ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Save this PDF as:
Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Είναι δύσκολο να εντοπίσει κανείς τις ρίζες μιας επιστημονικής περιοχής που μόνο πρόσφατα, στις αρχές αυτού του αιώνα, αναγνωρίσθηκε ως μία ξεχωριστή επιστημονική περιοχή. Η δυσκολία αυτή είναι ιδιαίτερα μεγάλη αν η περιοχή αυτή είναι υβριδικού χαρακτήρα. Η Βιοστατιστική εστιάζεται στην ανάπτυξη και χρήση στατιστικών μεθόδων για την επίλυση προβλημάτων και την παροχή απαντήσεων σε ερωτήματα που προκύπτουν στην Βιολογία και την Ιατρική. Επομένως, επεκτείνει την στατιστική θεωρία και την προσαρμόζει ώστε συγκεκριμένες μέθοδοι να μπορούν να προσεγγίσουν ερωτήματα σημαντικά στην κοινότητα των επιστημόνων, των γιατρών και των ανθρώπων που διαμορφώνουν πολιτική και που έχουν ενδιαφέρον στην υγεία και στα θέματα υγείας της ανθρώπινης κοινωνίας. Η Βιοστατιστική είναι προσανατολισμένη στην επίλυση τέτοιων προβλημάτων. Αναφέρεται, ειδικότερα, στις στατιστικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν στην βιοϊατρική επιστήμη. Αποτελεί έναν πολύ ευρύ τομέα, ο οποίος στην ουσία δεν εξαιρεί καμία περιοχή της στατιστικής μεθοδολογίας. Οι μέθοδοι δηλαδή της Βιοστατιστικής είναι οι μέθοδοι της Στατιστικής. Ο ρόλος του βιοστατιστικού απαιτεί τον εξής ειδικό συνδυασμό: Γνώση ποσοτικών μεθόδων, κατανόηση της μεταβλητότητας 1

2 των δεδομένων των επιστημονικών ερευνών, ικανότητα επικοινωνίας και συνεργασίας με εφαρμοσμένους επιστήμονες και γνώση της στατιστικής θεωρίας και των μεθόδων της. Όπως κάθε επιστήμη η οποία συνδέει μία θεωρητική ή βασική επιστημονική περιοχή με ένα φάσμα εφαρμοσμένων επιστημών, έτσι και η επιστήμη της Βιοστατιστικής είναι ευρεία με ασαφή όρια και έχει μεγάλη συνεισφορά στην ανάπτυξη της επιστημονικής έρευνας σε πάρα πολλές περιοχές, όπως Αναλογιστική Στατιστική, Μοντέλα Αύξησης Πληθυσμών (Δημογραφική Στατιστική), Γενετική, Ανάλυση και Σχεδιασμός Πειραμάτων στην Βιοστατιστική Κλινικές Δοκιμές, Ψυχομετρία, Προληπτική Ιατρική, Επιδημιολογία, Ανάλυση Επιβίωσης. Η Επιδημιολογία και η Βιοστατιστική αποτελούν το ποσοτικό θεμέλιο της δημόσιας υγείας και της κλινικής έρευνας. Η επιδημιολογία έχει κατά καιρούς ορισθεί με διαφορετικούς τρόπους, αλλά όλοι οι ορισμοί της έχουν ως βασικό στοιχείο την συλλογή και χρήση δεδομένων από πληθυσμούς ή ομάδες ατόμων. Η επιδημιολογία μπορεί να θεωρηθεί ως η επιστήμη που ασχολείται με τον σχεδιασμό ερευνών και μελετών με στόχο την παροχή αμερόληπτων ενδείξεων για τον έλεγχο υποθέσεων με την εφαρμογή μεθόδων για την συλλογή και χρήση δεδομένων από πληθυσμούς ή δείγματά τους. Οι αρχές της επιδημιολογικής έρευνας δεν συνδέονται μονοσήμαντα με την επιδημιολογία και, στην πραγματικότητα, διεισδύουν σε άλλους κλάδους της επιστήμης που ασχολούνται με την ανθρώπινη υγεία: Έρευνα Υπηρεσιών Υγείας, Ψυχολογία, Κοινωνιολογία και Ανθρωπολογία. Ούτε υπάρχει σαφές σημείο διαχωρισμού μεταξύ Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας. Η πιο βασική διάκριση τοποθετεί τις στατιστικές πλευρές του σχεδιασμού της έρευνας και της ανάλυσης των 2

3 δεδομένων στην περιοχή της Βιοστατιστικής και τον συνολικό σχεδιασμό και συλλογή των δεδομένων στην Επιδημιολογία, αλλά η διεξαγωγή της σύγχρονης επιδημιολογικής έρευνας απαιτεί ολοκληρωμένες προσπάθειες από βιοστατιστικούς και επιδημιολόγους και συχνά από κλινικούς και βασικούς επιστήμονες. Συγκεκριμένα, στην περιοχή της Επιδημιολογίας τοποθετείται η μελέτη της εμφάνισης μιας ασθένειας. Η εμφάνιση μιας ασθένειας μελετάται σε σχέση με παράγοντες αναφερόμενους στο άτομο, το περιβάλλον του και τον τρόπο ζωής του με σκοπό την διερεύνηση των αιτίων της ασθένειας. Η ερμηνεία μιας επιδημιολογικής μελέτης πρέπει να παίρνει υπόψη της την εγκυρότητα και την ακρίβεια της μελέτης. Η αποτίμηση της εγκυρότητας μιας επιδημιολογικής μελέτης αποτελεί αντικείμενο της μεθοδολογίας της Επιδημιολογίας, ενώ το θέμα της ακρίβειας αποτελεί αντικείμενο της Βιοστατιστικής. Η βιοστατιστική, επίσης, περιλαμβάνει μεθόδους οι οποίες παρέχουν την δυνατότητα στον ερευνητή να λάβει υπόψη του συστηματικά σφάλματα, όπως είναι η επίδραση άλλων παραγόντων, κατά την ανάλυση των στοιχείων καθώς επίσης και μεθόδους μελέτης των αποτελεσμάτων της αλληλοεπίδρασης των παραγόντων διακινδύνευσης. Ο 20ος αιώνας γνώρισε αξιοσημείωτη ανάπτυξη της Επιδημιολογίας και της Βιοστατιστικής που σήμερα αποτελούν απαραίτητα ποσοτικά εργαλεία των επιστημών της δημόσιας υγείας και της ιατρικής. Στα επόμενα, εξετάζονται οι κυριότερες από τις στατιστικές μεθόδους και τεχνικές που αποτελούν τη μεθοδολογική βάση προσέγγισης των προβλημάτων που ανήκουν στην σφαίρα της Βιοστατιστικής και της Επιδημιολογίας. 3

4 ΓΙΑΤΙ ΒΙΟΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ; Όπως ελέχθη προηγουμένως, η Βιοστατιστική είναι η μελέτη της Στατιστικής εφαρμοζόμενης στις βιολογικές επιστήμες. Τα βιολογικά εργαστηριακά πειράματα, η ιατρική έρευνα (συμπεριλαμβανομένης και της κλινικής έρευνας), αλλά και η έρευνα των υπηρεσιών υγείας χρησιμοποιούν στατιστικές μεθόδους. Πληθώρα άλλων βιολογικών επιστημονικών περιοχών στηρίζονται επίσης στην Στατιστική μεθοδολογία. Γιατί τότε θα πρέπει κάποιος να μελετήσει Βιοστατιστική αντί για Στατιστική, αφού οι μέθοδοι της τελευταίας έχουν ευρεία εφαρμογή; Υπάρχουν τρεις λόγοι για τους οποίους θα πρέπει κανείς να εστιάσει την προσοχή του στην Βιοστατιστική. 1. Μερικές στατιστικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται περισσότερο συχνά στην Βιοστατιστική από ότι σε άλλες επιστημονικές περιοχές. Για παράδειγμα, ένα γενικό στατιστικό εγχειρίδιο δεν συζητά την μέθοδο των πινάκων ζωής για την ανάλυση δεδομένων επιβίωσης, τα οποία είναι σημαντικά σε πολλές βιοστατιστικές εφαρμογές. 2. Η προσέγγιση προβλημάτων από τις περιοχές της Βιολογίας, της Ιατρικής και της Φροντίδας Υγείας (Health Care) κεντρίζουν το ενδιαφέρον του ερευνητή, πέρα από την εφαρμογή των κατάλληλων στατιστικών μεθόδων, προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης νέων στατιστικών τεχνικών. 3. Με δεδομένο, ότι η Βιοστατιστική απευθύνεται και στους επαγγελματίες στην περιοχή της Υγείας εξασφαλίζεται η αλληλεπίδραση μεταξύ των επιστημόνων που είναι ειδικευμένοι στην Στατιστική και 4

5 αυτών που χρειάζονται την επιστήμη αυτή ως εργαλείο, που είναι στοιχείο απαραίτητο για την επιτυχή στατιστική προσέγγιση των βιοϊατρικών προβλημάτων. ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΤΥΠΟΙ ΕΡΕΥΝΩΝ Η εξέταση των μεθόδων και των αρχών της στατιστικής στο πλαίσιο βιοϊατρικών και επιδημιολογικών προβλημάτων αποτελεί μία ακόμη επιβεβαίωση ότι το ενδιαφέρον που η Στατιστική έχει δεν εστιάζεται μόνο στην επιστήμη αυτή καθεαυτή αλλά και στο ότι αυτή χρησιμεύει ως εργαλείο στην μελέτη του κόσμου που μας περιβάλλει. Οι βιοϊατρικές μελέτες και έρευνες μπορούν να προκύψουν κατά πολλούς τρόπους. Μία συγκεκριμένη μελέτη μπορεί να προκύψει από μία σειρά πειραμάτων, κάθε ένα από τα οποία οδηγεί στο επόμενο ως φυσικό επακόλουθο. Το σημείο εκκίνησης της μελέτης μπορεί να είναι η παρατήρηση μιας ενδιαφέρουσας περίπτωσης. Η διατύπωση του προβλήματος που απαιτεί μελέτη είναι έξω από την σφαίρα της στατιστικής. Η στατιστική σκέψη μπορεί να βοηθήσει στο να αποφασισθεί κατά πόσον ένα πείραμα είναι πολύ δαπανηρό ή στο κατά πόσον μία διαφορετική αντιμετώπιση θα ήταν προτιμότερη από αυτήν που αρχικά σχεδιάσθηκε. Η ανάγκη της στατιστικής αξιολόγησης των δεδομένων που προέρχονται από μία μελέτη «αναγκάζει» τον ερευνητή να προσδιορίσει με σαφήνεια τον στόχο της μελέτης. Τον «αναγκάζει» να μετασχηματίζει την διαίσθησή του σε ένα αναλυτικό μοντέλο ικανό να οδηγήσει σε δεδομένα που μπορούν να αξιολογηθούν στατιστικά. 5

6 Η απάντηση σε οποιαδήποτε επιστημονική ερώτηση μπορεί να δοθεί μέσω πολλών διαφορετικών ερευνών μελετών. Αυτές καλύπτουν ένα φάσμα ευρύ, από μικρά εργαστηριακά πειράματα μέχρι μεγάλα και δαπανηρά πειράματα που εμπλέκουν ανθρώπους ή και μελέτες στηριζόμενες στην παρατήρηση (observational studies). Σε κάθε περίπτωση, είναι σημαντικό να αφιερωθεί ικανός χρόνος στην μελέτη των διαφορετικών εναλλακτικών προσεγγίσεων. Η πράξη έχει δείξει ότι η αρχική προσέγγιση δεν είναι συνήθως και η καλύτερη εκτός εάν είναι η μοναδική. Στην εργαστηριακή μελέτη, πολλά διαφορετικά πειράματα μπορεί να διαφωτίσουν μία συγκεκριμένη υπόθεση. Ενίοτε, η μή άρτια εκτέλεση ενός άρτια σχεδιασμένου πειράματος είναι περισσότερο διαφωτιστική από μία επίπονη και εξαιρετική εκτέλεση πειράματος το οποίο, όμως, σχεδιάσθηκε χωρίς φαντασία. Ένα από τα γνωρίσματα ενός καλού επιστήμονα είναι η αντιμετώπιση σημαντικών προβλημάτων με έξυπνο τρόπο. Η διερεύνηση ενός προβλήματος γίνεται με ποικίλους τρόπους. Η επιλογή της μεθόδου προσέγγισης προϋποθέτει την κατανόηση των ειδών των ερευνών που μπορούν να γίνουν. Η επιλογή του τρόπου με τον οποίο θα σχεδιασθεί η μελέτη πρέπει να βασισθεί σε μία προσεκτική εξέταση των διαφορετικών μορφών μελετών που χρησιμοποιούνται συνήθως στην βιοϊατρική μελέτη. Ορισμός: Μελέτη βασιζόμενη στην παρατήρηση (observational study) ονομάζεται η μελέτη η οποία συλλέγει δεδομένα από μία υπάρχουσα 6

7 κατάσταση. Η συλλογή των δεδομένων δεν εμπλέκεται σκόπιμα με την λειτουργία του συστήματος. Υπάρχουν πολύ λεπτά σημεία σε σχέση με αυτού του τύπου τις μελέτες. Η παρατήρηση ενδέχεται να εισαγάγει μία μεταβολή στην λειτουργία του συστήματος. Για παράδειγμα, αν οι γιατροί γνωρίζουν ότι ο τρόπος που δουλεύουν παρακολουθείται και καταγράφεται για ερευνητικούς σκοπούς, ενδέχεται να ακολουθούν αυστηρότερα τις προδιαγραφές των διαδικασιών που εφαρμόζουν από ό,τι θα έκαναν διαφορετικά. Οι παθολόγοι που κάνουν αυτοψίες σύμφωνα με τις οδηγίες μιας μελέτης ενδέχεται να αναζητούν ένα συγκεκριμένο εύρημα το οποίο συνήθως δεν μελετάται. Η αποστολή ερωτηματολογίων σχετικών με την ιατρική περίθαλψη ενδέχεται να ευαισθητοποιήσει τα άτομα όσο αφορά την ανάγκη για ιατρική περίθαλψη και αυτό στην συνέχεια να οδηγήσει σε μεγαλύτερη ζήτηση για ιατρική περίθαλψη. Ρωτώντας συνεχώς για την υγεία ενός προσώπου μπορεί να προκαλέσει υποχονδρία στο άτομο αυτό. Αυτές οι μεταβολές είναι προφανώς αποτέλεσμα του ότι οι άνθρωποι και τα ζώα δεν είναι άψυχες μηχανές ή παθητικές πειραματικές μονάδες. Ορισμός: Πείραμα είναι μία μελέτη κατά την οποία ο ερευνητής σκόπιμα σταθεροποιεί ένα ή περισσοτέρους παράγοντες σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο (ελέγχει το επίπεδο ορισμένων παραγόντων). Τα πειράματα είναι εν μέρει ανώτερα από τις μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση γιατί στις τελευταίες ο ερευνητής ενδέχεται να μην παρατηρήσει μία ή περισσότερες μεταβλητές που είναι εξαιρετικής 7

8 σημασίας όσο αφορά την ερμηνεία των παρατηρήσεων. Οι μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση υπόκεινται πάντα στον κίνδυνο παρερμηνείας όσο αφορά τα αίτια που οδηγούν στα συγκεκριμένα αποτελέσματα. Σε ένα πείραμα, αντίθετα, μέσω της παρατήρησης των μεταβολών που επέρχονται όταν μεταβάλλεται ένας παράγων, η συμπερασματολογία σχετικά με τα αίτια που προκαλούν το εξεταζόμενο φαινόμενο είναι κατά πολύ ισχυρότερη. Ορισμός: Εργαστηριακό πείραμα είναι ένα πείραμα το οποίο γίνεται σε ελεγχόμενο περιβάλλον (εργαστήριο). Είναι προφανές ότι ο όρος εργαστηριακό πείραμα αναφέρεται στην περίπτωση πειραμάτων όπου οι περισσότερες από τις μεταβλητές που μας ενδιαφέρουν είναι στενά ελεγχόμενες, όπως π.χ. η θερμοκρασία, η ποιότητα και ποσότητα του αέρα κ.λ.π. Σε εργαστηριακά πειράματα που γίνονταν σε πειραματόζωα ο στόχος (αν και δεν επιτυγχάνεται πάντα) είναι τα πειραματόζωα να έχουν ομοιόμορφη μεταχείριση από κάθε άποψη με εξαίρεση τα επίπεδα των παραγόντων τα οποία ελέγχει ο ερευνητής. Ορισμός: Συγκριτικό πείραμα ονομάζεται το πείραμα μέσω του οποίου συγκρίνονται δύο ή περισσότερες τεχνικές, αγωγές ή επίπεδα μιας μεταβλητής. Στην βιοϊατρική μελέτη υπάρχουν πολλά παραδείγματα συγκριτικών πειραμάτων. Για παράδειγμα, στην διαιτητική είναι συνήθης η σύγκριση πειραματόζωων στα οποία δοκιμάζονται διαφορετικές δίαιτες. 8

9 Υπάρχουν πολλά πειράματα στο πλαίσιο των οποίων συγκρίνονται διαφορετικά φάρμακα. Άλλα πειράματα ενδέχεται να συγκρίνουν την επίδραση μιας συγκεκριμένης αγωγής με την μη χορήγηση αγωγής. (Με έναν αυστηρό ορισμό η «μή χορήγηση αγωγής» αποτελεί ένα τύπο αγωγής). Υπάρχουν επίσης συγκριτικές μελέτες που στηρίζονται στην παρατήρηση (comparative observational studies). Σε μία τέτοια μελέτη, για παράδειγμα, ενδέχεται κανείς να παρατηρήσει γυναίκες που χρησιμοποιούν και γυναίκες που δεν χρησιμοποιούν αντισυλληπτικά χάπια και να εξετάσει την εμφάνιση σ αυτές επιπλοκών, όπως η θρομβοφλεβίτιδα. Οι ίδιες οι γυναίκες, βέβαια, θα απεφάσιζαν εάν θα χρησιμοποιήσουν ή όχι αντισυλληπτικό χάπι. Οι ομάδες των χρηστριών και μή χρηστριών του χαπιού θα διέφεραν ενδεχομένως κατά πολλούς άλλους διαφορετικούς τρόπους. Σε ένα συγκριτικό πείραμα, αντίθετα, θα μπορούσε κάποιος να επιλέξει τυχαία γυναίκες που θα πάρουν αντισυλληπτικά χάπια και ως ομάδα σύγκρισης η ομάδα μαρτύρων (control group) γυναίκες που χρησιμοποιούν κάποια άλλη αντισυλληπτική μέθοδο. Ορισμός: Πειραματική ή ερευνητική μονάδα (experimental or study unit) είναι η πιο μικρή μονάδα πάνω στην οποία εκτελείται το πείραμα ή η μελέτη. Σε μία κλινική μελέτη, οι πειραματικές μονάδες είναι συνήθως άνθρωποι. (Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις ενδέχεται να είναι τα μάτια των ασθενών. Για παράδειγμα, στο ένα μάτι μπορεί να εφαρμόζεται μία θεραπευτική αγωγή και αυτό να συγκρίνεται με το άλλο μάτι, στο οποίο μπορεί να εφαρμόζεται μία άλλη ή και καμία θεραπευτική αγωγή. Σε 9

10 πειράματα που γίνονται σε πειραματόζωα, η πειραματική μονάδα είναι συνήθως το πειραματόζωο. Ο καθορισμός των πειραματικών μονάδων είναι απαραίτητος και προφανώς πρέπει να προηγείται του καθορισμού του είδους του δείγματος που πρέπει να ληφθεί και του μεγέθους του. Ορισμός: Ένα πείραμα ονομάζεται διασταυρωτικό πείραμα (cross over experiment) αν στην πειραματική μονάδα εφαρμόζονται περισσότερες από μία αγωγές ή αν η πειραματική μονάδα διερευνάται (εξετάζεται) κάτω από περισσότερες της μιας συνθήκες του πειράματος. Οι διαφορετικές αγωγές εφαρμόζονται κατά την διάρκεια μη επικαλυπτομένων χρονικών περιόδων. Ένα παράδειγμα διασταυρωτικού πειράματος αποτελεί η περίπτωση όπου σε πειραματόζωα χορηγούνται το ένα μετά το άλλο διαφορετικά φάρμακα και καταγράφονται τα επίπεδα ορισμένων προϊόντων μεταβολισμού στο αίμα για κάθε ένα από τα φάρμακα αυτά. Μία από τις μεγαλύτερες ωφέλειες ενός διασταυρωτικού πειράματος είναι ότι η κάθε πειραματική μονάδα αποτελεί μονάδα σύγκρισης (control, μάρτυρα) του εαυτού της. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την άρση της μεταβλητότητας από δειγματοληπτική μονάδα σε δειγματοληπτική μονάδα των αποτελεσμάτων της φαρμακευτικής αγωγής ή και των αποτελεσμάτων των υπαρχουσών πειραματικών συνθηκών. Τα σημαντικότερα μειονεκτήματα ενός διασταυρωτικού πειράματος είναι ότι (α) η επίδραση του αποτελέσματος της πρώτης φαρμακευτικής αγωγής ενδέχεται να συνεχίζεται στην περίοδο εφαρμογής της επόμενης φαρμακευτικής αγωγής (carry-over effect), (β) η πειραματική μονάδα ενδέχεται να αλλάξει με την πάροδο του χρόνου, (γ) η αγωγή που εφαρμόζεται ενδέχεται να εισαγάγει 10

11 μόνιμες αλλαγές στην φυσιολογία των ανθρώπων ή των πειραματόζωων που μετέχουν στο πείραμα (δ) αυξάνει η πιθανότητα του ενδεχομένου μείωσης των πειραματικών μονάδων λόγω εγκατάλειψης του πειράματος (dropping out cases). Σε αυτά τα μειονεκτήματα προστίθεται και το ότι στην περίπτωση που το πείραμα διαρκέσει περισσότερο από όσο αρχικά σχεδιάσθηκε, μειώνεται ο ενθουσιασμός τόσο του ερευνητή όσο και των μετεχόντων στο πείραμα. Ορισμός: Κλινική μελέτη (clinical study) είναι η μελέτη η οποία γίνεται στο πλαίσιο της κλινικής ιατρικής. Για παράδειγμα, κλινική μελέτη είναι η μελέτη η οποία γίνεται σε οποιαδήποτε μονάδα παρέχει ιατρική περίθαλψη, όπως ένα νοσοκομείο, μία ψυχιατρική κλινική, μία παιδιατρική κλινική, κ.λ.π. Ορισμός: Όμιλος ή ομάδα μελέτης (κοόρτις, cohort) είναι μία ομάδα ανθρώπων με σαφώς ορισμένες ιδιότητες και προϋποθέσεις συμμετοχής στην ομάδα αυτή. Παραδείγματα τέτοιων ομάδων είναι: όλες οι γυναίκες ηλικίας μεταξύ 30 και 35 ετών (σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή) οι οποίες διαμένουν στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας, όλοι οι καπνιστές στην Ελλάδα μετά την 1η Ιανουαρίου 1995, όπου ένα άτομο ορίζεται ως καπνιστής αν κάπνισε 1 ή περισσότερα τσιγάρα κατά τη διάρκεια του έτους που προηγήθηκε, όλοι οι φοιτητές που εισήχθησαν στο Τμήμα Στατιστικής το 11

12 ακαδημαϊκό έτος Συνήθως τα cohorts παρακολουθούνται καθόλη την διάρκεια ενός χρονικού διαστήματος. Ορισμός: Καταληκτικό ή τελικό σημείο (κατάληξη, κατάσταση, endpoint) ονομάζεται ένα σαφώς ορισμένο ενδεχόμενο (κατάσταση) που συνδέεται με μία πειραματική ή ερευνητική μονάδα. Ως τέτοιο ενδεχόμενο μπορεί να θεωρηθεί η εμφάνιση μίας συγκεκριμένης ασθένειας ή η πενταετής επιβίωση μετά από μία ριζική μαστεκτομή. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό ενός καταληκτικού σημείου είναι ότι μπορεί να ορισθεί με σαφήνεια και να παρατηρηθεί. Ορισμός: Προοπτική μελέτη (prospective study) ονομάζεται μία μελέτη στην οποία μία ομάδα ανθρώπων (ένα cohort ανθρώπων) παρακολουθείται ως προς την εμφάνιση ή μη εμφάνιση συγκεκριμένων καταληκτικών σημείων ή ενδεχομένων ή μετρήσεων (measurements). Κατά την ανάλυση στοιχείων από μία προοπτική μελέτη η εμφάνιση καταληκτικών σημείων συχνά αναφέρεται σε χαρακτηριστικά του cohort τα οποία μετρώνται κατά την έναρξη της μελέτης. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δυνατή η διεξαγωγή μίας προοπτικής μελέτης με βάση υπάρχοντα δεδομένα. Ενδέχεται, δηλαδή, να έχουν συλλεγεί δεδομένα για άλλους σκοπούς, τα οποία επιτρέπουν στον ερευνητή να τα χρησιμοποιήσει και να τα αναλύσει ως μέρος μίας προοπτικής μελέτης. Με άλλα λόγια, υπάρχει ένα καλώς ορισμένο cohort για το οποίο υπάρχουν ήδη καταγεγραμμένες τιμές διαφόρων 12

13 χαρακτηριστικών (για κάποιο άλλο σκοπό), οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την συγκεκριμένη μελέτη. Τέτοιες μελέτες ονομάζονται μερικές φορές ιστορικές προοπτικές μελέτες. Ορισμός: Χαρακτηριστικά βάσης (baseline characteristics) ή μεταβλητές βάσεις (baseline variables) είναι τιμές που συλλέγονται κατά την στιγμή της εισόδου ενός υποκειμένου στην μελέτη. Ένα μειονέκτημα των προοπτικών μελετών είναι ότι το καταληκτικό σημείο που μας ενδιαφέρει ενδέχεται να εμφανίζεται με χαμηλή συχνότητα. Στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να παρακολουθείται μεγάλος αριθμός ατόμων ώστε η μελέτη να έχει αρκετά καταληκτικά σημεία για την απαιτούμενη στατιστική ανάλυση. Σ αυτές τις περιπτώσεις, μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλης μορφής μελέτες. Ορισμός: Αναδρομική μελέτη (retrospective study) ονομάζεται η μελέτη στην οποία άτομα τα οποία έχουν ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό ή καταληκτικό σημείο προσδιορίζονται και μελετώνται. Τα άτομα αυτά συνήθως συγκρίνονται με άλλα άτομα τα οποία δεν έχουν το καταληκτικό σημείο. Οι δύο αυτές ομάδες συγκρίνονται προκειμένου να εξετασθεί κατά πόσο τα άτομα με το συγκεκριμένο καταληκτικό σημείο εμφανίζονται σε μεγαλύτερα ποσοστά να έχουν ένα ή περισσότερους από τους παράγοντες που εικάζονται ότι αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καταληκτικών σημείων. 13

14 Σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης, αλλά και στις ΗΠΑ, άτομα τα οποία έχουν ορισμένα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν ως καταληκτικά σημεία μίας έρευνας, καταχωρίζονται σε ειδικά ληξιαρχεία. Στην Σουηδία, για παράδειγμα, υπάρχει ειδικό ληξιαρχείο διδύμων. Στις ΗΠΑ υπάρχουν ειδικά ληξιαρχεία καρκινοπαθών. Τα ειδικά αυτά ληξιαρχεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για αναδρομικές μελέτες, όπως επίσης, και για προοπτικές μελέτες. Ένα ληξιαρχείο καρκινοπαθών, για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί αναδρομικά για να μελετήσει την παρουσία ή απουσία δυνατών αιτιωδών παραγόντων καρκίνου σε σύγκριση με κατάλληλους μάρτυρες που επιλέγονται είτε τυχαία από τον ίδιο πληθυσμό είτε με κάποιο μηχανισμό αντιστοίχισης (ταιριάσματος). Εναλλακτικά, ένα αρχείο καρκινοπαθών μπορεί να χρησιμοποιηθεί προοπτικά συγκρίνοντας χρόνους επιβίωσης καρκινοπαθών που υπόκεινται σε διαφορετικές θεραπευτικές αγωγές. Ένας τρόπος με τον οποίο μπορεί κανείς να αποφύγει τα μεγάλα μεγέθη δειγμάτων που απαιτούνται στις προοπτικές μελέτες είναι η εφαρμογή μελετών γνωστών ως μελέτες περιπτώσεων και μαρτύρων (case and control studies). Ορισμός: Μία μελέτη περιπτώσεων και μαρτύρων (case-control study) ονομάζεται η μελέτη στην οποία μετέχουν όλα τα άτομα που αποτελούν περιπτώσεις μίας ασθένειας και τα οποία ικανοποιούν ορισμένα κριτήρια. Επιλέγεται επίσης μία ομάδα μαρτύρων (ομάδα σύγκρισης, ομάδα ελέγχου, control group), για την ομάδα των περιπτώσεων τα στοιχεία της οποίας ονομάζονται στοιχεία σύγκρισης (μάρτυρες, controls). Οι περιπτώσεις και οι μάρτυρες (τα στοιχεία σύγκρισης) συγκρίνονται όσο αφορά διάφορα 14

15 χαρακτηριστικά. Τα μέλη της ομάδας σύγκρισης (ομάδας ελέγχου), μπορεί να επιλέγονται ανεξάρτητα των μελών της ομάδας των περιπτώσεων (ανεξάρτητα δείγματα) ή και με τρόπο ώστε οι δύο ομάδες να αποτελούν ζευγαρωτά δείγματα. Ορισμός: Διαμήκης μελέτη (longitudinal study) είναι η μελέτη η οποία συλλέγει πληροφορίες πάνω στις ερευνητικές μονάδες για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Εγκάρσια μελέτη (cross-sectional study) ονομάζεται η μελέτη η οποία συλλέγει δεδομένα πάνω στις ερευνητικές μονάδες σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Το σχήμα που ακολουθεί δείχνει τη διαφορά. Η διαμήκης μελέτη μπορεί να συλλέξει πληροφορία για τις 6 νέες περιπτώσεις που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος. Η εγκάρσια μελέτη θα αναγνωρίσει τις 9 διαθέσιμες περιπτώσεις κατά την συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η εγκάρσια μελέτη θα έχει αναλογικά περισσότερες περιπτώσεις με μακρά διάρκεια. 15

16 Σχηματική παράσταση μιας διαμήκους και μιας εγκάρσιας μελέτης των περιπτώσεων μίας ασθένειας Π Ε Ρ Ι Π Τ Ω Σ Ε Ι Σ Διαμήκης Έρευνα Χρονική Στιγμή Διεξαγωγής της Εγκάρσιας Μελέτης ΧΡΟΝΟΣ Ορισμός: Ψευδοαγωγή ή εικονική αγωγή (placebo treatment) ονομάζεται η αγωγή η οποία σχεδιάζεται, ενδεχομένως, με την χορήγηση μιας αδρανούς ουσίας (ψευδοφαρμάκου, εικονικού φαρμάκου που χορηγείται για λόγους ψυχολογικούς), έτσι ώστε να μοιάζει με την προς σύγκριση αγωγή, αλλά να είναι, στην ουσία, απαλλαγμένη από το ενεργό μέρος της τελευταίας. Ορισμός: Ο όρος επίδραση της ψευδοαγωγής (placebo effect) αναφέρεται σε αντιδράσεις των μετεχόντων στην μελέτη που μπορούν να θεωρηθούν 16

17 ως αποτέλεσμα της γνώσης τους ότι είναι κάτω από μία αγωγή και όχι αποτέλεσμα μεταβολών που οφείλονται σε φυσικές, φυσιολογικές και χημικές παρενέργειες της αγωγής. Ορισμός: Μία μελέτη ονομάζεται μονά τυφλή (single blind) αν τα άτομα που βρίσκονται κάτω από θεραπευτική αγωγή δεν γνωρίζουν ποια αγωγή (συμπεριλαμβανομένης και της εικονικής αγωγής) τους δίνεται. Μία μελέτη ονομάζεται διπλά τυφλή (double blind) αν είναι μονά τυφλή και τα άτομα που αξιολογούν τις προκύπτουσες μεταβλητές επίσης δεν γνωρίζουν ποια θεραπευτική αγωγή δίνεται στα άτομα (ασθενείς) που μετέχουν στην μελέτη. Μία τυπική βιοϊατρική-επιδημιολογική μελέτη απαιτεί την καταμέτρηση των περιπτώσεων μίας ασθένειας ή την επιλογή ασθενών ανάλογα με την κατάσταση της ασθένειάς τους. Απαιτείται, επομένως, ένας ορισμός της έννοιας ασθένεια σε κάθε συγκεκριμένο πρόβλημα. Ιδεωδώς, θα έπρεπε να υπάρχει ένας κλινικός ορισμός ο οποίος θα μπορεί να ελεγχθεί με αντικειμενικές ενδείξεις. Συχνά, όμως, αναγκαζόμαστε να βασισθούμε σε λιγότερο σαφή κριτήρια. Σε πολλές περιπτώσεις, μία σαφής επιλογή είναι να χρησιμοποιήσουμε κάποιο μέτρο της σοβαρότητας μιας ασθένειας, συμπεριλαμβανομένου και του θανάτου από αυτήν. Οι επιδημιολόγοι συχνά επιλέγουν ως διαγνωστικό κριτήριο μιας ασθένειας την θνησιμότητα (mortality), δηλαδή τον αριθμό θανάτων οφειλομένων στην υπό εξέταση ασθένεια, ή την νοσηρότητα (morbidity), δηλαδή τον αριθμό περιπτώσεων ασθενών με την υπό μελέτη ασθένεια. 17

18 Θα μπορούσε κανείς να παραστήσει σχηματικά την ιεραρχία της σοβαρότητας μιας ασθένειας, συμπεριλαμβανομένου και του θανάτου λόγω αυτής, με ένα «παγόβουνο» χωρισμένο σε ζώνες και εν μέρει «βυθισμένο» με την κορυφή του να αντιστοιχεί στους θανάτους από την συγκεκριμένη ασθένεια, την βάση του να αντιστοιχεί στις πολύ ελαφρές (και επομένως μη καταγεγραμμένες) περιπτώσεις της ασθένειας και την επιφάνεια της «θάλασσας» να διαχωρίζει τις προσβάσιμες πηγές πληροφόρησης από τις μη προσβάσιμες. Οι διαφορετικές πηγές πληροφόρησης παρίστανται από τις ζώνες του παγόβουνου και προφανώς συνδέονται με την σοβαρότητα της ασθένειας. Στην περίπτωση που απεικονίζεται στο σχήμα που ακολουθεί, τα δεδομένα έχουν προέλθει από πιστοποιητικά θανάτου και από τα αρχεία νοσοκομείων. Περιπτώσεις της ασθένειας που θα μπορούσαν να εντοπισθούν με κάποιους από τους άλλους τρόπους (συνήθως οι ελαφρότερες περιπτώσεις) παραμένουν άγνωστες. 18

19 Σχηματική Παράσταση του Βαθμού Σοβαρότητας Μίας Ασθένειας Επομένως, η απόφαση σχετικά με το πώς θα ορισθεί η έννοια ασθένεια, εξαρτάται από την πηγή της πληροφόρησης που θα χρησιμοποιηθεί. Είναι προφανές ότι ο αριθμός των περιπτώσεων της ασθένειας θα αυξάνει καθώς προχωρούμε προς τα κάτω στην σχηματική παράσταση του παγόβουνου. Παράλληλα με την ανάγκη ορισμού της έννοιας της ασθένειας, είναι απαραίτητος ο προσδιορισμός του τρόπου με τον οποίο μετρώνται τα περιστατικά της. Αυτή η ανάγκη οδηγεί στους εξής δύο ορισμούς: 19

20 Ορισμός: Eμφάνιση νέων περιστατικών μίας ασθένειας (incidence) ονομάζεται ο αριθμός των νέων περιπτώσεων της ασθένειας μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Ορισμός: Επικράτηση ή κρατούσα κατάσταση (prevalence) ονομάζεται ο αριθμός των περιπτώσεων της ασθένειας (νοσούντων) που υπάρχουν σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η επικράτηση ή κρατούσα κατάσταση είναι ένα μέτρο νοσηρότητας, ενώ η εμφάνιση νέων περιστατικών αποτελεί μέτρο τόσο της νοσηρότητας όσο και της θνησιμότητας. Οι αριθμοί των νέων περιστατικών και των υπαρχουσών περιπτώσεων της ασθένειας για την ίδια ασθένεια μέσα στον ίδιο πληθυσμό συχνά διαφέρουν κατά πολύ. Η επικράτηση, βέβαια, εξαρτάται από τον αριθμό των νέων περιστατικών, εξαρτάται, όμως, και από την διάρκεια της ασθένειας. Μία χρόνια ασθένεια, η οποία σπανίως θεραπεύεται, θα οδηγεί σε μεγαλύτερη τιμή της επικράτησης (prevalence) από ό,τι της εμφάνισης νέων περιστατικών (incidence), ενώ μία ασθένεια η οποία οδηγεί στον θάνατο αμέσως μετά την διάγνωσή της ενδέχεται να συνεπάγεται συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών (incidence) μεγαλύτερη από την τιμή της επικράτησης (prevalence). Αν η συχνότητα νέων περιστατικών, Ι (incidence) και η μέση διάρκεια της ασθένειας D είναι σταθερές ως προς τον χρόνο, τότε P= ID, όπου P συμβολίζει την επικράτηση (prevalence). 20

21 Στην πράξη, η υπόθεση ότι οι τιμές των Ι και D είναι σταθερές δεν ικανοποιείται πάντα. Για πολλές ασθένειες, η συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών δεν είναι στατική κατά την διάρκεια διαδοχικών ετών. Αν η συχνότητα αυτή μειώνεται λόγω, ίσως, προληπτικών μέτρων που ελήφθησαν μετά από μία επιδημιολογική έρευνα, μπορεί τελικά να παρατηρηθεί ένας πολύ μικρός ετήσιος αριθμός νέων περιστατικών σε ένα πληθυσμό όπου η επικράτηση της ασθένειας είναι σε υψηλά επίπεδα (κυρίως μεταξύ ατόμων μεγάλης ηλικίας). Στο αποτέλεσμα αυτό, βέβαια, ενδέχεται να συντελούν και άλλοι παράγοντες που εξαρτώνται από την φύση των προληπτικών μέτρων, όπως π.χ. στην περίπτωση που αυτά επίσης στοχεύουν στο να αυξήσουν την πιθανότητα επιβίωσης των ήδη ασθενούντων. (Στην περίπτωση αυτή η μέση διάρκεια της ασθένειας επίσης μεταβάλλεται). Συνήθως, η συχνότητα εμφάνισης νέων περιστατικών και η επικράτηση μετρώνται σε σχετική κλίμακα, δηλαδή, οι αριθμοί των νέων περιστατικών και των υπαρχουσών περιπτώσεων υπολογίζονται σε σχέση με το μέγεθος του υπό μελέτη πληθυσμού, συνήθως, κατά τον μέσο του συγκεκριμένου έτους. Τότε, έχουμε τους εξής ορισμούς για ένα συγκεκριμένο πληθυσμό και ένα συγκεκριμένο έτος : Ρυθμός επικράτησης στον μέσο του έτους = αριθμός ατόμων με την ασθένεια στον μέσο του έτους μέγεθος πληθυσμού στον μέσο του έτους 21

22 Ρυθμός νέων περιστατικών στο συγκεκριμένο έτος = αριθμός νέων περιστατι κών της ασθένειας στο συγκεκριμέ νο έτος μέγεθος πληθυσμού στον μέσο του έτους ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΜΟΡΦΩΝ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Συχνά, στο πλαίσιο βιοϊατρικών και επιδημιολογικών προβλημάτων εξετάζεται η σχέση (association) μεταξύ ενός διχοτομικού παράγοντα διακινδύνευσης (dichotomous risk factor) και ενός μετρήσιμου αποτελέσματος (ενδεχομένου) ή καταληκτικού σημείου (endpoint) που μας ενδιαφέρει να μελετήσουμε, όπως η ανάπτυξη μίας συγκεκριμένης ασθένειας ή ο θάνατος που οφείλεται σε μία ασθένεια. Ειδική προσοχή δίνεται συχνά στην μελέτη της συσχέτισης μεταξύ ενός διχοτομικού παράγοντα διακινδύνευσης και μιας διχοτομικής κατάστασης ασθένειας ή καταληκτικού σημείου (dichotomous disease or dichotomous endpoint). Ας θεωρήσουμε ένα διχοτομικό παράγοντα διακινδύνευσης και μία διχοτομική κατάσταση ασθένειας. Προκειμένου να διερευνηθεί αν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ αυτών είναι σημαντικό να προσδιορίσουμε την μορφή του δειγματοληπτικού σχεδιασμού που απαιτείται από την μελέτη. Από τους ορισμούς της προηγούμενης ενότητας, είναι προφανές ότι τρία είναι τα βασικά δειγματοληπτικά σχήματα που χρησιμοποιούνται στις επιδημιολογικές μελέτες: Προοπτικά (prospective), αναδρομικά (retrospective) και εγκάρσια (cross sectional). 22

23 Σύγκριση Προοπτικών και Αναδρομικών Μελετών Οι προοπτικές και αναδρομικές μελέτες μπορούν να θεωρηθούν ως διαφορετικές μέθοδοι δειγματοληψίας από τον υπό μελέτη πληθυσμό ατόμων στον οποίο θέλουμε να εφαρμόσουμε τα αποτελέσματα της μελέτης. Στις προοπτικές μελέτες, οι οποίες επίσης ονομάζονται cohort studies επικεντρωνόμαστε σε ομάδες παραγόντων κινδύνου και παίρνουμε δείγματα εκτεθέντων και μη εκτεθέντων στον κίνδυνο ατόμων. Στις αναδρομικές μελέτες, αντίθετα, οι οποίες είναι γνωστές και ως μελέτες περιπτώσεων και μαρτύρων, εστιαζόμαστε σε ομάδες ενδεχομένων αποτελεσμάτων και παίρνουμε δείγματα περιπτώσεων και μή περιπτώσεων. Για παράδειγμα, ας θεωρήσουμε τον παρακάτω πίνακα, ο οποίος δίνει την κατανομή του αριθμού των ατόμων ενός πληθυσμού ως προς τον κίνδυνο έκθεσης και την κατάσταση της ασθένειας. Ένας 2 2 πίνακας ταξινόμησης των μελών ενός πληθυσμού σε μία επιδημιολογική μελέτη Κίνδυνος Έκθεσης Εκτεθέντα Μη εκτεθέντα Σύνολο άτομα άτομα Κατάσταση Περιπτώσεις Α B A+B ασθένειας Μη περιπτώσεις C D C+D (controls) Σύνολο A+C B+D A+B+C+D 23

24 Σε μία προοπτική μελέτη θα παίρναμε δείγματα από την εκτεθείσα ομάδα, (Α+C) και την μή εκτεθείσα ομάδα, (B+D). Σε μία αναδρομική μελέτη θα παίρναμε δείγματα από την ομάδα που περιέχει περιπτώσεις, (A+B) και την ομάδα χωρίς περιπτώσεις, (C+D). Τα δειγματοληπτικά σχήματα των προοπτικών και αναδρομικών μελετών απεικονίζονται στα σχήματα που ακολουθούν. Σχηματική Παράσταση Προοπτικής Μελέτης Μελετόμενος Πληθυσμός Πληθυσμός Εκτεθέντων Ατόμων Πληθυσμός Μη Εκτεθέντων Ατόμων Δείγμα Εκτεθέντων Ατόμων Δείγμα Μη Εκτεθέντων Ατόμων Περιπτώσεις Μη Περιπτώσεις Περιπτώσεις Μη Περιπτώσεις 24

Ενότητα 1: Εισαγωγή. ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας. Τμήμα Φυσικοθεραπείας. Προπτυχιακό Πρόγραμμα. Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο )

Ενότητα 1: Εισαγωγή. ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας. Τμήμα Φυσικοθεραπείας. Προπτυχιακό Πρόγραμμα. Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο ) ΤΕΙ Στερεάς Ελλάδας Τμήμα Φυσικοθεραπείας Προπτυχιακό Πρόγραμμα Μάθημα: Βιοστατιστική-Οικονομία της υγείας Εξάμηνο: Ε (5 ο ) Ενότητα 1: Εισαγωγή Δρ. Χρήστος Γενιτσαρόπουλος Λαμία, 2017 1.1. Σκοπός και

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνες ασθενών-μαρτύρων. Αναδρομικές. Case-control studies (retrospective) (case-control studies) Προοπτικές μελέτες

Έρευνες ασθενών-μαρτύρων. Αναδρομικές. Case-control studies (retrospective) (case-control studies) Προοπτικές μελέτες Επιδημιολογικές έρευνες Έρευνες ασθενών-μαρτύρων (αναδρομικές) Case-control studies (retrospective) Παραγωγικές (deductive) Αναλυτικές Επαγωγικές (inductive) Περιγραφικές Μη παρεμβατικές Παρεμβατικές Ανδρονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας:

Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Στόχος της ψυχολογικής έρευνας: Συστηματική περιγραφή και κατανόηση των ψυχολογικών φαινομένων. Η ψυχολογική έρευνα χρησιμοποιεί μεθόδους συστηματικής διερεύνησης για τη συλλογή, την ανάλυση και την ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας

Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας Εργαστήριο Υγιεινής Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Συγγραφή και κριτική ανάλυση επιδημιολογικής εργασίας Δ. Παρασκευής Εργαστήριο Υγιεινής Επιδημιολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Σχέση μεταξύ εμβολίων και αυτισμού Θέση ύπνου των βρεφών και συχνότητα εμφάνισης του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ Ε. ΞΕΚΑΛΑΚΗ Καθηγήτριας του Τμήματος Στατιστικής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ B ΕΚΔΟΣΗ ΑΘΗΝΑ 2004 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η συλλογή και επεξεργασία δεδομένων από πεπερασμένους πληθυσμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ I: ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ & ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ

ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ I: ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ & ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (# 252) Ε ΕΞΑΜΗΝΟ 9 η ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ I: ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ & ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΙ ΛΙΓΗ ΘΕΩΡΙΑ Στην προηγούμενη διάλεξη μάθαμε ότι υπάρχουν διάφορες μορφές έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Κλινικές Μελέτες στην Ελλάδα Ο δρόμος προς την αξιοπιστία από την πλευρά του ερευνητή: Εμπειρίες, προβλήματα και λύσεις. Γεώργιος Β.

Κλινικές Μελέτες στην Ελλάδα Ο δρόμος προς την αξιοπιστία από την πλευρά του ερευνητή: Εμπειρίες, προβλήματα και λύσεις. Γεώργιος Β. Κλινικές Μελέτες στην Ελλάδα Ο δρόμος προς την αξιοπιστία από την πλευρά του ερευνητή: Εμπειρίες, προβλήματα και λύσεις Γεώργιος Β. Παπαθεοδωρίδης Καθηγητής Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας Διευθυντής Πανεπιστημιακής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή Η Μεθοδολογία της Έρευνας (research methodology) είναι η επιστήμη που αφορά τη μεθοδολογία πραγματοποίησης μελετών με συστηματικό, επιστημονικό και λογικό τρόπο, με σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Γεώργιος ΜΑΣΤΟΡΑΚΟΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΑΡΕΤΑΙΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΛΙΝΙΚΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ Γιατί η ερώτηση πρέπει να είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013

Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Κλέα Κατσουγιάννη Καθηγήτρια Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ζ Σεμινάριο ΕΧΕ 24 Σεπτεμβρίου 2013 Μεταβλητότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή στη Μεθοδολογία Έρευνας

Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή στη Μεθοδολογία Έρευνας Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 1 η : Εισαγωγή στη Μεθοδολογία Έρευνας 1 Δρ. Αλέξανδρος Αποστολάκης Email: aapostolakis@staff.teicrete.gr Τηλ.: 2810379603 E-class μαθήματος: https://eclass.teicrete.gr/courses/pgrad_omm107/

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Στατιστική

Εισαγωγή στη Στατιστική Εισαγωγή στη Στατιστική Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο στην ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων

Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Σχεδιασμός και Διεξαγωγή Πειραμάτων Πρώτο στάδιο: λειτουργικοί ορισμοί της ανεξάρτητης και της εξαρτημένης μεταβλητής Επιλογή της ανεξάρτητης μεταβλητής Επιλέγουμε μια ανεξάρτητη μεταβλητή (ΑΜ), την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματική Επιδημιολογία

Επαγγελματική Επιδημιολογία Επαγγελματική Επιδημιολογία Η επιδημιολογία είναι η επιστήμη, που μελετά τη συχνότητα των νοσημάτων σε ανθρώπινους πληθυσμούς και διερευνά τους αιτιολογικούς παράγοντες και τους παράγοντες πρόγνωσης. Η

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

εισήγηση 8η Είδη Έρευνας ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (#Ν151)

εισήγηση 8η Είδη Έρευνας ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (#Ν151) εισήγηση 8η Είδη Έρευνας ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (#Ν151) Βασική (ή Καθαρή) και Εφαρμοσμένη 1 Η Βασική ή Καθαρή έρευνα δεν στοχεύει σε οικονομικά ή κοινωνικά οφέλη και δεν καταβάλλονται προσπάθειες για την εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Περιεχόμενα Επιστημονική έρευνα Σε τι μας βοηθάει η έρευνα Χαρακτηριστικά της επιστημονικής

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: «Μεθοδολογία έρευνας» Μορφές επικοινωνίας μεταξύ νηπιαγωγείου και οικογένειας

Μάθημα: «Μεθοδολογία έρευνας» Μορφές επικοινωνίας μεταξύ νηπιαγωγείου και οικογένειας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Μάθημα: «Μεθοδολογία έρευνας» Μορφές επικοινωνίας μεταξύ νηπιαγωγείου και οικογένειας Διδάσκων: Δρ. Παναγιώτης

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή επιστημονικής εργασίας ΨΧ 126

Συγγραφή επιστημονικής εργασίας ΨΧ 126 Σκοπός του μαθήματος Σχεδιάγραμμα Σεμιναρίου Τι περιλαμβάνει η επιστημονική έρευνα Επιστημονική μέθοδος Ερευνητικός σχεδιασμός Αξιοπιστία και Εγκυρότητα Μέθοδος έρευνας Ερευνητικά παραδείγματα Ασκήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία. Χριστίνα Καραμανίδου, PhD

Εγκυρότητα και Αξιοπιστία. Χριστίνα Καραμανίδου, PhD Εγκυρότητα και Αξιοπιστία Χριστίνα Καραμανίδου, PhD Η έννοια της εγκυρότητας Η εγκυρότητα της έρευνας είναι το βασικό κριτήριο με βάση το οποίο θα ληφθεί η απόφαση για αξιοποίηση ή όχι των ευρημάτων. Η

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική υπόθεση. Εισαγωγή ΜΑΘΗΜΑ 11Ο 1. ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο. Κλινικές µελέτες. Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα

Ερευνητική υπόθεση. Εισαγωγή ΜΑΘΗΜΑ 11Ο 1. ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο. Κλινικές µελέτες. Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα ΜΑΘΗΜΑ Θεραπεία Μέρος 2 ο Κλινικές Μελέτες 1 Εισαγωγή Σύνδεση µε το προηγούµενο µάθηµα Ανάγκη ελέγχου και επιβεβαίωσης των προτεινόµενων θεραπειών Είδη µελετών των θεραπευτικών µεθόδων Κλινικές µελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies

Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies ΕΙΔΗ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Μη πειραματικές μελέτες - συνέχεια Μελέτες Ασθενών-Μαρτύρων Case Control Studies Ενώ στις μελέτες Cohort ξεκινάμε από εκτεθειμένους και μη και κοιτάμε ποιοι αναπτύσσουν το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1 2 3 ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών έρευνα ανακάλυψη εφεύρεσηκαινοτομία-επινόηση εξέλιξη 4 5 Ανακάλυψη: εύρεση αντικειμένου που προϋπήρχε, αλλά ήταν άγνωστο. Ανακάλυψη (επιστήμη):

Διαβάστε περισσότερα

6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling)

6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling) 6. ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΕΣ (Cluster Sampling) Από την θεωρία που αναπτύχθηκε στα προηγούμενα κεφάλαια, φαίνεται ότι μια αλλαγή στον σχεδιασμό της δειγματοληψίας και, κατά συνέπεια, στην μέθοδο εκτίμησης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή - Πειραματικοί Σχεδιασμοί. Κατσιλέρος Αναστάσιος

Εισαγωγή - Πειραματικοί Σχεδιασμοί. Κατσιλέρος Αναστάσιος Εισαγωγή - Πειραματικοί Σχεδιασμοί Κατσιλέρος Αναστάσιος 2017 Παραλλακτικότητα To φαινόμενο εμφάνισης διαφορών μεταξύ ατόμων ή αντικειμένων ή παρατηρήσεων-μετρήσεων, που ανήκουν στην ίδια ομάδα-κατηγορία,

Διαβάστε περισσότερα

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ

Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ. Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Τεκµηριωµένη Ιατρική 2011-12 ΒΛΑΒΗ Βασίλης Κ. Λιακόπουλος Λέκτορας Νεφρολογίας ΑΠΘ Αναλογία Λόγος Πηλίκο Αναλογία Proportion Αναλογία (Proportion) Ο αριθµητής ΣΥΜΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ στον παρανοµαστή

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία

Περιεχόμενα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Έρευνα και θεωρία Περιεχόμενα Σχετικά με τους συγγραφείς... ΧΙΙΙ Πρόλογος... XV Eισαγωγή...XVΙΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Κατευθύνσεις στην έρευνα των επιστημών υγείας Εισαγωγή... 1 Τι είναι η έρευνα;... 2 Τι είναι η έρευνα των επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφική έρευνα επιδημιολογία παρατήρηση. Περιγραφική Έρευνα

Περιγραφική έρευνα επιδημιολογία παρατήρηση. Περιγραφική Έρευνα ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΡΕΥΝΑΣ (# 252) Ε ΕΞΑΜΗΝΟ 11 η ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ III Περιγραφική έρευνα επιδημιολογία παρατήρηση Περιγραφική Έρευνα Είδαμε σε προηγούμενο κεφάλαιο τον διαχωρισμό των ερευνών σε

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010 Θοδωρής Λύτρας Φάσεις διερεύνησης επιδημίας 1) Αρχική

Διαβάστε περισσότερα

Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών

Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Σύμφωνα με μελέτη του 2000 στις ΗΠΑ, 4.000.000 έφηβοι ήταν καπνιστές Τι σημαίνει «έφηβος»;;; Τι σημαίνει «καπνιστής»;;; Λειτουργικός ορισμός των μεταβλητών Στη συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 5 «Βασικές μέθοδοι ποσοτικής έρευνας» (II)

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 5 «Βασικές μέθοδοι ποσοτικής έρευνας» (II) «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ» Μάθημα 5 «Βασικές μέθοδοι ποσοτικής έρευνας» (II) Τα θέματά μας Μέθοδοι ποσοτικής έρευνας - - «Πειραματική έρευνα» (μέθοδοι: πείραμα, οιονεί πείραμα,

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Γ Εξάμηνο

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Γ Εξάμηνο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής & Αθλητισμού ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Γ Εξάμηνο Διδάσκοντες Χατζηγεωργιάδης Αντώνης / Zουρμπάνος Νίκος ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Μορφή

Διαβάστε περισσότερα

1. Τακτικές στατιστικές σειρές: στοιχεία με. 2. Ειδικές επιδημιολογικές έρευνες: περιγραφικές. 10/10/ Απογραφή πληθυσμού

1. Τακτικές στατιστικές σειρές: στοιχεία με. 2. Ειδικές επιδημιολογικές έρευνες: περιγραφικές. 10/10/ Απογραφή πληθυσμού ΠΗΓΕΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ 1. Τακτικές στατιστικές σειρές: στοιχεία με ΠΗΓΕΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Ανδρονίκη Νάσκα, Αναπλ. Καθηγήτρια επιδημιολογικό και βιοκοινωνικό ενδιαφέρον 2. Ειδικές επιδημιολογικές έρευνες:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 7. Κοινωνικά πειράματα 7-1

Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα. Earl Babbie. Κεφάλαιο 7. Κοινωνικά πειράματα 7-1 Εισαγωγή στην κοινωνική έρευνα Earl Babbie Κεφάλαιο 7 Κοινωνικά πειράματα 7-1 Σύνοψη κεφαλαίου Θέματα κατάλληλα για πειράματα Το κλασικό πείραμα Επιλέγοντας υποκείμενα Παραλλαγές πειραματικών σχεδιασμών

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΕΙΔΗ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΚΟΠΟΣ/ΕΙΔΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Μεθοδολογία έρευνας Η ερευνητική διαδικασία έχει ως αφορμή ένα προβληματισμό και προσπαθεί να απαντήσει σε ένα ερευνητικό ερώτημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Αθήνας Μεθοδολογία της έρευνας και Ιατρική στατιστική

ΤΕΙ Αθήνας Μεθοδολογία της έρευνας και Ιατρική στατιστική ΤΕΙ Αθήνας Μεθοδολογία της έρευνας και Ιατρική στατιστική Ενότητα 3: Έλεγχοι υποθέσεων - Διαστήματα εμπιστοσύνης Δρ.Ευσταθία Παπαγεωργίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οι ερευνητικές υποθέσεις Στην έρευνα ελέγχουμε

Διαβάστε περισσότερα

Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας. Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας. Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Είδη Επιδημιολογικής Έρευνας Εμμανουήλ Σμυρνάκης Λέκτορας ΠΦΥ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Στάθης Γιαννακόπουλος Γενικός Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Λειτουργίες Επιδημιολογικής Έρευνας Η επιδημιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΑΓΟΥΜΙΝΤΖΗΣ, ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΣ, PHD ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑΣ Οι τεχνικές δειγματοληψίας είναι ένα σύνολο μεθόδων που επιτρέπει να μειώσουμε το μέγεθος των δεδομένων που

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr

Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες. Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Περιγραφικές και ημιπειραματικές μελέτες Γεωργία Σαλαντή gsalanti@cc.uoi.gr Έρευνα Αιφνίδιος θάνατος στα μωρά (παράγοντες που σχετίζονται) Λιπαρά ψαριά (omega 3 fats) και πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων

Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Διαδικασία Ελέγχου Μηδενικών Υποθέσεων Πέτρος Ρούσσος, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ Η λογική της διαδικασίας Ο σάκος περιέχει έναν μεγάλο αλλά άγνωστο αριθμό (αρκετές χιλιάδες) λευκών και μαύρων βόλων: 1 Το

Διαβάστε περισσότερα

Διδάκτορας Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Διδάκτορας Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Κ Χατζηπαναγιώτου Κ. Χατζηπαναγιώτου Διδάκτορας Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Έρευνα Μάρκετινγκ είναι...... Η Συστηματική, Αντικειμενική, και Ολοκληρωτική εξέταση και μελέτη στοιχείων που έχουν σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Η δειγματοληψία Ι. (Από Saunders, Lewis & Thornhill 2009)

Η δειγματοληψία Ι. (Από Saunders, Lewis & Thornhill 2009) Η δειγματοληψία Ι (Από Saunders, Lewis & Thornhill 2009) Η δειγματοληψία ΙΙ Η δειγματοληψία ΙΙΙ (Από Saunders, Lewis & Thornhill 2009) Ο πειραματισμός Εισαγωγή - Θέματα κατάλληλα για πειράματα Τα πειράματα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21

Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ. (Power of a Test) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 Η ΙΣΧΥΣ ΕΝΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ (Power of a Test) Όπως είδαμε προηγουμένως, στον Στατιστικό Έλεγχο Υποθέσεων, ορίζουμε δύο είδη πιθανών λαθών (κινδύνων) που μπορεί να συμβούν όταν παίρνουμε αποφάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Γιατί Ένας Manager Πρέπει να Ξέρει Στατιστική. Περιεχόμενα. Η Ανάπτυξη και Εξέλιξη της Σύγχρονης Στατιστικής

Περιεχόμενα. Γιατί Ένας Manager Πρέπει να Ξέρει Στατιστική. Περιεχόμενα. Η Ανάπτυξη και Εξέλιξη της Σύγχρονης Στατιστικής Chapter 1 Student Lecture Notes 1-1 Ανάλυση Δεδομένων και Στατιστική για Διοικήση Επιχειρήσεων [Basic Business Statistics (8 th Edition)] Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή και Συλλογή Δεδομένων Περιεχόμενα Γιατί ένας

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία Λοιμώξεων Βασικά στοιχεία. Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Εργαστήριο Μικροβιολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Επιδημιολογία Λοιμώξεων Βασικά στοιχεία. Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Εργαστήριο Μικροβιολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Επιδημιολογία Λοιμώξεων Βασικά στοιχεία Ιωσήφ Παπαπαρασκευάς Εργαστήριο Μικροβιολογίας Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ Επιδημία είναι κάθε κατάσταση στην οποία παρατηρείται αυξημένη συχνότητα (επίπτωση) ενός νοσήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Είδη μεταβλητών Ποσοτικά δεδομένα (π.χ. ηλικία, ύψος, αιμοσφαιρίνη) Ποιοτικά δεδομένα (π.χ. άνδρας/γυναίκα, ναι/όχι) Διατεταγμένα (π.χ. καλό/μέτριο/κακό) 2 Περιγραφή ποσοτικών

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης

Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης 1 Έλεγχος υποθέσεων και διαστήματα εμπιστοσύνης Όπως γνωρίζουμε από προηγούμενα κεφάλαια, στόχος των περισσότερων στατιστικών αναλύσεων, είναι η έγκυρη γενίκευση των συμπερασμάτων, που προέρχονται από

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό μάθημα Βασικών επιδημιολογικών εννοιών. Ειρήνη Αγιαννιωτάκη

Επαναληπτικό μάθημα Βασικών επιδημιολογικών εννοιών. Ειρήνη Αγιαννιωτάκη Επιδημιολογία Επαναληπτικό μάθημα Βασικών επιδημιολογικών εννοιών Συγχυτικοί Παράγοντες Οι συγχυτικοί παράγοντες προκύπτουν όταν οι ομάδες των εκτεθέντων και των μη-εκτεθέντων (του υπό μελέτη πληθυσμού)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές έννοιες Σε ένα ερωτηματολόγιο έχουμε ένα σύνολο ερωτήσεων. Μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε ερώτηση αντιστοιχεί μία μεταβλητή. Αν θεωρήσουμε μια ερώτηση, τα άτομα δίνουν κάποιες απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2: Έλεγχοι Υποθέσεων Διαστήματα Εμπιστοσύνης

Ενότητα 2: Έλεγχοι Υποθέσεων Διαστήματα Εμπιστοσύνης ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΝΕΥΡΟΑΝΑΤΟΜΙΑ» «Βιοστατιστική, Μεθοδολογία και Συγγραφή Επιστημονικής Μελέτης» Ενότητα 2: Έλεγχοι Υποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου.

Επιδημιολογία. Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων. Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. Επιδημιολογία Ενότητα 1η: Εισαγωγή Ορισμοί, Αιτιολογία των Νοσημάτων Ροβίθης Μιχαήλ 2006 1 Ιπποκράτης (400 Π.Χ) Προσπάθεια λογικής εξήγησης της εμφάνισης νόσου. «Η εμφάνιση νόσου δεν οφείλεται σε θεϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτική Στατιστική

Αναλυτική Στατιστική Αναλυτική Στατιστική Συμπερασματολογία Στόχος: εξαγωγή συμπερασμάτων για το σύνολο ενός πληθυσμού, αντλώντας πληροφορίες από ένα μικρό υποσύνολο αυτού Ορισμοί Πληθυσμός: σύνολο όλων των υπό εξέταση μονάδων

Διαβάστε περισσότερα

Στάδιο Εκτέλεσης

Στάδιο Εκτέλεσης 16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο 1.4.2.2 Στάδιο Εκτέλεσης Το στάδιο της εκτέλεσης μίας έρευνας αποτελεί αυτό ακριβώς που υπονοεί η ονομασία του. Δηλαδή, περιλαμβάνει όλες εκείνες τις ενέργειες από τη στιγμή που η έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι

ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι Ενότητα 2: Εργαλεία Θετικής Ανάλυσης Κουτεντάκης Φραγκίσκος Γαληνού Αργυρώ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. 1 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. 1 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 1 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου Κάποιες έννοιες Επιστήμη : κάθε συστηματικό πεδίο μελέτης ή σύστημα γνώσης που έχει ως σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n..

Υ: Νόσος. Χ: Παράγοντας Κινδύνου 1 (Ασθενής) 2 (Υγιής) Σύνολο. 1 (Παρόν) n 11 n 12 n 1. 2 (Απών) n 21 n 22 n 2. Σύνολο n.1 n.2 n.. Μέτρα Κινδύνου για Δίτιμα Κατηγορικά Δεδομένα Σε αυτή την ενότητα θα ορίσουμε δείκτες μέτρησης του κινδύνου εμφάνισης μίας νόσου όταν έχουμε δίτιμες κατηγορικές μεταβλητές. Στην πιο απλή περίπτωση μας

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφική Στατιστική. Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο. Κ. Πολίτης

Περιγραφική Στατιστική. Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο. Κ. Πολίτης Περιγραφική Στατιστική Ακαδ. Έτος 2012-2013 1 ο εξάμηνο Κ. Πολίτης 1 2 Η στατιστική ασχολείται με τη συλλογή, οργάνωση, παρουσίαση και ανάλυση πληροφοριών. Οι πληροφορίες αυτές, πολύ συχνά αριθμητικές,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο

Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο Εισαγωγή στην επιστήμη και την επιστημονική μέθοδο I. Τι είναι η επιστήμη; A. Ο στόχος της επιστήμης είναι να διερευνήσει και να κατανοήσει τον φυσικό κόσμο, για να εξηγήσει τα γεγονότα στο φυσικό κόσμο,

Διαβάστε περισσότερα

Κύρια σημεία. Η έννοια του μοντέλου. Έρευνα στην εφαρμοσμένη Στατιστική. ΈρευναστηΜαθηματικήΣτατιστική. Αντικείμενο της Μαθηματικής Στατιστικής

Κύρια σημεία. Η έννοια του μοντέλου. Έρευνα στην εφαρμοσμένη Στατιστική. ΈρευναστηΜαθηματικήΣτατιστική. Αντικείμενο της Μαθηματικής Στατιστικής Κύρια σημεία Ερευνητική Μεθοδολογία και Μαθηματική Στατιστική Απόστολος Μπουρνέτας Τμήμα Μαθηματικών ΕΚΠΑ Αναζήτηση ερευνητικού θέματος Εισαγωγή στην έρευνα Ολοκλήρωση ερευνητικής εργασίας Ο ρόλος των

Διαβάστε περισσότερα

Διερευνητική μάθηση We are researchers, let us do research! (Elbers and Streefland, 2000)

Διερευνητική μάθηση We are researchers, let us do research! (Elbers and Streefland, 2000) Διερευνητική μάθηση We are researchers, let us do research! (Elbers and Streefland, 2000) Πρόκειται για την έρευνα που διεξάγουν οι επιστήμονες. Είναι μια πολύπλοκη δραστηριότητα που απαιτεί ειδικό ακριβό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Ι. Δημόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών-ΤΕΙ Πελοποννήσου Σχηματική παρουσίαση της ερευνητικής διαδικασίας ΣΚΟΠΟΣ-ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΩΡΙΑ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ερευνητικά

Διαβάστε περισσότερα

Μπεττίνα Χάιδιτς. Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail:

Μπεττίνα Χάιδιτς. Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail: Μπεττίνα Χάιδιτς Επίκουρη Καθηγήτρια Υγιεινής Ιατρικής Στατιστικής e mail: haidich@med.auth.gr Υπολογισμός μεγέθους δείγματος Πιο πολλές επιδημιολογικές μελέτες έχουν ως στόχο να εκτιμηθεί κάποιο χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

. Τι πρακτική αξία έχουν αυτές οι πιθανότητες; (5 Μονάδες)

. Τι πρακτική αξία έχουν αυτές οι πιθανότητες; (5 Μονάδες) Εργαστήριο Μαθηματικών & Στατιστικής Α ΣΕΙΡΑ ΘΕΜΑΤΩΝ η Πρόοδος στο Μάθημα Στατιστική //7 ο Θέμα α) Περιγράψτε τη σχέση Θεωρίας Πιθανοτήτων και Στατιστικής. β) Αν Α, Β ενδεχόμενα του δειγματικού χώρου Ω

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών

Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες αναλυτικής επιδημιολογίας στηδιερεύνησηεπιδημιών Μελέτες ασθενών-μαρτύρων (case-control studies) Πρόγραμμα εκπαίδευσης στην επιδημιολογική επιτήρηση και διερεύνηση επιδημιών ΕΣΔΥ ΚΕΕΛΠΝΟ, 2010

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα. Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σχολή Επιστημών Υγείας Ιατρικό Τμήμα Eργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας ιευθυντής: Χ. Χατζηχριστοδούλου Μάθημα: Επιδημιολογία και Εφαρμοσμένη Ιατρική Έρευνα Υπεύθυνος Μαθήματος:

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών. Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών. Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Αναστασία Σοφιανοπούλου, MSc, PhD Η επιστημονική μέθοδος (Ι) Πληροφορίες αμερόληπτες και αντικειμενικές Πέντε βήματα: Παρατήρηση Διατύπωση ερευνητικού ερωτήματος

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία. Είδη υπό-μελέτη πληθυσμών. Ο ορισμός του υπό-μελέτη πληθυσμού ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ

Επιδημιολογία. Είδη υπό-μελέτη πληθυσμών. Ο ορισμός του υπό-μελέτη πληθυσμού ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Επιδημιολογία ΜΕΤΡΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Ανδρονίκη Νάσκα, Αναπλ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας & Ιατρικής Στατιστικής anaska@med.uoa.gr Μελέτη της κατανομής και

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;;

Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;; Γιατί διεξάγεται μια μελέτη;;; Διερεύνηση ενός νέου ερευνητικού ερωτήματος ή, αλλιώς, μιας νέας ερευνητικής υπόθεσης Διερεύνηση μιας υπάρχουσας ερευνητικής υπόθεσης, βελτιώνοντας όμως την ακρίβεια και

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων

Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Μελέτες ασθενών-μαρτύρων Η πρώτη ΜΑΜ δημοσιεύθηκε το 1920 και αφορούσε τη σχέση καπνιστικής συνήθειας και επιθηλιώματος των χειλιών (μορφή καρκίνου του δέρματος) Το 1950, δημοσιεύθηκαν οι πρώτες 4 μελέτες

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας. Μυλωνά Ιφιγένεια

Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας. Μυλωνά Ιφιγένεια Ποιοτικοί μέθοδοι έρευνας Μυλωνά Ιφιγένεια Έρευνες για την απόκτηση πληροφοριών η γνωμών από τους χρήστες Χρησιμοποιήθηκαν από τις κοινωνικές επιστήμες για τη χρήση κοινωνικών φαινομένων Ο όρος «ποιοτική

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

6 ο ΜΑΘΗΜΑ Έλεγχοι Υποθέσεων

6 ο ΜΑΘΗΜΑ Έλεγχοι Υποθέσεων 6 ο ΜΑΘΗΜΑ Έλεγχοι Υποθέσεων 6.1 Το Πρόβλημα του Ελέγχου Υποθέσεων Ενός υποθέσουμε ότι μία φαρμακευτική εταιρεία πειραματίζεται πάνω σε ένα νέο φάρμακο για κάποια ασθένεια έχοντας ως στόχο, τα πρώτα θετικά

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 6 η : Μέθοδοι Δειγματοληψίας

Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 6 η : Μέθοδοι Δειγματοληψίας Μεθοδολογία Έρευνας Διάλεξη 6 η : Μέθοδοι Δειγματοληψίας Δρ. Αλέξανδρος Αποστολάκης Email: aapostolakis@staff.teicrete.gr Τηλ.: 2810379603 E-class μαθήματος: https://eclass.teicrete.gr/courses/pgrad_omm104/

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη ελέγχων υποθέσεων

Επανάληψη ελέγχων υποθέσεων Επανάληψη ελέγχων υποθέσεων Ποιό το πρόβλημα; Περιγραφή ενός πληθυσμού Σύγκριση δύο πληθυσμών Είδος δεδομένων; Είδος δεδομένων Ποσοτικά Ποιοτικά Ποσοτικά Ποιοτικά Ποιά παράμετρος; Z tet & δ.ε. του p Ποιά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Μ.Ν. Ντυκέν, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Μ.Χ.Π.Π.Α. Ε. Αναστασίου, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Μ.Χ.Π.Π.Α. ΔΙΑΛΕΞΗ 07 & ΔΙΑΛΕΞΗ 08 ΣΗΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Βόλος, 016-017 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του μαθήματος. Έλεγχος μηδενικής υπόθεσης OR-RR. Έλεγχος μηδενικής υπόθεσης. Σφάλαμα τύπου Ι -Σφάλμα τύπου ΙΙ 20/4/2013

Σκοπός του μαθήματος. Έλεγχος μηδενικής υπόθεσης OR-RR. Έλεγχος μηδενικής υπόθεσης. Σφάλαμα τύπου Ι -Σφάλμα τύπου ΙΙ 20/4/2013 Σκοπός του μαθήματος Έλεγχος μηδενικής υπόθεσης OR-RR Μαρία Γκριζιώτη Μsc Ιατρικής Ερευνητικής Μεθοδολογίας Μηδενική υπόθεση p value 95% Διαστήματα Εμπιστοσύνης Odds Ratio Relative Risk Έλεγχος μηδενικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme. Επιλογή δείγματος. Κατερίνα Δημάκη

HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme. Επιλογή δείγματος. Κατερίνα Δημάκη HELLENIC OPEN UNIVERSITY School of Social Sciences ΜΒΑ Programme Επιλογή δείγματος Κατερίνα Δημάκη Αν. Καθηγήτρια Τμήμα Στατιστικής Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών 1 Τρόποι Συλλογής Δεδομένων Απογραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ. 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ. Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 3 η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Οργανισμών. ΤΕΙ Πελοποννήσου Συλλογή δεδομένων Πρωτογενή δεδομένα Εργαστηριακές μετρήσεις Παρατήρηση Παρατήρηση με συμμετοχή,

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων

Στατιστική Ι (ΨΥΧ-1202) Διάλεξη 7. Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων (ΨΥΧ-1202) Λεωνίδας Α. Ζαμπετάκης Β.Sc., M.Env.Eng., M.Ind.Eng., D.Eng. Εmail: statisticsuoc@gmail.com Διαλέξεις: ftp://ftp.soc.uoc.gr/psycho/zampetakis/ Διάλεξη 7 Στατιστικός έλεγχος υποθέσεων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία

Μέτρα σχέσης. Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Μέτρα σχέσης Ιωάννα Τζουλάκη Λέκτορας Επιδημιολογίας Υγιεινή και Επιδημιολογία Στο τέλος...(learning outcomes) Να γνωρίζετε τα κυριότερα μέτρα σχέσης που χρησιμοποιούνται για μετρήσουμε μια συσχέτηση μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

Επιλογή Δείγματος. Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής

Επιλογή Δείγματος. Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Επιλογή Δείγματος Απόστολος Βανταράκης Αναπλ. Καθηγητής Ιατρικής Δειγματοληψία Να κατανοηθούν: Γιατί κάνουμε δειγματοληψία Ορισμοί δειγματοληψίας Αντιπροσωπευτικότητα Κύριοι μέθοδοι δειγματοληψίας Λάθη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΧΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΩΝ VΙΙ ΕΩΣ Χ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΧΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΩΝ VΙΙ ΕΩΣ Χ L 396/374 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 30.12.2006 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΧΙ ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΤΥΠΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΩΝ VΙΙ ΕΩΣ Χ Στα Παραρτήματα VΙΙ έως Χ εκτίθενται οι

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός

Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός 1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 Μέθοδος : έρευνα και πειραματισμός Στόχος της Τεχνολογίας στην Γ Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Θεματολογία. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Αντικείμενο της Στατιστικής. Βασικές έννοιες. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Στατιστική Ι

Θεματολογία. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Αντικείμενο της Στατιστικής. Βασικές έννοιες. Δεδομένα και αβεβαιότητα. Στατιστική Ι Ενότητα η : Εισαγωγή στη Στατιστική Θεματολογία Στατιστική Ι Ενότητα : Εισαγωγή Δρ. Χρήστος Εμμανουηλίδης Επίκουρος Καθηγητής Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αντικείμενο της Στατιστικής : μεταβλητές,πληθυσμός,

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική Ι. Ενότητα 9: Κατανομή t-έλεγχος Υποθέσεων. Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών

Στατιστική Ι. Ενότητα 9: Κατανομή t-έλεγχος Υποθέσεων. Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών Στατιστική Ι Ενότητα 9: Κατανομή t-έλεγχος Υποθέσεων Δρ. Γεώργιος Κοντέος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Γρεβενών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ 1ου ΕΤΟΥΣ) Καθηγήτρια Ιατρικής Στατιστικής & Επιδημιολογίας

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ 1ου ΕΤΟΥΣ) Καθηγήτρια Ιατρικής Στατιστικής & Επιδημιολογίας ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΣΠΟΥΔΩΝ (ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ 1ου ΕΤΟΥΣ) Υπεύθυνη: Κλέα Κατσουγιάννη Καθηγήτρια Ιατρικής Στατιστικής & Επιδημιολογίας Διδάσκοντες μέλη ΔΕΠ : Γιώτα Τουλούμη, Καθηγήτρια Χριστίνα

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία των Επιστημών του Ανθρώπου: Στατιστική

Μεθοδολογία των Επιστημών του Ανθρώπου: Στατιστική Μεθοδολογία των Επιστημών του Ανθρώπου: Στατιστική Ενότητα 1: Βασίλης Γιαλαμάς Σχολή Επιστημών της Αγωγής Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Παρουσιάζονται βασικές

Διαβάστε περισσότερα

Εναλλακτικά του πειράματος

Εναλλακτικά του πειράματος Θετική και δεοντολογική προσέγγιση Διάλεξη 2 Εργαλεία θετικής ανάλυσης Ή Γιατί είναι τόσο δύσκολο να πούμε τι συμβαίνει; Η θετική ανάλυση εξετάζει τι υπάρχει και ποιες οι συνέπειες μιας πολιτικής, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Έλεγχος υποθέσεων - Ισχύς και Μέγεθος είγματος Sample Size and Power. Γρηγόρης Χλουβεράκης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστήμιο Κρήτης

Έλεγχος υποθέσεων - Ισχύς και Μέγεθος είγματος Sample Size and Power. Γρηγόρης Χλουβεράκης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστήμιο Κρήτης Έλεγχος υποθέσεων - Ισχύς και Μέγεθος είγματος Sample Size and Power Γρηγόρης Χλουβεράκης, Ph.D. Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστήμιο Κρήτης Πόσα άτομα να συμπεριλάβω στη μελέτη μου για να είναι έγκυρη,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΜΥ 100 Εισαγωγή στην Τεχνολογία

ΗΜΜΥ 100 Εισαγωγή στην Τεχνολογία University of Cyprus ptical Diagnostics ΗΜΜΥ 100 Εισαγωγή στην Τεχνολογία Διάλεξη 18 Έρευνα μου κάνανε, μεγάλη φασαρία Έρευνα Μια από τις σημαντικότερες δραστηριότητες στη σύγχρονη εποχή Αφορά όλους τους

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ. Ματσάγκος Ιωάννης-Μαθηματικός

ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ. Ματσάγκος Ιωάννης-Μαθηματικός 1 ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΗΨΙΑ -Είναι γνωστό, ότι στη Στατιστική, όταν χρησιμοποιούμε τον όρο πληθυσμός, δηλώνουμε, το σύνολο των ατόμων ή αντικειμένων, στα οποία αναφέρονται οι παρατηρήσεις μας Τα στοιχεία του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05

1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 1 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΠΕΥΚΩΝ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ : ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : Τρασανίδης Γεώργιος, διπλ. Ηλεκ/γος Μηχανικός Μsc ΠΕ12 05 2. ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ -ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕΤΑΞΥ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ Όλες οι έρευνες αναφέρονται σε μεταβλητές

Διαβάστε περισσότερα