Θεωρητική Μηχανική Tεύχος ΙI Αναλυτική Μηχανική

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Θεωρητική Μηχανική Tεύχος ΙI Αναλυτική Μηχανική"

Transcript

1 Θεωρητική Μηχανική Tεύχος ΙI Αναλυτική Μηχανική Φωκίωνας Χατζηϊωάννου Αθήνα, 1974

2

3 Περιεχόμενα 5 Εξισώσεις Lagrange Γενικευμένες συντεταγμένες Αρχή των δυνατών έργων Εξισώσεις Lagrange Προβλήματα Αρχή της ελάχιστης δράσης Αρχή της ελάχιστης δράσης Προβλήματα Μη αδρανειακά συστήματα αναφοράς Μετασχηματισμοί βαθμίδας Προβλήματα Επέκταση της αρχής ελαχίστου σε διαφορικές εξισώσεις ανωτέρης τάξης Αναλυτική Δυναμική και Διαφορική Γεωμετρία Προβλήματα Συμμετρίες - Θεωρήματα διατηρήσεως - Κανονικές εξισώσεις Hamilton Θεώρημα Noether Χωροχρονικές συμμετρίες - Ολοκληρώματα κίνησης Διατήρηση της γραμμικής ορμής Διατήρηση της στροφορμής Διατήρηση της ενέργειας Κανονικές εξισώσεις του Hamilton Κανονικοί μετασχηματισμοί Αγκύλες Poisson Προβλήματα i

4 8 Κίνηση στερεού με ένα σταθερό σημείο Άλγεβρα και Γεωμετρία των στροφών Κινηματική της στρoφικής κίνησης στερεού Εξισώσεις Euler-Lagrange της κίνησης στερεού Εξισώσεις Euler Εξισώσεις Hamilton Προβλήματα Βιβλιογραφία 50 ii

5 Κεφάλαιο 5 Εξισώσεις Lagrange 5.1 Γενικευμένες συντεταγμένες Έστω ένα σύστημα n-υλικών σημείων. Η θέση του συστήματος ως προς ένα αδρανειακό σύστημα αναφοράς, καθορίζεται την τυχαία χρονική στιγμή t από τα διανύσματα θέσης των υλικών σημείων r 1, r 2,..., r n. Πολλές φορές, ανάλογα με τη συμμετρία του προβλήματος, η μελέτη του συστήματος απλοποιείται εάν αντί των καρτεσιανών συντεταγμένων των n πιο πάνω διανυσμάτων χρησιμοποιήσουμε άλλες μεταβλητές q i, i = 1, 2,..., 3n. Οι μεταβλητές αυτές καλούνται γενικευμένες συντεταγμένες του συστήματος. Συχνά οι δυνάμεις μεταξύ των υλικών σημείων είναι τέτοιες ώστε μερικές από τις συντεταγμένες να πληρούν ορισμένες σχέσεις, για παράδειγμα σε στερεό σώμα n-υλικών σημείων οι δυνάμεις μεταξύ των υλικών σημείων είναι τέτοιες ώστε οι σχετικές αποστάσεις μεταξύ τους να διατηρούνται σταθερές r i r j = const. Αυτές τις σχέσεις τις καλούμε δεσμούς. Εν γένει, με την παρουσία των δεσμών, οι 3n γενικευμένες συντεταγμένες δεν είναι πλέον ανεξάρτητες μεταξύ τους. Το πλήθος των ανεξάρτητων συντεταγμένων m καλείται βαθμός ελευθερίας του συστήματος (βλ. Πρόβλημα 1). Το υλικό σύστημα μπορεί να παρασταθεί με ένα σημείο q = (q 1, q 2,..., q m ), στο χώρο των m-διαστάσεων, τον οποίο καλούμε και θεσεογραφικό χώρο (configuration space). 1

6 Οι διαστάσεις του χώρου των φυσικών καταστάσεων συστήματος υλικών σημείων στην Κλασσική Μηχανική (σχετικιστική ή όχι) είναι 2 διαστάσεις του θεσεογραφικού χώρου. Στην Κβαντική Μηχανική οι δύο χώροι έχουν τις διαστάσεις αυτές ίσες με. Ανάλογα με τη μορφή των δεσμών, τα συστήματα χαρακτηρίζονται ως: α. Ολόνομα, όταν οι δεσμοί είναι της μορφής f j ( r 1, r 2,..., r n, t) = 0, j = 1, 2,..., k. (5.1-1) β. Μη ολόνομα, όταν οι δεσμοί δεν μπορούν να εκφραστούν στη μορφή της (5.1-1) είναι δηλαδή ανισότητες ή μη ολοκληρώσιμες σχέσεις διαφορικών των συντεταγμένων του συστήματος. Στην περίπτωση των ολόνομων συστημάτων τα διακρίνουμε σε σκληρόνομα εάν οι δεσμοί είναι ανεξάρτητοι του χρόνου: f j t = 0, j = 1, 2,..., k, (5.1-2) και σε ρεόνομα όταν οι δεσμοί μεταβάλλονται με το χρόνο: f j t 0, για τουλάχιστον ένα δείκτη j. Ένα από παράδειγμα ολόνομου συστήματος είναι η κίνηση υλικού σημείου στην επιφάνεια σφαίρας ακτίνας R. Αν η ακτίνα R της σφαίρας είναι ανεξάρτητη του χρόνου, το σύστημα είναι σκληρόνομο αλλιώς είναι ρεόνομο. Υλική σφαίρα που κυλίεται σε κεκλιμένο επίπεδο χωρίς να ολισθαίνει αποτελεί παράδειγμα μη ολόνομου συστήματος. 5.2 Αρχή των δυνατών έργων Εκτός από την κίνηση του υλικού συστήματος, δηλαδή της χρονικής δυναμικής μετατόπισής του, γίνεται πολλές φορές και η χρήση της έννοιας της δυνατής μετατόπισής ως απλή μαθηματική ευκολία. Το σύνολο των δυνατών μετατοπίσεων αποτελεί ομάδα μετασχηματισμών της θέσης του υλικού συστήματος στο θεσεογραφικό χώρο. Για παράδειγμα, για υλικό σημείο που μπορεί να κινείται μόνο στην επιφάνεια σφαίρας, ή στερεού που έχει ένα σταθερό σημείο, η ομάδα των δυνατών μετασχηματισμών είναι η ομάδα των περιστροφών. Η δυνατή μετατόπιση είναι μαθηματική έννοια ανεξάρτητη από τη χρονική εξέλιξη του συστήματος. 2

7 Έστω ένα σύστημα n-υλικών σημείων σε ισορροπία. Τότε όλες οι δυνάμεις F i, i = 1, 2,..., n που δρουν σε κάθε υλικό σημείο είναι μηδέν, F i = 0. Εάν θεωρήσουμε μια απειροστή δυνατή μετατόπιση του συστήματος δ r i, i = 1, 2,..., n το δυνατό έργο των δυνάμεων F i θα είναι: δw = n F i δ r i = 0. (5.2-1) Αλλά η ολική δύναμη F i που ασκείται στο σημείο i ισούται με το άθροισμα της ολικής δύναμης f i που οφείλεται στα άλλα σημεία ή στα εξωτερικά πεδία και της ολικής δύναμης F i σ των δεσμών στο i Έτσι η (5.2-1) γράφεται: F i = F σ i + f i, i = 1, 2,..., n. n F σ i δ r i + n f i δ r i = 0. (5.2-2) Εάν δεχτούμε ότι σε κανένα από τους δεσμούς δεν έχουμε δυνάμεις τριβής, τότε οι δυνάμεις F i σ είναι κάθετες προς τις δυνατές μετατοπίσεις δ r i. Έτσι: n f i δ r i = 0. (5.2-3) Η εξίσωση (5.2-3) καλείται αρχή των δυνατών έργων για τη στατική. Βάση της αρχής του D Alembert, F i p i = 0, i = 1, 2,..., n, (5.2-4) η δυναμική ανάγεται στη στατική και η εξίσωση (5.2-3) γενικεύεται στην: Έτσι: n ( fi p i ) δ r i = 0. (5.2-5) Κατά τις δυνατές μετατοπίσεις το έργο των εξωτερικών δυνάμεων συν το έργο των δυνάμεων αδράνειας ( p i ) ισούται με μηδέν. Η εξίσωση (5.2-5) καλείται αρχή των δυνατών έργων στη δυναμική. 3

8 Η εξίσωση αυτή είναι ισοδύναμη με τις εξισώσεις του Νεύτωνα. Πράγματι θεωρήσαμε κατ αρχήν ότι δεν υπάρχουν δεσμοί. Τότε οι μετατοπίσεις δ r i, i = 1, 2,..., n είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους και η (5.2-5) συνεπάγει αμέσως τις εξισώσεις του Νεύτωνα. Με την παρουσία δεσμών οι συντεταγμένες r i, i = 1, 2,..., n αντικαθιστώνται με γενικευμένες συντεταγμένες ανεξάρτητες μεταξύ τους, q k, k = 1,..., m r i = r i (q 1, q 2,..., q m ). (5.2-6) Τα διαφορικά θέσεων δ r i γράφονται δ r i = k r i q k δq k, (5.2-7) και η αρχή ελαχίστων έργων (5.2-5) παίρνει τη μορφή n ( fi p ) i r i δq k = 0. q k k [ ή n ] ( f i p i ) r i δq k = 0. (5.2-8) q k k Από την (5.2-8) και επειδή τα διαφορικά δq k είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους, έχουμε n f i r i q k n p i r i q k = 0, k = 1, 2,..., m. (5.2-9) Αυτό αποτελεί και τη γενικευμένη έκφραση της αρχής D Alembert. Η γενικευμένη δύναμη n F k = f i r i k = 1, 2,..., m. (5.2-10) q k συν τη γενικευμένη δύναμη αδράνειας P n k = p i r i (5.2-11) q k δίνουν άθροισμα μηδέν. Βάσει των πιο πάνω ορισμών η (5.2-9) γράφεται και στη μορφή Αυτή υποκαθιστά τις εξισώσεις του Νεύτωνα. P k = F k (5.2-12) 4

9 5.3 Εξισώσεις Lagrange Στην εξίσωση (5.2-9) της αρχής των δυνατών έργων, η γενικευμένη δύναμη αδράνειας P n k = p i r n i = m i ri r i q k q k ( n ) = d m i v i r n i m i ri d ( ) ri, (5.3-1) dt q k dt q k παρουσιάζεται ως μικτή συνάρτηση των γενικευμένων συντεταγμένων q και των ταχυτήτων v των αρχικών συντεταγμένων. Η μορφή αυτή δεν είναι βολική. Θα θέλαμε να απαλείψουμε τις ταχύτητες v έτσι ώστε να έχουμε τη γενικευμένη δύναμη αδράνειας P k εκφρασμένη συναρτήση των γενικευμένων συντεταγμένων q και ταχυτήτων q. Παραγωγίζοντας την (5.2-6) διαδοχικά βρίσκουμε v i d r i m dt = r i q j v i q k = m j=i j=i j=i 2 r i q k q j q j + r i t, (5.3-2) q j + 2 r i q k t (5.3-3) v i = r i (5.3-4) q k q k ( ) d ri m 2 r i = q j + 2 r i (5.3-5) dt q k q j q k t q k Επίσης, συγκρίνοντας την (5.3-3) με την (5.3-5) και υποθέτοντας ότι μπορούμε να αντιμεταθέσουμε τις παραγωγίσεις έχουμε 2 q j q k = 2 q k q j και 2 q k t = 2 t q k, ( ) d ri = v i. (5.3-6) dt q k q k Εισάγοντας τις (5.3-4) και (5.3-6) στην (5.3-1), έχουμε τελικά την έκφραση που επιθυμούσαμε ( n ) P k = d m i v i v n i m i v i v i = dt q k q k [ ( n )] ( = d m i v i 2 n ) m i v i 2. (5.3-7) dt q k 2 q k 2 5

10 Δηλαδή όπου P k = d ( ) T T, (5.3-8) dt q k q k T = n m i v i 2, (5.3-9) 2 η ολική κινητική ενέργεια του συστήματος. Με τη βοήθεια της (5.3-8) οι εξισώσεις κίνησεις (5.2-11) του συστήματος εκφράζονται τώρα στη συμπαγή μορφή ( ) d T T = F k, k = 1, 2,..., m. (5.3-10) dt q k q k Αυτές καλούνται εξισώσεις του Lagrange. Στην ειδική περίπτωση κατά την οποία οι δυνάμεις f i προέρχονται από δυναμικό, τότε (βλέπε 2.3) και η γενικευμένη δύναμη F k είναι F k = n f i r i q k = f i = i V, (5.3-11) n i V r i q k = V q k, (5.3-12) και οι εξισώσεις του Lagrange λαμβάνουν τη συνηθισμένη μορφή ( ) d L L = 0, k = 1, 2,..., m. (5.3-13) dt q k q k όπου L = T V η Lagrangian του συστήματος (βλ. Πρόβλημα 6). Στη γενικότερη περίπτωση, όταν εκτός από τις δυνάμεις F k = V / q k ασκούνται στο σύστημα και άλλες δυνάμεις F k οι οποίες δεν πηγάζουν από δυναμικό, η (5.3-13) αντικαθιστάται από την Προβλήματα d dt ( L q k ) L q k = F k, k = 1, 2,..., m. (5.3-14) 1. Πόσοι είναι οι βαθμοί ελευθερίας συστήματος δύο υλικών σημείων που είναι συνδεδεμένα στα άκρα αβαρούς ράβδου η οποία κινείται ελεύθερη στον τρισδιάστατο χώρο; Προτείνετε γενικευμένες συντεταγμένες και εκφράστε την κινητική ενέργεια του συστήματος συναρτήσει αυτών. 6

11 2. Υλικό σημείο μάζας m κινείται χωρίς τριβή σε επιφάνεια σφαίρας ακτίνας R. Ολοκληρώστε την κίνηση, (i) στις γενικές σφαιρικές πολικές συντεταγμένες με γωνίες (β, ϕ), (ii) σε κατάλληλες επίπεδες πολικές συντεταγμένες (ϕ), αφού πρώτα αποδείξετε ότι η κίνηση είναι επίπεδη. 3. Εκφράστε τις εξισώσεις Lagrange, οι οποίες διέπουν την κίνηση του υλικού συστήματος του προβλήματος 1 και ολοκληρώστε την κίνηση. 4. Εκφράστε τις εξισώσεις Lagrange οι οποίες διέπουν την κίνηση διπλού εκκρεμούς εντός πεδίου βαρύτητας έντασης B. Δίδονται τα μήκη l 1, l 2 και οι μάζες m 1, m 2 των δύο απλών συνιστώντων εκκρεμών. Να ολοκληρωθεί η κίνηση για μικρά πλάτη.! B 1 m 1 ϑ 1 2 ϑ 2 m 2 5. Ολοκληρώστε τις εξισώσεις Lagrange του προβλήματος της κίνησης δύο σωμάτων μάζας m 1 και m 2 αντίστοιχα, οι οποίες έλκονται από Νευτώνειο δυναμικό V = f m 1m 2 τ Χρησιμοποιείστε καρτεσιανές συντεταγμένες για την κίνηση του κέντρου μάζας και πολικές συντεταγμένες για τη σχετική κίνηση. 6. Οι εξισώσεις Lagrange (5.3-9) ισχύουν και στη γενικότερη περίπτωση κατά την οποία οι δυνάμεις προέρχονται από ένα «δυναμικό V (q, q) που εξαρτάται και από την ταχύτητα» βάσει του τύπου Q k = V q k + d dt ( V q k Σε αυτή την περίπτωση θέτουμε L = T V. Επαληθεύσετε ότι στην περίπτωση των ηλεκτρομαγνητικών δυνάμεων ( F = e E + v ) c B, ). το μέγεθος V ( x, x) = e [ ϕ( x, t) x ] c A( x, t) 7

12 όπου E = ϕ και B = A, αποτελεί ένα τέτοιο δυναμικό ταχυτήτων. 8

13 Κεφάλαιο 6 Αρχή της ελάχιστης δράσης 6.1 Αρχή της ελάχιστης δράσης Έστω ένα μηχανικό σύστημα n βαθμών ελευθερίας, η κίνηση του οποίου περιγράφεται από την Lagrangian L = L(q i, q i, t). Συναρτήσεις Lagrange με παραγώγους ανωτέρας τάξης θα μελετηθούν στην 6.2. Η τροχιά του συστήματος στο χώρο των q περιγράφεται μέσω ενός συστήματος συναρτήσεων του χρόνου q i = q i (t), όπου i = 1, 2,..., n και < t < +. Ως συνέπεια των εξισώσεων του Νεύτωνα σε κάθε σύνολο αρχικών τιμών q i (0), q i (0), i = 1, 2,..., n αντιστοιχεί μία και μοναδική τροχιά του συστήματος. Κατ αναλογία προς τη δυνατή μετατόπιση, ορίζουμε ως δυνατή τροχιά του συστήματος κάθε τυχαία χρονική συνάρτηση q i (t) που είναι συμβιβαστή με τους δεσμούς. Ορίζουμε ως δράση του συστήματος μεταξύ δύο χρονικών στιγμών, t 2, για τυχαία δυνατή τροχιά, το ολοκλήρωμα: I = t2 L (q i, q i, t) dt. (6.1-1) Είναι προφανές ότι η δράση I είναι συναρτησοειδές των δυνατών τροχιών, αφού είναι συνάρτηση των συναρτήσεων q i (t). Η Αρχή της ελάχιστης δράσης του Hamilton διατυπώνεται ως εξής: Η τροχιά υλικού συστήματος n βαθμών ελευθερίας, το οποίο περιγράφεται από την Lagrangian L(q i, q i, t) είναι τέτοια ώστε το ολοκλήρωμα της δράσης να παίρνει στάσιμη τιμή. Δηλαδή, εάν q i (t) είναι η τροχιά του συστήματος, κάθε απειροστή 9

14 συναρτησιακή μεταβολή q i (t) q i(t) = q i (t) + δq i (t), i = 1, 2,..., n, (6.1-2) που υπακούει στη συνοριακή συνθήκη είναι τέτοια ώστε δi = 0. δq i ( ) = δq i (t 2 ) = 0, (6.1-3) Η αρχή ελάχιστης δράσης είναι ισοδύναμη με τις εξισώσεις Lagrange. Απόδειξη Το συναρτησιακό διαφορικό της δράσης είναι: t2 ( t2 n ) L n L δi = δ L(q i, q i, t) dt = δq i + δ q i dt. (6.1-4) q i q i Θα δείξουμε ότι: α. Εάν πληρούνται οι εξισώσεις του Lagrange η δράση παίρνει ακρότατη τιμή. Πράγματι, με τη βοήθεια των εξισώσεων Lagrange ( ) d L = L = 0, i = 1, 2,..., n, (6.1-5) dt q i q i η (6.1-4) γράφεται: [ t2 n d δi = dt ( L q i Αλλά από τον ορισμό (6.1-2) έχουμε: δi = = t2 ) ] δq i + L δ q i dt. (6.1-6) q i d dt δq i = δ q i (6.1-7) ( n ) d L n L t 2 δq i δt = δq i = dt q i q i n L n L δq i (t 2 ) δq i ( ), q i q i και λόγω των συνοριακών συνθηκών (6.3-1), δi = 0. (6.1-8) 10

15 β. Εάν δεχτούμε την αρχή του Hamilton ως νόμο της Μηχανικής, τότε προκύπτουν οι εξισώσεις του Lagrange. Πράγματι, από την (6.1-4) έχουμε: t2 n ( L 0 = δi = δq i + L ) δ q i dt = q i q i t2 n [ L = δq i + d ( ) L δq i d ( L q i dt q i dt q i n L t 2 t2 n [ L = δq i + d ( L q i t q 1 i dt q i t2 n [ L = d ( L q i dt q i ) δq i ] dt = )] δq i dt = )] δq i dt. (6.1-9) Από την (6.1-9) επειδή οι δq i είναι τυχαίες συναρτήσεις έπεται αμέσως (άσκηση 1) ότι: ( ) d L L = 0, i = 1, 2,..., n. (6.1-10) dt q i q i Από τα πιο πάνω διαπιστώνουμε ότι δοθείσας μιας Lagrangian η αρχή του Hamilton είναι ισοδύναμη με τις εξισώσεις του Lagrange και έτσι αποτελεί μια άλλη διατύπωση του δυναμικού νόμου. Η αρχή της ελάχιστης δράσης έχει πολύ βασική σημασία. Εκτός του ότι αποτελεί ένα ισχυρότατο μαθηματικό εργαλείο στη μελέτη των δυναμικών συστημάτων, επιτρέπει και ένα βαθύτερο επίπεδο κατανόησής τους. Μέσω αυτής, ο δυναμικός νόμος εκφράζεται σε γεωμετρικά αναλλοίωτη συμπαγή και κομψή μορφή και οι βασικές αρχές και συμμετρίες, οι οποίες τον διέπουν καθίστανται πλέον ανάγλυφες. Αυτό θα γίνει πιο σαφές στις επόμενες παραγράφους. Πέραν όμως αυτού η αξία της διατύπωσης της αρχής της ελάχιστης δράσης δεν πρέπει να υπερεκτιμάται. Με την αρχή της ελάχιστης δράσης δημιουργήθηκε ένας νέος φυσικός νόμος. Για την εύρεση μιας συνάρτησης Lagrange L, η οποία να περιγράφει ένα συγκεκριμένο δυναμικό σύστημα, απαιτείται η γνώση των εξισώσεων κίνησης του συστήματος οι οποίες θα ταυτιστούν με τις εξισώσεις Lagrange. Η παραδοχή μιας L μπορεί πολλές φορές να στηριχθεί πάνω σε γενικά επιχειρήματα από την ανάλυση της συμμετρίας του συστήματος. Στην τελευταία περίπτωση μπορούμε να μιλούμε περί πρόβλεψης των εξισώσεων κίνησης (βλ. Πρόβλημα 2). Την ισοδυναμία και αλληλεξάρτηση των εξισώσεων κίνησης και της αρχής ελάχιστης δράσης αποδίδουμε και γραφικά στο πιο κάτω διάγραμμα. 11

16 Προβλήματα 1. Αποδείξετε ότι η ισχύς της (6.1-9) για τυχαία συνάρτηση δq(t) για την οποία ισχύουν οι συνοριακές συνθήκες (6.3-1), συνεπάγει τις εξισώσεις (6.1-10) του Lagrange. Η συνάρτηση δq(t) θεωρείται ότι ανήκει στο σύνολο C των άπειρα παραγωγίσιμων και συνεχών συναρτήσεων. Η δράση είναι συναρτησοειδές των τροχιών q(t), q(t), ώστε η μέθοδος μπορεί να εφαρμοστή και όταν η Lagrangian είναι γενικευμένη συνάρτηση, κατανομή Schwartz. 2. Βρείτε την Lagrangian ελεύθερου υλικού σημείου χρησιμοποιώντας το αναλλοίωτο ως προς τους μετασχηματισμούς του Γαλιλαίου. 3. «Βραχυστόχρονες» καλούνται οι τροχιές του συστήματος στο θεσεογραφικό χώρο οι οποίες όταν διαγραφούν με σταθερή ενέργεια αποτελούν τους συντομότερους χρονικά δρόμους μεταξύ των σημείων της. Αυτές καθιστούν το ολοκλήρωμα του χρόνου ελάχιστο. dt = ds υ = ds 2(E V ), Βρείτε τις εξισώσεις Lagrange τις οποίες ικανοποιούν οι βραχυστόχρονες τροχιές. 4. Υλικό σημείο κινείται σε κατακόρυφο επίπεδο εντός πεδίου βαρύτητας έντασης g. Να βρεθούν οι βραχυστόχρονες τροχιές. 5. Βρείτε Lagrangian η οποία περιγράφει υλικό σημείο μάζας m, υπό την επίδραση δύο δυνάμεων, μιας προερχόμενης από δυναμικό V = k 2 x 2, και άλλης της μορφής F = A sin (ωt). Υπόδειξη: L = 1 2 m x k x 2 + F x. 12

17 6.1.1 Μη αδρανειακά συστήματα αναφοράς Στα προηγούμενα κεφάλαια μελετήθηκε η κίνηση σε αδρανειακά συστήματα αναφοράς. Η χρήση των εξισώσεων Lagrange μας επιτρέπει και την απευθείας επέκτασή και στα μη αδρανειακά συστήματα αναφοράς. Πράγματι, αφού για την εξαγωγή των εξισώσεων του Lagrange από την αρχή της ελάχιστης δράσης δεν τέθηκε κανένας περιορισμός όσον αφορά στο σύστημα αναφοράς, οι εξισώσεις αυτές ισχύουν και στα μη αδρανειακά συστήματα. Πιο κάτω θα περιοριστούμε σε στερεά μη αδρανειακά συστήματα. Ξεκινώντας συνήθως από τη γνωστή μορφή της L σε αδρανειακό σύστημα θα βρούμε τη νέα μορφή L της Lagrangian στο μη αδρανειακό σύστημα. Σε αυτή την περίπτωση αν L = T V, αρκεί να βρούμε τη νέα έκφραση της κινητικής ενέργειας, δηλαδή να καθορίσουμε το μετασχηματισμό της ταχύτητας. Το γενικότερο αδρανειακό σύστημα Σ εκτελεί τόσο μεταφορική, με εν γένει μεταβαλλόμενη ταχύτητα, όσο και περιστροφική κίνηση ως προς αδρανειακό σύστημα Σ α. Μια τέτοια κίνηση μπορούμε να την αναλύσουμε ως εξής: Θεωρούμε σύστημα Σ µ που κινείται παράλληλα με το Σ α με ταχύτητα U(t) και έχει κοινή αρχή με το Σ, το οποίο περιστρέφεται περί του Σ α με γωνιακή ταχύτητα ω(t). Έστω v α, v µ και v οι ταχύτητες ενός υλικού σημείου ως προς τα Σ α, Σ µ και Σ αντίστοιχα. Έχουμε v α = v µ + U(t), (6.1-11) και v µ = v + ω r, (6.1-12) όπου r το διάνυσμα θέσης του υλικού σημείου ως προς το Σ. Έτσι: v α = v + U(t) + ω r, (6.1-13) Η εξίσωση (6.1-13) δίνει το ζητούμενο μετασχηματισμό της ταχύτητας. Αν στο αδρανειακό σύστημα η έκφραση της Lagrangian είναι L α = 1 m i ( 2 r i ) α 2 V, (6.1-14) i η Lagrangian L µ ως προς το μη αδρανειακό σύστημα λαμβάνεται αν 13

18 αντικαταστήσουμε τη σχέση (6.1-13) στη σχέση (6.1-14). Έχουμε τότε L µ = 1 vi m i U + ω r i V = i = 1 m i v i + ω r i m i U 2 + m i ( v i + ω r i ) U V, i m ( v + ω r) U = m v µ U = m d r dt U = = m d dt ( r U ) m r d U dt = m d dt όπου γ η επιτάχυνση της αρχής του Σ µ ως προς το Σ α, ( r U ) m r γ, L µ = i [ 1 2 m i v i m i ω r i 2 + m i v i ( ω r i ) m i U m i d dt ( r i U ) m i r i γ ] V (6.1-15) Η πιο πάνω Lagrangian μπορεί να απλοποιηθεί περισσότερο. Ο τέταρτος και ο πέμπτος όρος της είναι ολικά διαφορικά ως προς το χρόνο και μπορούν να παραλειφθούν. Με αυτό το θέμα θα ασχοληθούμε περισσότερο στην επόμενη παράγραφο ( 6.1.2) των μετασχηματισμών βαθμίδας. Τελικά, η Lagrangian του συστήματος ως προς το μη αδρανειακό παρατηρητή παίρνει τη μορφή L µ = 1 [ m i v i ] 2 m i ω r i 2 + m i v i ( ω r i ) m i r γ V. i (6.1-16) Οι αντίστοιχες εξισώσεις του Lagrange, ( ) d L L = 0, (6.1-17) dt v i r i όπου d dt L = m i v i + m i ( ω r i ), v ( ) i L d v i = m i dt + m i v i L r i ( d ω dt r i ) + m i ( ω v i ), = m i ( ω r i ) ω + m i ( v i ω) m i γ V r i, 14

19 δίνουν τις νέες εξισώσεις κίνησης, ( ) d v i d ω m i dt + m i dt r i + m i ( ω v i ) m i ( ω r i ) ω m i ( v i ω) + m i γ + V r i = 0, (6.1-18) m i d v i dt = V r i m i γ + 2m i ( v i ω) + m i ( ω r i ) ω m i ή ( ) d ω dt r i. (6.1-19) Οι εξισώσεις (6.1-19) αντικαθιστούν το νόμο του Νεύτωνα για το σύστημα Σ. Ως προς το μη αδρανειακό σύστημα αναφοράς Σ, εκτός από την αρχική δύναμη V / r παρουσιάζονται επιπλέον και οι εξής νέες δυνάμεις: η φυγόκεντρος δύναμη F α = m ( ω r) ω, και η δύναμη Coriolis F c = 2m ( v ω), που οφείλονται στη γωνιακή ταχύτητα του Σ, η δύναμη F γ = m γ που οφείλεται στη γραμμική επιτάχυνση της αρχής του Σ και τέλος η δύναμη F ω = m (d ω/dt r), λόγω της γωνιακής (στροφικής) επιτάχυνσης d ω/dt του Σ. Όλες οι πιο πάνω φαινομενικές δυνάμεις καλούνται αδρανειακές επειδή είναι ανάλογες της αδρανειακής μάζας των υλικών σημείων. Λόγω της ισοδυναμίας βαρυτικής και αδρανειακής μάζας οι δυνάμεις αυτές μπορούν να ταυτιστούν, τουλάχιστον σε τοπικό πλαίσιο, με πεδία βαρύτητας (τεύχος Ι, 1.3). Το πεδίο «βαρύτητας» το οποίο περιγράφεται από τις παλιρροϊκές δυνάμεις Coriolis είναι ιδιάζουσας μορφής F i = 3 a ik v k, k=1 όπου 3 a ik = ϵ ikl ω l. l= Μετασχηματισμοί βαθμίδας (Gauge transformations) Στην προηγούμενη παράγραφο θεωρήσαμε το αναλλοίωτο των εξισώσεων κίνησης υπό μορφή Lagrange, κατά τους μετασχηματισμούς των συντεταγμένων. Σε αυτή την παράγραφο θα ασχοληθούμε με τους μετασχηματισμούς βαθμίδας, οι οποίοι μεταβάλλουν την Lagrangian, αφήνoντας αναλλοίωτες τις εξισώσεις κίνησης και συνεπώς και το φυσικό περιεχόμενο του δυναμικού συστήματος. 15

20 όπου Οι εν λόγω μετασχηματισμοί έχουν τη μορφή: L L = L(q, q, t) + G(q, t), (6.1-20) G(q, t) = d g g g(q, t) = q + dt q t. (6.1-21) Η συνάρτηση G(q, t) καλείται γεννήτορας των μετασχηματισμών. Το αναλλοίωτο των εξισώσεων κίνησης είναι προφανές από την αρχή ελάχιστης δράσης: 0 = = = t2 t2 t2 δl dt = δl dt + δg dt = t2 [ ] d t2 δl dt + δ g(q, t) dt = δl dt + δg(q, t) dt δl dt + g q δq t 2 t2 δl dt. t2 t2 Έτσι από την έπεται ότι = t2 δ L dt = 0, t2 δ L dt = 0. t 2 = Σε αυτό το συμπέρασμα μπορούμε να καταλήξουμε και απευθείας από τις εξισώσεις Lagrange. Πράγματι, από την (6.1-21) έχουμε G q = ( ) g g q + = g q q t q, (6.1-22) ) d dt ( G q = 2 g 2 q q + 2 g t q, (6.1-23) G q = 2 g q 2 q + 2 g q t. (6.1-24) Συγκρίνοντας τις (6.1-23) και (6.1-24) μεταξύ τους και λαμβάνοντας υπόψη ότι με την προϋπόθεση ότι η συνάρτηση g είναι C 2, δηλαδή έχει δεύτερης τάξης παράγωγους ως προς q και t και αυτές είναι συνεχείς, ισχύει 2 g q t = 2 g t q έχουμε d dt ( ) G G = 0, (6.1-25) q q 16

21 και επιβεβαιώνουμε ότι οι εξισώσεις του Lagrange παραμένουν αναλλοίωτες στους μετασχηματισμούς βαθμίδας L L (6.1-21). d dt ( L q ) L q = 0, (6.1-26) Γενικότεροι μετασχηματισμοί, που αφήνουν τις εξισώσεις κίνησης αναλλοίωτες, είναι οι μετασχηματισμοί επαφής (contact transformations): L(q, q, t) L (q, q, t) = L(q, q, t) + d dt g(q, q, t), (6.1-27) οι οποίοι αποτελούν συνδυασμό μετασχηματισμού βαθμίδας και συντεταγμένων. Οι μετασχηματισμοί βαθμίδας βρίσκουν ιδιαίτερη χρήση στην ηλεκτρομαγνητική θεωρία (βλ. Πρόβλημα 2). Προβλήματα 1. Δείξτε ότι οι μετασχηματισμοί του Γαλιλαίου μπορούν να θεωρηθούν ως μετασχηματισμοί βαθμίδας. 2. Δείξτε ότι η Lagrangian L = 1 2 mv2 eϕ( x, t) + e x c A( x, t) υλικού σημείου μάζας m και φορτίου e εντός ηλεκτρομαγνητικού πεδίου (βλ. Πρόβλημα 6, 5.3), είναι αναλλοίωτη στο μετασχηματισμό βαθμίδας ϕ ϕ 1 γ c t, A A + γ των ηλεκτρομαγνητικών δυναμικών. 6.2 Επέκταση της αρχής ελαχίστου σε διαφορικές εξισώσεις ανωτέρης τάξης Στην προηγούμενη παράγραφο εφαρμόσαμε την αρχή της ελάχιστης δράσης σε Lagrangian συναρτήσεις, L(x, ẋ, t), οι οποίες εξαρτώνταν από τη θέση x και την πρώτη παράγωγο dx/dt ως προς το χρόνο, για την παραγωγή της εξίσωσης κίνησης ως δευτεροβάθμιας διαφορικής εξίσωσης ως προς το χρόνο. 17

22 Η μέθοδος της ελάχιστης δράσης μπορεί να επεκταθεί και σε διαφορικές εξισώσεις ανώτερης τάξης. Έστω μια συνάρτηση Lagrange ( ) L x, dx dt, d(2) d(n) x,..., (dt) 2 (dt) n x, t, συνάρτηση της θέσης x, του χρόνου t και των παραγώγων dx dt, d(2) x (dt) 2,..., d(n) x (dt) n μέχρι n τάξης, που για απλότητα τη θεωρούμε στο μονοδιάστατο χώρο. Το ολοκλήρωμα της δράσης, συναρτησοειδές των δυνατών τροχιών x(t), ορίζεται στην περίπτωση αυτή ως ( ) t2 I = L x, dx dt, d(2) d(n) x,..., (dt) 2 (dt) n x, t dt, (6.2-1) και η αρχή του Hamilton γενικεύεται ως εξής: Οι τροχιές του συστήματος στο θεσεογραφικό χώρο x(t) καθιστούν το ολοκλήρωμα της δράσης ακρότατο ως προς συναρτησιακές μεταβολές των δυνατών τροχιών δx(t) οι οποίες υπακούν στις συνοριακές συνθήκες δx( ) = δx(t 2 ) = 0 δ dx dt () = δ dx dt (t 2) = 0 δ d(2) x (dt) 2 () = δ d(2) x (dt) 2 (t 2) = 0... δ d(n 1) x (dt) n 1 () = δ d(n 1) x (dt) n 1 (t 2) = 0, (6.2-2) για τυχαία, t 2. Μηδενίζοντας το συναρτησιακό διαφορικό της (6.2-1) δi = 0, (6.2-3) 18

23 και λαμβάνοντας υπόψη τις συνοριακές συνθήκες (6.2-2), έχουμε, t2 ( ) [ ] L L dx δi = δx(t) + x dx δ L d (n) x δ dt dt d(n) x (dt) n dt = (dt) n ( ) t2 L = x d L dt dx ( 1) n d(n) L (dt) n δx(t) dt = 0 dt d(n) x (dt) n (6.2-4) Για τη μετάβαση από το δεύτερο στο τρίτο μέλος της πιο πάνω ισότητας χρησιμοποιήθηκαν οι ταυτότητες [ ] d (n) x δ (dt) n = d(n) δx(t), (6.2-5) (dt) n και έγιναν οι προφανείς ολοκληρώσεις κατά μέρη. Οι συναρτήσεις δx(t) θεωρούνται ότι είναι C, δηλαδή απείρως παραγωγίσιμες και συνεχείς συναρτήσεις, ώστε η μέθοδος να μπορεί να εφαρμοστεί στη γενική περίπτωση που η Lagrangian και οι μερικές της παράγωγοι είναι γενικευμένες συναρτήσεις, κατανομές Schwartz. Από την (6.2-4) έπονται οι εξισώσεις Lagrange ( ) L x d L dt dx ( 1) n d(n) L (dt) n = 0. (6.2-6) dt d(n) x (dt) n Εφαρμογή Έστω η Lagrangian L = m 2 ( x 2 1ω x 2 ). Ζητάμε τις εξισώσεις του Lagrange και την τροχιά της κίνησης. Οι εξισώσεις του Lagrange για το συγκεκριμένο Πρόβλημα είναι, d (2) ( ) L (dt) 2 d ( ) L + L = 0, i = 1, 2, 3. (6.2-7) ẍ i dt ẋ i x i όπου L = mẍ i ẍ i ω 2, L = mẋ i, ẋ i L = 0. x i 19 (6.2-8)

24 Αντικαθιστώντας τις εκφράσεις (6.2-8) στην (6.2-7) έχουμε την εξίσωση κίνησης d (4) d(2) x + ω2 x = 0. (6.2-9) (dt) 4 (dt) 2 Αυτή, όταν ολοκληρωθεί, μας δίνει τη γενική κίνηση του συστήματος. x i (t) = a i + tb i + c i sin (ωt + α i ). (6.2-10) Η λύση (6.2-10) μας παρέχει τη δυνατότητα φυσικής ερμηνείας του δυναμικού συστήματος το οποίο περιγράφει η Lagrangian (6.2-7). Θέτοντας a = X = 1 2 ( r 1 + r 2 ), b = V = M X, 2C i sin (ωt + α i ) = ( r 1 r 2 ) i, x = r 1 = x 0 + r, έχουμε ένα σύστημα δύο υλικών σημείων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους μέσω δυναμικού αρμονικού ταλαντωτή V (r) = ω 2 r 2 /2. Η χρησιμοποίηση της Lagrangian συναρτήσεων με ανώτερες παραγώγους επιτρέπει την περιγραφή των δυναμικών συστημάτων στους θεσεογραφικούς χώρους με λιγότερες από τις συνηθισμένες διαστάσεις. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα συστήματος δύο σωματιδίων έξι βαθμών ελευθερίας στο συνηθισμένο θεσεογραφικό χώρο ή δώδεκα βαθμών ελευθερίας στο χώρο των φάσεων των φυσικών καταστάσεων χρησιμοποιείται θεσεογραφικός χώρος τριών διαστάσεων αντί του συνηθισμένου χώρου έξι διαστάσεων. 6.3 Αναλυτική Δυναμική και Διαφορική Γεωμετρία Η έκφραση των εξισώσεων κίνησης μέσω της αρχής της ελάχιστης δράσης μας επιτρέπει τη θεμελιακή σύνδεση της Αναλυτικής Μηχανικής με τη Διαφορική Γεωμετρία. Θεωρήστε ένα σύστημα n υλικών σημείων, αρχικά χωρίς την επίδραση καμίας δύναμης εκτός των δυνάμεων των δεσμών. Το σύστημά μας συνεπώς περιγράφεται πλήρως από την κινητική του ενέργεια. T = n l=1 1 2 m l x 2 = m T ik (q) q i q k, (6.3-1) i,k=1 20

25 όπου T ik (q) = l x l q i x l q k. Ο πίνακας T ik (q) της κινητικής ενέργειας, όντας συμμετρικός ως προς i, k είναι θετικός (positive definite) (βλ. Πρόβλημα 1), και βάσει αυτού το τετράγωνο του κινηματικού στοιχείου τόξου (ds) 2 = T (dt) 2 = m T ik (q) dq i dq k, (6.3-2) i,k ορίζει μια μετρική Riemann στο θεσεογραφικό χώρο. Οι Γεωδαισιακές γραμμές του χώρου αυτού είναι εξ ορισμού οι καμπύλες q i (s) οι οποίες καθιστούν το ολοκλήρωμα m ds = T ik (q) dq i dq k, (6.3-3) i,k ακρότατο, δηλαδή δ ds = m l=1 s2 s 1 [ ( d T q l ds dq l ds όπου δq l (s 1 ) = δq l (s 2 ) = 0, l = 1, 2,..., m. T )] δq l ds = 0, (6.3-4) Από την (6.3-4) έπονται και οι διαφορικές εξισώσεις των γεωδαισιακών γραμμών, ( ) d T T = 0. (6.3-5) ds q l dq l ds Οι εξισώσεις αυτές δίνονται συνήθως υπό τη μορφή¹ (βλ. Πρόβλημα 2), d 2 q i (ds) 2 + dq k dq l Γi kl = 0, (6.3-6) ds ds όπου Γ i kl = T ir 2 ( q l T rk + q k T rl Θα δείξουμε τώρα το θεμελιώδες θεώρημα: ) T kl. (6.3-7) q r Θεώρημα: Οι τροχιές του ελεύθερου συστήματος και οι γεωδαισιακές γραμμές του θεσεογραφικού χώρου, εφοδιασμένοι με την μετρική της κινητικής ενέργειας ταυτίζονται. ¹Βλέπε π.χ. Ηλεκτρομαγνητική Θεωρία, Τεύχος Ι, Κεφ. 1 του συγγραφέα. 21

26 Για την απόδειξη του πιο πάνω θεωρήματος θα χρησιμοποιήσουμε το εξής λήμμα. Απόδειξη Οι γεωδαισιακές γραμμές (6.3-3), (6.3-4) καθιστούν ακρότατο δi = 0 για τυχαίο «ολοκλήρωμα δράσης» της μορφής ( I = F T ik (q) dq ) i dq k ds, (6.3-8) ds ds όπου F (T ) τυχαία συνάρτηση της «κινητικής ενέργειας». Από την (6.3-5) έχουμε δi = = = [ ( F dq i T ik q l ds { ( F dq i T ik q l ds dq k ds dq k ds ) ) δq l + d dt dq l ds [ dq l ds ( T ik (q) dq i ds ( T ik (q) dq i ds dq k ds dq k ds ) δ q l ] )]} ds = δq l ds, (6.3-9) όπου για τη μετάβαση από το δεύτερο μέλος στο τρίτο μέλος της πιο πάνω ισότητας έγινε μερική ολοκλήρωση και χρησιμοποιήθηκε η ταυτότητα ( d [F dq i T ik ds ds dq k ds )] = 0. (6.3-10) Συγκρίνοντας τις (6.3-9) με την (6.3-4) η απόδειξη του λήμματος έχει τελειώσει. Υποτίθεται ότι F 0 (αφού είναι πυρήνας μη μηδενικού συναρτησοειδούς). Για την απόδειξη του θεωρήματος αρκεί να εκφράσουμε τη δράση dq i dq k T ik dt = 0, dt dt στη μορφή (6.3-8). Έτσι έχουμε dq i dq k T ik dt dt dt = dq i dq k ds T ik ds ds dt ds = F ( x ) ds ds, (6.3-11) dt όπου F (x) = x 2. Η παρουσία του επιπρόσθετου παράγοντα ds/dt απλά προκαλεί μια αλλαγή μεταβλητής της ολοκλήρωσης και δεν αλλοιώνει τη γεωμετρία των Γεωδαισιακών γραμμών. 22

27 Τα πιο πάνω μπορούν να επεκταθούν και σε γενικά συντηρητικά συστήματα παρουσία δυναμικού U 0. Για ένα τέτοιο σύστημα L = T U οι τροχιές σταθερής ενέργειας E, συμπίπτουν με τις γεωδαισιακές γραμμές του μετρικού στοιχείου τόξου ν 2 [E U(q)] Tik dq i dq k, i,k=1 του Jacobi. Φυσικά ο πρόσθετος συντελεστής E U = T ορίζει τη στάθμη της κινητικής ενέργειας στην εφαπτομενική περιοχή κάθε σημείου q. Έτσι η Δυναμική έχει μετατραπεί σε Γεωμετρία. Η αντίστροφη πορεία είναι επίσης χρήσιμη. Η μετάθεση του μοναδιαίου εφαπτομενικού διανύσματος μιας γεωδαισιακής γραμμής ενός χώρου Riemann παράλληλα προς αυτή μπορεί να ερμηνευθεί ως μετάθεση του διανύσματος της ταχύτητας ελεύθερου υλικού σημείου. Αντί του συνηθισμένου νόμου της αδράνειας: έχουμε: Τα ελεύθερα υλικά σημεία κινούνται ισοταχώς και ευθύγραμμα, ως προς αδρανειακά συστήματα αναφοράς, Ελεύθερα υλικά συστήματα κινούνται «ισοταχώς» κατά μήκος των γεωδαισιακών γραμμών του θεσεογραφικού χώρου. Προβλήματα 1. Δείξετε ότι το γενικευμένο κινηματικό στοιχείο τόξου ορίζει ένα μετρικό τανυστή Reimann στο θεσεογραφικό χώρο. 2. Ξεκινώντας από τις εξισώσεις Lagrange (6.3-5), επιβεβαιώσετε τη μορφή (6.3-6) των εξισώσεων των Γεωδαισιακών γραμμών. 3. Υλικό σημείο κινείται χωρίς τριβή πάνω σε επιφάνεια σφαίρας. Να βρεθούν οι τροχιές και να δειχθεί ότι αυτές αποτελούν γεωδαισιακές με τη μετρική της συνηθισμένης απόστασης. 4. Δείξετε ότι με την παρουσία l πρόσθετων δεσμών ϕ k (q 1, q 2,..., q m, t) = 0, k = 1, 2,..., l, οι εξισώσεις του Lagrange τροποποιούνται ως εξής ( ) d L L l = λ k (t) ϕ k. dt q i q i q i k=1 Οι συντελεστές λ καλούνται πολλαπλασιαστές του Lagrange. 23

28 5. Αν g ij (q) είναι ο μετρικός τανυστής του θεσεογραφικού χώρου, δείξτε ότι οι αντιδράσεις κάθε δεσμού ϕ k δίνονται από τον τύπο λ k (t) g ij ϕ k q i ϕ k q j. 6. Να βρεθούν οι γεωδαισιακές κυλινδρικής επιφάνειας και η αντίδραση του δεσμού πάνω σε υλικό σημείο μάζας m = 1 που κινείται σε αυτή χωρίς την επίδραση της τριβής. 7. Υλικό σημείο μάζας m κινείται χωρίς την επίδραση της τριβής πάνω σε κυκλική στεφάνη ακτίνας α. Βρείτε την αντίδραση του δεσμού όταν η στεφάνη περιστρέφεται με γωνιακή ταχύτητα ω(t). 24

29 Κεφάλαιο 7 Συμμετρίες - Θεωρήματα διατηρήσεως - Κανονικές εξισώσεις Hamilton 7.1 Θεώρημα Noether Έστω t t (t), q(t) q (t ) μια ομάδα μετασχηματισμών του χωρόχρονου, δηλαδή των συντεταγμένων q i του θεσεογραφικού χώρου και του χρόνου t. Οι μετασχηματισμοί αυτοί μπορούν να θεωρηθούν και ως αλλαγή παρατηρητών. Εάν πρόκειται για συνεχή τοπολογική ομάδα μετασχηματισμών, ομάδας Lie, οι απειροστοί μετασχηματισμοί εκφράζονται ως εξής: t = t + τδt ν q i(t) = q i (t) + Q iµ δλ µ, i = 1, 2,..., µ, µ=1 (7.1-1) όπου οι πίνακες (τ, Q) αποτελούν τους γεννήτορες του μετασχηματισμού, ο δείκτης i χαρακτηρίζει τους βαθμούς ελευθερίας του συστήματος και το δείκτης µ τους μετασχηματισμούς. Οι μετασχηματισμοί αυτοί δεν αφορούν σε χρονική εξέλιξη. Εάν τους συσχετίσουμε με την χρονική εξέλιξη του συστήματος έχουμε τη συναρτησιακή μεταβολή δq i q i(t ) q i (t ) = q i(t ) q i (t) + q i (t) q i (t ) = = µ Q iµ δλ µ [q i (t + τδt) q i (t)] = 25

30 = n Q iµ δλ µ q i (t)τδt + O(δ 2 ). (7.1-2) µ=1 Ώστε η συναρτησιακή μεταβολή του συστήματος είναι δq i = q i (t)τδt + ν Q iµ δλ µ. (7.1-3) Θεωρούμε τώρα τη μεταβολή της δράσης που οφείλεται σε ένα τέτοιο μετασχηματισμό: ( t2 δ = t2 t 2 = = = = = = = = ) t 2 L(q i, q i, t) dt = µ=1 L(q i, q i, t) dt + t2 L(q i, q i, t ) dt L(q i, q i, t ) dt + t 2 L(q i, q i, t ) dt = t2 t2 t2 t2 t2 t2 t2 t2 t1 t 1 L(q i, q i, t ) dt = L(q i, q i, t ) dt δl(qi, q i, t) dt + τ 2 L 2 δt 2 τ 1 L 1 δ = t2 d δl(qi, q i, t) dt + (Lτδt) dt = dt [ δ(q i, q i, t) + ddt ] (Lτ δt) dt = [ L δqi + ] L δ qi + d (Lτ δt) dt = q i i q i i dt [ ( ) d L δq i + ] L δ qi + d (Lτ δt) dt = dt q i i q i i dt ( ) d L δqi + Lτ δt dt = dt q i t2 d dt d dt i ( L Q iµ δλ µ ) L q i τ δt + Lτ δt dt = q i i q µ i i [ ( m ) ( ) ] L Q iµ δλ µ L τ q i L δτ dt.(7.1-4) q i q i µ Αν η Lagrangian είναι τέτοια ώστε το ολοκλήρωμα της δράσης να είναι i 26

31 αναλλοίωτο στο μετασχηματισμό (7.1-1), δηλαδή δi = 0, έχουμε [ ( d m ) ( ) ] L Q iµ δλ µ L τ q i L δt = 0. (7.1-5) dt q i q i µ Από την (7.1-5), επειδή τα δλ µ και δt είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους, έπεται ότι ( m ) d L Q iµ = 0, (7.1-6) dt q i και i [ ( m )] d L τ L = 0, (7.1-7) dt q i και τ m L ή Q iµ = const, (7.1-8) q i ( m ) L L = const (7.1-9) q i Οι εξισώσεις (7.1-8) και (7.1-9) εκφράζουν βασικά θεωρήματα διατηρήσεως. Έτσι αποδείχτηκε το θεμελειώδες θεώρημα της Noether: Σε κάθε γεννήτορα μιας συνεχούς ομάδας συμμετρίας του ολοκληρώματος της δράσης, δηλαδή ομάδας η οποία αφήνει το ολοκλήρωμα της δράσης αναλλοίωτο, αντιστοιχεί και ένα διατηρούμενο μέγεθος. Για τη διατήρηση δεν αρκεί το αναλλοίωτο των εξισώσεων της κίνησης αλλά απαιτείται και το αναλλοίωτο της δράσης (βλ. Πρόβλημα 1). 7.2 Χωροχρονικές συμμετρίες - Ολοκληρώματα κίνησης Διατήρηση της γραμμικής ορμής Έστω σύστημα n-υλικών σημείων που περιγράφονται από τα διανύσματα θέσης q(m), m = 1, 2,..., n. Θεωρείστε την ομάδα μετασχηματισμών μεταθέσεως των συντεταγμένων: q(m) q (m) = q(m) + δ q. (7.2-1) 27

32 Συγκρίνοντας αυτούς τους μετασχηματισμούς με τους μετασχηματισμούς της (7.1-1) βρίσκουμε Q iµ (m) = δ iµ, i, µ = 1, 2, 3, m = 1, 2,..., n, όπου δ iµ το δέλτα του Kronecker. Εισάγοντας τα Q iµ (m) στο θεώρημα της Noether [ N 3 ] L q i (m) Q iµ(m) = const, m=1 όπου στην προκειμένη περίπτωση L/ q i (m) = P i (m), η i-οστή συνιστώσα της γραμμικής ορμής του υλικού σημείου m. Δηλαδή [ N 3 ] N P i (m)δ iµ = P µ (m) = P µ = const, µ = 1, 2, 3, (7.2-2) m=1 m=1 ή n P (m) = P = const. (7.2-3) m=1 Ώστε τελικά δείξαμε ότι To αναλλοίωτο του ολοκληρώματος της δράσης σε παράλληλη μετάθεση έχει ως αποτέλεσμα τη διατήρηση της ολικής γραμμικής ορμής του συστήματος Διατήρηση της στροφορμής Θεωρούμε το μετασχηματισμό περιστροφής του δυναμικού συστήματος κατά γωνία δ α δ q(m) = δ α q(m), (7.2-4) ή αναλυτικά δq 1 = δα 2 q 3 (m) δα 3 q 2 (m) δq 2 = δα 3 q 1 (m) δα 1 q 3 (m) δq 3 = δα 1 q 2 (m) δα 2 q 1 (m) (7.2-5) Οι τύποι (7.2-5) εκφράζονται συνήθως με τη χρήση του αντισυμμετρικού συμβόλου ϵ ikl, δq i (m) = 3 ϵ ijk δα k q l (m). (7.2-6) k=1 l=1 28

33 Υπενθυμίζουμε ότι το αντισυμμετρικό σύμβολο ϵ ikl ορίζεται ως εξής: 1 αν τα i, k, l αποτελούν άρτια μετάθεση των ϵ ikl = 1 αν τα i, k, l αποτελούν περιττή μετάθεση των εάν i = k ή k = l ή l = i. Πιο κάτω θα ακολουθήσουμε ένα άλλο συμβολισμό σε συνδυασμό με τελεστές πινάκων, ο οποίος θα μας χρησιμεύσει στο κεφάλαιο 8 της στροφικής κίνησης στερεού. Το διάνυσμα της θέσης μπορεί να παρασταθεί ως ένα πίνακας μιας στήλης και q(m) = δq 1 (m) δq 2 (m) δq 3 (m) = δα 1 q(m) = = q 1 (m) q 2 (m) q 3 (m) 0 δα 3 δα 2 δα 3 0 δα 1 δα 2 δα δα 2, (7.2-7) δq 1 (m) +δα δq 2 (m) = δq 3 (m) = (δα 1 J 1 + δα 2 J 2 + δα 3 J 3 ) q(m) = + δq 1 (m) δq 2 (m) δq 3 (m) ( J δ α ) q(m). = (7.2-8) όπου ο πίνακας διάνυσμα J είναι ο γεννήτορας της ομάδας των περιστροφών (βλ. 8.1). Ο πίνακας J έχει ως συνιστώσες του τους 3 3 πίνακες J 1 = J 2 = J 3 = (7.2-9) Παρατηρούμε ότι τα στοιχεία των πινάκων αυτών μπορούν να εκφραστούν και μέσω του αντισυμμετρικού συμβόλου Από την (7.2-8) έχουμε ( ) δ q(m) = J q(m) δ α = {J l } ik = ϵ ilk. 3 J k δα k q(m) = k= k=1 (J k q(m) ) δα k,

34 δq i (m) = k ή ) q(m) (J k δα k. (7.2-10) Από τη σύγκριση αυτής με την (7.1-2) παίρνουμε ) q(m) Q ik (m) = (J k i (7.2-11) Εισάγοντας αυτή τη σχέση στη (7.2-8) η oποία στην προκειμένη περίπτωση παίρνει τη μορφή [ N 3 ] L q i (m) Q ik(m) = const, (7.2-12) m=1 όπου έχουμε m=1 L q i (m) = P i(m) [ N 3 ] ) q(m) P i (m) (J k = const, k = 1, 2, 3, i ή N P q(m) (m) Jk = const. (7.2-13) m=1 Η εξίσωση (7.2-13) εκφράζει τη διατήρηση της ολικής στροφορμής του συστήματος. Η k συνιστώσα J k (m) στροφορμής του m σωματιδίου είναι J oλ k = n J k (m), k = 1, 2, 3. (7.2-14) m=1 Διανυσματικά η διατήρηση της στροφορμής εκφράζεται μέσω του άρα J = const. J oλ = n P (m) J q(m) = m=1 n m=1 J(m) = const. Έτσι τελικά αποδείχτηκε το θεώρημα διατήρησης της στροφορμής. Το αναλλοίωτο της δράσης σε μετασχηματισμούς περιστροφής έχει ως αποτέλεσμα τη διατήρηση της συνολικής στροφορμής του συστήματος. 30

35 Τα πιο πάνω είναι δυνατό να εξαχθούν και με απλούστερο τρόπο ως εξής. Η σύγκριση της (7.2-6) και της (7.1-1) μας δίνει αρχικά Έτσι η (7.2-12) γράφεται { n 3 [ P i (m) m=1 Q ik (m) = 3 ϵ ikl q l (m). (7.2-15) l=1 ]} 3 ϵ ikl q l (m) = const, (7.2-16) l=1 ή Αλλά εξ ορισμού n P i (m) ϵ ikl q l (m) = const. (7.2-17) m=1 l=1 ϵ ikl P k q l = P q. (7.2-18) k=1 l=1 Επομένως η (7.2-16) γράφεται n [ ] P (m) q(m) = const, k m=1 ή n J k (m) = const, k = 1, 2, 3. m=1 και ήταν αυτό ακριβώς που θέλαμε να δείξουμε Διατήρηση της ενέργειας Θεωρείστε την ομάδα μετασχηματισμών της χρονικής μετάθεσης t t = t + δt. Στην προκειμένη περίπτωση έχουμε ότι τ = 1 και η (7.1-9) δίνει: i L q i q i L = const. (7.2-19) 31

36 Η δυναμική συνάρτηση i ( L/ q i) q i L καλείται Hamiltonian και συμβολίζεται με H. Στην περίπτωση του συντηρητικού συστήματος L = T V, η Hamiltonian αντιστοιχεί προς την ολική ενέργεια του συστήματος (βλ. Πρόβλημα 2). Πράγματι σε αυτή την περίπτωση (θεώρημα του Euler), και i L q i q i = i T q i q i = 2T. (7.2-20) H = 2T (T V ) = T + V = E. (7.2-21) Ώστε η ολική ενέργεια (Hamiltonian) αποτελεί γεννήτορα της ομάδας των μετασχηματισμών της χρονικής μετάθεσης. Αυτό σήμερα γίνεται δεκτό αξιωματικά ως θεμελιακός ορισμός της Hamiltonian και για συστήματα των οποίων αγνοούμε τη δυναμική (βλ. επίσης Τεύχος Ι, 2.3). Έτσι φτάσαμε στο θεμελιώδες θεώρημα διατήρησης της ολικής ενέργειας Το αναλλοίωτο του ολοκληρώματος της δράσης σε χρονική μετάθεση, ή συμμετρία ως προς χρονική μετάθεση, έχει ως αποτέλεσμα τη διατήρηση της ολικής ενέργειας του συστήματος. 7.3 Κανονικές εξισώσεις του Hamilton Στην προηγούμενη παράγραφο η Hamiltonian ορίστηκε ως ο γεννήτορας του διαφορικού της δράσης στους μετασχηματισμούς των χρονικών μεταθέσεων H = L q i L. (7.3-1) q i i Αν στην έκφραση αυτή εισάγουμε τις κανονικές ορμές p i των γενικευμένων θέσεων q i (βλ. Πρόβλημα 3), η Hamiltonian παίρνει τη μορφή p i L q i, (7.3-2) H = i p i q i L. (7.3-3) Μπορεί εύκολα να δειχθεί ότι η Hamiltonian η οποία παρουσιάζεται στην (7.3-3) ως συνάρτηση των p, q και q, είναι συνάρτηση μόνο των p 32

37 και q (και ενδεχομένως και του t). Πράγματι, διαφορίζοντας την (7.3-3) έχουμε dh = i p i d q i + i q i dp i i L q i dq i i L d q i L dt. (7.3-4) q i t Αλλά εξ ορισμού και από τις εξισώσεις του Lagrange Έτσι η (7.3-4) γίνεται p i = L q i, (7.3-5) ṗ i = L q i. (7.3-6) dh = i q i dp i i ṗ i dq i L dt. (7.3-7) t t. Δηλαδή δείξαμε ότι η Hamiltonian είναι συνάρτηση μόνο των p, q και H = H(p i, q i, t). (7.3-8) Διαφορίζοντας την (7.3-8) έχουμε dh = i H p i dp i + i H dq i + H dt, (7.3-9) q i t και συγκρίνοντας αυτή με την (7.3-7) λαμβάνουμε τις σχέσεις: q i = H p i, ṗ i = H, q i H t = L t. (7.3-10) Οι εξισώσεις (7.3-10) αποτελούν τις κανονικές εξισώσεις του Hamilton. Μέσω αυτών των εξισώσεων Hamilton οι δευτέρας τάξης διαφορικές εξισώσεις της κίνησης στο θεσεογραφικό χώρο των m διαστάσεων μετατράπηκαν σε σύστημα διαφορικών εξισώσεων πρώτης τάξης ως προς το χρόνο στο χώρο των p και q, ο οποίος καλείται χώρος των φάσεων, διάστασης 2m. 33

38 Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση κατά την οποία η Hamiltonian είναι κυκλική ως προς μια γενικευμένη μεταβλητή, συντεταγμένη q ή ορμή p, δηλαδή H/ q = 0 ή H/ p = 0. Τότε η συζυγής μεταβλητή διατηρείται! Έτσι για παράδειγμα έχουμε διατήρηση της ολικής γραμμικής ορμής όταν η Hamiltonian είναι ανεξάρτητη της μεταβλητής της «θέσης του κέντρου μάζας» (αναλλοίωτη σε μετάθεση του κέντρου μάζας), ή διατήρηση της ολικής στροφορμής όταν η Hamiltonian είναι ανεξάρτητη των γωνιών προσανατολισμού του συστήματος. Αυτό μας επιτρέπει την άμεση ολοκλήρωση της κίνησης και τον υποβιβασμό του πλήθους των μεταβλητών του συστήματος. Αν οι q 1, q 2,..., q r αποτελούν κυκλικές συντεταγμένες και c 1, c 2,..., c r είναι οι σταθερές τιμές των συζυγών τους διατηρούμενων μεταβλητών, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το σύστημα περιγράφεται από μια νέα συνάρτηση Hamilton, H H (q r+1,..., q m ; p r+1,..., p m ; t) = H(c 1,..., c r ; q r+1,..., q m ; p 1,..., p m ). (7.3-11) Αντί της Hamiltonian (7.3-11) για την απαλειφή των κυκλικών συντεταγμένων πολλές φορές χρησιμοποιείται η Ruthian R = r p i q i H (7.3-12) ως Lagrangian συνάρτηση (βλ. Πρόβλημα 2) ( ) d R R = 0, k = r + 1,..., n. (7.3-13) dt q k q k 7.4 Κανονικοί μετασχηματισμοί Η εύρεση κυκλικών μεταβλητών δεν είναι πάντοτε εύκολη, αλλά πολλές φορές απαιτείται κατάλληλος μετασχηματισμός για την αποκάλυψή τους. Για αυτό το σκοπό η χαμιλτονιανή διατύπωση των εξισώσεων κίνησης στην κανονική μορφή (7.3-10) προσφέρεται ιδιαίτερα, λόγω της συμμετρίας με την οποία παρουσιάζονται σε αυτές οι γενικευμένες συντεταγμένες και συζυγείς ορμές. Το γεγονός αυτό υποδεικνύει τη δυνατότητα εφαρμογής κανονικών μετασχηματισμών. (q, p) (q, p ), H(q, p) H (q, p ), (7.4-1) 34

39 ώστε q = H p, ṗ = H q. (7.4-2) Οι κανονικοί μετασχηματισμοί αφήνουν τις κανονικές εξισώσεις κίνησης και το φυσικό περιεχόμενό τους αναλλοίωτο. Σύμφωνα με την (6.1-27) και τον ορισμό (7.3-3) της Hamiltonian έχουμε (βλ. Πρόβλημα 7) όπου g(q, q, t) = ϕ(q, q, t) p i q i H = i i p i q i H + d dt ϕ(q, q, t), (7.4-3) και p i = q i ϕ(q, q, t), p i = q i ϕ(q, q, t), H = H + t ϕ(q, q, t) (7.4-4) Η συμμετρία της Hamiltonian ως προς p και q μας επιτρέπει και γενικότερους μετασχηματισμούς παρραγόμενους από γεννήτορες συναρτήσεις χ(q, p, t), γ(p, q, t) ή ω(p, p, t) (βλ. Πρόβλημα 7). Σε αυτές τις περιπτώσεις έχουμε αντίστοιχα: p i = p i = χ(q, p, t), q i χ(q, p, t), q i (7.4-5) H = H + t χ(q, p, t) ή p i = q i γ(p, q, t), p i = q i γ(p, q, t), (7.4-6) H = H + t γ(p, q, t) 35

40 ή p i = q i ω(p, p, t), p i = q i ω(p, p, t). (7.4-7) Με κατάλληλο κανονικό μετασχηματισμό η H μπορεί να έρθει σε απλή μορφή. Αναφέρουμε το κλασσικό παράδειγμα του αρμονικού ταλαντωτή (βλ. Πρόβλημα 7). H = p2 2m + kq2 2. Χρησιμοποιώντας ως γεννήτορα μετασχηματισμών τη συνάρτηση α(q, q ) = m 2 ωq2 cot q, (7.4-8) όπου ω = k/m η κυκλική συχνότητα του ταλαντωτή, έχουμε: p = mωq cot q, p = mωq2 2 sin 2 q, (7.4-9) και H = H = ω p ( cos 2 q + sin 2 q ) = ω p. (7.4-10) Η Hamiltonian έγινε κυκλική ως προς q και η συζυγής ορμή p διατηρείται. Αυτή είναι ανάλογη της ενέργειας του συστήματος! 7.5 Αγκύλες Poisson Θεωρούμε το δυναμικό μέγεθος A, συνάρτηση των p i, q i και t, A = A(p i, q i, t). Η ολική του παράγωγος ως προς το χρόνο είναι da dt = ( A ṗ i + A ) q i + A p i i q i t, (7.5-1) ή λαμβάνοντας υπόψην και τις εξισώσεις του Hamilton ( A H A H q i p i p i q i da dt = i 36 ) + A t. (7.5-2)

41 Η ποσότητα {A, H} = i ( A H A ) H, (7.5-3) q i p i p i q i ονομάζεται αγκύλη του Poisson των μεγεθών A και H και συμβολίζεται με {A, H}. Έτσι η (7.5-2) γράφεται da dt = {A, H} + A t. (7.5-4) Η εξίσωση αυτή διέπει τη χρονική εξέλιξη του μεγέθους A. Συνήθως μας ενδιαφέρει για δυναμικές μεταβλητές, οι οποίες δεν εξαρτώνται από το χρόνο ( A/ t = 0). Τότε η (7.5-4) γράφεται: da dt = {A, H}. (7.5-5) Αν θεωρήσουμε την αγκύλη Poisson ως πράξη γινομένου (μη μεταθετικού) {A, B} = ia B, η εξίσωση (7.5-5) λαμβάνει τη μορφή i da dt = H A. (7.5-6) Δηλαδή ξαναβρήκαμε ότι η συνάρτηση Hamilton αποτελεί το γεννήτορα της χρονικής μετάθεσης των φυσικών μεγεθών. Ανάλογη εξίσωση θα δούμε και στην 8 όπου η στροφορμή αποτελεί το γεννήτορα των στροφών (8.1-4). Μερικές από τις πλέον τυπικές ταυτότητες των αγκύλων Poisson είναι οι ακόλουθες αντισυμμετρία: {A, B} = {B, A}, (7.5-7) προσεταιρισμός: {A, BC} = {A, B}C + B{A, C}, (7.5-8) ταυτότητα Jacobi: {A, {B, C}} + {B{C, A}} + {C, {A, B}} = 0. (7.5-9) Οι αγκύλες Poisson μεταξύ ζεύγων κανονικών μεταβλητών είναι (βλ. Πρόβλημα 7) {q i, q j } = 0, {p i, p j } = 0, {q i, p j } = δ ij. (7.5-10) 37

42 Αυτές παραμένουν αναλλοίωτες σε κανονικούς μετασχηματισμούς και αυτό αποτελεί και ένα άλλο συνηθισμένο ορισμό τους. Οι εξισώσεις (7.5-4) και (7.5-10) έχουν βασική σημασία αφού αποτελούν συνδετική έκφραση για τη μετάβαση από την Κλασσική Μηχανική στην Κβαντομηχανική, {A, B} 1 [A, B], (7.5-11) iħ όπου ħ η σταθερά του Planc και [A, B] ο μεταθέτης AB BA των Κβαντομηχανικών τελεστών των αντίστοιχων στα κλασσικά μεγέθη A και B! Προβλήματα 1. Βρείτε τη συνάρτηση Lagrange, η οποία περιγράφει το γραμμικό αρμονικό ταλαντωτή με απόσβεση. Παρατηρείστε ότι ενώ οι εξισώσεις κίνησης στην προκειμένη περίπτωση είναι αναλλοίωτες σε χρονικές μεταθέσεις, το ολοκλήρωμα της δράσης δεν παραμένει αναλλοίωτο και συνεπώς η ενέργεια του συστήματος δε διατηρείται. Υπόδειξη: L = 1 2 ( m x 2 k 2 x 2) e R m t 2. Η Hamiltonian εφαρμόζεται και σε δυναμικά U τα οποία εξαρτώνται και από την ταχύτητα. Δείξτε ότι η κίνηση σημειακού φορτίου e και μάζας m εντός εξωτερικού ηλεκτρομαγνητικού πεδίου (ϕ, A) δίνεται επίσης από την έκφραση H = 1 2m p e A c 2 + eϕ = 1 2 mv2 + eϕ, της ολικής ενέργειας του σημείου. Επειδή οι μαγνητικές δυνάμεις είναι κάθετες στην τροχιά του σημείου μόνο το βαθμωτό δυναμικό παρουσιάζεται στη ενέργεια. Η ορμή p πιο πάνω είναι η «κανονική ορμή» (βλ. Πρόβλημα 3) 3. Οι κανονικές ορμές εν γένει, δεν ταυτίζονται με τις συνηθισμένες κινητικές ορμές. Δείξτε όιτ η κανονική ορμή p φορτίου e εντός ηλεκτρομαγνητικού πεδίου είναι p = m v + e c A, όπου m v η συνηθισμένη κινητική ορμή, μάζα του σημείου επί την ταχύτητα. Σε αντίθεση προς την m v, η κανονική ορμή δεν είναι παρατηρήσιμο μέγεθος αλλά μεταβάλλεται μαζί με τη χρησιμοποιούμενη βαθμίδα δυναμικού. 38

43 4. Να εκφραστούν οι κανονικές εξισώσεις κίνησης για υλικό σημείο όπως την άσκηση 5 του Ποιά είναι η μεταβολή της κανονικής ορμής του σωματιδίου i κατά τη μετάβαση από την (6.1-15) στην (6.1-16); Συσχετίστε την με τους μετασχηματισμούς του Γαλιλαίου (βλ. Πρόβλημα 1, 6.1). 6. Δείξτε ότι η Ruthian, η οποία ορίζεται από την (7.3-12) ικανοποιεί την εξίσωση Lagrange (7.3-13). 7. Χρησιμοποιώντας την αρχή της ελάχιστης δράσης αποδείξετε την (7.4-4). Λόγω συμμετρίας (p, q) στη Hamiltonian στους κανονικούς μετασχηματισμούς μπορούμε να περιλάβουμε και τους μετασχηματισμούς από γεννήτορες της μορφής χ(q, p, t), γ(p, q, t) ή ω(p, p, t). Αποδείξετε με παρόμοιο τρόπο τις εξισώσεις (7.4-5), (7.4-6) και (7.4-7), οι οποίες αντιστοιχούν στους μετασχηματισμούς αυτούς. 8. Να θεωρηθεί το θεώρημα της Noether για συναρτήσεις Lagrange με ανώτερης τάξης παραγώγους ( 6.2). 9. Δείξτε ότι η Αγκύλη Poisson {A, B} μεταξύ δύο δυναμικών μεταβλητών A = A(q, p, t) και B = B(q, p, t) παραμένει αναλλοίωτη σε κανονικό μετασχηματισμό των συντεταγμένων (q, p) (q, p ). 39

44 Κεφάλαιο 8 Κίνηση στερεού με ένα σταθερό σημείο 8.1 Άλγεβρα και Γεωμετρία των στροφών Για να περιγράψουμε την κίνηση στερεού το οποίο έχει ένα σημείο O σταθερό, θεωρούμε το τρισορθογώνιο σύστημα αξόνων (X, Y, Z), ακλόνητα συνδεδεμένο με το στερεό. Η θέση του στερεού στο χώρο είναι πλήρως καθορισμένη από ένα πίνακα στροφής R, ο οποίος εάν εφαρμοστεί πάνω στο (X, Y, Z) το φέρνει στη θέση του ακίνητου αδρανειακού συστήματος αναφοράς (x, y, z) του χώρου. Στην περιγραφεί κατά Euler (σχήμα 8.1), η πιο πάνω στροφή R εκφράζεται ως γινόμενο R = R z (γ)r y (β)r z (α) (8.1-1) τριών διαδοχικών περιστροφών R z (α), R y (β) και R z (γ) γύρω από τους άξονες z, y και z αντίστοιχα. Οι γωνίες (γ, β, α) καλούνται γωνίες του Euler. Η περιστροφή του στερεού γύρω από τον άξονα z κατά γωνία α μας δίνει το νέο σύστημα αξόνων (x, y, z = z) και φέρνει τον άξονα Z πάνω στο επίπεδο x z. Η επόμενη περιστροφή του στερεού γύρω από τον άξονα y κατά γωνία β μας δίνει το νέο σύστημα αξόνων (x, y = y, z ) και φέρνει τον Z πάνω στον z. Τέλος η περιστροφή του στερεού γύρω από τον άξονα z κατά γωνία γ φέρνει τελικά σε πλήρη σύμπτωση τους (x, y, z) και τους (X, Y, Z). Η συνισταμένη στροφή R της (8.1-1) συναρτήσει των γωνιών του Euler δίνεται αναλυτικά από τον πίνακα (βλ. Πρόβλημα 4) cγ cα cβ sγ sα cγ sα + cβ sγ cα sβ sγ R(γ, β, α) = sγ cα cβ cγ sα sγ sα + cβ cγ cα sβ cγ (8.1-2) sβ sα sβ cα cβ όπου με s συμβολίζεται το sin και με c συμβολίζεται το cos. 40

45 Σχήμα 8.1: Ορισμός των γωνίων Euler. Οι γωνίες του Euler αποτελούν γενικευμένες συντεταγμένες του στερεού. Το σύνολο των στροφών αποτελεί ομάδα. Η ομάδα αυτή δεν είναι μεταθετική. Αν R( φ 1 ) και R( φ 2 ) δύο περιστροφές γύρω από τυχαίους άξονες, τότε εν γένει R( φ 1 )R( φ 2 ) R( φ 2 )R( φ 1 ). Εξαιρούνται οι περιστροφές γύρω από κοινό άξονα φ = φˆn. Αυτές αποτελούν μεταθετικές (αβελιανές) υποομάδες των στροφών. R(φ 1ˆn)R(φ 2ˆn) = R(φ 2ˆn)R(φ 1ˆn) = R((φ 1 + φ 2 )ˆn). (8.1-3) Από την (8.1-3) έπεται ότι οι περιστροφές γύρω από σταθερό άξονα ˆn ικανοποιούν τη διαφορική εξίσωση d dφ R( φ) = ( J ˆn)R( φ). (8.1-4) Η εξίσωση αυτή ολοκληρώνεται αμέσως (βλ. Πρόβλημα 1) και δίνει την εκθετική μορφή όπου R(φˆn) = e i( J ˆn)φ, (8.1-5) J ˆn = J 1 n 1 + J 2 n 2 + J 3 n 3. Το εσωτερικό γινόμενο J ˆn, ο 3 3 πίνακας 0 in 3 in 2 in 3 0 in 1, (8.1-6) in 2 in

46 ισούται με την παράγωγο i φ R(φˆn). φ=0 Οι πίνακες J 1 = i 0 i 0 J 2 = 0 0 i i 0 0 J 3 = 0 i 0 i (8.1-7) αποτελούν γεννήτορες των υποομάδων των περιστροφών γύρω από τους άξονες 1, 2 και 3 αντίστοιχα. Οι γεννήτορες J 1, J 2 και J 3 των περιστροφών δεν είναι μεταθετικοί μεταξύ τους, αλλά ικανοποιούν, ως προς την πράξη της μετάθεσης [J k, J l ] J k J l J l J k, (8.1-8) την ακόλουθη άλγεβρα [J k, J l ] = iϵ klm J m (8.1-9) Αυτή καλείται Άλγεβρα Lie της ομάδας των περιστροφών και είναι προφανώς τρισδιάστατη. 8.2 Κινηματική της στρoφικής κίνησης στερεού Η κίνηση στερεού με ένα σημείο σταθερό αποτελεί μια συνεχή χρονολογική διαδοχή απειροστών περιστροφών R(t k+1, t k ) = e i J δ φ k γύρω από στιγμιαίους άξονες R(t) = R(t, t k )R(t k, t k 1 ) R(, t 0 )R 0. (8.2-1) k t i+1 t i 0 k Από την πιο πάνω έκφραση (8.2-1), έπεται αμέσως ότι αν ω(t) = d φ/dt είναι η εκάστοτε στιγμιαία γωνιακή ταχύτητα, η στροφή R(t) του στερεού ικανοποιεί τη διαφορική εξίσωση d dt R(t) = J ωr(t). (8.2-2) Έχοντας δεδομένη τη γωνιακή ταχύτητα ω(t), π.χ. μετά από λύση των εξισώσεων Euler (βλ. πιο κάτω), η διαφορική εξίσωση (8.2-2) μπορεί αμέσως να ολοκληρωθεί. Έχουμε R(t) = τ [ exp ( i )] J ω(t ) dt R 0, (8.2-3) t 0 t 42

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ( Μεθοδολογία- Παραδείγματα ) Κλεομένης Γ. Τσιγάνης

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητική μηχανική ΙΙ

Θεωρητική μηχανική ΙΙ ΟΣΑ ΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΕΔΩ ΝΑ ΤΑ ΔΙΑΒΑΖΕΤΕ ΜΕ ΣΚΕΠΤΙΚΟ ΒΛΕΜΜΑ. ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΥΝ ΛΑΘΗ. Θεωρητική μηχανική ΙΙ Να δειχθεί ότι αν L x, L y αποτελούν ολοκληρώματα της κίνησης τότε και η L z αποτελεί ολοκλήρωμα της

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανική του στερεού σώματος

Μηχανική του στερεού σώματος Κεφάλαιο 1 Μηχανική του στερεού σώματος 1.1 Εισαγωγή 1. Το θεώρημα του Chales Η γενική κίνηση του στερεού σώματος μπορεί να μελετηθεί με τη βοήθεια του παρακάτω θεωρήματος το οποίο δίνουμε χωρίς απόδειξη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ Σεπτέµβριος 2001 ΘΕΜΑ 1 Ένα φυσικό σύστηµα, ενός βαθµού ελευθερίας, περιγράφεται από την ακόλουθη συνάρτηση Hamilton:, όπου κάποια σταθερά και η κανονική θέση και ορµή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014 ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 10-Μάη-2014 Πριν ξεκινήσετε συµπληρώστε τα στοιχεία σας (ονοµατεπώνυµο, αριθµό ταυτότητας) στο πάνω µέρος της σελίδας αυτής. Για τις λύσεις των ασκήσεων θα πρέπει να χρησιµοποιήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 3 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ημιτελείς προτάσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή

Κεφάλαιο M11. Στροφορµή Κεφάλαιο M11 Στροφορµή Στροφορµή Η στροφορµή παίζει σηµαντικό ρόλο στη δυναµική των περιστροφών. Αρχή διατήρησης της στροφορµής Η αρχή αυτή είναι ανάλογη µε την αρχή διατήρησης της ορµής. Σύµφωνα µε την

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Κεφάλαιο 2 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΝΑ ΕΠΙΠΕΔΟ 20 2.1 Οι συντεταγμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ

ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός της κινηματικής είναι η περιγραφή της κίνησης του ρευστού Τα αίτια που δημιούργησαν την κίνηση και η αναζήτηση των δυνάμεων που την διατηρούν είναι αντικείμενο της

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς Εργαστηριακή Άσκηση 4 Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας με τη διάταξη της αεροτροχιάς Βαρσάμης Χρήστος Στόχος: Μελέτη της ευθύγραμμης

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικό Στερεό. Μια εργασία για την Επανάληψη

Μηχανικό Στερεό. Μια εργασία για την Επανάληψη Μηχανικό Στερεό. Μια εργασία για την Επανάληψη Απλές προτάσεις Για τον έλεγχο της κατανόησης και εφαρμογής των εννοιών Δογραματζάκης Γιάννης 9/5/2013 Απλές προτάσεις για τον έλεγχο της κατανόησης και εφαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση. Η δύναμη είναι ένα διανυσματικό μέγεθος. Όταν κατά την κίνηση ενός σώματος η δύναμη είναι μηδενική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

Δυναμική Μηχανών I. Διάλεξη 3. Χειμερινό Εξάμηνο 2013 Τμήμα Μηχανολόγων Μηχ., ΕΜΠ

Δυναμική Μηχανών I. Διάλεξη 3. Χειμερινό Εξάμηνο 2013 Τμήμα Μηχανολόγων Μηχ., ΕΜΠ Δυναμική Μηχανών I Διάλεξη 3 Χειμερινό Εξάμηνο 2013 Τμήμα Μηχανολόγων Μηχ., ΕΜΠ Περιεχόμενα: Διακριτή Μοντελοποίηση Μηχανικών Συστημάτων Επανάληψη: Διακριτά στοιχεία μηχανικών δυναμικών συστημάτων Δυναμικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ 18/11/2011 ΚΕΦ. 9

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ 18/11/2011 ΚΕΦ. 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ 18/11/011 ΚΕΦ. 9 1 ΓΩΝΙΑΚΗ ΚΙΝΗΣΗ: ΟΡΙΣΜΟΙ Περιστροφική κινηματική: περιγράφει την περιστροφική κίνηση. Στερεό Σώμα: Ιδανικό μοντέλο σώματος που έχει τελείως ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΕ 14 5η ΕΡΓΑΣΙΑ Παράδοση 19-05-08 ( Οι ασκήσεις είναι βαθµολογικά ισοδύναµες) Άσκηση 1 : Aσκηση 2 :

ΦΥΕ 14 5η ΕΡΓΑΣΙΑ Παράδοση 19-05-08 ( Οι ασκήσεις είναι βαθµολογικά ισοδύναµες) Άσκηση 1 : Aσκηση 2 : ΦΥΕ 14 5 η ΕΡΓΑΣΙΑ Παράδοση 19-5-8 ( Οι ασκήσεις είναι βαθµολογικά ισοδύναµες) Άσκηση 1 : Συµπαγής κύλινδρος µάζας Μ συνδεδεµένος σε ελατήριο σταθεράς k = 3. N / και αµελητέας µάζας, κυλίεται, χωρίς να

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΠΕΙΡΟΣΤΟ ΟΓΚΟ ΡΕΥΣΤΟΥ Στο κεφάλαιο αυτό θα εξετάσουμε την ισορροπία των δυνάμεων οι οποίες ασκούνται σε ένα τυχόν σωματίδιο ρευστού.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ 18/11/2011 ΚΕΦ. 10

ΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ 18/11/2011 ΚΕΦ. 10 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 ΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΣΤΡΟΦΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ 1 ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ (ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ) Μέτρο εξωτερικού γινομένου 2 C A B C ABsin διανυσμάτων A και B Ιδιότητες εξωτερικού γινομένου A B B A εν είναι αντιμεταθετικό.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΥΡΑΥΛΩΝ. Η προώθηση των πυραύλων στηρίζεται στην αρχή διατήρησης της ορμής.

ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΥΡΑΥΛΩΝ. Η προώθηση των πυραύλων στηρίζεται στην αρχή διατήρησης της ορμής. ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΠΥΡΑΥΛΩΝ Η προώθηση των πυραύλων στηρίζεται στην αρχή διατήρησης της ορμής. Ο πύραυλος καίει τα καύσιμα που αρχικά βρίσκονται μέσα του και εκτοξεύει τα καυσαέρια προς τα πίσω. Τα καυσαέρια δέχονται

Διαβάστε περισσότερα

Κλασική Μηχανική. ΦΥΣ 211 Άνοιξη 2015. Διδάσκων: Φώτης Πτωχός. e-mail: fotis@ucy.ac.cy Τηλ: 22.89.2837 Γραφείο: B235 ΘΕΕ02 Τμήμα Φυσικής

Κλασική Μηχανική. ΦΥΣ 211 Άνοιξη 2015. Διδάσκων: Φώτης Πτωχός. e-mail: fotis@ucy.ac.cy Τηλ: 22.89.2837 Γραφείο: B235 ΘΕΕ02 Τμήμα Φυσικής Κλασική Μηχανική ΦΥΣ 211 Άνοιξη 2015 Διδάσκων: Φώτης Πτωχός e-mail: fotis@ucy.ac.cy Τηλ: 22.89.2837 Γραφείο: B235 ΘΕΕ02 Τμήμα Φυσικής ΦΥΣ 211 - Διαλ.01 2 Γενικές Πληροφορίες Ώρες/Αίθουσα διδασκαλίας: Δευτέρα/Πέμπτη

Διαβάστε περισσότερα

Σωματίδιο μάζας m κινείται στο οριζόντιο επίπεδο xy σε κυκλική τροχιά με σταθερή γωνιακή ταχύτητα ω. Τι συμπεραίνετε για τη στροφορμή του;

Σωματίδιο μάζας m κινείται στο οριζόντιο επίπεδο xy σε κυκλική τροχιά με σταθερή γωνιακή ταχύτητα ω. Τι συμπεραίνετε για τη στροφορμή του; Άσκηση Σωματίδιο μάζας m κινείται στο οριζόντιο επίπεδο xy σε κυκλική τροχιά με σταθερή γωνιακή ταχύτητα ω. Τι συμπεραίνετε για τη στροφορμή του; Απάντηση Έστω R n η ακτίνα του κύκλου. Αφού η κίνηση είναι

Διαβάστε περισσότερα

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014 minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/014 minimath.eu Περιεχόμενα Κινηση 3 Ευθύγραμμη ομαλή κίνηση 4 Ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη κίνηση 5 Δυναμικη 7 Οι νόμοι του Νεύτωνα 7 Τριβή 8 Ομαλη κυκλικη

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση προβλημάτων που αλλάζουν την στροφική τους κατάσταση, εξαιτίας εξωτερικών ροπών

Αντιμετώπιση προβλημάτων που αλλάζουν την στροφική τους κατάσταση, εξαιτίας εξωτερικών ροπών Αντιμετώπιση προβλημάτων που αλλάζουν την τους κατάσταση, εξαιτίας εξωτερικών ροπών Σ' ένα πρόβλημα, παρατηρώ αλλαγή στη κατάσταση ενός στερεού (ή συστήματος στερεών), καθώς αυτό δέχεται εξωτερικές ροπές.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΤΕ ΙΣΧΥΕΙ Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΗΣ ΔΡΑΣΕΩΣ. φυσικό σύστηµα; Πρόκειται για κίνηση σε συντηρητικό πεδίο δυνάµεων;

ΠΟΤΕ ΙΣΧΥΕΙ Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΗΣ ΔΡΑΣΕΩΣ. φυσικό σύστηµα; Πρόκειται για κίνηση σε συντηρητικό πεδίο δυνάµεων; ΠΟΤΕ ΙΣΧΥΕΙ Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΛΑΧΙΣΤΗΣ ΔΡΑΣΕΩΣ Είδαµε ότι η φυσική κίνηση ενός σωµατιδίου σε συντηρητικό πεδίο ικανοποιεί την αρχή ελάχιστης δράσης του Hamilton µε Λαγκρανζιανή, όπου η κινητική ενέργεια του

Διαβάστε περισσότερα

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. 29 5 2015

Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. 29 5 2015 Απολυτήριες εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. 9 5 015 ΘΕΜΑ Α: Α1. α Α. β Α. α Α4. δ Α5. α) Λ β) Σ γ) Σ δ) Λ ε) Σ ΘΕΜΑ Β: B1. Σωστό το iii. Αιτιολόγηση: Οι εξωτερικές δυνάμεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ Σε όλες τις κινήσεις που μελετούσαμε μέχρι τώρα, προκειμένου να απλοποιηθεί η μελέτη τους, θεωρούσαμε τα σώματα ως υλικά σημεία. Το υλικό σημείο ορίζεται ως σώμα που έχει

Διαβάστε περισσότερα

Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας. Γιώργος Νικολιδάκης

Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας. Γιώργος Νικολιδάκης Τροχιές σωμάτων σε πεδίο Βαρύτητας Γιώργος Νικολιδάκης 9/18/2013 1 Κωνικές Τομές Είναι καμπύλες που σχηματίζονται καθώς επίπεδα τέμνουν με διάφορες γωνίες επιφάνειες κώνων. Παραβολή Έλλειψη -κύκλος Υπερβολή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ. Μερικές βασικές έννοιες διανυσματικού λογισμού

ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ. Μερικές βασικές έννοιες διανυσματικού λογισμού ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Μερικές βασικές έννοιες διανυσματικού λογισμού ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ 1. Oρισμοί Διάνυσμα ονομάζεται η μαθηματική οντότητα που έχει διεύθυνση φορά και μέτρο.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: Α (ΘΕΡΙΝΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 09/03/2014

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: Α (ΘΕΡΙΝΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 09/03/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: Α (ΘΕΡΙΝΑ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 09/03/014 ΘΕΜΑ Α Οδηγία: Στις ερωτήσεις Α1 Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός)

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) 4 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑ Α ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Επαναληπτικός ιαγωνισμός) Κυριακή, 5 Απριλίου, 00, Ώρα:.00 4.00 Προτεινόμενες Λύσεις Άσκηση ( 5 μονάδες) Δύο σύγχρονες πηγές, Π και Π, που απέχουν μεταξύ τους

Διαβάστε περισσότερα

Σ 1 γράφεται ως. διάνυσµα στο Σ 2 γράφεται ως. Σ 2 y Σ 1

Σ 1 γράφεται ως. διάνυσµα στο Σ 2 γράφεται ως. Σ 2 y Σ 1 Στη συνέχεια θεωρούµε ένα τυχαίο διάνυσµα Σ 1 γράφεται ως, το οποίο στο σύστηµα Το ίδιο διάνυσµα µπορεί να γραφεί στο Σ 1 ως ένας άλλος συνδυασµός τριών γραµµικώς ανεξαρτήτων διανυσµάτων (τα οποία αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΙΔΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΙΔΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΙΔΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ Νικόλαος Ι. Ιωακειμίδης Ομότιμος Καθηγητής Πολυτεχνικής Σχολής Πανεπιστημίου Πατρών ΠΑΤΡΑ 2014 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο 1. Aν ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ενός σώματος είναι σταθερός, τότε το σώμα: (i) Ηρεμεί. (ii) Κινείται με σταθερή ταχύτητα. (iii) Κινείται με μεταβαλλόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΗΜ: 1/7/14 ΣΤΕΦ - ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΥ Α ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ -ΓΡΑΠΤΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ.

ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΗΜ: 1/7/14 ΣΤΕΦ - ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΥ Α ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ -ΓΡΑΠΤΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ. ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΗΜ: 1/7/14 ΣΤΕΦ - ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΥ Α ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ -ΓΡΑΠΤΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΤΗΣ:Μ.ΠΗΛΑΚΟΥΤΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ 2 ΩΡΕΣ B ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ. 1. (2.5) Σώμα μάζας m=0.1 Kg κινείται σε οριζόντιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα

Κεφάλαιο M6. Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κεφάλαιο M6 Κυκλική κίνηση και άλλες εφαρµογές των νόµων του Νεύτωνα Κυκλική κίνηση Αναπτύξαµε δύο µοντέλα ανάλυσης στα οποία χρησιµοποιούνται οι νόµοι της κίνησης του Νεύτωνα. Εφαρµόσαµε τα µοντέλα αυτά

Διαβάστε περισσότερα

κλασσική περιγραφή Κλασσική στατιστική

κλασσική περιγραφή Κλασσική στατιστική Η κανονική κατανομή στη κλασσική περιγραφή Κλασσική στατιστική φυσική Βίγκα Ελένη (ttp://users.aut.gr/vinga) Στατιστική Φυσική Διαφάνεια o o Μια πολύ απλή περίπτωση για να ξεκινήσουμε είναι: Na θεωρήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 10 Περιστροφική Κίνηση Περιεχόµενα Κεφαλαίου 10 Γωνιακές Ποσότητες Διανυσµατικός Χαρακτήρας των Γωνιακών Ποσοτήτων Σταθερή γωνιακή Επιτάχυνση Ροπή Δυναµική της Περιστροφικής Κίνησης, Ροπή και

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11 Στροφορµή

Κεφάλαιο 11 Στροφορµή Κεφάλαιο 11 Στροφορµή Περιεχόµενα Κεφαλαίου 11 Στροφορµή Περιστροφή Αντικειµένων πέριξ σταθερού άξονα Το Εξωτερικό γινόµενο-η ροπή ως διάνυσµα Στροφορµή Σωµατιδίου Στροφορµή και Ροπή για Σύστηµα Σωµατιδίων

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 11-Μάη-2015

ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 11-Μάη-2015 ΦΥΣ. 211 Τελική Εξέταση 11-Μάη-2015 Πριν ξεκινήσετε συµπληρώστε τα στοιχεία σας (ονοµατεπώνυµο, αριθµό ταυτότητας) στο πάνω µέρος της σελίδας αυτής. Για τις λύσεις των ασκήσεων θα πρέπει να χρησιµοποιήσετε

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητισμός. Ηλεκτρικό δυναμικό. Νίκος Ν. Αρπατζάνης

Ηλεκτρομαγνητισμός. Ηλεκτρικό δυναμικό. Νίκος Ν. Αρπατζάνης Ηλεκτρομαγνητισμός Ηλεκτρικό δυναμικό Νίκος Ν. Αρπατζάνης Ηλεκτρικό δυναμικό Θα συνδέσουμε τον ηλεκτρομαγνητισμό με την ενέργεια. Χρησιμοποιώντας την αρχή διατήρησης της ενέργειας μπορούμε να λύνουμε διάφορα

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Ι. 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς

Παράρτημα Ι. 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς Παράρτημα Ι 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς Ας θεωρήσουμε μια κυκλική στεφάνη ακτίνας a η οποία κυλίεται, χωρίς να ολισθαίνει, πάνω σε μια ευθεία (για ευκολία υποθέστε ότι η ευθεία είναι ο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Παράδειγμα 1. Α1. Ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ονομάζεται και α. μετατόπιση. β. επιτάχυνση. γ. θέση. δ. διάστημα.

ΘΕΜΑ Α Παράδειγμα 1. Α1. Ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ονομάζεται και α. μετατόπιση. β. επιτάχυνση. γ. θέση. δ. διάστημα. ΘΕΜΑ Α Παράδειγμα 1 Α1. Ο ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας ονομάζεται και α. μετατόπιση. β. επιτάχυνση. γ. θέση. δ. διάστημα. Α2. Για τον προσδιορισμό μιας δύναμης που ασκείται σε ένα σώμα απαιτείται να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2015-16 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 18/9/2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ_ΚΕΦ. 1 1 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Διδάσκων Γεράσιμος Κουρούκλης Καθηγητής (Τμήμα Χημικών Μηχανικών). (gak@auth.gr,

Διαβάστε περισσότερα

EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003

EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003 1 EΡΓΑΣΙΑ 5 η Καταληκτική ηµεροµηνία παράδοσης: 20 Ιουλίου 2003 1. Από την ίδια γραµµή αφετηρίας(από το ίδιο ύψος) ενός κεκλιµένου επιπέδου αφήστε να κυλήσουν, ταυτόχρονα προς τα κάτω, δύο κυλίνδροι της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Άσκηση 1. (Ροπή αδράνειας - Θεμελιώδης νόμος στροφικής κίνησης)

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Άσκηση 1. (Ροπή αδράνειας - Θεμελιώδης νόμος στροφικής κίνησης) ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Άσκηση. (Ροπή αδράνειας - Θεμελιώδης νόμος στροφικής κίνησης) Ένας ομογενής οριζόντιος δίσκος, μάζας Μ και ακτίνας R, περιστρέφεται γύρω από κατακόρυφο ακλόνητο άξονα z, ο οποίος διέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m

ΘΕΜΑ Α : α. 3000 V/m β. 1500 V/m γ. 2000 V/m δ. 1000 V/m ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α : Για να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής αρκεί να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΗΣ ΘΕΤΙΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΗΣ ΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΕΙΟΥ Θέμα ο. ύλινδρος περιστρέφεται γύρω από άξονα που διέρχεται από το κέντρο μάζας του με γωνιακή ταχύτητα ω. Αν ο συγκεκριμένος κύλινδρος περιστρεφόταν

Διαβάστε περισσότερα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Όπως είδαμε η συνάρτηση g : S { } είναι ένας επιμορφισμός ομάδων. Ο πυρήνας Ke g {σ S / g σ } του επιμορφισμού συμβολίζεται με A περιέχει όλες τις άρτιες μεταθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΓΡΑΜΜΙΚΟΠΟΙΗΣΗ. ΈΈστω ένα φυσικό σύστημα που περιγράφεται σε γενικευμένες συντεταγμένες από την Λαγκρανζιανή συνάρτηση

ΣΗΜΕΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΓΡΑΜΜΙΚΟΠΟΙΗΣΗ. ΈΈστω ένα φυσικό σύστημα που περιγράφεται σε γενικευμένες συντεταγμένες από την Λαγκρανζιανή συνάρτηση ΣΗΜΕΙΑ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΓΡΑΜΜΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΈΈστω ένα φυσικό σύστημα που περιγράφεται σε γενικευμένες συντεταγμένες από την Λαγκρανζιανή συνάρτηση. Ο πίνακας Μ μπορεί να ληφθεί χωρίς καμμία έλλειψη γενικότητας ως

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας. με τη μέθοδο του απλού εκκρεμούς

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας. με τη μέθοδο του απλού εκκρεμούς Εργαστηριακή Άσκηση 5 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη μέθοδο του απλού εκκρεμούς Βαρσάμης Χρήστος Στόχος: Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας, g. Πειραματική διάταξη: Χρήση απλού εκκρεμούς.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. = 2r, τότε:

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. = 2r, τότε: ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Άσκηση 1. (Διατήρηση της στροφορμής) Η Γη στρέφεται σε ελλειπτική τροχιά γύρω από τον Ήλιο. Το κοντινότερο σημείο στον Ήλιο ονομάζεται Περιήλιο (π) και το πιο απομακρυσμένο Αφήλιο (α).

Διαβάστε περισσότερα

1 ΦΕΠ 012 Φυσική και Εφαρμογές

1 ΦΕΠ 012 Φυσική και Εφαρμογές 1 ΦΕΠ 012 Φυσική και Εφαρμογές Διάλεξη 10 η Ομαλή κυκλική κίνηση Δθ = ω = σταθερό Δt X = Rσυν (ωt) => X 2 +Υ 2 = R 2 Υ = Rημ(ωt) Οι προβολές της κίνησης στους άξονες των x και y είναι αρμονικές ταλαντώσεις

Διαβάστε περισσότερα

v r T, 2 T, a r = a r (t) = 4π2 r

v r T, 2 T, a r = a r (t) = 4π2 r Πρώτη και Δεύτερη Διαστημική Ταχύτητα Άλκης Τερσένοβ 1. Πρώτη Διαστημική Ταχύτητα και Γεωστατική Τροχιά Πρώτη Διαστημική Ταχύτητα ονομάζεται η ελάχιστη ταχύτητα που θα πρέπει να αναπτύξει ένα σώμα που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Τρισδιάστατες κινήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Τρισδιάστατες κινήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τρισδιάστατες κινήσεις Οι µονοδιάστατες κινήσεις είναι εύκολες αλλά ζούµε σε τρισδιάστατο χώρο Θα δούµε λοιπόν τώρα πως θα αντιµετωπίζοµε την κίνηση υλικού σηµείου στις τρεις διαστάσεις Ας θεωρήσοµε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Χώρος, Διανύσματα, Διανυσματικές εξισώσεις, Συστήματα Συντεταγμένων.

Κεφάλαιο Χώρος, Διανύσματα, Διανυσματικές εξισώσεις, Συστήματα Συντεταγμένων. Χώρος Διανύσματα Κεφάλαιο Χώρος, Διανύσματα, Διανυσματικές εξισώσεις, Συστήματα Συντεταγμένων. Καρτεσιανές συντεταγμένες και διανύσματα στο χώρο. Στο σύστημα καρτεσιανών (ή ορθογώνιων) συντεταγμένων κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

Ροπή αδράνειας. q Ας δούµε την ροπή αδράνειας ενός στερεού περιστροφέα: I = m(2r) 2 = 4mr 2

Ροπή αδράνειας. q Ας δούµε την ροπή αδράνειας ενός στερεού περιστροφέα: I = m(2r) 2 = 4mr 2 ΦΥΣ 131 - Διαλ.22 1 Ροπή αδράνειας q Ας δούµε την ροπή αδράνειας ενός στερεού περιστροφέα: m (α) m (β) m r r 2r 2 2 I =! m i r i = 2mr 2 1 I = m(2r) 2 = 4mr 2 Ø Είναι δυσκολότερο να προκαλέσεις περιστροφή

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2001. + mu 1 2m. + u2. = u 1 + u 2. = mu 1. u 2, u 2. = u2 u 1 + V2 = V1

ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2001. + mu 1 2m. + u2. = u 1 + u 2. = mu 1. u 2, u 2. = u2 u 1 + V2 = V1 ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 00 ΘΕΜΑ : (α) Ταχύτητα ΚΜ: u KM = mu + mu m = u + u Εποµένως u = u u + u = u u, u = u u + u = u u (β) Διατήρηση ορµής στο ΚΜ: mu + mu = mv + mv u + u = V + V = 0 V = V

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡIΟΔΟΥ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ:ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΧΙΩΤΕΛΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡIΟΔΟΥ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ:ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΧΙΩΤΕΛΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Σχολικό έτος 2012-2013 Πελόπιο, 23 Μαΐου 2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡIΟΔΟΥ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ:ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΧΙΩΤΕΛΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

τα βιβλία των επιτυχιών

τα βιβλία των επιτυχιών Τα βιβλία των Εκδόσεων Πουκαμισάς συμπυκνώνουν την πολύχρονη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων μας και αποτελούν το βασικό εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιούν οι μαθητές των φροντιστηρίων μας. Μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σταματόπουλος «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα»

Νίκος Σταματόπουλος «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα» «Αρχές Διατήρησης» vs «Νόμοι του Νεύτωνα» Ερώτημα 1 ο : Ποιες από αυτές τις «αρχές» είναι όντως αρχές και ποιες δεν είναι; Ερώτημα 2 ο : Ποιο έχει μεγαλύτερη ισχύ; η «αρχή» ή ο «νόμος»; Ερώτημα 3 ο : Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

( ) ( ) ( )! r a. Στροφορμή στερεού. ω i. ω j. ω l. ε ijk. ω! e i. ω j ek = I il. ! ω. l = m a. = m a. r i a r j. ra 2 δ ij. I ij. ! l. l i.

( ) ( ) ( )! r a. Στροφορμή στερεού. ω i. ω j. ω l. ε ijk. ω! e i. ω j ek = I il. ! ω. l = m a. = m a. r i a r j. ra 2 δ ij. I ij. ! l. l i. Στροφορμή στερεού q Η στροφορµή του στερεού γράφεται σαν: q Αλλά ο τανυστής αδράνειας έχει οριστεί σαν: q H γωνιακή ταχύτητα δίνεται από: ω = 2 l = m a ra ω ω ra ω e a ΦΥΣ 211 - Διαλ.31 1 r a I j = m a

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ. Δίνεται ότι η ροπή αδράνειας του δίσκου ως προς τον άξονα Κ είναι Ι= M R

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ. Δίνεται ότι η ροπή αδράνειας του δίσκου ως προς τον άξονα Κ είναι Ι= M R ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1 Η ράβδος ΟΑ του σχήματος μπορεί να στρέφεται γύρω από τον άξονα z z χωρίς τριβές Tη στιγμή t=0 δέχεται την εφαπτομενική δύναμη F σταθερού μέτρου 0 Ν, με φορά όπως φαίνεται στο σχήμα

Διαβάστε περισσότερα

Στροφορµή. ΦΥΣ 131 - Διαλ.25 1

Στροφορµή. ΦΥΣ 131 - Διαλ.25 1 Στροφορµή ΦΥΣ 131 - Διαλ.25 1 ΦΥΣ 131 - Διαλ.25 2 Στροφορµή q Ένα από τα βασικά µεγέθη που σχετίζονται µε την περιστροφική κίνηση είναι η στροφορµή q Θυµηθείτε ότι για µάζα m που κινείται µε ταχύτητα v

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 9 ΜΑΪΟΥ 015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ ΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση)

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση) TETY Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Ενότητα ΙΙ: Γραμμική Άλγεβρα Ύλη: Διανυσματικοί χώροι και διανύσματα, μετασχηματισμοί διανυσμάτων, τελεστές και πίνακες, ιδιοδιανύσματα και ιδιοτιμές πινάκων, επίλυση γραμμικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2014

ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2014 1 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 014 ΘΕΜΑ Α.1 Α1. Να χαρακτηρίσετε με (Σ) τις σωστές και με (Λ) τις λανθασμένες προτάσεις Στην ευθύγραμμα ομαλά επιβραδυνόμενη κίνηση: Α. Η ταχύτητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1 1.1 Εισαγωγή... 1 1.2 Λύση ΔΕ, αντίστροφο πρόβλημα αυτής... 3 Ασκήσεις... 10 1.3 ΔΕ πρώτης τάξης χωριζομένων μεταβλητών... 12 Ασκήσεις... 15 1.4 Ομογενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ιατηρητικές δυνάµεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ιατηρητικές δυνάµεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ιατηρητικές δυνάµεις Στο υποκεφάλαιο.4 είδαµε ότι, για µονοδιάστατες κινήσεις στον άξονα x, όλες οι δυνάµεις της µορφής F F(x) είναι διατηρητικές. Για κίνηση λοιπόν στις τρεις διαστάσεις, µπορούµε

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητισμός. Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες. Νίκος Ν. Αρπατζάνης

Ηλεκτρομαγνητισμός. Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες. Νίκος Ν. Αρπατζάνης Ηλεκτρομαγνητισμός Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες Νίκος Ν. Αρπατζάνης Παράγωγος ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ y y = f(x) x φ y y y = f(x) x φ y y y = f(x) φ x 1 x 1 + х x x 1 x 1 + х x x 1 x tanϕ = y x tanϕ = dy dx

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 25 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 25 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 25 ΜΑΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Ι. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ Α Ι. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Ι. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 1. ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ Χαρακτηριστικά μεγέθη περιοδικών φαινομένων

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 1. ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ Χαρακτηριστικά μεγέθη περιοδικών φαινομένων ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΜΗΧΑΝΙΚΕΣ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ Χαρακτηριστικά μεγέθη περιοδικών φαινομένων Περίοδος Τ (s) Τ = N t Συχνότητα f (Hz) f = t N Σχέση περιόδου και συχνότητας Τ = f T Γωνιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις -4 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Τα δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ. Σοφία Α. Ξεργιά PT, MSc, PhD

ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ. Σοφία Α. Ξεργιά PT, MSc, PhD ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ Σοφία Α. Ξεργιά PT, MSc, PhD Ανάλυση της Ανθρώπινης Κίνησης Εμβιομηχανική Κινησιολογία Κινηματική Κινητική Λειτουργική Ανατομική Γραμμική Γωνιακή Γραμμική Γωνιακή Θέση Ταχύτητα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ.Καρτάλη 8 Βόλος Τηλ. 43598 ΠΊΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΈΝΩΝ 3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ... 5 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ...

Διαβάστε περισσότερα

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Παράρτημα Α Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Το παρόν παράρτημα βασίζεται στις σελίδες 671 8 του βιβλίου: Γ. Χ. Ψαλτάκης, Κβαντικά Συστήματα Πολλών Σωματιδίων (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο,

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΟΥ ΠΥΡΙΔΩΝΑ ΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 ΓΡΑΠΤΕ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕ ΕΞΕΤΑΕΙ ΦΥΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΗ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 31-05-2012 ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 07.45 10.15 Οδηγίες 1. Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από 9 σελίδες.

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Δυναμική Ενέργεια σε Ηλεκτρικό πεδίο, Διαφορά ηλεκτρικού δυναμικού. Ιωάννης Γκιάλας 14 Μαρτίου 2014

Δυναμική Ενέργεια σε Ηλεκτρικό πεδίο, Διαφορά ηλεκτρικού δυναμικού. Ιωάννης Γκιάλας 14 Μαρτίου 2014 Δυναμική Ενέργεια σε Ηλεκτρικό πεδίο, Διαφορά ηλεκτρικού δυναμικού Ιωάννης Γκιάλας 14 Μαρτίου 2014 Έργο ηλεκτροστατικής δύναμης W F Δl W N i i1 F Δl i Η μετατόπιση Δl περιγράφεται από ένα διάνυσμα που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΑ 3,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. k Για E 0, η (1) ισχύει για κάθε x. Άρα επιτρεπτή περιοχή είναι όλος ο άξονας

ΚΕΦΑΛΑΙΑ 3,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. k Για E 0, η (1) ισχύει για κάθε x. Άρα επιτρεπτή περιοχή είναι όλος ο άξονας ΚΕΦΑΛΑΙΑ,4. Συστήµατα ενός Βαθµού ελευθερίας. Να βρεθούν οι επιτρεπτές περιοχές της κίνησης στον άξονα ' O για την απωστική δύναµη F, > και για ενέργεια Ε. (α) Είναι V και οι επιτρεπτές περιοχές της κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

ENOTHTA 1.1 ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ

ENOTHTA 1.1 ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ ENOTHTA. ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΗ ΚΙΝΗΣΗ ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΡΟΣ ο. Πώς προσδιορίζουμε τη θέση των αντικειμένων; A O M B ' y P Ì(,y) Ð Για τον προσδιορισμό της θέσης πάνω σε μία ευθεία πρέπει να έχουμε ένα σημείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση

ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 1: Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Τίποτε δεν θεωρώ μεγαλύτερο αίνιγμα από το χρόνο και το χώρο Εντούτοις, τίποτε δεν με απασχολεί λιγότερο από αυτά επειδή ποτέ δεν τα σκέφτομαι Charles

Διαβάστε περισσότερα

Σεµινάριο Αυτοµάτου Ελέγχου

Σεµινάριο Αυτοµάτου Ελέγχου ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ Τµήµα Αυτοµατισµού Σεµινάριο Αυτοµάτου Ελέγχου Ειδικά θέµατα Ανάλυσης συστηµάτων Σύνθεσης συστηµάτων ελέγχου Μελέτης στοχαστικών συστηµάτων. Καλλιγερόπουλος Σεµινάριο Αυτοµάτου Ελέγχου Ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ Θέμα Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 9 ΜΑΪΟΥ 015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενής δίσκος ροπής αδράνειας, με μάζα και ακτίνας θα χρησιμοποιηθεί σε 3 διαφορετικά πειράματα.

Ομογενής δίσκος ροπής αδράνειας, με μάζα και ακτίνας θα χρησιμοποιηθεί σε 3 διαφορετικά πειράματα. Δίσκος Σύνθετη Τρίτη 01 Μαϊου 2012 ΑΣΚΗΣΗ 5 Ομογενής δίσκος ροπής αδράνειας, με μάζα και ακτίνας θα χρησιμοποιηθεί σε 3 διαφορετικά πειράματα. ΠΕΙΡΑΜΑ Α Θα εκτοξευθεί με ταχύτητα από τη βάση του κεκλιμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ ΜΕ ΑΠΟΣΒΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΓΕΡΣΗ

ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ ΜΕ ΑΠΟΣΒΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΓΕΡΣΗ ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ ΜΕ ΑΠΟΣΒΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΕΓΕΡΣΗ ΑΣΚΗΣΗ 1 d x dx Η διαφορική εξίσωση κίνησης ενός ταλαντωτή δίνεται από τη σχέση: λ μx. Αν η μάζα d d του ταλαντωτή είναι ίση με =.5 kg, τότε να διερευνήσετε την κίνηση

Διαβάστε περισσότερα

φυσική κατεύθυνσης γ λυκείου ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ (κεφ.4) Γκότσης Θανάσης - Τερζής Πέτρος

φυσική κατεύθυνσης γ λυκείου ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ (κεφ.4) Γκότσης Θανάσης - Τερζής Πέτρος 1 Ένα στερεό εκτελεί μεταφορική κίνηση όταν: α) η τροχιά κάθε σημείου είναι ευθεία γραμμή β) όλα τα σημεία του έχουν ταχύτητα που μεταβάλλεται με το χρόνο γ) μόνο το κέντρο μάζας του διαγράφει ευθύγραμμη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

w w w.k z a c h a r i a d i s.g r

w w w.k z a c h a r i a d i s.g r Πως εφαρμόζουμε την αρχή διατήρησης της μηχανικής ενέργειας στα στερεά σώματα Πριν δούμε την μεθοδολογία, ας θυμηθούμε ότι : Για να εφαρμόσουμε την αρχή διατήρησης της μηχανικής ενέργειας (Α.Δ.Μ.Ε.) για

Διαβάστε περισσότερα

Για τις παρακάτω 3 ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Για τις παρακάτω 3 ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 007 Α ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα ο ΦΥΣΙΚΗ Για τις παρακάτω 3 ερωτήσεις, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.. Σε ένα σώµα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΥΝΑΜΙΚΟ (ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΥΝΑΜΙΚΟ (ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23) ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΥΝΑΜΙΚΟ (ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23) Υπενθύμιση/Εισαγωγή: Λέμε ότι ένα πεδίο δυνάμεων είναι συντηρητικό (ή διατηρητικό) όταν το έργο που παράγεται από το πεδίο δυνάμεων κατά τη μετατόπιση ενός σώματος από μία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116

ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116 ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ-ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ Ορισμός παραγώγου συνάρτησης σε σημείο Μια συνάρτηση f (X) λέμε ότι είναι παραγωγίσιμη σ ένα σημείο του

Διαβάστε περισσότερα

Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Η Σ Τ Ε Ρ Ε Ο Υ

Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Η Σ Τ Ε Ρ Ε Ο Υ Στερεό σώμα - 07-4 Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Η Σ Τ Ε Ρ Ε Ο Υ 4.1. Εισαγωγικές έννοιες. ΚΥΚΛΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΣΗΜΕΙΑΚΟΥ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟΥ Θεωρούμε ένα σημειακό αντικείμενο το οποίο κινείται σε κυκλική τροχιά κέντρου Ο και ακτίνας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α1-Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΦΥΣΙΚΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 4 ΘΕΜΑ ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις - 4 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση..

Διαβάστε περισσότερα