vostri ritti consumatori ως καταναλωτή Come Πώς προασπίζει l Unione

Διαβάστε περισσότερα

xristinabar@gmail.com ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ PEAC ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ PEAC

xristinabar@gmail.com ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ PEAC ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ PEAC Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Κ Ο Σ Η Μ Ε Ι Ω Μ Α ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Ονοματεπώνυμο Πατρώνυμο Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ΜΠΑΡΖΑ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Διεύθυνση ΠΕΛΑΣΓΙΑΣ 83, ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ, 12136 Τηλέφωνο 2105713059, 6976775158

Διαβάστε περισσότερα

B1 & B2 secondo il Consiglio d Europa

B1 & B2 secondo il Consiglio d Europa ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ MINISTERO DELLA CULTURA, DELL ISTRUZIONE E DEGLI AFFARI RELIGIOSI CERTIFICAZIONE DI LI NGUA ITALIANA LIVELLI B1 & B2

Διαβάστε περισσότερα

PERIPHEREIN TON DAIMONA: LA VOCE DEL VENTRILOQUO 1

PERIPHEREIN TON DAIMONA: LA VOCE DEL VENTRILOQUO 1 TOMMASO BRACCINI PERIPHEREIN TON DAIMONA: LA VOCE DEL VENTRILOQUO 1 In una voce non firmata presente nel trentacinquesimo e ultimo volume dell'enciclopedia italiana (1937), la ventriloquia è definita come

Διαβάστε περισσότερα

Tipologie installative - Installation types Types d installation - Die einbauanweisungen Tipos de instalación - Τυπολογίες εγκατάστασης

Tipologie installative - Installation types Types d installation - Die einbauanweisungen Tipos de instalación - Τυπολογίες εγκατάστασης Types d installation Die einbauanweisungen Tipos de instalación Τυπολογίες εγκατάστασης AMPADE MOOCROMATICHE VIMAR DIMMERABII A 0 V~ MOOCHROME DIMMABE AMP VIMAR 0 V~ AMPE MOOCHROME VIMAR DIMMABE 0 V~ EUCHTE

Διαβάστε περισσότερα

GIOVINAZZO TRICASE Kerkyra

GIOVINAZZO TRICASE Kerkyra GIOVINAZZO TRICASE Kerkyra Magna Grecia Mare Promozione e valorizzazione della cultura marittima comune è un progetto finanziato con i fondi del Programma Europeo di Cooperazione Territoriale Grecia -

Διαβάστε περισσότερα

INTERREG III A GREECE-ITALY 2000-2006. Applied Research on Cultural Heritage and Environmental Opportunities for Tourism

INTERREG III A GREECE-ITALY 2000-2006. Applied Research on Cultural Heritage and Environmental Opportunities for Tourism INTERREG III A GREECE-ITALY 2000-2006 Applied Research on Cultural Heritage and Environmental Opportunities for Tourism Regione Puglia Assessorato al Turismo e Industria Alberghiera La cooperazione è lo

Διαβάστε περισσότερα