ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Είναι δύσκολο να εντοπίσει κανείς τις ρίζες μιας επιστημονικής περιοχής που μόνο πρόσφατα, στις αρχές αυτού του αιώνα, αναγνωρίσθηκε ως μία ξεχωριστή επιστημονική περιοχή. Η δυσκολία αυτή είναι ιδιαίτερα μεγάλη αν η περιοχή αυτή είναι υβριδικού χαρακτήρα. Η Βιοστατιστική εστιάζεται στην ανάπτυξη και χρήση στατιστικών μεθόδων για την επίλυση προβλημάτων και την παροχή απαντήσεων σε ερωτήματα που προκύπτουν στην Βιολογία και την Ιατρική. Επομένως, επεκτείνει την στατιστική θεωρία και την προσαρμόζει ώστε συγκεκριμένες μέθοδοι να μπορούν να προσεγγίσουν ερωτήματα σημαντικά στην κοινότητα των επιστημόνων, των γιατρών και των ανθρώπων που διαμορφώνουν πολιτική και που έχουν ενδιαφέρον στην υγεία και στα θέματα υγείας της ανθρώπινης κοινωνίας. Η Βιοστατιστική είναι προσανατολισμένη στην επίλυση τέτοιων προβλημάτων. Αναφέρεται, ειδικότερα, στις στατιστικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν στην βιοϊατρική επιστήμη. Αποτελεί έναν πολύ ευρύ τομέα, ο οποίος στην ουσία δεν εξαιρεί καμία περιοχή της στατιστικής μεθοδολογίας. Οι μέθοδοι δηλαδή της Βιοστατιστικής είναι οι μέθοδοι της Στατιστικής. Ο ρόλος του βιοστατιστικού απαιτεί τον εξής ειδικό συνδυασμό: Γνώση ποσοτικών μεθόδων, κατανόηση της μεταβλητότητας 1

2 των δεδομένων των επιστημονικών ερευνών, ικανότητα επικοινωνίας και συνεργασίας με εφαρμοσμένους επιστήμονες και γνώση της στατιστικής θεωρίας και των μεθόδων της. Όπως κάθε επιστήμη η οποία συνδέει μία θεωρητική ή βασική επιστημονική περιοχή με ένα φάσμα εφαρμοσμένων επιστημών, έτσι και η επιστήμη της Βιοστατιστικής είναι ευρεία με ασαφή όρια και έχει μεγάλη συνεισφορά στην ανάπτυξη της επιστημονικής έρευνας σε πάρα πολλές περιοχές, όπως Αναλογιστική Στατιστική, Μοντέλα Αύξησης Πληθυσμών (Δημογραφική Στατιστική), Γενετική, Ανάλυση και Σχεδιασμός Πειραμάτων στην Βιοστατιστική Κλινικές Δοκιμές, Ψυχομετρία, Προληπτική Ιατρική, Επιδημιολογία, Ανάλυση Επιβίωσης. Η Επιδημιολογία και η Βιοστατιστική αποτελούν το ποσοτικό θεμέλιο της δημόσιας υγείας και της κλινικής έρευνας. Η επιδημιολογία έχει κατά καιρούς ορισθεί με διαφορετικούς τρόπους, αλλά όλοι οι ορισμοί της έχουν ως βασικό στοιχείο την συλλογή και χρήση δεδομένων από πληθυσμούς ή ομάδες ατόμων. Η επιδημιολογία μπορεί να θεωρηθεί ως η επιστήμη που ασχολείται με τον σχεδιασμό ερευνών και μελετών με στόχο την παροχή αμερόληπτων ενδείξεων για τον έλεγχο υποθέσεων με την εφαρμογή μεθόδων για την συλλογή και χρήση δεδομένων από πληθυσμούς ή δείγματά τους. Οι αρχές της επιδημιολογικής έρευνας δεν συνδέονται μονοσήμαντα με την επιδημιολογία και, στην πραγματικότητα, διεισδύουν σε άλλους κλάδους της επιστήμης που ασχολούνται με την ανθρώπινη υγεία: Έρευνα Υπηρεσιών Υγείας, Ψυχολογία, Κοινωνιολογία και Ανθρωπολογία. Ούτε υπάρχει σαφές σημείο διαχωρισμού μεταξύ Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας. Η πιο βασική διάκριση τοποθετεί τις στατιστικές πλευρές του σχεδιασμού της έρευνας και της ανάλυσης των 2

3 δεδομένων στην περιοχή της Βιοστατιστικής και τον συνολικό σχεδιασμό και συλλογή των δεδομένων στην Επιδημιολογία, αλλά η διεξαγωγή της σύγχρονης επιδημιολογικής έρευνας απαιτεί ολοκληρωμένες προσπάθειες από βιοστατιστικούς και επιδημιολόγους και συχνά από κλινικούς και βασικούς επιστήμονες. Συγκεκριμένα, στην περιοχή της Επιδημιολογίας τοποθετείται η μελέτη της εμφάνισης μιας ασθένειας. Η εμφάνιση μιας ασθένειας μελετάται σε σχέση με παράγοντες αναφερόμενους στο άτομο, το περιβάλλον του και τον τρόπο ζωής του με σκοπό την διερεύνηση των αιτίων της ασθένειας. Η ερμηνεία μιας επιδημιολογικής μελέτης πρέπει να παίρνει υπόψη της την εγκυρότητα και την ακρίβεια της μελέτης. Η αποτίμηση της εγκυρότητας μιας επιδημιολογικής μελέτης αποτελεί αντικείμενο της μεθοδολογίας της Επιδημιολογίας, ενώ το θέμα της ακρίβειας αποτελεί αντικείμενο της Βιοστατιστικής. Η βιοστατιστική, επίσης, περιλαμβάνει μεθόδους οι οποίες παρέχουν την δυνατότητα στον ερευνητή να λάβει υπόψη του συστηματικά σφάλματα, όπως είναι η επίδραση άλλων παραγόντων, κατά την ανάλυση των στοιχείων καθώς επίσης και μεθόδους μελέτης των αποτελεσμάτων της αλληλοεπίδρασης των παραγόντων διακινδύνευσης. Ο 20ος αιώνας γνώρισε αξιοσημείωτη ανάπτυξη της Επιδημιολογίας και της Βιοστατιστικής που σήμερα αποτελούν απαραίτητα ποσοτικά εργαλεία των επιστημών της δημόσιας υγείας και της ιατρικής. Στα επόμενα, εξετάζονται οι κυριότερες από τις στατιστικές μεθόδους και τεχνικές που αποτελούν τη μεθοδολογική βάση προσέγγισης των προβλημάτων που ανήκουν στην σφαίρα της Βιοστατιστικής και της Επιδημιολογίας. 3

4 ΓΙΑΤΙ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ; Όπως ελέχθη προηγουμένως, η Βιοστατιστική είναι η μελέτη της Στατιστικής εφαρμοζόμενης στις βιολογικές επιστήμες. Τα βιολογικά εργαστηριακά πειράματα, η ιατρική έρευνα (συμπεριλαμβανομένης και της κλινικής έρευνας), αλλά και η έρευνα των υπηρεσιών υγείας χρησιμοποιούν στατιστικές μεθόδους. Πληθώρα άλλων βιολογικών επιστημονικών περιοχών στηρίζονται επίσης στην Στατιστική μεθοδολογία. Γιατί τότε θα πρέπει κάποιος να μελετήσει Βιοστατιστική αντί για Στατιστική, αφού οι μέθοδοι της τελευταίας έχουν ευρεία εφαρμογή; Υπάρχουν τρεις λόγοι για τους οποίους θα πρέπει κανείς να εστιάσει την προσοχή του στην Βιοστατιστική. 1. Μερικές στατιστικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται περισσότερο συχνά στην Βιοστατιστική από ότι σε άλλες επιστημονικές περιοχές. Για παράδειγμα, ένα γενικό στατιστικό εγχειρίδιο δεν συζητά την μέθοδο των πινάκων ζωής για την ανάλυση δεδομένων επιβίωσης, τα οποία είναι σημαντικά σε πολλές βιοστατιστικές εφαρμογές. 2. Η προσέγγιση προβλημάτων από τις περιοχές της Βιολογίας, της Ιατρικής και της Φροντίδας Υγείας (Health Care) κεντρίζουν το ενδιαφέρον του ερευνητή, πέρα από την εφαρμογή των κατάλληλων στατιστικών μεθόδων, προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης νέων στατιστικών τεχνικών. 3. Με δεδομένο, ότι η Βιοστατιστική απευθύνεται και στους επαγγελματίες στην περιοχή της Υγείας εξασφαλίζεται η αλληλεπίδραση μεταξύ των επιστημόνων που είναι ειδικευμένοι στην Στατιστική και 4

5 αυτών που χρειάζονται την επιστήμη αυτή ως εργαλείο, που είναι στοιχείο απαραίτητο για την επιτυχή στατιστική προσέγγιση των βιοϊατρικών προβλημάτων. ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΤΥΠΟΙ ΕΡΕΥΝΩΝ Η εξέταση των μεθόδων και των αρχών της στατιστικής στο πλαίσιο βιοϊατρικών και επιδημιολογικών προβλημάτων αποτελεί μία ακόμη επιβεβαίωση ότι το ενδιαφέρον που η Στατιστική έχει δεν εστιάζεται μόνο στην επιστήμη αυτή καθεαυτή αλλά και στο ότι αυτή χρησιμεύει ως εργαλείο στην μελέτη του κόσμου που μας περιβάλλει. Οι βιοϊατρικές μελέτες και έρευνες μπορούν να προκύψουν κατά πολλούς τρόπους. Μία συγκεκριμένη μελέτη μπορεί να προκύψει από μία σειρά πειραμάτων, κάθε ένα από τα οποία οδηγεί στο επόμενο ως φυσικό επακόλουθο. Το σημείο εκκίνησης της μελέτης μπορεί να είναι η παρατήρηση μιας ενδιαφέρουσας περίπτωσης. Η διατύπωση του προβλήματος που απαιτεί μελέτη είναι έξω από την σφαίρα της στατιστικής. Η στατιστική σκέψη μπορεί να βοηθήσει στο να αποφασισθεί κατά πόσον ένα πείραμα είναι πολύ δαπανηρό ή στο κατά πόσον μία διαφορετική αντιμετώπιση θα ήταν προτιμότερη από αυτήν που αρχικά σχεδιάσθηκε. Η ανάγκη της στατιστικής αξιολόγησης των δεδομένων που προέρχονται από μία μελέτη «αναγκάζει» τον ερευνητή να προσδιορίσει με σαφήνεια τον στόχο της μελέτης. Τον «αναγκάζει» να μετασχηματίζει την διαίσθησή του σε ένα αναλυτικό μοντέλο ικανό να οδηγήσει σε δεδομένα που μπορούν να αξιολογηθούν στατιστικά. 5

6 Η απάντηση σε οποιαδήποτε επιστημονική ερώτηση μπορεί να δοθεί μέσω πολλών διαφορετικών ερευνών μελετών. Αυτές καλύπτουν ένα φάσμα ευρύ, από μικρά εργαστηριακά πειράματα μέχρι μεγάλα και δαπανηρά πειράματα που εμπλέκουν ανθρώπους ή και μελέτες στηριζόμενες στην παρατήρηση (observational studies). Σε κάθε περίπτωση, είναι σημαντικό να αφιερωθεί ικανός χρόνος στην μελέτη των διαφορετικών εναλλακτικών προσεγγίσεων. Η πράξη έχει δείξει ότι η αρχική προσέγγιση δεν είναι συνήθως και η καλύτερη εκτός εάν είναι η μοναδική. Στην εργαστηριακή μελέτη, πολλά διαφορετικά πειράματα μπορεί να διαφωτίσουν μία συγκεκριμένη υπόθεση. Ενίοτε, η μή άρτια εκτέλεση ενός άρτια σχεδιασμένου πειράματος είναι περισσότερο διαφωτιστική από μία επίπονη και εξαιρετική εκτέλεση πειράματος το οποίο, όμως, σχεδιάσθηκε χωρίς φαντασία. Ένα από τα γνωρίσματα ενός καλού επιστήμονα είναι η αντιμετώπιση σημαντικών προβλημάτων με έξυπνο τρόπο. Η διερεύνηση ενός προβλήματος γίνεται με ποικίλους τρόπους. Η επιλογή της μεθόδου προσέγγισης προϋποθέτει την κατανόηση των ειδών των ερευνών που μπορούν να γίνουν. Η επιλογή του τρόπου με τον οποίο θα σχεδιασθεί η μελέτη πρέπει να βασισθεί σε μία προσεκτική εξέταση των διαφορετικών μορφών μελετών που χρησιμοποιούνται συνήθως στην βιοϊατρική μελέτη. Ορισμός: Μελέτη βασιζόμενη στην παρατήρηση (observational study) ονομάζεται η μελέτη η οποία συλλέγει δεδομένα από μία υπάρχουσα 6

7 κατάσταση. Η συλλογή των δεδομένων δεν εμπλέκεται σκόπιμα με την λειτουργία του συστήματος. Υπάρχουν πολύ λεπτά σημεία σε σχέση με αυτού του τύπου τις μελέτες. Η παρατήρηση ενδέχεται να εισαγάγει μία μεταβολή στην λειτουργία του συστήματος. Για παράδειγμα, αν οι γιατροί γνωρίζουν ότι ο τρόπος που δουλεύουν παρακολουθείται και καταγράφεται για ερευνητικούς σκοπούς, ενδέχεται να ακολουθούν αυστηρότερα τις προδιαγραφές των διαδικασιών που εφαρμόζουν από ό,τι θα έκαναν διαφορετικά. Οι παθολόγοι που κάνουν αυτοψίες σύμφωνα με τις οδηγίες μιας μελέτης ενδέχεται να αναζητούν ένα συγκεκριμένο εύρημα το οποίο συνήθως δεν μελετάται. Η αποστολή ερωτηματολογίων σχετικών με την ιατρική περίθαλψη ενδέχεται να ευαισθητοποιήσει τα άτομα όσο αφορά την ανάγκη για ιατρική περίθαλψη και αυτό στην συνέχεια να οδηγήσει σε μεγαλύτερη ζήτηση για ιατρική περίθαλψη. Ρωτώντας συνεχώς για την υγεία ενός προσώπου μπορεί να προκαλέσει υποχονδρία στο άτομο αυτό. Αυτές οι μεταβολές είναι προφανώς αποτέλεσμα του ότι οι άνθρωποι και τα ζώα δεν είναι άψυχες μηχανές ή παθητικές πειραματικές μονάδες. Ορισμός: Πείραμα είναι μία μελέτη κατά την οποία ο ερευνητής σκόπιμα σταθεροποιεί ένα ή περισσοτέρους παράγοντες σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο (ελέγχει το επίπεδο ορισμένων παραγόντων). Τα πειράματα είναι εν μέρει ανώτερα από τις μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση γιατί στις τελευταίες ο ερευνητής ενδέχεται να μην παρατηρήσει μία ή περισσότερες μεταβλητές που είναι εξαιρετικής 7

8 σημασίας όσο αφορά την ερμηνεία των παρατηρήσεων. Οι μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση υπόκεινται πάντα στον κίνδυνο παρερμηνείας όσο αφορά τα αίτια που οδηγούν στα συγκεκριμένα αποτελέσματα. Σε ένα πείραμα, αντίθετα, μέσω της παρατήρησης των μεταβολών που επέρχονται όταν μεταβάλλεται ένας παράγων, η συμπερασματολογία σχετικά με τα αίτια που προκαλούν το εξεταζόμενο φαινόμενο είναι κατά πολύ ισχυρότερη. Ορισμός: Εργαστηριακό πείραμα είναι ένα πείραμα το οποίο γίνεται σε ελεγχόμενο περιβάλλον (εργαστήριο). Είναι προφανές ότι ο όρος εργαστηριακό πείραμα αναφέρεται στην περίπτωση πειραμάτων όπου οι περισσότερες από τις μεταβλητές που μας ενδιαφέρουν είναι στενά ελεγχόμενες, όπως π.χ. η θερμοκρασία, η ποιότητα και ποσότητα του αέρα κ.λ.π. Σε εργαστηριακά πειράματα που γίνονταν σε πειραματόζωα ο στόχος (αν και δεν επιτυγχάνεται πάντα) είναι τα πειραματόζωα να έχουν ομοιόμορφη μεταχείριση από κάθε άποψη με εξαίρεση τα επίπεδα των παραγόντων τα οποία ελέγχει ο ερευνητής. Ορισμός: Συγκριτικό πείραμα ονομάζεται το πείραμα μέσω του οποίου συγκρίνονται δύο ή περισσότερες τεχνικές, αγωγές ή επίπεδα μιας μεταβλητής. Στην βιοϊατρική μελέτη υπάρχουν πολλά παραδείγματα συγκριτικών πειραμάτων. Για παράδειγμα, στην διαιτητική είναι συνήθης η σύγκριση πειραματόζωων στα οποία δοκιμάζονται διαφορετικές δίαιτες. 8

9 Υπάρχουν πολλά πειράματα στο πλαίσιο των οποίων συγκρίνονται διαφορετικά φάρμακα. Άλλα πειράματα ενδέχεται να συγκρίνουν την επίδραση μιας συγκεκριμένης αγωγής με την μη χορήγηση αγωγής. (Με έναν αυστηρό ορισμό η «μή χορήγηση αγωγής» αποτελεί ένα τύπο αγωγής). Υπάρχουν επίσης συγκριτικές μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση (comparative observational studies). Σε μία τέτοια μελέτη, για παράδειγμα, ενδέχεται κανείς να παρατηρήσει γυναίκες που χρησιμοποιούν και γυναίκες που δεν χρησιμοποιούν αντισυλληπτικά χάπια και να εξετάσει την εμφάνιση σ αυτές επιπλοκών, όπως η θρομβοφλεβίτιδα. Οι ίδιες οι γυναίκες, βέβαια, θα απεφάσιζαν εάν θα χρησιμοποιήσουν ή όχι αντισυλληπτικό χάπι. Οι ομάδες των χρηστριών και μή χρηστριών του χαπιού θα διέφεραν ενδεχομένως κατά πολλούς άλλους διαφορετικούς τρόπους. Σε ένα συγκριτικό πείραμα, αντίθετα, θα μπορούσε κάποιος να επιλέξει τυχαία γυναίκες που θα πάρουν αντισυλληπτικά χάπια και ως ομάδα σύγκρισης η ομάδα μαρτύρων (control group) γυναίκες που χρησιμοποιούν κάποια άλλη αντισυλληπτική μέθοδο. Ορισμός: Πειραματική ή ερευνητική μονάδα (experimental or study unit) είναι η πιο μικρή μονάδα πάνω στην οποία εκτελείται το πείραμα ή η μελέτη. Σε μία κλινική μελέτη, οι πειραματικές μονάδες είναι συνήθως άνθρωποι. (Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις ενδέχεται να είναι τα μάτια των ασθενών. Για παράδειγμα, στο ένα μάτι μπορεί να εφαρμόζεται μία θεραπευτική αγωγή και αυτό να συγκρίνεται με το άλλο μάτι, στο οποίο μπορεί να εφαρμόζεται μία άλλη ή και καμία θεραπευτική αγωγή. Σε 9

10 πειράματα που γίνονται σε πειραματόζωα, η πειραματική μονάδα είναι συνήθως το πειραματόζωο. Ο καθορισμός των πειραματικών μονάδων είναι απαραίτητος και προφανώς πρέπει να προηγείται του καθορισμού του είδους του δείγματος που πρέπει να ληφθεί και του μεγέθους του. Ορισμός: Ένα πείραμα ονομάζεται διασταυρωτικό πείραμα (cross over experiment) αν στην πειραματική μονάδα εφαρμόζονται περισσότερες από μία αγωγές ή αν η πειραματική μονάδα διερευνάται (εξετάζεται) κάτω από περισσότερες της μιας συνθήκες του πειράματος. Οι διαφορετικές αγωγές εφαρμόζονται κατά την διάρκεια μη επικαλυπτομένων χρονικών περιόδων. Ένα παράδειγμα διασταυρωτικού πειράματος αποτελεί η περίπτωση όπου σε πειραματόζωα χορηγούνται το ένα μετά το άλλο διαφορετικά φάρμακα και καταγράφονται τα επίπεδα ορισμένων προϊόντων μεταβολισμού στο αίμα για κάθε ένα από τα φάρμακα αυτά. Μία από τις μεγαλύτερες ωφέλειες ενός διασταυρωτικού πειράματος είναι ότι η κάθε πειραματική μονάδα αποτελεί μονάδα σύγκρισης (control, μάρτυρα) του εαυτού της. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την άρση της μεταβλητότητας από δειγματοληπτική μονάδα σε δειγματοληπτική μονάδα των αποτελεσμάτων της φαρμακευτικής αγωγής ή και των αποτελεσμάτων των υπαρχουσών πειραματικών συνθηκών. Τα σημαντικότερα μειονεκτήματα ενός διασταυρωτικού πειράματος είναι ότι (α) η επίδραση του αποτελέσματος της πρώτης φαρμακευτικής αγωγής ενδέχεται να συνεχίζεται στην περίοδο εφαρμογής της επόμενης φαρμακευτικής αγωγής (carry-over effect), (β) η πειραματική μονάδα ενδέχεται να αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, (γ) η αγωγή που εφαρμόζεται ενδέχεται να εισαγάγει 10

11 μόνιμες αλλαγές στην φυσιολογία των ανθρώπων ή των πειραματόζωων που μετέχουν στο πείραμα (δ) αυξάνει η πιθανότητα του ενδεχομένου μείωσης των πειραματικών μονάδων λόγω εγκατάλειψης του πειράματος (dropping out cases). Σε αυτά τα μειονεκτήματα προστίθεται και το ότι στην περίπτωση που το πείραμα διαρκέσει περισσότερο από όσο αρχικά σχεδιάσθηκε, μειώνεται ο ενθουσιασμός τόσο του ερευνητή όσο και των μετεχόντων στο πείραμα. Ορισμός: Κλινική μελέτη (clinical study) είναι η μελέτη η οποία γίνεται στο πλαίσιο της κλινικής ιατρικής. Για παράδειγμα, κλινική μελέτη είναι η μελέτη η οποία γίνεται σε οποιαδήποτε μονάδα παρέχει ιατρική περίθαλψη, όπως ένα νοσοκομείο, μία ψυχιατρική κλινική, μία παιδιατρική κλινική, κ.λ.π. Ορισμός: Όμιλος ή ομάδα μελέτης (κοόρτις, cohort) είναι μία ομάδα ανθρώπων με σαφώς ορισμένες ιδιότητες και προϋποθέσεις συμμετοχής στην ομάδα αυτή. Παραδείγματα τέτοιων ομάδων είναι: όλες οι γυναίκες ηλικίας μεταξύ 30 και 35 ετών (σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή) οι οποίες διαμένουν στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας, όλοι οι καπνιστές στην Ελλάδα μετά την 1η Ιανουαρίου 1995, όπου ένα άτομο ορίζεται ως καπνιστής αν κάπνισε 1 ή περισσότερα τσιγάρα κατά τη διάρκεια του έτους που προηγήθηκε, όλοι οι φοιτητές που εισήχθησαν στο Τμήμα Στατιστικής το 11

12 ακαδημαϊκό έτος Συνήθως τα cohorts παρακολουθούνται καθόλη την διάρκεια ενός χρονικού διαστήματος. Ορισμός: Καταληκτικό ή τελικό σημείο (κατάληξη, κατάσταση, endpoint) ονομάζεται ένα σαφώς ορισμένο ενδεχόμενο (κατάσταση) που συνδέεται με μία πειραματική ή ερευνητική μονάδα. Ως τέτοιο ενδεχόμενο μπορεί να θεωρηθεί η εμφάνιση μίας συγκεκριμένης ασθένειας ή η πενταετής επιβίωση μετά από μία ριζική μαστεκτομή. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό ενός καταληκτικού σημείου είναι ότι μπορεί να ορισθεί με σαφήνεια και να παρατηρηθεί. Ορισμός: Προοπτική μελέτη (prospective study) ονομάζεται μία μελέτη στην οποία μία ομάδα ανθρώπων (ένα cohort ανθρώπων) παρακολουθείται ως προς την εμφάνιση ή μη εμφάνιση συγκεκριμένων καταληκτικών σημείων ή ενδεχομένων ή μετρήσεων (measurements). Κατά την ανάλυση στοιχείων από μία προοπτική μελέτη η εμφάνιση καταληκτικών σημείων συχνά αναφέρεται σε χαρακτηριστικά του cohort τα οποία μετρώνται κατά την έναρξη της μελέτης. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατή η διεξαγωγή μίας προοπτικής μελέτης με βάση υπάρχοντα δεδομένα. Ενδέχεται, δηλαδή, να έχουν συλλεγεί δεδομένα για άλλους σκοπούς, τα οποία επιτρέπουν στον ερευνητή να τα χρησιμοποιήσει και να τα αναλύσει ως μέρος μίας προοπτικής μελέτης. Με άλλα λόγια, υπάρχει ένα καλώς ορισμένο cohort για το οποίο υπάρχουν ήδη καταγεγραμμένες τιμές διαφόρων 12

13 χαρακτηριστικών (για κάποιο άλλο σκοπό), οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την συγκεκριμένη μελέτη. Τέτοιες μελέτες ονομάζονται μερικές φορές ιστορικές προοπτικές μελέτες. Ορισμός: Χαρακτηριστικά βάσης (baseline characteristics) ή μεταβλητές βάσεις (baseline variables) είναι τιμές που συλλέγονται κατά την στιγμή της εισόδου ενός υποκειμένου στην μελέτη. Ένα μειονέκτημα των προοπτικών μελετών είναι ότι το καταληκτικό σημείο που μας ενδιαφέρει ενδέχεται να εμφανίζεται με χαμηλή συχνότητα. Στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να παρακολουθείται μεγάλος αριθμός ατόμων ώστε η μελέτη να έχει αρκετά καταληκτικά σημεία για την απαιτούμενη στατιστική ανάλυση. Σ αυτές τις περιπτώσεις, μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλης μορφής μελέτες. Ορισμός: Αναδρομική μελέτη (retrospective study) ονομάζεται η μελέτη στην οποία άτομα τα οποία έχουν ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό ή καταληκτικό σημείο προσδιορίζονται και μελετώνται. Τα άτομα αυτά συνήθως συγκρίνονται με άλλα άτομα τα οποία δεν έχουν το καταληκτικό σημείο. Οι δύο αυτές ομάδες συγκρίνονται προκειμένου να εξετασθεί κατά πόσο τα άτομα με το συγκεκριμένο καταληκτικό σημείο εμφανίζονται σε μεγαλύτερα ποσοστά να έχουν ένα ή περισσότερους από τους παράγοντες που εικάζονται ότι αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καταληκτικών σημείων. 13

14 Σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης, αλλά και στις ΗΠΑ, άτομα τα οποία έχουν ορισμένα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν ως καταληκτικά σημεία μίας έρευνας, καταχωρίζονται σε ειδικά ληξιαρχεία. Στην Σουηδία, για παράδειγμα, υπάρχει ειδικό ληξιαρχείο διδύμων. Στις ΗΠΑ υπάρχουν ειδικά ληξιαρχεία καρκινοπαθών. Τα ειδικά αυτά ληξιαρχεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για αναδρομικές μελέτες, όπως επίσης, και για προοπτικές μελέτες. Ένα ληξιαρχείο καρκινοπαθών, για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί αναδρομικά για να μελετήσει την παρουσία ή απουσία δυνατών αιτιωδών παραγόντων καρκίνου σε σύγκριση με κατάλληλους μάρτυρες που επιλέγονται είτε τυχαία από τον ίδιο πληθυσμό είτε με κάποιο μηχανισμό αντιστοίχισης (ταιριάσματος). Εναλλακτικά, ένα αρχείο καρκινοπαθών μπορεί να χρησιμοποιηθεί προοπτικά συγκρίνοντας χρόνους επιβίωσης καρκινοπαθών που υπόκεινται σε διαφορετικές θεραπευτικές αγωγές. Ένας τρόπος με τον οποίο μπορεί κανείς να αποφύγει τα μεγάλα μεγέθη δειγμάτων που απαιτούνται στις προοπτικές μελέτες είναι η εφαρμογή μελετών γνωστών ως μελέτες περιπτώσεων και μαρτύρων (case and control studies). Ορισμός: Μία μελέτη περιπτώσεων και μαρτύρων (case-control study) ονομάζεται η μελέτη στην οποία μετέχουν όλα τα άτομα που αποτελούν περιπτώσεις μίας ασθένειας και τα οποία ικανοποιούν ορισμένα κριτήρια. Επιλέγεται επίσης μία ομάδα μαρτύρων (ομάδα σύγκρισης, ομάδα ελέγχου, control group), για την ομάδα των περιπτώσεων τα στοιχεία της οποίας ονομάζονται στοιχεία σύγκρισης (μάρτυρες, controls). Οι περιπτώσεις και οι μάρτυρες (τα στοιχεία σύγκρισης) συγκρίνονται όσο αφορά διάφορα 14

15 χαρακτηριστικά. Τα μέλη της ομάδας σύγκρισης (ομάδας ελέγχου), μπορεί να επιλέγονται ανεξάρτητα των μελών της ομάδας των περιπτώσεων (ανεξάρτητα δείγματα) ή και με τρόπο ώστε οι δύο ομάδες να αποτελούν ζευγαρωτά δείγματα. Ορισμός: Διαμήκης μελέτη (longitudinal study) είναι η μελέτη η οποία συλλέγει πληροφορίες πάνω στις ερευνητικές μονάδες για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Εγκάρσια μελέτη (cross-sectional study) ονομάζεται η μελέτη η οποία συλλέγει δεδομένα πάνω στις ερευνητικές μονάδες σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Το σχήμα που ακολουθεί δείχνει τη διαφορά. Η διαμήκης μελέτη μπορεί να συλλέξει πληροφορία για τις 6 νέες περιπτώσεις που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος. Η εγκάρσια μελέτη θα αναγνωρίσει τις 9 διαθέσιμες περιπτώσεις κατά την συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η εγκάρσια μελέτη θα έχει αναλογικά περισσότερες περιπτώσεις με μακρά διάρκεια. 15

16 Σχηματική παράσταση μιας διαμήκους και μιας εγκάρσιας μελέτης των περιπτώσεων μίας ασθένειας Π Ε Ρ Ι Π Τ Ω Σ Ε Ι Σ Διαμήκης Έρευνα Χρονική Στιγμή Διεξαγωγής της Εγκάρσιας Μελέτης ΧΡΟΝΟΣ Ορισμός: Ψευδοαγωγή ή εικονική αγωγή (placebo treatment) ονομάζεται η αγωγή η οποία σχεδιάζεται, ενδεχομένως, με την χορήγηση μιας αδρανούς ουσίας (ψευδοφαρμάκου, εικονικού φαρμάκου που χορηγείται για λόγους ψυχολογικούς), έτσι ώστε να μοιάζει με την προς σύγκριση αγωγή, αλλά να είναι, στην ουσία, απαλλαγμένη από το ενεργό μέρος της τελευταίας. Ορισμός: Ο όρος επίδραση της ψευδοαγωγής (placebo effect) αναφέρεται σε αντιδράσεις των μετεχόντων στην μελέτη που μπορούν να θεωρηθούν 16

17 ως αποτέλεσμα της γνώσης τους ότι είναι κάτω από μία αγωγή και όχι αποτέλεσμα μεταβολών που οφείλονται σε φυσικές, φυσιολογικές και χημικές παρενέργειες της αγωγής. Ορισμός: Μία μελέτη ονομάζεται μονά τυφλή (single blind) αν τα άτομα που βρίσκονται κάτω από θεραπευτική αγωγή δεν γνωρίζουν ποια αγωγή (συμπεριλαμβανομένης και της εικονικής αγωγής) τους δίνεται. Μία μελέτη ονομάζεται διπλά τυφλή (double blind) αν είναι μονά τυφλή και τα άτομα που αξιολογούν τις προκύπτουσες μεταβλητές επίσης δεν γνωρίζουν ποια θεραπευτική αγωγή δίνεται στα άτομα (ασθενείς) που μετέχουν στην μελέτη. Μία τυπική βιοϊατρική-επιδημιολογική μελέτη απαιτεί την καταμέτρηση των περιπτώσεων μίας ασθένειας ή την επιλογή ασθενών ανάλογα με την κατάσταση της ασθένειάς τους. Απαιτείται, επομένως, ένας ορισμός της έννοιας ασθένεια σε κάθε συγκεκριμένο πρόβλημα. Ιδεωδώς, θα έπρεπε να υπάρχει ένας κλινικός ορισμός ο οποίος θα μπορεί να ελεγχθεί με αντικειμενικές ενδείξεις. Συχνά, όμως, αναγκαζόμαστε να βασισθούμε σε λιγότερο σαφή κριτήρια. Σε πολλές περιπτώσεις, μία σαφής επιλογή είναι να χρησιμοποιήσουμε κάποιο μέτρο της σοβαρότητας μιας ασθένειας, συμπεριλαμβανομένου και του θανάτου από αυτήν. Οι επιδημιολόγοι συχνά επιλέγουν ως διαγνωστικό κριτήριο μιας ασθένειας την θνησιμότητα (mortality), δηλαδή τον αριθμό θανάτων οφειλομένων στην υπό εξέταση ασθένεια, ή την νοσηρότητα (morbidity), δηλαδή τον αριθμό περιπτώσεων ασθενών με την υπό μελέτη ασθένεια. 17

18 Θα μπορούσε κανείς να παραστήσει σχηματικά την ιεραρχία της σοβαρότητας μιας ασθένειας, συμπεριλαμβανομένου και του θανάτου λόγω αυτής, με ένα «παγόβουνο» χωρισμένο σε ζώνες και εν μέρει «βυθισμένο» με την κορυφή του να αντιστοιχεί στους θανάτους από την συγκεκριμένη ασθένεια, την βάση του να αντιστοιχεί στις πολύ ελαφρές (και επομένως μη καταγεγραμμένες) περιπτώσεις της ασθένειας και την επιφάνεια της «θάλασσας» να διαχωρίζει τις προσβάσιμες πηγές πληροφόρησης από τις μη προσβάσιμες. Οι διαφορετικές πηγές πληροφόρησης παρίστανται από τις ζώνες του παγόβουνου και προφανώς συνδέονται με την σοβαρότητα της ασθένειας. Στην περίπτωση που απεικονίζεται στο σχήμα που ακολουθεί, τα δεδομένα έχουν προέλθει από πιστοποιητικά θανάτου και από τα αρχεία νοσοκομείων. Περιπτώσεις της ασθένειας που θα μπορούσαν να εντοπισθούν με κάποιους από τους άλλους τρόπους (συνήθως οι ελαφρότερες περιπτώσεις) παραμένουν άγνωστες. 18

19 Σχηματική Παράσταση του Βαθμού Σοβαρότητας Μίας Ασθένειας Επομένως, η απόφαση σχετικά με το πώς θα ορισθεί η έννοια ασθένεια, εξαρτάται από την πηγή της πληροφόρησης που θα χρησιμοποιηθεί. Είναι προφανές ότι ο αριθμός των περιπτώσεων της ασθένειας θα αυξάνει καθώς προχωρούμε προς τα κάτω στην σχηματική παράσταση του παγόβουνου. Παράλληλα με την ανάγκη ορισμού της έννοιας της ασθένειας, είναι απαραίτητος ο προσδιορισμός του τρόπου με τον οποίο μετρώνται τα περιστατικά της. Αυτή η ανάγκη οδηγεί στους εξής δύο ορισμούς: 19

20 Ορισμός: Eμφάνιση νέων περιστατικών μίας ασθένειας (incidence) ονομάζεται ο αριθμός των νέων περιπτώσεων της ασθένειας μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Ορισμός: Επικράτηση ή κρατούσα κατάσταση (prevalence) ονομάζεται ο αριθμός των περιπτώσεων της ασθένειας (νοσούντων) που υπάρχουν σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η επικράτηση ή κρατούσα κατάσταση είναι ένα μέτρο νοσηρότητας, ενώ η εμφάνιση νέων περιστατικών αποτελεί μέτρο τόσο της νοσηρότητας όσο και της θνησιμότητας. Οι αριθμοί των νέων περιστατικών και των υπαρχουσών περιπτώσεων της ασθένειας για την ίδια ασθένεια μέσα στον ίδιο πληθυσμό συχνά διαφέρουν κατά πολύ. Η επικράτηση, βέβαια, εξαρτάται από τον αριθμό των νέων περιστατικών, εξαρτάται, όμως, και από την διάρκεια της ασθένειας. Μία χρόνια ασθένεια, η οποία σπανίως θεραπεύεται, θα οδηγεί σε μεγαλύτερη τιμή της επικράτησης (prevalence) από ό,τι της εμφάνισης νέων περιστατικών (incidence), ενώ μία ασθένεια η οποία οδηγεί στον θάνατο αμέσως μετά την διάγνωσή της ενδέχεται να συνεπάγεται συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών (incidence) μεγαλύτερη από την τιμή της επικράτησης (prevalence). Αν η συχνότητα νέων περιστατικών, Ι (incidence) και η μέση διάρκεια της ασθένειας D είναι σταθερές ως προς τον χρόνο, τότε P= ID, όπου P συμβολίζει την επικράτηση (prevalence). 20

21 Στην πράξη, η υπόθεση ότι οι τιμές των Ι και D είναι σταθερές δεν ικανοποιείται πάντα. Για πολλές ασθένειες, η συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών δεν είναι στατική κατά την διάρκεια διαδοχικών ετών. Αν η συχνότητα αυτή μειώνεται λόγω, ίσως, προληπτικών μέτρων που ελήφθησαν μετά από μία επιδημιολογική έρευνα, μπορεί τελικά να παρατηρηθεί ένας πολύ μικρός ετήσιος αριθμός νέων περιστατικών σε ένα πληθυσμό όπου η επικράτηση της ασθένειας είναι σε υψηλά επίπεδα (κυρίως μεταξύ ατόμων μεγάλης ηλικίας). Στο αποτέλεσμα αυτό, βέβαια, ενδέχεται να συντελούν και άλλοι παράγοντες που εξαρτώνται από την φύση των προληπτικών μέτρων, όπως π.χ. στην περίπτωση που αυτά επίσης στοχεύουν στο να αυξήσουν την πιθανότητα επιβίωσης των ήδη ασθενούντων. (Στην περίπτωση αυτή η μέση διάρκεια της ασθένειας επίσης μεταβάλλεται). Συνήθως, η συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών και η επικράτηση μετρώνται σε σχετική κλίμακα, δηλαδή, οι αριθμοί των νέων περιστατικών και των υπαρχουσών περιπτώσεων υπολογίζονται σε σχέση με το μέγεθος του υπό μελέτη πληθυσμού, συνήθως, κατά τον μέσο του συγκεκριμένου έτους. Τότε, έχουμε τους εξής ορισμούς για ένα συγκεκριμένο πληθυσμό και ένα συγκεκριμένο έτος : Ρυθμός επικράτησης στον μέσο του έτους = αριθμός ατόμων με την ασθένεια στον μέσο του έτους μέγεθος πληθυσμού στον μέσο του έτους 21

22 Ρυθμός νέων περιστατικών στο συγκεκριμένο έτος = αριθμός νέων περιστατι κών της ασθένειας στο συγκεκριμέ νο έτος μέγεθος πληθυσμού στον μέσο του έτους ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Συχνά, στο πλαίσιο βιοϊατρικών και επιδημιολογικών προβλημάτων εξετάζεται η σχέση (association) μεταξύ ενός διχοτομικού παράγοντα διακινδύνευσης (dichotomous risk factor) και ενός μετρήσιμου αποτελέσματος (ενδεχομένου) ή καταληκτικού σημείου (endpoint) που μας ενδιαφέρει να μελετήσουμε, όπως η ανάπτυξη μίας συγκεκριμένης ασθένειας ή ο θάνατος που οφείλεται σε μία ασθένεια. Ειδική προσοχή δίνεται συχνά στην μελέτη της συσχέτισης μεταξύ ενός διχοτομικού παράγοντα διακινδύνευσης και μιας διχοτομικής κατάστασης ασθένειας ή καταληκτικού σημείου (dichotomous disease or dichotomous endpoint). Ας θεωρήσουμε ένα διχοτομικό παράγοντα διακινδύνευσης και μία διχοτομική κατάσταση ασθένειας. Προκειμένου να διερευνηθεί αν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ αυτών είναι σημαντικό να προσδιορίσουμε την μορφή του δειγματοληπτικού σχεδιασμού που απαιτείται από την μελέτη. Από τους ορισμούς της προηγούμενης ενότητας, είναι προφανές ότι τρία είναι τα βασικά δειγματοληπτικά σχήματα που χρησιμοποιούνται στις επιδημιολογικές μελέτες: Προοπτικά (prospective), αναδρομικά (retrospective) και εγκάρσια (cross sectional). 22

23 Σύγκριση Προοπτικών και Αναδρομικών Μελετών Οι προοπτικές και αναδρομικές μελέτες μπορούν να θεωρηθούν ως διαφορετικές μέθοδοι δειγματοληψίας από τον υπό μελέτη πληθυσμό ατόμων στον οποίο θέλουμε να εφαρμόσουμε τα αποτελέσματα της μελέτης. Στις προοπτικές μελέτες, οι οποίες επίσης ονομάζονται cohort studies επικεντρωνόμαστε σε ομάδες παραγόντων κινδύνου και παίρνουμε δείγματα εκτεθέντων και μη εκτεθέντων στον κίνδυνο ατόμων. Στις αναδρομικές μελέτες, αντίθετα, οι οποίες είναι γνωστές και ως μελέτες περιπτώσεων και μαρτύρων, εστιαζόμαστε σε ομάδες ενδεχομένων αποτελεσμάτων και παίρνουμε δείγματα περιπτώσεων και μή περιπτώσεων. Για παράδειγμα, ας θεωρήσουμε τον παρακάτω πίνακα, ο οποίος δίνει την κατανομή του αριθμού των ατόμων ενός πληθυσμού ως προς τον κίνδυνο έκθεσης και την κατάσταση της ασθένειας. Ένας 2 2 πίνακας ταξινόμησης των μελών ενός πληθυσμού σε μία επιδημιολογική μελέτη Κίνδυνος Έκθεσης Εκτεθέντα Μη εκτεθέντα Σύνολο άτομα άτομα Κατάσταση Περιπτώσεις Α B A+B ασθένειας Μη περιπτώσεις C D C+D (controls) Σύνολο A+C B+D A+B+C+D 23

24 Σε μία προοπτική μελέτη θα παίρναμε δείγματα από την εκτεθείσα ομάδα, (Α+C) και την μή εκτεθείσα ομάδα, (B+D). Σε μία αναδρομική μελέτη θα παίρναμε δείγματα από την ομάδα που περιέχει περιπτώσεις, (A+B) και την ομάδα χωρίς περιπτώσεις, (C+D). Τα δειγματοληπτικά σχήματα των προοπτικών και αναδρομικών μελετών απεικονίζονται στα σχήματα που ακολουθούν. Σχηματική Παράσταση Προοπτικής Μελέτης Μελετόμενος Πληθυσμός Πληθυσμός Εκτεθέντων Ατόμων Πληθυσμός Μη Εκτεθέντων Ατόμων Δείγμα Εκτεθέντων Ατόμων Δείγμα Μη Εκτεθέντων Ατόμων Περιπτώσεις Μη Περιπτώσεις Περιπτώσεις Μη Περιπτώσεις 24

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Κλέα Κατσουγιάννη Καθηγήτρια Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Μεταβλητότητα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Αναλογία Λόγος Πηλίκο Αναλογία Proportion Αναλογία (Proportion) Ο αριθµητής ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ στον παρανοµαστή

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας Η ερευνητική διαδικασία έχει ως αφορμή ένα προβληματισμό και προσπαθεί να απαντήσει σε ένα ερευνητικό ερώτημα.

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010 Θοδωρής Λύτρας Φάσεις διερεύνησης επιδημίας 1) Αρχική

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Έρευνα Αιφνίδιος θάνατος στα μωρά (παράγοντες που σχετίζονται) Λιπαρά ψαριά (omega 3 fats) και πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling)

6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling) 6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling) Από την θεωρία που αναπτύχθηκε στα προηγούμενα κεφάλαια, φαίνεται ότι μια αλλαγή στον σχεδιασμό της δειγματοληψίας και, κατά συνέπεια, στην μέθοδο εκτίμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Πέτρος Ρούσσος, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ Η λογική της διαδικασίας Ο σάκος περιέχει έναν μεγάλο αλλά άγνωστο αριθμό (αρκετές χιλιάδες) λευκών και μαύρων βόλων: 1 Το

Διαβάστε περισσότερα

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n..

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n.. Μέτρα Κινδύνου για Δίτιμα Κατηγορικά Δεδομένα Σε αυτή την ενότητα θα ορίσουμε δείκτες μέτρησης του κινδύνου εμφάνισης μίας νόσου όταν έχουμε δίτιμες κατηγορικές μεταβλητές. Στην πιο απλή περίπτωση μας

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφική Στατιστική. Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο. Κ. Πολίτης

Περιγραφική Στατιστική. Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο. Κ. Πολίτης Περιγραφική Στατιστική Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο Κ. Πολίτης 1 2 Η στατιστική ασχολείται με τη συλλογή, οργάνωση, παρουσίαση και ανάλυση πληροφοριών. Οι πληροφορίες αυτές, πολύ συχνά αριθμητικές,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα ΟΜΑΔΑ:RADIOACTIVITY Τα μέλη της ομάδας μας: Γιώργος Παπαδόγιαννης Γεράσιμος Κουτσοτόλης Νώντας Καμαρίδης Κωνσταντίνος Πούτος Παναγιώτης Ξανθάκος

Διαβάστε περισσότερα

. Τι πρακτική αξία έχουν αυτές οι πιθανότητες; (5 Μονάδες)

. Τι πρακτική αξία έχουν αυτές οι πιθανότητες; (5 Μονάδες) Εργαστήριο Μαθηματικών & Στατιστικής Α ΣΕΙΡΑ ΘΕΜΑΤΩΝ η Πρόοδος στο Μάθημα Στατιστική //7 ο Θέμα α) Περιγράψτε τη σχέση Θεωρίας Πιθανοτήτων και Στατιστικής. β) Αν Α, Β ενδεχόμενα του δειγματικού χώρου Ω

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 7 Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ Οι τεχνικές δειγματοληψίας είναι ένα σύνολο μεθόδων που επιτρέπει να μειώσουμε το μέγεθος των δεδομένων που

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Η πρώτη ΜΑΜ δημοσιεύθηκε το 1920 και αφορούσε τη σχέση καπνιστικής συνήθειας και επιθηλιώματος των χειλιών (μορφή καρκίνου του δέρματος) Το 1950, δημοσιεύθηκαν οι πρώτες 4 μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας ιευθυντής: Χ. Χατζηχριστοδούλου Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Υπεύθυνος Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Μέτρα σχέσης Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Στο τέλος...(learning outcomes) Να γνωρίζετε τα κυριότερα μέτρα σχέσης που χρησιμοποιούνται για μετρήσουμε μια συσχέτηση μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ

ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ ΠΡΟΙΌΝΤΩΝ ΞΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΠΛΟΥ Έρευνα μάρκετινγκ Τιμολόγηση Ανάπτυξη νέων προϊόντων ΜΑΡΚΕΤΙΝΓΚ Τμηματοποίηση της αγοράς Κανάλια

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων. Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ

Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων. Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Εκπαιδευτική Έρευνα: Μέθοδοι Συλλογής και Ανάλυσης εδομένων Επιμέλεια: Άγγελος Μάρκος, Λέκτορας ΠΤ Ε, ΠΘ Περιεχόμενο μαθήματος (γενικά) Μέρος Ι: Εισαγωγή στην Εκπαιδευτική Έρευνα Μέρος ΙΙ: Ποσοτικές Προσεγγίσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες ασθενών-μαρτύρων (case-control studies) Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας.

Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. 7 ο ΜΑΘΗΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου είναι η κατανόηση των βασικών στοιχείων μιας στατιστικής έρευνας. Προσδοκώμενα αποτελέσματα Όταν θα έχετε ολοκληρώσει τη μελέτη αυτού του κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο I. Τι είναι η επιστήμη; A. Ο στόχος της επιστήμης είναι να διερευνήσει και να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο, για να εξηγήσει τα γεγονότα στο φυσικό κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Εξάμηνο Υ/Ε Ώρες Θεωρίας Ώρες Ασκήσης Διδακτικές μονάδες ECTS A Υ 3 3 4 6 Διδάσκουσα Μ. Αλεξίου Χατζάκη, Επίκ. Καθηγήτρια Γεν. Βιολογίας. Aντικειμενικοί στόχοι του μαθήματος Οι στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 Ο ρόλος της Στατιστικής στην Ιατρική Η εξέλιξη της Ιατρικής από το δογµατισµό, ακόµη και το µυστικισµό, στην επιστηµονική αβεβαιότητα

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.1 Ο ρόλος της Στατιστικής στην Ιατρική Η εξέλιξη της Ιατρικής από το δογµατισµό, ακόµη και το µυστικισµό, στην επιστηµονική αβεβαιότητα . ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Ο ρόλος της Στατιστικής στην Ιατρική Η εξέλιξη της Ιατρικής από το δογµατισµό, ακόµη και το µυστικισµό, στην επιστηµονική αβεβαιότητα ξεκίνησε τον 7 ο αιώνα. Το κλειδί σ αυτή την εξέλιξη υπήρξε

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές έννοιες Σε ένα ερωτηματολόγιο έχουμε ένα σύνολο ερωτήσεων. Μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε ερώτηση αντιστοιχεί μία μεταβλητή. Αν θεωρήσουμε μια ερώτηση, τα άτομα δίνουν κάποιες απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ (Power of a Test) Όπως είδαμε προηγουμένως, στον Στατιστικό Έλεγχο Υποθέσεων, ορίζουμε δύο είδη πιθανών λαθών (κινδύνων) που μπορεί να συμβούν όταν παίρνουμε αποφάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Θεματολογία. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Αντικείμενο της Στατιστικής. Βασικές έννοιες. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Στατιστική Ι

Θεματολογία. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Αντικείμενο της Στατιστικής. Βασικές έννοιες. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Στατιστική Ι Ενότητα η : Εισαγωγή στη Στατιστική Θεματολογία Στατιστική Ι Ενότητα : Εισαγωγή Δρ. Χρήστος Εμμανουηλίδης Επίκουρος Καθηγητής Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αντικείμενο της Στατιστικής : μεταβλητές,πληθυσμός,

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας

Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας Πανεπιστήμια με Κλάδους Διατροφολογίας Διαιτολογίας Ερευνητική Εργασία B 3 2 ο Γενικό Λύκειο Θεσσαλονίκης Εμμανουέλλα Στρογγύλη-Τσιότσου Λάζαρος Τράικος Ελένη Φαρμάκη Η Διαιτολογία Η Διαιτολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες

Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες Αιτιότητα και τυχαίο σφάλμα στις επιδημιολογικές μελέτες Αιτιότητα Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2007 "Ευτυχισμένος είναι αυτός που κατόρθωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-122) Διάλεξη 1 Εισαγωγή

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-122) Διάλεξη 1 Εισαγωγή (ΨΥΧ-122) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις αναρτημένες στο: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 1 Εισαγωγή ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics. ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική. Κλινικές Μελέτες, Βιοστατιστική και Βιοηθική

University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics. ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική. Κλινικές Μελέτες, Βιοστατιστική και Βιοηθική University of Cyprus Biomedical Imaging and Applied Optics ΗΜΥ 370 Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Μηχανική Κλινικές Μελέτες, Βιοστατιστική και Βιοηθική Σχεδιασμός στη Βιοϊατρική Μηχανική Γιατί η Βιοϊατρική Μηχανική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες

ΕΤΑ και άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες Το παρακάτω κείμενο περιέχει οδηγίες, παραδείγματα και διευκρινήσεις σχετικά με το τι θεωρείται Έρευνα και Τεχνολογική Ανάπτυξη, με έμφαση σε βιομηχανικές δραστηριότητες. Βασίζεται στο εγχειρίδιο Frascati

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ (One-Way Analyss of Varance) Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ Η νοσηλευτική διεργασία : Αποτελεί συστηματική μέθοδο που κατευθύνει τον νοσηλευτή και τον ασθενή στον αμοιβαίο: Προσδιορισμό των αναγκών για νοσηλευτική φροντίδα σχεδιασμό και εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος µαθήµατος: Παράδειγµα 1: µελέτη ασθενών-µαρτύρων ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ

Στόχος µαθήµατος: Παράδειγµα 1: µελέτη ασθενών-µαρτύρων ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ ΠΜΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ, ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΑΚ. ΕΤΟΣ 2006-2007, 3ο εξάµηνο ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ 5 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 ΜΕΤΡΑ ΚΙΝ ΥΝΟΥ & ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ SPSS

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμοί Είδη επιδημιολογικής έρευνας

Ορισμοί Είδη επιδημιολογικής έρευνας Ορισμοί Είδη επιδημιολογικής έρευνας Περιγράφει τη φυσική ιστορία και την κατανομή της ασθένειας και της υγείας στον πληθυσμό. Ερμηνεύει τις διαφορές στην κατανομή αυτή (μελέτη των προσδιοριστών). Εφαρμόζειτααποτελέσματατηςέρευναςστην

Διαβάστε περισσότερα

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309

Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Βιοστατιστική ΒΙΟ-309 Χειμερινό Εξάμηνο Ακαδ. Έτος 2015-2016 Ντίνα Λύκα lika@biology.uoc.gr 1. Εισαγωγή Εισαγωγικές έννοιες Μεταβλητότητα : ύπαρξη διαφορών μεταξύ ομοειδών μετρήσεων Μεταβλητή: ένα χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΣΠΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΣΠΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΣΠΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Επιλογή κειμένων των καθηγητών: Μ. GRAWITZ Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασµός µελετών. Γεωργία Σαλαντή. Λέκτορας Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδηµιολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Σχεδιασµός µελετών. Γεωργία Σαλαντή. Λέκτορας Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδηµιολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Σχεδιασµός µελετών Γεωργία Σαλαντή Λέκτορας Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδηµιολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Οι φοιτητές ιατρικής αντιπαθούν την στατιστική όχι όµωςκαιοιγιατροί! Γιατίοιγιατροί

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητικές Εργασίες

Ερευνητικές Εργασίες Ερευνητικές Εργασίες 1. Οδηγίες μεθοδολογίας της έρευνας, συλλογής δεδομένων και εξαγωγής συμπερασμάτων. 2. Συγγραφή της ερευνητικής εργασίας. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Η ΜΕΘΟΔΟΣ PROJECT Επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΙΟ-ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΜΕ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΕ Η/Υ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΙΟ-ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΜΕ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΕ Η/Υ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΥΓΙΕΙΝΗΣ, ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ & ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΜΟΝΑΔΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ & ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ, ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΛΕΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ Αρχές Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Έρευνας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ανασκοπήσεις Βασική επιδηµιολογική µεθοδολογία και στατιστική αξιολόγηση έρευνας Μέρος Β' (Τύποι Επιδηµιολογικών Μελετών) Σχήµα 1

ανασκοπήσεις Βασική επιδηµιολογική µεθοδολογία και στατιστική αξιολόγηση έρευνας Μέρος Β' (Τύποι Επιδηµιολογικών Μελετών) Σχήµα 1 26-27. Τάκος Βασική επιδηµιολογική µεθοδολογία και στατιστική αξιολόγηση έρευνας Η εκµάθηση και η εφαρµογή των βασικών επιδη- µιολογικών γνώσεων στην καθηµερινή κλινική πρακτική και την έρευνα θα µπορούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ

ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧOΜΕΝΑ Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση Πρόλογος στην πρώτη έκδοση Εισαγωγή Τι είναι η μεθοδολογία έρευνας Οι μέθοδοι έρευνας ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙO 1: Γενικά για την επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

2.4 ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ

2.4 ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ .4 ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ Η μέθοδος για τον προσδιορισμό ενός διαστήματος εμπιστοσύνης για την άγνωστη πιθανότητα =P(A) ενός ενδεχομένου A συνδέεται στενά με τον διωνυμικό έλεγχο. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου

Σχεδιασμοί ερευνών. Βαγγέλης Ευαγγέλου Σχεδιασμοί ερευνών Βαγγέλης Ευαγγέλου Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Figure 2. Box Plots for Total Citation Counts for Various Study Designs for Articles Published in 1991 and 2001 Box length

Διαβάστε περισσότερα

6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ

6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ 6.2 Ο ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ SMIRNOV ΓΙΑ k ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ Ο έλεγχος της ενότητας αυτής αποτελεί μία επέκταση του μονόπλευρου ελέγχου Smirnov στην περίπτωση περισσοτέρων από δύο δειγμάτων. Ο έλεγχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ Μπέλλου Σοφία e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος

Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας Δρ. Ιωάννης Γκιόσος Γιατί κάνουμε ανασκόπηση στη βιβλιογραφία; 1. Γιαναπροσδιορίσουμεκενάστηνέρευνατου γνωστικού μας αντικειμένου 2. Για να εντοπίσουμε νέες τάσεις στην έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 5 Συλλογή Δεδομένων & Δειγματοληψία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 5 Συλλογή Δεδομένων & Δειγματοληψία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτική Σεμινάρια

Νοσηλευτική Σεμινάρια Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Νοσηλευτική Σεμινάρια Ενότητα 6: Τρόποι Συγγραφής της Μεθόδου και των Αποτελεσμάτων μιας επιστημονικής εργασίας Μαίρη Γκούβα 1 Ανοιχτά Ακαδημαϊκά

Διαβάστε περισσότερα

2. ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ

2. ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ Εργαστήριο Μαθηματικών & Στατιστικής 2. ΕΛΕΓΧΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗΣ. Ας θεωρήσουμε ότι είναι γνωστό από στοιχεία της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας ότι οι τιμές χοληστερίνης στον πληθυσμό έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 Περιεχόμενα Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Στόχος και στάδια διεξαγωγής της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας... 27 1.1 Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα

Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα Το Κεντρικό Οριακό Θεώρημα Όπως θα δούμε αργότερα στη Στατιστική Συμπερασματολογία, λέγοντας ότι «από έναν πληθυσμό παίρνουμε ένα τυχαίο δείγμα μεγέθους» εννοούμε ανεξάρτητες τυχαίες μεταβλητές,,..., που

Διαβάστε περισσότερα

4 Πιθανότητες και Στοιχεία Στατιστικής για Μηχανικούς

4 Πιθανότητες και Στοιχεία Στατιστικής για Μηχανικούς Πρόλογος Ο μηχανικός πρέπει να συνεχίσει να βελτιώνει την ποιότητα της δουλειάς του εάν επιθυμεί να είναι ανταγωνιστικός στην αγορά της χώρας του και γενικότερα της Ευρώπης. Μία σημαντική αναλογία σε αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ 27 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής της Υγείας Σπάρτη και Μονεμβασιά 2015 ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ Καλογήρου

Διαβάστε περισσότερα

4.3.3 Ο Έλεγχος των Shapiro-Wilk για την Κανονική Κατανομή

4.3.3 Ο Έλεγχος των Shapiro-Wilk για την Κανονική Κατανομή 4.3.3 Ο Έλεγχος των Shapro-Wlk για την Κανονική Κατανομή Ένας άλλος πολύ γνωστός έλεγχος καλής προσαρμογής για την κανονική κατανομή, ο οποίος μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην θέση του ελέγχου Lllefors, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

Κλινικές Μελέτες. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Κλινικές Μελέτες Δέσποινα Ν. Περρέα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Διευθύντρια Εργαστηρίου Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Χρηστέας» Κλινικές Μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Συμπερασματολογία

Στατιστική Συμπερασματολογία 4. Εκτιμητική Στατιστική Συμπερασματολογία εκτιμήσεις των αγνώστων παραμέτρων μιας γνωστής από άποψη είδους κατανομής έλεγχο των υποθέσεων που γίνονται σε σχέση με τις παραμέτρους μιας κατανομής και σε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 11 περίοδος

ΘΕΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 11 περίοδος ΘΕΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 11 περίοδος Παραδείγματα 30/10/2009 12:58 (01) Παραδείγματα 30/10/2009 12:59 (02) Η έρευνα είναι μια πρωτότυπη διαδικασία η οποία γίνεται με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜEΡOΣ A : ΓNΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜOΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση........................................... 13 Πρόλογος στην πρώτη έκδοση............................................ 17 Εισαγωγή................................................................

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων. Σαλαντή Γεωργία Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Ιατρική Σχολή

Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων. Σαλαντή Γεωργία Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Ιατρική Σχολή Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Σαλαντή Γεωργία Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Ιατρική Σχολή Τι θέλουμε να συγκρίνουμε; Δύο δείγματα Μέση αρτηριακή πίεση σε δύο ομάδες Πιθανότητα θανάτου με δύο διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS)

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) Έλεγχος Υποθέσεων για τους Μέσους - Εξαρτημένα Δείγματα (Paired samples t-test) Το κριτήριο Paired samples t-test χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να συγκρίνουμε

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος μέγιστης πιθανοφάνειας

Μέθοδος μέγιστης πιθανοφάνειας Μέθοδος μέγιστης πιθανοφάνειας Αν x =,,, παρατηρήσεις των Χ =,,,, τότε έχουμε διαθέσιμο ένα δείγμα Χ={Χ, =,,,} της κατανομής F μεγέθους με από κοινού σ.κ. της Χ f x f x Ορισμός : Θεωρούμε ένα τυχαίο δείγμα

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Διασποράς Ανάλυση Διασποράς διακύμανση κατά παράγοντες διακύμανση σφάλματος Παράδειγμα 1: Ισομεγέθη δείγματα

Ανάλυση Διασποράς Ανάλυση Διασποράς διακύμανση κατά παράγοντες διακύμανση σφάλματος Παράδειγμα 1: Ισομεγέθη δείγματα Ανάλυση Διασποράς Έστω ότι μας δίνονται δείγματα που προέρχονται από άγνωστους πληθυσμούς. Πόσο διαφέρουν οι μέσες τιμές τους; Με άλλα λόγια: πόσο πιθανό είναι να προέρχονται από πληθυσμούς με την ίδια

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ Δημήτρης Φουσκάκης, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία Προληπτική Ιατρική

Επιδημιολογία Προληπτική Ιατρική Επιδημικός (Epidemic): Η ύπαρξη σε μια κοινότητα (ή περιοχή) μιας ομάδας νόσων όμοιας φύσης που υπερβαίνει σαφώς το φυσιολογικά αναμενόμενο. Δηλ. ο όρος σχετίζεται με το τί βιώνει κανονικά μια κοινότητα.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΛΗΨΗΣ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Κώστας Τσιλίδης Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΛΗΨΗΣ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ. Κώστας Τσιλίδης Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΛΗΨΗΣ ΤΩΝ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ Κώστας Τσιλίδης Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Η Ιατρική μπορεί να οριστεί ως το σύστημα των θεωριών (ιατρική επιστήμη)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

, MD, Δρόσος Ε. Καραγεωργόπουλος 1

, MD, Δρόσος Ε. Καραγεωργόπουλος 1 Επίδραση μετεωρολογικών μεταβλητών στην συχνότητα λοιμώξεων του κατώτερου ουροποιητικ Ματθαίος Φαλάγγας 123, MD, MSc, DSc, Γεώργιος Πέππας 14, MD, PhD, Δημήτριος Ματθαίου 1, MD, Δρόσος Ε. Καραγεωργόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση: καινούργιος ευρωπαϊκός ορισμός κρούσματος για ηπατίτιδα Β

Πρόταση: καινούργιος ευρωπαϊκός ορισμός κρούσματος για ηπατίτιδα Β ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ & ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ Αλλαγή του ορισμού κρούσματος της Ηπατίτιδας Β και C Δήλωση των περιστατικών χρόνιας ηπατίτιδας Το ECDC προτείνει

Διαβάστε περισσότερα

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις

Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις Διαστήματα Εμπιστοσύνης και Στατιστικοί Έλεγχοι Υποθέσεων Προβλήματα και Ασκήσεις Για κάθε πρόβλημα που ακολουθεί, εκτός των ερωτημάτων που διατυπώνονται, να γίνουν (με τη βοήθεια κάποιου στατιστικού πακέτου)

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων

Τεχνικές Έρευνας. Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων Τεχνικές Έρευνας Ε. Ζέτου Ε εξάμηνο 2010-2011 Εισήγηση 10 η Κατασκευή Ερωτηματολογίων ΣΚΟΠΟΣ Η συγκεκριμένη εισήγηση έχει σαν σκοπό να δώσει τις απαραίτητες γνώσεις στο/στη φοιτητή/τρια για τον τρόπο διεξαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

2. ΕΠΙΛΟΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ ΤΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ (Backward Elimination Procedure) Στην στατιστική βιβλιογραφία υπάρχουν πολλές μέθοδοι για

2. ΕΠΙΛΟΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ ΤΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ (Backward Elimination Procedure) Στην στατιστική βιβλιογραφία υπάρχουν πολλές μέθοδοι για 2. ΕΠΙΛΟΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟΔΟ ΤΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ (Backward Elimination Procedure) Στην στατιστική βιβλιογραφία υπάρχουν πολλές μέθοδοι για τον καθορισμό του καλύτερου υποσυνόλου από ένα σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.).

ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.). ΛΥΜΕΝΕΣ ΣΚΗΣΕΙΣ ΆΣΚΗΣΗ 1 Η διάμεσος τιμή της ηλικίας των Ελλήνων το 1990 ήταν 30 έτη. Το 2001, η διάμεσος τιμή ήταν 33,1 (Πηγή:Ε.Σ.Υ.Ε.). a. Τι μπορεί να συνέβη όταν η διάμεσος αυξήθηκε; Το γεγονός ότι

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

«Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης»

«Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης» «Καθοριστικοί παράγοντες της αποτελεσματικότητας της από στόμα-σε-στόμα επικοινωνίας στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης» Ονοματεπώνυμο: Ταχταρά Κατερίνα Σειρά: 8 η Επιβλέπων Καθηγητής: Βρεχόπουλος Αδάμ

Διαβάστε περισσότερα