ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΙΑΦΟΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΙΑΦΟΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΙΑΦΟΡΙΚΕΣ ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ Γιωργος Σωκρατης. Σ. Σµυρλης Λευκωσια, Εαρ 2008

2 c 2008 Γιῶργος-Σωκράτης.-Σ. Σµυρλῆς Ολα τά δικαιώµατα διατηροῦνται. Τό παρόν ἔργον δέν ἐπιτρέπεται νά ἀνατυπωθεῖ µερικῶς ἤ ἐξ ὁλοκλήρου ἄνευ γραπτῆς ἀδείας τοῦ συγγραφέως.

3 i Αντί προλόγου Τό ἀνά χεῖρας ἐγχειρίδιο προῆλθε ἀπό τίς σηµειώσεις τῶν διαλέξεων τοῦ µαθήµατος Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις ΜΑΣ 203, στό τµῆµα Μαθηµατικῶν καί Στατιστικῆς τοῦ Πανεπιστη- µίου Κύπρου κατά στό χρονικό διάστηµα Τό µάθηµα αὐτό εἶναι ἑξαµηνιαῖο καί προσφέρεται κατά τήν διάρκεια τοῦ ἐαρινοῦ ἑξαµήνου σέ ϕοιτητές τοῦ τετάρτου ἑξαµήνου. Κάποιες ἑνότητες (ἤ ὑποενότητες), καθώς καί τό Κεφάλαιο 8, προέρχονται ἀπό τίς σηµειώσεις τῶν διαλέξεων τοῦ ἀντιστοίχου µεταπτυχιακοῦ µαθήµατος ΜΑΣ 603, κατά τά ἔτη 1998 καί οθέντος ὅτι οἱ ϕοιτητές τοῦ τετάρτου ἑξαµήνου ἔχουν ἤδη παρακολουϑήσει τά µα- ϑήµατα τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ καί Γραµµικῆς Ἀλγέβρας, καί ἔχουν κάποια στοιχειώδη γνώση µεθοδολογίας ἐπιλύσεως Συνήθων ιαφορικῶν Εξισώσεων, τό ἀνά χεῖρας ἐγχειρίδιο, καθώς καί τό µάθηµα στό ὁποῖο ϕιλοδοξεῖ νά ἀποτελέσει ϐοήθηµα, ξεπερνᾶ σέ ἐπίπεδο ἕνα εἰσαγωγικό µάθηµα στίς Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις. Τό ἀνά χεῖρας ἀποτελεῖ λοιπόν σηµειώσεις ἑνος προχωρηµένου προπτυχιακοῦ µαθήµατος. Οἱ ἑνότητες καί ἀσκήσεις µέ ἀστερίσκο(*) εἶναι σίγουρα πέραν τῶν ἀπαιτήσεων ἑνός προπτυχιακοῦ µαθηµάτος, εἴτε λόγῳ τοῦ ϐαθµοῦ δυσκολίας καί προαπαιτουµένων γνώσεων εἴτε λόγῳ χρονικῶν περιορισµῶν. Ο δέ τρόπος παρουσιάσεως, εἶναι προσαρµοσµένος στό ἐπίπεδο τῶν ϕοιτητῶν οἱ ὁποῖο παρακολουϑοῦν τό µάθηµα. Υπάρχουν δέ περιπτώσεις ὅπου ϑέµατα καί µέθοδοι ἀναπτύσσονται ἐκτενέστερα ἀπ ὅτι ἀπαιτεῖ ὁ ϐαθµός τῆς δυσκολίας τους, ἐπειδή ἀκριβῶς ἔχουν παρατηρηθεῖ κάποιες χαρακτηριστικές ἀδυναµίες στούς ϕοιτητές. Θά ἤθελα νά εὐχαριστήσω τόν Βασίλη Νεστορίδη γιά τά ποικίλα του σχόλια, κατά τά προκαταρκτικά στάδια τῆς συγγραφῆς τοῦ ἀνά χεῖρας καί ἐν ὅσῳ ἦταν ἐπισκέπτης στό τµῆµα Μαθηµατικῶν καί Στατιστικῆς τοῦ Πανεπιστηµίου Κύπρου καθώς καί τόν Γιῶργο Ἀκρίβη τόσο γιά τήν προσεκτική καί εἰς ϐάθος διόρθωση τοῦ κειµένου ὅσο καί τίς πάµπολλές του παρατηρήσεις. Επίσης εὐχαριστῶ γιά τίς παρατηρήσεις, ἐπισηµάνσεις καί διορθώσεις τούς Ἀποστόλη Χατζηδῆµο καί Βαγγέλη Στεφανόπουλο οἱ ὁποῖοι ἐδίδαξαν τό µάθηµα αὐτό κατά τήν διάρκεια τῶν ἐαρινῶν ἑξαµήνων τῶν ἐτῶν 2001 καί 2006, ἀντιστοίχως. Λευκωσία, Εαρ 2008.

4 ii

5 Κατάλογος περιεχοµένων Κατάλογος περιεχοµένων iii 1 Εἰσαγωγικά Ιστορικά στοιχεῖα Leibniz καί Newton Jacob καί Johann Bernoulli Euler καί Lagrange Σύγχρονη ἐποχή Ἀριθµητικές µέθοδοι Εναρκτήριο παράδειγµα Ονοµατολογία Χαρακτηριστικά παραδείγµατα Τό ϐασικό πρόβληµα Μερικές διαφορικές ἐξισώσεις Αλλα εἴδη διαφορικῶν ἐξισώσεων Βασικές ἔννοιες Τάξη Γραµµικότης Βαθµωτές ἐξισώσεις καί συστήµατα Γραµµικά συστήµατα Αὐτόνοµες ἐξισώσεις Ἀσκήσεις Προβλήµατα ἀρχικῶν τιµῶν Ορισµός λύσεως Ισοδυναµία ϐαθµωτῶν ἐξισώσεων n στῆς τάξεως µέ κατάλληλα συστή- µατα πρώτης τάξεως Γενική λύση Ἀρχικές συνθῆκες Περίπτωση µιγαδικοῦ χρόνου* iii

6 iv Κατάλογος περιεχοµένων Ἀσκήσεις Συνοριακές συνθῆκες* Ἀσκήσεις Μοναδικότης Τοπική καί καθολική µοναδικότης Παράδειγµα προβλήµατος ἀρχικῶν τιµῶν ἀπολαµβάνοντος τοπικῆς ἀλλά ὄχι καί καθολικῆς µοναδικότητος Τοπική µοναδικότης παντοῦ συνεπάγεται καθολική µοναδικότητα ἐπίσης παντοῦ! Μιγαδική ἐκδοχή τῆς µοναδικότητος* Ἀσκήσεις Γεωµετρική ϑεώρηση Ολοκληρωτικές καµπύλες Πεδία διευθύνσεων καί γραµµικά στοιχεῖα Ἀσκήσεις Ολοκληρωτική µορφή Ἀσκήσεις Εξισώσεις πρώτης τάξεως Γραµµικές ἐξισώσεις Ἀσκήσεις Εξισώσεις χωριζοµένων µεταβλητῶν Εξισώσεις ὁµοιογενῶν ϱοῶν Ἀσκήσεις Ἀκριβεῖς ἐξισώσεις Πολλαπλασιαστής τοῦ Euler Ἀσκήσεις Γένεση τῶν συνήθων διαφορικῶν ἐξισώσεων Ἀσκήσεις Ορθογώνιες οἰκογένειες καµπυλῶν Πλαγίως τεµνόµενες οἰκογένειες Ἀσκήσεις Φυσικές ἐφαρµογές Σχάση ϱαδιενεργῶν ἰσοτόπων Πληθυσµιακές δυναµικές Ἀνατοκισµός Νόµος ψύξεως τοῦ Newton Μείξη

7 Κατάλογος περιεχοµένων v Οριακή ταχύτης Ταχύτης διαφυγῆς Σκύλος καταδιώκει λαγό Εὔκαµπτος ἐπικρεµµαµένη ἁλυσίς (catenary) Ἀσκήσεις Υπαρξη καί µοναδικότης Προκαταρκτικά Ἀνοικτά καί κλειστά σύνολα Συµπάγεια Συνέχεια Lipschitz Η συνθήκη Lipschitz στίς συνήθεις διαφορικές ἐξισώσεις Οµοιόµορφη σύγκλιση Ἀσκήσεις Υπαρξη καί Μοναδικότης Ἀναδροµική ἀκολουθία Picard Θεώρηµα Υπάρξεως καί Μοναδικότητος Τοπική συνθήκη Lipschitz καί καθολική µοναδικότης Ἀσκήσεις Περίπτωση συστηµάτων Νόρµες σέ Εὐκλείδειους χώρους Επαγώµενες νόρµες πινάκων Σύγκλιση ἀκολουθιῶν διανυσµάτων ιανυσµατική ἐκδοχή κριτηρίου Weierstrass ιανυσµατική ἐκδοχή τῆς συνθήκης Lipschitz ιανυσµατική ἐκδοχή τοῦ Θεωρήµατος Picard Lindelöf Τοπική Lipschitz καί καθολική µοναδικότης Ἀσκήσεις ε Προσεγγιστικές λύσεις Κατασκευή ε προσεγγιστικῶν λύσεων Λῆµµα Arzelà Ascoli Ἀπόδειξη τοῦ Θεωρήµατος Cauchy Lipschitz ιανυσµατική ἐκδοχή τοῦ ϑεωρήµατος Cauchy Lipschitz Ἀσκήσεις Μιγαδικές ἐξισώσεις* Υπαρξη Μοναδικότης Ἀσκήσεις

8 vi Κατάλογος περιεχοµένων 4 Γραµµικά συστήµατα Θεµελιώδης πίνακας λύσεων Θεµελιῶδες πρόβληµα ἀρχικῶν τιµῶν Ἀπόδειξη τῆς Προτάσεως Χῶρος λύσεων Ἀσκήσεις Εκθετική τετραγωνικῶν πινάκων Ἀσκήσεις Υπολογισµός τῆς ἐκθετικῆς πινάκων Γενική ϑεώρηση Α. ιαγωνιοποιήσιµοι πίνακες Β. Μή διαγωνιοποιήσιµοι πίνακες Γ. Εκφραση τῆς ϕ(t) = e ta ξ µέσῳ ἰδιοτιµῶν καί γενικευµένων ἰδιοχώρων 194 Ἀσκήσεις Επίλυση γραµµικῶν συστηµάτων Πραγµατικές διακριτές ἰδιοτιµές Μιγαδικές ἰδιοτιµές Επαναλαµβανόµενες ἰδιοτιµές Μή ὁµοιογενῆ συστήµατα Ἀσκήσεις Περί ἀλληλοκαταδιωκοµένων ἐντόµων Τό πρόβληµα στήν κλασσική του ἐκδοχή Περίπτωση κανονικοῦ πολυγώνου Εντοµα στόν τριδιάστατο χῶρο Ἀσκήσεις Γραµµικές ϐαθµωτές ἐξισώσεις Θεµελιώδη ϑεωρήµατα Γραµµικές ἐξισώσεις Ἀσκήσεις Ο χῶρος τῶν λύσεων Γραµµική ἀνεξαρτησία Βρονσκιανή Ἀσκήσεις Εξισώσεις µέ σταθερούς συντελεστές Εξισώσεις Euler Ἀσκήσεις Μή ὁµοιογενεῖς ἐξισώσεις

9 Κατάλογος περιεχοµένων vii Μέθοδος προσδιορισµοῦ τῶν συντελεστῶν Ἀσκήσεις Μεταβολή τῶν παραµέτρων Ἀσκήσεις Υποβιβασµός τῆς τάξεως Ἀσκήσεις Μή γραµµικές ἐξισώσεις Αὐτόνοµες ἐξισώσεις Μή γραµµικές ὁµοιογενεῖς Ἀσκήσεις Επεκτασιµότης τῶν λύσεων Λύση ὁρισµένη σέ µέγιστο διάστηµα Επίτευξη καθολικῆς λύσεως Φραγµένη ϱοή Υπογραµµική ϱοή Ροή ὁµοιοµόρφως Lipschitz Αὐτόνοµες µέ ἄπειρο ὁλοκλήρωµα χρόνου Αὐτόνοµες µέ µηδενιζόµενη ϱοή Ἀσκήσεις Μεγιστικῶς ὁρισµένη λύση* Εξάρτηση λύσεων ἀπό παραµέτρους Τό καλῶς τοποθετηµένο Θεωρία ιαταραχῶν Οµαλή ἐξάρτηση ὡς πρός x Εξάρτηση Lipschitz ἀπό τίς ἀρχικές συνθῆκες Συνεχῶς διαφορίσιµη ἐξάρτηση τῆς ϱοῆς* Ἀσκήσεις Αὐτοσυζυγῆ προβλήµατα ἰδιοτιµῶν Εἰσαγωγικά Προβλήµατα ἰδιοτιµῶν Παραδείγµατα Αὐτοσυζυγῆ προβλήµατα ἰδιοτιµῶν Ἀσκήσεις Στοιχεῖα Συναρτησιακῆς Ἀναλύσεως Χῶροι Hilbert Φραγµένοι τελεστές

10 viii Κατάλογος περιεχοµένων 8.4 Κατασκευή πυρῆνος τοῦ Green Ἀσκήσεις Φασµατική ἀνάλυση τοῦ τελεστοῦ Green Κατασκευή ἰδιοτιµῶν καί ἰδιοσυναρτήσεων Ἀπόδειξη τοῦ Λήµµατος Ἀνάπτυγµα σέ ἰδιοσυναρτήσεις Ἀσκήσεις Παράρτηµα Στοιχεῖα Γραµµικῆς Αλγεβρας Γραµµικοί χῶροι Γραµµική ἀνεξαρτησία Γραµµικοί ὑπόχωροι Τετραγωνικοί πίνακες Γραµµικές ἀπεικονίσεις Ιδιοτιµές καί ἰδιοδιανύσµατα Βιβλιογραφία 343 Κατάλογος σχηµάτων 348 Εὑρετήριο 351

11 Κεφάλαιο 1 Εἰσαγωγικά 1.1 Ιστορικά στοιχεῖα Leibniz καί Newton Ο ὅρος ιαφορική Εξίσωση χρησιµοποιεῖται γιά πρώτη ϕορά τό 1676 σέ ἐργασία τοῦ Leibniz 1 [11] στά Λατινικά ὡς ÆQUATIO DIFFERENTIALIS. Ητοι : Εξίσωση ιαφορικῶν. Η ἀρχική αὐτή ὀνοµασία ὑποδηλοῖ ὅτι πρόκειται περί σχέσεως µεταξύ τῶν διαφορικῶν dx καί dy, δηλαδή ἀπειροελαχίστων µεταβολῶν τῶν µεταβλητῶν x καί y ἀντιστοίχως. Η ἔναρξη τῆς µελέτης τῶν ιαφορικῶν Εξισώσεων ( Ε) προηγεῖται τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ ἀνωτέ- ϱω ὅρου καί πραγµατοποιεῖται παραλλήλως µέ τήν εἰσαγωγή καί µελέτη τῆς παραγώγου καί γενικότερα µέ τήν ἀνάπτυξη τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ δεύτερο ἥµισυ τοῦ 17 ου αἰῶνος. Ωστόσο προβλήµατα καταλήγοντα σέ µελέτη διαφορικῶν ἐξισώσεων εἶχαν τεθεῖ καί µελετηθεῖ ἀρκετά ἐνωρίτερα, καί συγκεκριµένα πρίν κάν ὁρισθεῖ ἡ παράγωγος. Ἀναφέροµε χαρακτηριστικά τό Πρῶτο πρόβληµα τοῦ de Beaune 2 [54], τό ὁποῖο ἐτέθη τό 1638 καί στό ὁποῖο : Ζητεῖται καµπύλη y(x) µέ τήν ἰδιότητα ὅτι γιά κάθε τῆς σηµεῖο P, ἡ ἐφαπτοµένη στό P τέµνει τόν ἄξονα τῶν x, σέ σηµεῖο τό ὁποῖο ἀπέχει σταθερή ἀπόσταση a ἀπό τήν προβολή τοῦ P στόν ἄξονα τῶν x. 1 Gottfried Wilhelm Leibniz ( ). Γερµανός µαθηµατικός καί ϕιλόσοφος. Ισως ὁ µεγαλύτερος µα- ϑηµατικός τῆς ἐποχῆς του. Ορισε, σχεδόν ταυτοχρόνως µέ τόν Fermat, τήν παράγωγο, καί ἀπετέλεσε ἕναν ἀπό τούς σκαπανεῖς τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ. Συνήθως ὑπέγραφε χρησιµοποιῶντας τήν ἐκλατινισµένη ἐκδοχή τοῦ ὀνόµατός του : Gothofredo Gulielmo Leibnitio. 2 Florimond de Beaune ( ). Γάλλος νοµοµαθής καί ἐρασιτέχνης µαθηµατικός. 1

12 2 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά Η λύση τοῦ ἀνωτέρω προβλήµατος ἐδηµοσιεύθη τό 1684 ἀπό τόν Leibniz στό Nova methodus pro maximis et minimis [29]. Καταλήγει δέ στήν διαφορική ἐξίσωση dy dx = y µέ λύση τήν a ἐκθετική συνάρτηση. Η γνώση µας ἐν σχέσει µέ τήν γέννηση καί τήν νηπιακή περίοδο τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων εἶναι µᾶλλον νεφελώδης. λόγῳ τῆς ἀπουσίας ἐπιστηµονικῶν περιοδικῶν, κυριώτερή µας πηγή ἀποτελεῖ ἡ ἀλληλογραφία µεταξύ σηµαινόντων µαθηµατικῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἀναµφιβόλως σηµαντική ἡµεροµηνία αὐτῆς τῆς περιόδου εἶναι ἡ ἑνδεκάτη Νοεµβρίου 1675 ὅταν ὁ Leibniz γράφει ἐπί ϕύλλου χάρτου y dy = 1 2 y2, ὅπου, πέραν τοῦ ὅτι ἐπιλύει µία διαφορική ἐξίσωση, ἄν καί ἰδιαιτέρως ἁπλή ἀκόµη καί γιά τά δεδοµένα τῆς ἐποχῆς του 3, εἰσάγει καί τό σύµβολο τοῦ ὁλοκληρώµατος (ϐλέπε [11]). Τό σύµβολο αὐτό ϑά ἀποτελέσει στό µέλλον ἰσχυρό ἐργαλεῖο. σύγχρονος συµβολισµός τῶν διαφορικῶν. Στόν Leibniz ἀποδίδεται καί ὁ Γνωστό πρόβληµα τοῦ Leibniz τό ὁποῖο καταλήγει σέ διαφορική ἐξίσωση ἀποτελεῖ τό Πρόβλη- µα τοῦ ἰσοχρόνου. Στό πρόβληµα αὐτό, τό ὁποῖο ἐτέθη ἀπό τόν ἴδιο τόν Σεπτέµβριο τοῦ 1687 στήν ἐφηµερίδα Nouvelles de la République des lettres, Ζητεῖται ἡ καµπύλη ἐπί τῆς ὁποίας, σῶµα κατερχόµενο ὑπό τήν ἐπίδραση τῆς ϐαρύτητος, κατέρχεται µέ σταθερά κατακόρυφη συνιστῶσα τῆς ταχύτητος. Τό πρόβληµα ἐλύθη ἀπό τόν Huygens 4, ἕνα µόλις µήνα ἀργότερα, ἄν καί κατά τρόπο ὄχι ἀπολύτως ἱκανοποιητικό. Η πρώτη αὐστηρή λύση ἐδηµοσιεύθη ἀπό τόν Leibniz τό 1689 [30]. Η µέθοδος χωρισµοῦ τῶν µεταβλητῶν (separation of variables) ἐµελετήθη γιά πρώτη ϕορά ἀπό τόν Leibniz τό 1691 [11], κατά τήν διαδικασία ἐπιλύσεως τῆς ἐξισώσεως y dy dx = X(x) Y(y), ἡ ὁποία προέκυψε ἀπό τήν µελέτη τοῦ ἀντιστρόφου προβλήµατος τῶν ἐφαπτοµένων. Παραλλήλως µέ τόν Leibniz, συστηµατική µελέτη τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων ἐπραγµατοποίησε ὁ Newton 5. Στό γνωστότερό του ἔργο Principia 6 [39], ὑπάρχει ἐκτενής ἀναφορά στίς 3 Ο συστηµατικός ὑπολογισµός ὁλοκληρωµάτων, καί συγκεκριµένα µηκῶν, ἐµβαδῶν καί ὄγκων, ἀρχίζει ἤδη ἀπό τά µέσα τοῦ 16ου αἰῶνος, ἤτοι, ἕναν αἰῶνα πρό τῆς ἀνακαλύψεως τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ. 4 Christaan Huygens ( ), Ολλανδός µαθηµατικός καί ϕυσικός ϕιλόσοφος στόν ὁποῖο ὀφείλει πολλά ὁ Leibniz κατά τήν περίοδο κατά τήν ὁποία Ϲοῦσαν καί οἱ δύο στό Παρίσι. 5 Sir Isaac Newton ( ). Αγγλος µαθηµατικός, ϕυσικός καί ϕιλόσοφος, γνωστός στήν ἑλληνική ϐιβλιογραφία καί ὡς Νεύτων. Θεωρεῖται σίγουρα ὁ σηµαντικότερος ϐρεττανός ἐπιστήµων τῆς ἐποχῆς του. Υπῆρξε δέ ὁ πρῶτος ἄγγλος στόν ὁποῖο ἀπενεµήθη ὁ τίτλος τοῦ Sir γιά επιστηµονικά ἐπιτεύγµατα. 6 Philosophiæ naturalis principia mathematica (1686) ἤ Μαθηµατικές ἀρχές τῆς ϕυσικῆς ϕιλοσοφίας.

13 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 3 διαφορικές ἐξισώσεις καί τήν προέλευση αὐτῶν. Ιδιαιτέρως ὅµως στό ἔργο Methodus fluxionum et serierum infinitarum 7 [38], ὁ Newton χωρίζει τίς διαφορικές ἐξισώσεις, καλούµενες ἀπό τόν ἴδιο ϱοϊκές ἐξισώσεις, στίς ἀκόλουθες τρεῖς κατηγορίες : (i) Σ αὐτές ὅπου ἡ ϱοή (ἤ συνάρτηση ϱοῆς) εἶναι συνάρτηση µόνο τοῦ x ἤ µόνο τοῦ y, δηλαδή ἐξισώσεις τῆς µορφῆς dy dx = f (x) ἤ dy dx = f (y), (ii) Σ αὐτές ὅπου ἡ ϱοή εἶναι συνάρτηση καί τῶν δύο καί (iii) Στίς διαφορικές ἐξισώσεις µέ µερικές παραγώγους. Ο Newton ἐχρησιµοποιοῦσε γιά τήν παράγωγο dy τόν συµβολισµό ẏ. Ο σύγχρονος συµdx ẋ ϐολισµός τῶν διαφορικῶν, ἐπεκράτησε στήν Βρεττανία ἕναν αἰῶνα ἀργότερα ἀπό τήν ὑπόλοιπη Εὐρώπη, λόγῳ τῆς γνωστῆς διενέξεως µεταξύ Newton καί Leibniz γιά τήν πατρότητα τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ 8, µέ ἐξόχως δυσάρεστες συνέπειες γιά τήν ἀνάπτυξη τοῦ ιαφορικοῦ Λογισµοῦ στήν χώρα αὐτή. Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι γιά δύο σχεδόν αἰῶνες, οἱ ἄγγλοι µα- ϑηµατικοί, πιστοί στίς ὑποθῆκες τοῦ Newton, ἀπαξιοῦσαν νά ἀσχοληθοῦν µέ τίς ἀναλυτικές µεθόδους τίς ὁποῖες εἰσήγαγε ὁ Leibniz στόν ἀπειροστικό λογισµό, µέ ἀποτέλεσµα τήν σχεδόν πλήρη ἀποµόνωση τῶν Μαθηµατικῶν στήν Βρεττανία ἀπό τά τεκταινόµενα στήν ὑπόλοιπη Εὐρώπη. Ο Newton ἐθεώρησε τήν ἀνακάλυψη τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων τόσο σηµαντική, ὥστε τήν ἐκωδικοποίησε σ ἕνα ἀνάγραµµα τό ὁποῖο σέ ἐλεύθερη ἀπόδοση µᾶς λέγει ὅτι : Οἱ νόµοι τῆς ϕύσεως ἐκφράζονται µέ διαφορικές ἐξισώσεις. 7 Τό ἔργο αὐτό, ἄν καί συνεγράφη στά λατινικά τό 1671, δέν ἐξεδόθη παρά µόνον µεταφρασµένο στά ἀγγλικά ἀπό τόν John Colson τό Η διαµάχη αὐτή ἄρχιζει τό 1684 ὅταν ὁ Leibniz ἐξέδωσε τό µνηµειῶδες ἔργο του Nova methodus pro maximis et minimis [29], ὅπου ἐµφανίζεται ἡ πρώτη συστηµατική µελέτη τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ (Calculus) καί στήν ὁποία δέν ὑπάρχει ἡ παραµικρή ἀναφορά σέ ἐργασίες τοῦ Newton. Η Ἀγγλική Σχολή τῶν Μαθηµατικῶν, ἐθεώρησε ὅτι ὁ Leibniz διέπραξε λογοκλοπία, διότι κατά τήν ἐπίσκεψή του στήν Ἀγγλία τό 1676, κατέστη κοινωνός ἐπιστολῶν οἱ ὁποῖες περιεῖχαν τίς µέχρι τότε ἀνακαλύψεις στήν περιοχή. Ἀπειροστικός Λογισµός ἀνεκαλύφθη ἀνεξαρτήτως καί ἀπό τούς δύο. Σήµερα ἐπικρατεῖ ἡ ἄποψη ὅτι ὁ Ἀπό τόν µέν Newton τό 1671, ἀπό τόν δέ Leibniz κατά τήν περίοδο µέ σηµαντικά διαφορετική προσέγγιση τῶν ϑεµελιωδῶν ἐννοιῶν καί ἀποτελεσµάτων. Η διένεξη ἔφθασε νά γενικευθεῖ τόσο µεταξύ τῶν ἐπιστηµονικῶν ὅσο καί τῶν διπλωµατικῶν κύκλων τῆς Εὐρώπης. Ο Newton ὑπῆρξε αὐτός ὁ ὁποίος εἶχε τά ἰσχυρότερα κοινωνικά καί πολιτικά ἐρείσµατα, σέ ἀντίθεση µέ τήν αὐτοαποµόνωση τοῦ Leibniz. Καί ὁ µέν Newton ἀπέθανε δοξασµένος καί ἐτάφη µάλιστα στό κοιµητήριο τοῦ Westminster Abbey, ὁ δέ Leibniz ἀπέθανε ϑεωρούµενος λογοκλόπος καί στήν κηδεία του παρέστη µόνο ὁ προσωπικός του γραµµατέας.

14 4 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά Χαρακτηριστικό παράδειγµα εἶναι ὁ Νόµος Ψύξεως τοῦ Newton 9 dt dt = κ (T T π ), ὅπου T = T(t), ἀποτελεῖ τήν µεταβαλλόµενη ϑερµοκρασία σώµατος τό ὁποῖο ἐκτίθεται σέ περιβάλλον σταθερᾶς ϑερµοκρασίας T π καί κ ϑετική σταθερά, γνωστή ὡς σταθερά ϑερµικῆς ἀγωγιµότητος (τοῦ συγκεκριµένου σώµατος). Ο ἀνωτέρω νόµος µᾶς λέγει ὅτι ὁ ϱυθµός µεταβολῆς τῆς ϑερµοκρασίας τοῦ σώµατος dt/dt εἶναι ἀνάλογος τῆς ἑκάστοτε διαφορᾶς T T π τῶν ϑερµοκρασιῶν σώµατος καί περιβάλλοντος. Η Μεθοδος των υναµοσειρων. Μία ἀπό τίς σηµαντικότερες συνεισφορές τοῦ Newton ἦταν ἡ µέθοδος ἐπιλύσεως τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων διά τοῦ ὑπολογισµοῦ τῶν συντελεστῶν τῶν ἀντιστοίχων δυναµοσειρῶν. Η ἐπίλυση διαφορικῶν ἐξισώσεων διά τῆς µεθόδου τῶν δυναµοσειρῶν, ἀποτελεῖ πραγµατοποίηση τοῦ δευτέρου ἀναγράµµατος τοῦ Newton τό ὁποῖο οὐσιαστικά λέγει ὅτι : Γιά νά ἐπιλυθεῖ µία διαφορική ἐξίσωση ϑά πρέπει νά ἀντικαταστάθοῦν οἰ συναρτήσεις µέ δυναµοσειρές καί νά ἐξισώθοῦν οἰ συντελεστές τῶν ἀντιστοίχων δυνάµεων. 10 Ο Newton στό Methodus Fluxionum et Serierum Infinitarum [38], ἐφαρµόζοντας τήν ἀνωτέρω ἀνακάλυψη γιά τήν ἐπίλυση τῆς διαφορικῆς ἐξισώσεως ( ) dy ẏ dx = ẋ = 1 3x + y + x2 + xy, µέ ἀρχική συνθήκη y(0) = 0, κατασκευάζει τήν ἑξῆς δυναµοσειρά : y = x x x3 1 6 x x x6 ; & c. Ἀξίζει νά σηµειωθεῖ ἐδῶ ὅτι ἤδη ἀπό τό 1668 ἔχοµε τήν πρώτη (στήν Εὐρώπη) ἀνάπτυξη συναρτήσεως, συγκεκριµένα τῆς log(1 + x), σέ δυναµοσειρά ἀπό τόν Nicolaus Mercator ( ), δηµοσιευµένη στό ἔργο του Logarithmotechnica, ἄν καί ἤδη δύο αἰῶνες πρίν, µαθηµατικοί στήν νότια Ινδία εἶχαν ἀναπτύξει σέ δυναµοσειρά τριγωνοµετρικές συναρτήσεις (ϐλέπε [23]). Οἱ δέ Σειρές Taylor ἐµφανίζονται πολύ ἀργότερα καί συγκεκριµένα τό 1715 ἀπό τόν Brook Taylor ( ). Ο Newton παρά τό γεγονός ὅτι ἀνέπτυξε τήν µέθοδο, 9 Βλέπε τήν σχετική Υποενότητα στήν σελίδα Τό ἀνάγραµµα ἐµφανίζεται σέ γράµµα τό ὁποῖο ἐστάλη στόν Leibniz στίς 26 Οκτωβρίου 1676, µέσῳ τοῦ Oldenburg, κωδικοποιηµένο στήν µορφή : 6a, 2c, d, ae, 13e, 2f, 7i, 3l, 9n, 4o, 4q, 2r, 4s, 8t, 12u, x. Ἀπεκρυπτογραφήθη ἀργότερα στά λατινικά ὡς : Data æquatione quotcumque fluentes quantitates involvente, fluxiones invenire et vice versa.

15 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 5 δέν τήν ἐχρησιµοποίησε ποτέ γιά τήν εὕρεση δυναµοσειρῶν γνωστῶν συναρτήσεων, µέσῳ τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων τίς ὁποῖες οἱ συναρτήσεις αὐτές ἱκανοποιοῦν. Ἀντιθέτως, ὁ Leibniz, µέσῳ τῆς µεθόδου αὐτῆς ἀνακάλυψε τήν δυναµοσειρά τῆς ἐκθετικῆς τό Επί τῆς µεθόδου τῶν δυναµοσειρῶν ϐασίζεται τό Θεώρηµα τοῦ Fuchs 11 (συµφώνως πρός τό ὁποῖο οἱ λύσεις γραµµικῶν ἐξισώσεων µέ πραγµατικούς ἀναλυτικούς συντελεστές καί µή ὁµοιογενεῖς ὅρους εἶναι ἐπίσης πραγµατικές ἀναλυτικές), ἀλλά σέ µεγάλο ϐαθµό καί ἡ µελέτη τῶν λύσεων συνήθων διαφορικῶν ἐξισώσεων µέ ἰδιάζοντα σηµεῖα. Επίσης τό Θεώρηµα Cauchy Kowalevski 12 τό ὁποῖο ἐξασφαλίζει τοπική ὕπαρξη λύσεων σέ προβλήµατα ἀρχικῶν τιµῶν πραγµατικῶν ἀναλυτικῶν µερικῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων, ἀποτελεῖ καί αὐτό ἐφαρµογή τῆς µεθόδου τῶν δυναµοσειρῶν. Jacob καί Johann Bernoulli Σκαπανεῖς στήν µελέτη τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων ϑεωροῦνται καί οἱ ἀδελφοί Bernoulli, Jacob ( ) καί Johann ( ), ἀπό τήν Ελβετία, οἱ ὁποῖοι δέν εἶχαν πάντοτε ἁρµονικές µεταξύ τους σχέσεις. Ο Jacob, ὁ ὁποῖος ϑεωρεῖται δάσκαλος τοῦ Johann καί µαθητής τοῦ Leibniz, ἔδωσε τήν πρώτη αὐστηρή λύση στό πρόβληµα ἰσοχρόνου τό 1690 [6], καί κατ αὐτόν τόν τρόπο, ἐγκαινίασε µία ἐποχή σηµαντικῶν ἀνακαλύψεων καί αὐστηρῶν ἀποδείξεων, στήν περιοχή τῶν Ε καί τοῦ ιαφορικοῦ Λογισµοῦ γενικότερα, µέ κέντρο τήν Βασιλεία. Ἀπόγονοι, µέ τήν ἔννοια δασκάλου µαθητοῦ, τῶν ἀδελφῶν Bernoulli εἶναι οἱ µετέπειτα µεγάλοι µαθηµατικοί Euler καί Lagrange καθώς καί πλῆθος µεταγενεστέρων καί συγχρόνων µαθηµατικῶν, µέ συνεισφορά στήν περιοχή τῶν Ε, ὅπως οἱ Fourier, Poisson, Dirichlet, Kronecker, Lipschitz, Klein, Lindemann, Minkowski, Hilbert, Friedrichs καί Lax. 13 Σηµειωτέον ὅτι στήν διένεξη µεταξύ Leibniz καί Newton οἱ ἀδελφοί Bernoulli καθώς καί οἱ µαθητές τους ἐτάχθησαν ἀναφανδόν µέ τό µέρος τοῦ πρώτου. Τό ὄνοµα τῶν Bernoulli ϕέρουν οἱ ἐξισώσεις τῆς µορφῆς : dy dx = p(x)y + q(x)yn. Η ἐπίλυση τῶν ἀνωτέρω ἀπασχόλησε τῶν Jacob γιά µεγάλο µέρος τοῦ 1695, γεγονός τό ὁποῖο τόν ὤθησε νά ὀργανώσει ἐπίσηµο διαγωνισµό γιά τήν ἐπίλυσή τους. Ο Johann πρότεινε σχεδόν ἀµέσως δύο λύσεις [9]. Στήν κοµψότερη ἐκ τῶν δύο ἡ ἀνωτέρω ἐξίσωση καθίσταται γραµµική µέσῳ τοῦ µετασχηµατισµοῦ u = y 1 n. 11 Lazarus Immanuel Fuchs ( ). Γερµανός µαθηµατικός. 12 Sophia Kowalevskaya ( ). Ρωσίδα µαθηµατικός. Υπῆρξε ϕοιτήτρια τοῦ Weierstrass καί ἔλαβε διδακτορικό ἀπό τό Πανεπιστήµιο τοῦ Göttingen. Τό ϕύλο της τήν ἐµπόδισε νά λάβει ἀκαδηµαϊκή ϑέση παρά τήν σηµαντική της συνεισφορά στά Μαθηµατικά. 13 Εκτενής κατάλογος διδακτορικῶν στίς µαθηµατικές ἐπιστῆµες ἀπό τόν 17 ο αἰῶνα ἔως καί σήµερα ϐρίσκεται στήν ἰστοσελίδα The Mathematics Genealogy Project [37]. Συµφώνως πρός τήν ἰστοσελίδα αὐτή ὁ Jacob Bernoulli ἔχει, µέχρι σήµερα, πέραν τῶν τριάντα χιλιάδων ἀπογόνων.

16 6 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά Το Προβληµα του Βραχιστοχρονου. Ενα ἄλλο πρόϐληµα στό ὁποῖο ἀµφότεροι οἱ ἀδελφοί συνεισέφεραν ἦταν τό Πρόβληµα τῆς Βραχιστοχρόνου [8], ὅπου Ζητεῖται ἡ καµπύλη ἡ ὁποία συνδέει δοθέντα σηµεῖα A καί B τοῦ κατακόρυφου ἐπιπέδου, µέ τήν ἰδιότητα ὅτι, ἄν ὑλικό σηµεῖο κινεῖται, µόνο ὑπό τήν ἐπίδραση καί µόνον τῆς ϐαρύτητος, ἐπί τῆς καµπύλης αὐτῆς, καταλήγει στό σηµεῖο B, ἐντός ϐραχίστου χρόνου. Σ αὐτό τό πρόβληµα, µέ τό ὁποῖο εἶχε ἀσχοληθεῖ πλῆθος ἐπιφανῶν ἐπιστηµόνων, µεταξύ τῶν ὁποίων οἱ Γαλιλαῖος καί Fermat 14, ὑπῆρξαν ποικίλες προσεγγίσεις καί ἐδόθησαν διάφορες λύσεις ἀλλά καί εἰκασίες γιά τήν λύση. Συγκεκριµένα ὁ Γαλιλαῖος στό µνηµειῶδες ἔργο του, Discorsi e dimonstrazioni matematiche [20] τό ὁποῖο ἐξεδόθη τό 1638, ἀπέδειξε ὅτι, στήν περίπτωση ὅπου τό AB σχηµατίζει γωνία 45 o µέ τό κατακόρυφο ἐπίπεδο, ἄν σῶµα κινεῖται ἐπί τοῦ τεταρτοκυκλίου τό ὁποῖο συνδέει τά A καί B, χρειάζεται λιγότερο χρόνο παρά ἐάν ἐκινεῖτο ἐπί τοῦ εὐθυγράµµου τµήµατος AB. Αὐτό τόν ὤθησε στό νά προβεῖ στήν ἐσφαλµένη εἰκασία ὅτι τό τεταρτοκύκλιο ἀποτελεῖ καί τήν ϐραχιστόχρονο διαδροµή. Τό 1696, ὁ Johann Bernoulli, κατόπιν παροτρύνσεως τοῦ ἀδελφοῦ του Jacob, ὀργάνωσε δηµόσιο διαγωνισµό πρός ἐπίλυση τοῦ προβλήµατος [8]. Οἱ πέντε λύσεις οἱ ὁποῖες ὑπεβλήθησαν ἀπό τούς Leibniz, Newton (ἡ ὁποία ἐστάλη ἀνωνύµως), Jacob καί Johann Bernoulli καί L Hôpital 15 ἦσαν ὅλες ὀρθές. Κοµψότερη ὅλων τῶν λύσεων ϑεωρεῖται αὐτή τοῦ Johann Bernoulli [10] καί ϐασίζεται στόν Νόµο τῆς διαθλάσεως τοῦ Snell. (Ἀρχή τοῦ Fermat). Συµφώνως πρός τόν νόµο τοῦ Snell, ἄν σέ δύο ὁµοιογενῆ µέσα, M 1 καί M 2, τά ὁποῖα χωρίζονται ἀπό διεπιφάνεια S, ἡ ταχύτης τοῦ ϕωτός (ἤ ἄλλου κύµατος) εἶναι v 1 καί v 2, ἀντιστοίχως, τότε µία ἀκτίνα ϕωτός ἡ ὁποία διαπερνᾶ τό M 1 καί προσκρούει στήν S σχηµατίζουσα γωνία α 1 µέ τήν κάθετο στήν S, δια- ϑλᾶται καί συνεχίζει τήν πορεία της στό M 2, σχηµατίζουσα γωνία α 2 µέ τήν κάθετο στήν S, τέτοια ὥστε : v 1 / sin α 1 = v 2 / sin α 2. Σηµειωτέον ὅτι ἡ διάθλαση τοῦ ϕωτός (ἤ οἱουδήποτε ἄλλου κύµατος), ὀφείλεται στό ὅτι τό ϕώς ἐπιλέγει τήν ϐραχιστόχρονη διαδροµή. Υποθέτοµε λοιπόν ὅτι τό κατερχόµενο σῶµα, στήν διαδροµή του ἀπό τό A στό B, διασχίζει N λεπτά ὁριζόντια στρώµατα. Εντός δέ τοῦ στρώµατος, τό ὁποῖο εὑρίσκεται σέ κατακόρυφη ἀπόσταση y χαµηλότερα τοῦ A, τό σῶµα ϑά ἔχει, λόγῳ τοῦ Νόµου τοῦ Γαλιλαίου, ταχύτητα v = 2gy. Λόγῳ λοιπόν τῶν διαφορετικῶν ταχυτήτων διελεύσεως στά διάφορα στρώµατα, τό σῶµα, εἰς ἀναζήτηση τῆς ϐραχιστόχρονης διαδροµῆς, ϑά ὑποστεῖ διάθλαση σέ κάθε διεπιφάνεια ἡ ὁποία χωρίζει δύο γειτονικά στρώµατα. Εφαρµόζοντας τόν Νόµο τοῦ Snell σέ κάθε διεπιφάνεια 14 Pierre de Fermat, ( ). Γάλλος δικηγόρος καί µαθηµατικός. Θεωρεῖται καί αὐτός ἕνας ἀπό τούς ϑεµελιωτές τοῦ Ἀπειροστικοῦ Λογισµοῦ. 15 Guillaume François Antoine Marquis de L Hôpital ( ). Γάλλος µαθηµατικός. Εἶχε διδαχθεῖ Calculus ἀπό τόν Johann Bernoulli στό Παρίσι τό Εἶναι γνωστός κυρίως γιά τόν Κανόνα L Hôpital ὁ ὁποῖος µᾶς ἐπιτρέπει νά ϐρίσκοµε ὅρια σέ µορφές ἀπροσδιοριστίας.

17 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 7 λαµβάνοµε v 1 sin α 1 = v 2 sin α 2 = = v N sin α N = c, ὅπου α k, ἡ γωνία τήν ὁποία σχηµατίζει ἡ ταχύτης τοῦ σώµατος µέ τήν κατακόρυφη ὅταν διασχίζει τό k στό στρῶµα καί c σταθερά. Αν τώρα τό N τείνει στό ἄπειρο, ϑά λάβοµε γιά τήν διαδροµή y = y(x) τήν διαφορική ἐξίσωση c = v ( sin α = 2gy ( 1 + (y ) 2)) 1/2, διότι sin α = ( 1 + (y ) 2) 1/2. Ο τρόπος προσεγγίσεως τοῦ προβλήµατος ἀπό τόν Johann Bernoulli ἀποτελεῖ πρόδροµο τοῦ Λογισµοῦ τῶν Μεταβολῶν καί ταυτοχρόνως µία προσεγγιστική µέθοδο ἡ ὁποία εἶναι ὑλοποιήσιµη ἀριθµητικῶς. Σηµειωτέον ὅτι, στήν αὐστηρότερή του διατύπωση, µέσῳ τοῦ Λογισµοῦ τῶν Μεταϐολῶν, τό Σχῆµα 1.1: Τό κυκλοειδές. πρόβληµα τοῦ ϐραχιστοχρόνου καταλήγει ἐπίσης στήν ἴδια διαφορική ἐξίσωση. Η δέ Ϲητούµενη καµπύλη, ἀποτελεῖ τό κυκλοειδές [49], τό ὁποῖο ἀποτελεῖ τήν τροχιά ἑνός σηµείου τῆς περιφέρειας ὅταν αὐτή κινεῖται ἐπί ὀριζόντιας εὐθείας (ϐλέπε σχῆµα 1.1). Euler καί Lagrange Η περιοχή τῶν Ε κυριαρχεῖται, κατά τήν διάρκεια µεγάλου µέρους τοῦ 18 ου αἰῶνος ἀπό τήν παρουσία τῶν Euler 16 καί Lagrange 17. Ο µέν Euler ἦταν µαθητής τοῦ Johann Bernoulli ἐνῶ ὁ Lagrange µαθητής τοῦ Euler. Κοινή αὐτῶν συνεισφορά ἡ εἰσαγωγή τῆς µεθόδου µεταβολῆς τῶν παραµέτρων, γιά τήν ἐπίλυση τῆς µή ὁµοιογενοῦς γραµµικῆς ἐξισώσεως, ϐασισµένη σέ ἰδέες τοῦ Euler στά 1740, ἀλλά µέ τελική µορφή ἀποδιδόµενη στόν Lagrange σέ ἐργασία τοῦ 1774 [28] (ϐλέπε Ενότητα 5.5). Επίσης ἐµελέτησαν τά γραµµικά συστήµατα διαφορικῶν ἐξισώσεων ἀπ ὅπου προέκυψε καί ἡ εἰσαγωγή τῶν ϑεµελιωδῶν ἐννοιῶν καί ἡ συστηµατική µελέτη τῆς Γραµµικῆς Ἀλγέβρας. Ἀξίζει νά σηµειωθεῖ ὅτι, ἀπό τήν ἀλληλογραφία µεταξύ Euler καί Johann Bernoulli, καί συγκεκριµένα ἀπό ἐπιστολή µέ ἡµεροµηνία 15 Σεπτεµ- ϐρίου 1739, µαθαίνοµε ὅτι ϐρίσκεται σέ ἐξέλιξη ἡ µελέτη τῆς n στῆς τάξεως ὁµοιογενοῦς γραµµικῆς ἐξισώσεως µέ σταθερούς συντελεστές d n y α n dx n + α d n 1 y n 1 dx n α dy 1 dx + α 0y = 0, (1.1) 16 Leonhard Euler ( ). Ελβετός µαθηµατικός, µαθητής τοῦ Johann Bernoulli. 17 Compte Joseph Louis Lagrange ( ). Γάλλος µαθηµατικός, µαθητής τοῦ Euler.

18 8 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά καί ὅτι ἀναζητοῦνται λύσεις τῆς µορφῆς ϕ(x) = e λx. ιαπιστοῦται δέ ὅτι τό λ ἀποτελεῖ ϱίζα τοῦ χαρακτηριστικοῦ πολυωνύµου τῆς (1.1), p(λ) = α n λ n + α n 1 λ n α 1 λ + α 0. Επίσης, στήν ἴδια ἐργασία, ἀναφέρεται ὅτι κατ ἀνάλογο τρόπο δύνανται νά εὑρεθοῦν (µέ τήν χρήση κατάλληλου µετασχηµατισµοῦ) καί οἱ λύσεις τῆς ἐξισώσεως α n x n dn y dx n + α n 1x n 1 dn 1 y dx n α 1x dy dx + α 0y = 0. Η ἀνωτέρω, παρά τό γεγονός ὅτι συνήθως ϕέρει τό ὄνοµα τοῦ Euler καί σπανιότερα τοῦ Cauchy 18, εἶχε µελετηθεῖ ἀπό τόν Johann Bernoulli τό 1700 περίπου. Η γενική ὅµως λύση τῆς (1.1), ἡ ὁποία καλύπτει καί τίς περιπτώσεις πολλαπλῶν ἤ καί µιγαδικῶν ϱιζῶν τοῦ χαρακτηριστικοῦ πολυωνύµου, ἐδηµοσιεύθη τό 1743 ἀπό τόν Euler [15]. Ο Euler ἐµελέτησε καί τήν ἀντίστοιχη µή ὁµοιογενῆ, ἐνῶ ἡ περίπτωση τῶν µεταβλητῶν συντελεστῶν ἐµελετήθη ἀργότερα ἀπό τόν Lagrange µεταξύ 1762 καί 1765 [28]. Μεταξύ ἄλλων ὁ Lagrange ἀπέδειξε ὅτι τό σύνολο τῶν λύσεων τῆς ἐξισώσεως α n (x) dn y dx n + α n 1(x) dn 1 y dx n α 1(x) dy dx + α 0(x) y = 0, (1.2) ἀποτελεῖ n διάστατο γραµµικό χῶρο, παρά τό γεγονός ὅτι τότε δέν ἦταν ἀκόµη διαθέσιµη ἡ αὐστηρή ὁρολογία τῶν Γραµµικῆς Ἀλγέβρας. Ιδιαιτέρως νά σηµειωθεῖ ὅτι ἡ µέθοδος ὑποβιβασµοῦ τῆς τάξεως 19 τῆς ἐξισώσεως (1.2), ἀνεκαλύϕθη ἀπό τόν d Alembert 20 [1] (ϐλέπε Ενότητα 5.6). τύπος τῆς λύσεως τῆς µονοδιάστατης ἐξισώσεως κύµατος 2 u t 2 = c2 2 u x 2, Στόν d Alembert ἀποδίδεται καί ὁ διατυπωµένης ὡς πρόβληµα ἀρχικῶν τιµῶν. Η ἀνωτέρω ἐξίσωση περιγράφει τήν ταλάντωση παλλοµένης χορδῆς. Τό u = u(x, t), ἀποτελεῖ τήν ἀποµάκρυνση τῆς χορδῆς ἀπό τήν ϑέση ἰσορροπίας, ἐνῶ τό c τήν ταχύτητα διαδόσεως τοῦ ἤχου. Τήν ἴδια περίπου ἐποχή ὁ Laplace 21, µελετοῦσε ϕυσικά ϕαινόµενα καί πῶς ἀπό αὐτά προκύπτουν διαφορικές ἐξισώσεις. Μέ τήν παρουσία του δίδεται ἔµφαση στό πῶς τά ἤδη ὑπάρχοντα 18 Augustin Louis Cauchy ( ). Γάλλος µαθηµατικός. Μεταξύ τῶν πολλῶν συνεισφορῶν του ἡ αὐστηροποίηση τοῦ ὁρισµοῦ τοῦ ὁρίου διά τῆς χρήσεως τῶν δ καί ε. 19 οθέντος ὅτι γνωρίζοµε µία µή µηδενική λύση τῆς (1.2), µέσῳ τῆς µεθόδου αὐτῆς, εἶναι δυνατόν νά ἀναγάγοµε τό πρόβληµά τῆς ἐπιλύσεως τῆς (1.2), σέ πρόβληµα ἐπιλύσεως κάποιας ἐξισώσεως τάξεως n Jean le Rond d Alembert ( ). Γάλλος µαθηµατικός καί ϕυσικός. 21 Marquis Pierre Simon de Laplace ( ). Γάλλος µαθηµατικός, ϕυσικός καί ἀστρονόµος. Υπῆρξε γνωστός γιά τήν συχνή χρήση τῆς ϕράσεως, il est aisé de voir.

19 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 9 ἀποτελέσµατα δύνανται νά ἐφαρµοσθοῦν σέ ϕυσικά ϕαινόµενα. Τό ὄνοµά του ϕέρει καί ἡ ἐξίσωση δυναµικοῦ u = 2 u x u y u z 2 = 0, καθώς καί ὁ ἀντίστοιχος µερικός διαφορικός τελεστής = i=1 n 2 / xi 2. Σηµαντική εἶναι ἡ συνεισφορά του στήν Οὐράνια Μηχανική ἡ ὁποία ἐπισφραγίζεται ἀπό τό πεντάτοµο ἔργο Traité de mécanique céleste ( ). Τόν µετασχηµατισµό Laplace, ἄν καί δικαίως του ἀποδίδεται, δέν τόν ἐχρησιµοποίησε ποτέ γιά τήν ἐπίλυση διαφορικῶν ἐξισώσεων. Κάτι τέτοιο συνέβη πολύ ἀργότερα. Ἀναµφιβόλως σηµαντική, στήν περιοχή τῶν Ε, ὑπῆρξε καί ἡ παρουσία του Gauss 22 ὁ ὁποῖος, µεταξύ πολλῶν ἄλλων, ἀνέπτυξε τήν Θεωρία ιαταραχῶν (Perturbation Theory) [21]. Εκτός τῆς Γραµµικῆς Ἀλγέβρας πολλοί ἄλλοι κλάδοι τῶν Μαθηµατικῶν ὀφείλουν τήν γένεσή τους στίς διαφορικές ἐξισώσεις. Η ιαφορική Γεωµετρία ἀποκτᾶ τήν σύγχρονή της ἐκδοχή ὅταν ὁ Lie 23 ἀναλύει τό πρόβληµα τῆς ὁλοκληρώσεως ἐξισώσεων ἐπί συγκεκριµένων ἐπι- ϕανειῶν καί διαπιστώνει τήν ἀνάγκη λεπτοµεροῦς µελέτης τῆς ὁµάδος τῶν ἀµφιδιαϕορισίµων συναρτήσεων, ἀργότερα γνωστῆς ὡς Οµάδος Lie. Προσφάτως, ἡ Μαθηµατική Θεωρία τοῦ Χάους γεννᾶται ἐν πολλοῖς ἀπό τήν ἀνάγκη κατανοήσεως χαοτικῶν ϕαινοµένων ἐµφανιζοµένων στίς διαφορικές ἐξισώσεις στά δυναµικά συστήµατα. Στήν δέ περίπτωση τῆς Ἀριθµητικῆς Ἀναλύσεως, µέγα µέρος τοῦ κλάδου ἀσχολεῖται µέ τήν ἀριθµητική ἐπίλυση διαφορικῶν ἐξισώσεων. Σύγχρονη ἐποχή Ἀπό τά µέσα περίπου τοῦ 19 ου αἰῶνος, παύουν πλέον οἱ µαθηµατικοί νά ἀσχολοῦνται ἀποκλειστικῶς µέ τήν µεθοδολογία ἐπιλύσεως διαφορικῶν ἐξισώσεων, ἀφοῦ καθίσταται πλέον σαφές ὅτι οἱ πλεῖστες τῶν ἐξισώσεων δέν δύνανται νά ἐπιλυθοῦν καί νά προκύψει λύση ἐκπε- ϕρασµένη µέσῳ στοιχειωδῶν συναρτήσεων καί ὁλοκληρωµάτων αὐτῶν, ἤτοι : λύση σέ κλειστή µορφή. Εἶναι µάλιστα ἀξιοσηµείωτο ὅτι ὁ Liouville 24 τό 1841 ἀπέδειξε ὅτι ἡ ἐξίσωση x = t 2 + x 2, δέν ἔχει λύση ἐκφράσιµη µέσῳ στοιχειωδῶν συναρτήσεων καί ὁλοκληρωµάτων [35]. Καθώς ϐελτιώνονται τά διαθέσιµα ἀναλυτικά ἐργαλεῖα, µελετᾶται ἡ ϕύση τῶν λύσεων, χωρίς νά εἶναι αὐτές γνωστές. Τό ϑεώρηµα ὑπάρξεως λύσεων σέ προβλήµατα ἀρχικῶν τιµῶν, 22 Carl Friedrich Gauss ( ). Μεγάλος γερµανός µαθηµατικός, ἀλλά καί ϕυσικός καί ἀστρονόµος. Θεωρεῖται ὁ µέγιστος τῆς ἐποχῆς του. 23 Sophus Lie ( ). Νορβηγός µαθηµατικός 24 Joseph Liouville ( ). Γάλλος µαθηµατικός.

20 10 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά δηλαδή, συνδυασµοῦ διαφορικῆς ἐξισώσεως καί ἀρχικῆς συνθήκης, dx dt = f (t, x), x(τ) = ξ, (1.3) µέσῳ ε προσεγγιστικῶν λύσεων ἐµφανίζεται ἀπό τόν Lipschitz 25 τό 1876 ἄν καί ἡ διαδικασία ἦταν γνωστή στόν Cauchy ἀπό τό 1820 περίπου 26. Τό δέ ϑεώρηµα ὑπάρξεως καί µοναδικότητος λύσεων τοῦ προβλήµατος ἀρχικῶν τιµῶν, καί ἰδιαιτέρως τῆς ἰσοδύναµης ὁλοκληρωτικῆς αὐτοῦ µορφῆς x(t) = ξ + f ( s, x(s) ) ds, (1.4) τ ὅταν ἡ συνάρτηση ϱοῆς f εἶναι συνεχής Lipschitz 27 ὡς προς x, µέσῳ τῆς ἐπαναληπτικῆς διαδικασίας τοῦ Picard, ἤτοι, τῆς ἀναδροµικῆς ἀκολουθίας ϕ 0 (t) = ξ, ϕ n+1 (t) = ξ + f ( s, ϕ n (s) ) ds, n = 0, 1, 2,..., τ προκύπτει ἀπό ἐργασίες τῶν Picard 28 τό 1893 καί Lindelöf 29 τό 1894 ἄν καί ἡ µέθοδος αὐτή πιστεύεται ὅτι ἦταν ἐπίσης γνωστή στόν Cauchy. Εµφανίζεται δέ γιά πρώτη ϕορά ἀπό τόν Liouville τό 1838, στήν γραµµική της ὅµως ἐκδοχή, δηλαδή, στήν περίπτωση ὅπου f (t, x) = p(t) x + q(t). Η ἐπαναληπτική διαδικασία τοῦ Picard ἀπετέλεσε (καί ἐξακολουθεῖ νά ἀποτελεῖ) ἐξ ἴσου σηµαντικό ἐργαλεῖο στήν Θεωρία τῶµ Εξελικτικῶν Μερικῶν ιαφορικῶν Εξισώσεων. Λύσεις προβληµάτων ἀρχικῶν τιµῶν παραβολικῶν καί ὑπεβολικῶν ἐξισώσεων, γραµµικῶν ἀλλά καί οἰονεῖ γραµµικῶν, δύνανται νά προκύψουν ὡς ὅρια καταλλήλων ἀναδροµικῶν ἀκολουθιῶν Picard. Ἀπό τά τέλη τοῦ 19 ου αἰῶνος, µέ τήν συµβολή τῶν Poincaré 30 καί Lyapunov 31, σηµατοδοτεῖται ἡ σύγχρονη ἐποχή στήν µελέτη τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων. Εκτός ἀπό τήν µελέτη τῆς ὑπάρξεως καί µοναδικότητος λύσεων λαµβάνει χώρα ἡ συστηµατική µελέτη τῆς εὐστάθειας, τῆς ὁµαλῆς ἐξαρτήσεως τῶν λύσεων ἀπό παραµέτρους, τῆς ὑπάρξεως περιοδικῶν λύσεων καί τῶν ἰδιοτήτων αὐτῶν, καθώς ἐπίσης καί τῆς ποιοτικῆς ϑεωρίας τῶν δυναµικῶν συστηµάτων. 25 Rudolf Otto Sigismund Lipschitz ( ). Γερµανός µαθηµατικός. 26 Οἱ ε προσεγγιστικές λύσεις ἀποτελοῦν συναρτήσεις µέ πολυγωνικά γραφήµατα, ἤτοι, συνεχεῖς καί κατά τµήµατα γραµµικές συναρτήσεις. Εχουν τήν ἰδιότητα ὅτι σέ κάθε ὑποδιάστηµα στό ὁποῖο εἶναι γραµµικές, ἀποτυγχάνουν νά ἱκανοποιήσουν τήν (1.4) τό πολύ κατά ε. (Βλέπε Ενότητα 3.4). 27 Βλέπε Ορισµό στήν σελίδα Charles Émile Picard ( ). Γάλλος µαθηµατικός 29 Ernst Leonard Lindelöf ( ). Σουηδός µαθηµατικός. 30 Jules Henri Poincaré ( ). Γάλλος µαθηµατικός. 31 Aleksandr Mikhailovich Lyapunov ( ). Ρῶσσος µαθηµατικός.

21 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 11 Ας µή µᾶς διαφεύγει ὅτι οἱ διαφορικές ἐξισώσεις προέρχονται ἀπό ϕυσικά ϕαινόµενα στά ὁποῖα οἱ µέν ἀρχικές συνθῆκες ἐκτιµῶνται κατά προσέγγιση, ἡ δέ συνάρτηση ϱοῆς ἀποτελεῖ συνήθως ἁπλουστευµένη ἐκδοχή τοῦ ϕυσικοῦ προβλήµατος. Λαµβάνονται συνήθως ὑπ ὄ- ψη µία σειρά ἀπό παραδοχές, οἱ ὁποῖες καθιστοῦν τήν συνάρτηση ϱοῆς εὐκολότερη πρός µελέτη. Οἱ λύσεις τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων ϑά ἦσαν ὡς ἐκ τούτου ἄνευ ϕυσικῆς σηµασίας ἄν µικρές µεταβολές τῶν ἀρχικῶν τιµῶν καί τῆς συναρτήσεως ϱοῆς, εἶχαν ὡς ἀποτέλεσµα σηµαντικές ποιοτικές ἤ ποσοτικές µεταβολές σ αὐτές, δοθέντος ὅτι τόσο οἱ ἀρχικές συνθῆκες ὅσο καί οἱ ϱοές προέρχονται ἀπό προσεγγίσεις ϕυσικῶν µοντέλων. Κατέστη λοιπόν εὔλογη ἡ µελέτη τῆς ὁµαλῆς ἐξαρτήσεως τῶν λύσεων ἀπό παραµέτρους (ὅπως γιά παράδειγµα οἱ ἀρχικές συνθῆκες ἀλλά καί ἀπό παραµέτρους οἱ ὁποῖες συναρτοῦν τήν ἴδια τήν ϱοή) καί τοῦ καλῶς τοποθετηµένου (well posedness) τῶν προβληµάτων ἀρχικῶν τιµῶν. Ἀπό τίς ἀρχές τοῦ 20 οῦ αἰῶνος, καθίσταται αἰσθητότερη ἡ παρουσία τῆς Ρωσσικῆς σχολῆς µέ ἐκπροσώπους, ἐκτός τοῦ Lyapunov, τῶν Andronov 32 καί Pontryagin 33, οἱ ὁποῖο ἀσχολήθησαν, ἐκτός ἀπό τήν εὐστάθεια τῶν λύσεων (καί περιοδικῶν λύσεων) καί µέ τόν ἔλεγχο τῶν αὐτοµάτων. Ο δέ Lefschetz 34 µελέτησε τήν ποιοτική ϑεωρία καί γεωµετρικά χαρακτηριστικά τῶν δυναµικῶν συστηµάτων. Σηµαντικότατη εἶναι ϐεβαίως καί πρόσφατη συνεισφορά τῶν Andrey Nikolaevich Kolmogorov ( ) καί V.I. Arnold (1937 ), µέ ἔµφαση τήν γεωµετρική ϑεώρηση. Τόσο ἡ ιαφορική Γεωµετρία ὅσο καί Ἀλγεβρική Τοπολογία καθίστανται πλέον ἀπαραίτητα ἐργαλεῖα. Τά ὀνόµατα τῶν Kolmogorov καί Arnold συνδέονται µέ αὐτό τοῦ Jürgen Moser στό Θεώρηµα ΚΑΜ ἤ Kolmogorov Arnold Moser 35, συµφώνως πρός τό ὁποῖο, ἐπαρκῶς µικρές διαταραχές σέ ὁλοκληρώσιµο σύστηµα, ἀφήνουν µετρήσιµη περιοχή τοῦ χώρου ἀµετάβλητη ποιοτικῶς. Τό δέ µέτρο τῆς περιοχῆς µειοῦται ὅσο µεγαλώνει ἡ διαταραχή. Ἀπό τήν δεκαετία τοῦ 70 καί µετά ἔχει δοθεῖ νέα ὤθηση στίς διαφορικές ἐξισώσεις λόγῳ τῆς ἀνάγκης κατανοήσεως χαοτικῶν ϕαινοµένων τά ὁποῖα συνδέονται µή γραµµικά συστή- µατα συνήθων διαφορικῶν ἐξισώσεων. έν ϑά ἦταν ὑπερβολή νά λεχθεῖ ὅτι ὅλα τά γνωστά χαοτικά ϕαινόµενα 36 ἐµφανίζονται καί στίς διαφορικές ἐξισώσεις καί µάλιστα σέ αὐτόνοµα 32 Aleksandr Aleksandrovich Andronov ( ). Ρῶσσος µαθηµατικός καί ϕυσικός. Εἶναι ἀξιοσηµείωτο ὅτι οἱ Πῶσοι ἐρίζουν τήν πατρότητα τῆς διακλαδώσεως τοῦ Hopf (Hopf bifurcation), τήν ὁποία ἀποδίδουν στόν Andronov. 33 Lev Semenovich Pontryagin ( ). Ρωσσοεβραϊκῆς καταγωγῆς µαθηµατικός, ὁ ὁποῖος ἐτυφλώθη σέ ἠλικία 14 ἐτῶν. 34 Solomon Lefschetz ( ). Ρωσσοεβραϊκῆς καταγωγῆς µαθηµατικός. Τό 1905 µετανάστευσε στίς Ηνωµένες Πολιτεῖες, ὅπου καί πῆρε διδακτορικό στά Μαθηµατικά. Ἀπό τό 1925 καί µετά ὑπῆρξε καθηγητής στό Princeton. 35 Τό ϑεώρηµα αὐτό ἐπροτάθη ἀπό τόν Kolmogorov στό Dokl. Akad. Nauk. USSR, 98, 527 (1954). Ἀπεδείχθη ἀνεξαρτήτως ἀπό τούς Arnold, Uspekhi Mat. Nauk, 18, 85 (1963) καί τόν Moser, Nachr. Akad. Wiss. Göttingen, no 1, (1962). 36 Ο Mitchell J. Feigenbaum (1944 ) εἶχε ὁρίσει ὡς χαοτική διαδικασία (chaotic process) αὐτή ἡ ὁποία δέν

22 12 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά µή γραµµικά συστήµατα. Πολλά δέ ἐξ αὐτῶν ἐνεφανίσθησαν γιά πρώτη ϕορά στίς διαφορικές ἐξισώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγµα ἀποτελεῖ τό µή γραµµικό σύστηµα γνωστό ὡς σύστηµα Lorenz 37. ẋ = σx + σy ẏ = rx y xz ż = bz + xy, Σ αὐτό τό σύστηµα, µεταβάλλοντας τίς παραµέτρους σ, r καί b, δυνάµεθα νά παρατηρήσοµε πλειάδα χαοτικῶν ϕαινοµένων, µεταξύ τῶν ὁποίων καί ἡ ἐπαλληλία διπλασιασµῶν περιόδου (period doubling cascade), καθώς καί ποικιλία παράξενων ἑλκυστῶν (strange attractors), γνωστῶν ὡς ἑλκυστῶν Lorenz. Στά χαοτικά αὐτά ϕαινόµενα ἡ λύση ὁρίζεται γιά κάθε ϑετικό χρόνο καί παραµένει ϕραγµένη. Τό δέ σύνολο τῶν ὁριακῶν καταστάσεων ϐρίσκεται σ ἕνα συµπαγές ὑποσύνολο τοῦ R 3 διαστάσεως Hausdorff µικρότερης τοῦ δύο. Αριθµητικές µέθοδοι Ηδη ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Newton, ὁ ὁποῖος εἰσήγαγε τήν µέθοδο τῶν δυναµοσειρῶν, ὑπῆρξε ἐνδιαφέρον γιά τήν προσέγγιση τῶν λύσεων τῶν διαφορικῶν ἐξισώσεων, δοθέντος ὅτι πολύ ἐνωρίς κατέστη σαφές ὅτι ἡ µεθοδολογία ἐπιλύσεως δέν ἀποτελεῖ πανάκεια. Πέραν τῶν ἀρι- ϑµητικῶν ἀπαντήσεων τίς ὁποῖες λαµβάνοµε χρησιµοποιῶντας µεθόδους πεπερασµένων δια- ϕορῶν, πεπερασµένα στοιχεῖα ἤ ϕασµατικές µεθόδους, πολύ συχνά λαµβάνοµε καί πληρο- ϕορίες οἱ ὁποῖες µᾶς ἐπιτρέπουν νά ἀναπτύξοµε τήν ποιοτική ϑεωρία. Η µέθοδος µέ τήν ὁποία ὁ Johann Bernoulli ἔλυσε τό Πρόβληµα τοῦ Βραχιστοχρόνου ἀποτελεῖ µία προσεγγιστική διαδικασία ὅπου διακριτοποιοῦνται οἱ τιµές τῆς ταχύτητος τοῦ κατερχοµένου σώµατος. Καθώς ἡ λεπτότης τῆς διακριτοποιήσεως τείνει στό µηδέν οἱ προσεγγιστική λύση συγκλίνει καί τό ὅριο ἀποτελεῖ τήν Ϲητουµένη καµπύλη. Ἀπό τό γεγονός λοιπόν ὅτι µία προσεγγιστική διαδικασία συγκλίνει προκύπτει ἡ ἀκριβής λύση τοῦ προσεγγιζοµένου προβλήµατος. Η µεθοδος του Euler. Πλεῖστα ἀποτελέσµατα ὑπάρξεως λύσεων προέκυψαν ἐµµέσως ἀπό τήν σύγκλιση κάποιας προσεγγιστικῆς µεθόδου. Χαρακτηριστικό παράδειγµα ἀποτελεῖ τό ἰσχυρότερο ἀποτέλεσµα ὑπάρξεως λύσεων τῶν Cauchy Lipschitz, µέσῳ τῶν ε προσεγγιστικῶν λύσεων, οἱ ὁποῖες οὐσιαστικά ἀποτελοῦν τίς προσεγγιστικές λύσεις τίς ὁποῖες µᾶς παρέχει ἡ µέθοδος πεπερασµένων διαφορῶν τοῦ Euler [17]. Στήν µέθοδο αὐτή ἡ παράγωγος περιέχει ἀναγνωρίσιµες µορφές ἤ µοτίβα (recognizable patterns) [18], [19], ἄρα ἐκ πρώτης ὄψεως ἡ ϕράση γνωστά χαοτικά ϕαινόµενα ἔρχεται σέ ἀντίφαση µέ τόν ὁρισµό τοῦ Feigenbaum. Ωστόσο σήµερα ὑπάρχει αὐστηρός ὁρισµός, ἡ δέ γένεση καί ϕύση κάποιων χαοτικῶν διαδικασιῶν ἔχει κατανοηθεῖ σέ µεγάλο ϐαθµό. 37Ἀνεκαλύφθη ἀπό τόν Ἀµερικάνο µετεωρολόγο Edward N. Lorenz (1917 ) καί πρωτοεµφανίστηκε σέ ἐργασία του 1963 περί τῆς ϱοῆς ἀερίων µαζῶν στήν ἀτµόσφαιρα.

23 1.1. Ιστορικά στοιχεῖα 13 x (t) προσεγγίζεται ἀπό πηλίκο διαφορῶν x(t + h) x(t). h Γιά νά προσεγγισθεῖ λοιπόν ἡ λύση τοῦ προβλήµατος ἀρχικῶν τιµῶν (1.3) στό διάστηµα [τ, τ + γ], κατασκευάζοµε µία διαµέριση N+1 σηµείων τοῦ διαστήµατος αὐτοῦ τ = τ 0 < τ 1 < < t N = τ + γ, ὅπου τ k = τ + kh = τ + k γ N, k = 0, 1,..., N. Ἀκολούθως ὑπολογίζοµε τίς προσεγγιστικές τιµές, x k, k = 1,..., N, τῆς λύσεως στά σηµεῖα τῆς διαµερίσεως συµφώνως πρός τόν ἀναδροµικό τύπο x 0 = ξ, x k+1 = x k + h f (τ k, x k ). Τέλος, ὁρίζεται ὡς προσεγγιστική λύση ἡ συνάρτηση µέ γράφηµα τήν πολυγωνική γραµµή ἡ ὁποία συνδέει τά σηµεῖα (τ k, x k ), k = 0, 1,..., N. Ἀποδεικνύεται ὅτι, ἄν ἡ f εἶναι ἐπαρκῶς ὁµαλή, τότε ἡ ἀνωτέρω προσέγγιση συγκλίνει στήν λύση τοῦ (1.3), καθώς τό h τείνει στό µηδέν. οθέντος ϐεβαίως ὅτι ὑπάρχει λύση σ ὅλο τό ἀνωτέρω διάστηµα. Ιδιαιτέρως, ἡ ἀνωτέρω µέθοδος εἶναι πρώτης τάξεως ἀκριβείας, δηλαδή ἄν x h (t) ἡ προσεγγιστική λύση γιά διαµέριση λεπτότητος h = γ/n, καί x(t) ἡ ἀκριβής λύση, τότε max τ t τ+γ xh (t) x(t) = O(h). Η µέθοδος αὐτή ἐλάχιστα χρησιµοποεῖται σήµερα γιά ἀριθµητικές προσεγγίσεις λόγῳ τῆς χαµηλῆς της ἀκριβείας καί τῆς ἀπουσίας ἀπολύτου εὐσταθείας. Ωστόσο ἔχει χρησιµοποιηθεῖ σέ ἀποδείξεις ὑπάρξεως λύσεων τόσο στήν περιοχή τῶν Συνήθων, ὅσο καί στήν περιοχή τῶν Μερικῶν ιαφορικῶν Εξισώσεων. Η µέθοδος Euler ἀποτελεῖ προσέγγιση τῆς σειρᾶς Taylor τῆς λύσεως : x(t + h) x(t) + h x (t) = x(t) + h f ( t, x(t) ). Τό 1768 ὁ Euler διεπίστωσε ὅτι ἡ προσέγγιση ϐελτιώνεται ἄν στήν προσέγγιση προστεθεῖ καί ὁ ἀµέσως ἑπόµενος ὅρος οῦ ἀναπτύγµατος Taylor τῆς λύσεως [17]: x(t + h) x(t) + h x (t) h2 x = x(t) + h f ( t, x(t) ) h2( ( ) ( ) ) f t t, x(t) + fx t, x(t) x (t) = x(t) + h f ( t, x(t) ) h2( ( ) ( ) ( ) f t t, x(t) + fx t, x(t) f t, x(t).

24 14 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά Κατ αὐτόν τόν τρόπο, τό γράφηµα τῆς προσεγγιστικῆς λύσεως καθίσταται ἕνωση παραβολῶν (ἀντί εὐθυγράµµων τµηµάτων) καί ἡ προσέγγιση πράγµατι συγκλίνει στήν ἀκριβῆ λύση ταχύτεϱα, δοθέντος ὅµως ὅτι ἡ συνάρτηση ϱοῆς f εἶναι συνεχῶς διαφορίσιµη. Συγκεκριµένα, ἄν x h (t) ἡ προσεγγιστική λύση γιά διαµέριση λεπτότητος h = γ/n, καί x(t) ἡ ἀκριβής λύση, τότε max τ t τ+γ xh (t) x(t) = O(h 2 ). Οἱ Ἀριθµητικές ιαφορικές Εξισώσεις ἀποτελοῦν σήµερα ἕνα τεράστιο κλάδο στόν ὁποῖο συνεισφέρουν, ὄχι µόνο ἐφαρµοσµένοι µαθηµατικοί, ἀλλά καί µηχανικοί, ϕυσικοί, χηµικοί, ϐιολόγοι, οἰκονοµολόγοι, καθώς ἐπίσης καί καθαροί µαθηµατικοί. Η µελέτη τῆς εὐστά- ϑειας, τῆς συγκλίσεως, τῆς ἐκτιµήσεως τοῦ σφάλµατος τῶν ἀριθµητικῶν µεθόδων ἔχει ἀνοίξει σηµαντικά προβλήµατα σέ πλεῖστες περιοχές τῶν Μαθηµατικῶν ὅπως στήν Γραµµική Αλγεβρα, στήν Συναρτησιακή Ἀνάλυση (Μελέτη διακριτῶν τελεστῶν, εἰδικοί χῶροι Sobolev, ϑεωϱία διαταραχῶν, ϑεωϱία προσεγγίσεων κλπ.), καί συχνά στήν Μιγαδική Ἀνάλυση καί στήν Γεωµετρία. Μή ἐξαιρετέα ἀπό τήν ἀναφορά µας δέν ϑά πρέπει νά εἶναι καί τά σχετικῶς προσφάτως ἀναπτυχθέντα, µέσῳ τῶν ἀριθµητικῶν µεθόδων, εἰδικευµένα γιά διαφορικές ἐξισώσεις, γραφικά λογισµικά (graphics softwares), τά ὁποῖα ἀποτελοῦν ἄριστο ἐποπτικό µέσο, τόσο γιά τόν ἐρευνητή, ὅσο καί γιά τόν ϕοιτητή. Εκτός ἀπό τά γραφήµατα τῶν λύσεων διαφορικῶν ἐξισώσεων, µᾶς παρέχουν τήν δυνατότητα ἐποπτείας ϕασµατικῶν πεδίων, πεδίων διευθύνσεων, ὁλοκληρωτικῶν καµπυλῶν καί ποικίλων χαοτικῶν ϕαινοµένων τά ὁποῖα ἐµφανίζονται σέ λύσεις διαφορικῶν ἐξισώσεων.

25 1.2. Εναρκτήριο παράδειγµα Εναρκτήριο παράδειγµα Tractrix Ενῶ ὁ Leibniz διέµενε στό Παρίσι ( ) καί ἐδιδάσκετο Μαθηµατικά ἀπό τόν Huygens, ὁ διάσηµος ἀρχιτέκτων καί ἀνατόµος Claude Perrault ( ) τοῦ ἔθεσε τό ἀκόλουθο πρόβληµα (ϐλέπε [24]): Νά ϐρεθεῖ καµπύλη µέ τήν ἰδιότητα ὅτι σέ κάθε της σηµεῖο P, ἡ ἐφαπτόµενη τέµνει τόν ἄξονα τῶν x σέ σηµεῖο Q κατά τρόπον ὥστε τό µῆκος τοῦ εὐθυγράµµου τµήµατος PQ νά ἰσοῦται µέ σταθερό µῆκος α. Γιά νά καταστήσει ὁ Perrault τό ἐρώτηµα εὐληπτότερο, ἐχρησιµοποίησε ἕνα ὡρολόγιο τσέπης 38, ἡ ἁλυσίδα τοῦ ὁποίου, εἶχε τό σταθερό µῆκος α, ἐνῶ τό κέντρο περιστροφῆς τῶν δεικτῶν, ἀπετέλεσε τό τυχόν σηµεῖο τῆς Ϲητούµενης καµπύλης. Τό δέ ἄκρο τῆς ἁλυσίδος ἐκινεῖτο πάνω σέ τραπέζι. Ἀνέφερε δέ ὅτι οὐδείς µαθηµατικός στό Παρίσι ἤ τήν Μασσαλία, ὑπονοῶντας τόν Fermat, κατόρθωσε νά ϐρεῖ τήν λύση. Ο Leibniz ἐδηµοσίευσε ἐν τέλει τήν λύση στά 1693 (ϐλέπε [32]), ἰσχυριζόµενος ὅτι τήν ἐγνώριζε γιά ἀρκετό διάστηµα. Αν ϑεωρήσοµε ὅτι ἡ Ϲητούµενη καµπύλη ἀποτελεῖ τό γράφηµα τῆς συναρτήσεως y = f (x), τότε στό σηµεῖο P = (x 0, y 0 ), τοῦ γραφήµατός της, ἡ ἐξίσωση ἐφαπτοµένης ϑά εἶναι ἡ y y 0 = f (x 0 )(x x 0 ), ἡ ὁποία τέµνει τόν ἄξονα τῶν x στό σηµεῖο Q = (X(x 0 ), 0) γιά τό ὁποῖο ἰσχύει ὅτι : ἤ ἰσοδύναµα Η δέ ἀπόσταση PQ ἰσοῦται µέ α, ἄρα y 0 = f (x 0 ) ( X(x 0 ) x 0 ), X(x 0 ) = x 0 y 0 f (x 0 ) = x 0 f (x 0) f (x 0 ). α 2 = (x P x Q ) 2 + (y P y Q ) 2 ( ( = x 0 x 0 f (x ) 0) ) 2 f + ( f (x 0 ) 0 ) 2 (x 0 ) ( ) f (x0 ) 2 = f + ( f (x 0 ) ) 2 (x 0 ) = ( f (x 0 ) ) ( 2 1 ( ). f (x 0 ) ) Horologio portabili suæ thecæ argenteæ.

26 16 Κεφάλαιο 1. Εἰσαγωγικά Λύοντας λοιπόν ὡς πρός f (x 0 ) λαµβάνοµε f f (x 0 ) (x 0 ) = ±. (1.5) α 2 ( f (x 0 )) 2 Ἀντικατασταθῶντας τό x 0 ἀπό τήν µεταβλητή x, τήν f (x) ἀπό τήν y καί τήν παράγωγο ἀπό τόν κλασσικό της συµβολισµό, ἡ (1.5) γράφεται ὡς dy dx = y α2 y. 2 (1.6) Τό ἀρνητικό πρόσηµο ἐπελέγη ὥστε ἡ ἐφαπτόµενη νά τέµνει τόν ἄξονα τῶν x ϕθίνουσα. Επιλογή τοῦ ϑετικοῦ προσήµου ϑά ὁδηγοῦσε στήν συµµετρική, ὡς πρός τόν ἄξονα τῶν x, καµπύλη. Η (1.6) ἀποτελεῖ µία ἐξίσωση στήν ὁποία ἡ κλίση τῆς Ϲητουµένης καµπύλης (ἤ ὁ ϱυθµός µεταβολῆς τῆς συναρτήσεως τῆς ὁποίας ἀποτελεῖ τό γράφηµα) δίδεται συναρτήσει τῆς τιµῆς της. Ἀποτελεῖ λοιπόν µιά διαφορική ἐξίσωση. Πραγµατοποιῶντας τόν µετασχηµατισµό z 2 = α 2 y 2, λαµβάνοµε z = α 2 y 2, y 2 = α 2 z 2, καί y dy = z dz. Η (1.6) λοιπόν λαµβάνει τήν µορφή : dz dx = α2 z 2 z 2 ἤ z 2 α 2 z 2 dz dx = 1. Ισοδύναµα ( 1 + α ( 1 2 α z + 1 ) ) dz α + z dx = 1, µέ λύση α ( ) α + z 2 log z = x + c. α z Η σταθερά c ἡ ὁποία προκύπτει ἀπό τήν ὁλοκλήρωση δύναται νά παραλειφθεῖ, δοθέντος ὅτι παράλληλες µετατοπίσεις τῆς Ϲητούµενης καµπύλης δέν ἀλλοιώνουν τίς ἀπαιτούµενές της ἰδιότητες. Ο ἀντίστροφος µετασχηµατισµός z = α 2 y 2 παρέχει ἐν τέλει τήν καµπύλη ( x = α 2 y 2 α ) α α log 2 y 2. y Η ἀνωτέρω καµπύλη ὀνοµάζεται tractrix καί στά ἑλληνικά ἕλκουσα. Ο δέ ἄξονας τῶν x ἐπί τοῦ ὁποίου ϐρίσκεται τό ἄκρο τῆς ἁλυσίδος ἀποτελεῖ τήν directrix καί στά ἑλληνικά διευθετοῦσα. Σηµειωτέον ὅτι, τόσο ὁ Leibniz ὅσο καί ὁ Huygens, ἐµελέτησαν περιπτώσεις προσδιορισµοῦ τῆς ἕλκουσας γιά προβλήµατα ὅπου ἡ διευθετοῦσα δέν ἀποτελεῖ πλέον τόν ἄξονα τῶν x ἀλλά ποικιλία γνωστῶν καµπυλῶν. Ο ἀναγνώστης ἐνθαρρύνεται νά ἀνακαλύψει τήν ἕλκουσα στήν περίπτωση κατά τήν ὁποία ἡ διευθετοῦσα ἀποτελεῖ τόν κύκλο.

27 1.3. Ονοµατολογία Ονοµατολογία Τό ἀντικείµενο τοῦ ἀνά χεῖρας ἐγχειριδίου εἶναι οἱ Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις (Ordinary Differential Equations) Εξισώσεις : Αρα ὑπάρχει κάποιο Ϲητούµενο τό ὁποῖο ἀποτελεῖ ἄγνωστη συνάρτηση. Ἀποτελοῦν λοιπόν συναρτησιακές ἐξισώσεις. ιαφορικές : Αρα τό Ϲητούµενο εἶναι συνάρτηση ἡ ὁποία ἐµφανίζεται στήν ἐξίσωση δια- ϕορισµένη. Στήν ἐξίσωση ἐµφανίζεται ἐν γένει καί µή διαφορισµένη, ἡ Ϲητουµένη συνάρτηση. Συνήθεις : Προσδιορισµός εἰς ἀντιδιαστολήν πρός τίς µερικές διαφορικές ἐξισώσεις (Μ Ε), ὅπου στήν ἐξίσωση ἐµφανίζονται µερικές παράγωγοι τῆς Ϲητουµένης συναρτήσεως ὡς πρός περισσότερες ἀπό µία µεταβλητές. Στίς συνήϑεις διαφορικές ἐξισώσεις (Σ Ε), οἱ Ϲητούµενες συναρτήσεις, εἶναι συναρτήσεις µιᾶς µόνο µεταβλητῆς, τήν ὁποία ϑά καλοῦµε χρόνο Χαρακτηριστικά παραδείγµατα Παρατίθενται κάτωθι γνωστά παραδείγµατα συνήθων διαφορικῶν ἐξισώσεων. (i) x = f (t). Λύση αὐτῆς τό (ii) 1 2 m ṙ2 GmM r ἀόριστο ὁλοκλήρωµα τῆς f. = E. ιατήρηση ἐνεργείας ὑπό τήν ἐπίδραση τῆς ϐαρύτητος. (iii) ϑ + g sin ϑ = 0. Η ἐξίσωση ἡ ὁποία περιγράφει L τήν κίνηση τοῦ ἐκκρεµοῦς. (iv) x + δx + ω 2 x = 0, δ > 0. Κίνηση ἐλατηρίου µέ ἀπόσβεση. (v) x + ε(x 2 1)x + x = 0. Εξίσωση ταλαντωτοῦ τοῦ Van der Pol. (vi) t 2 x + tx + (t 2 ν 2 )x = 0. Εξίσωση Bessel Friedrich Wilhelm Bessel ( ). Γερµανός ἀστρονόµος. Λύσεις οἱ συναρτήσεις Bessel.

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών

Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις προβλήματα οριακών τιμών Οι παρούσες σημειώσεις αποτελούν βοήθημα στο μάθημα Αριθμητικές Μέθοδοι του 5 ου εξαμήνου του ΤΜΜ ημήτρης Βαλουγεώργης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Κεφάλαιο 2 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΝΑ ΕΠΙΠΕΔΟ 20 2.1 Οι συντεταγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 )

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 ) Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ 3.1 Η έννοια της παραγώγου Εστω y = f(x) µία συνάρτηση, που συνδέει τις µεταβλητές ποσότητες x και y. Ενα ερώτηµα που µπορεί να προκύψει καθώς µελετούµε τις δύο αυτές ποσοτήτες είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ 1 1.1 Εισαγωγή... 1 1.2 Λύση ΔΕ, αντίστροφο πρόβλημα αυτής... 3 Ασκήσεις... 10 1.3 ΔΕ πρώτης τάξης χωριζομένων μεταβλητών... 12 Ασκήσεις... 15 1.4 Ομογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα I ΜΙΓΑ ΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1

Περιεχόµενα I ΜΙΓΑ ΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 Περιεχόµενα I ΜΙΓΑ ΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 1 ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ 3 1.1 Στοιχειώδεις παρατηρήσεις.................... 3 1.2 + Ορισµός και άλγεβρα των µιγαδικών αριθµών........ 6 1.3 Γεωµετρική παράσταση των µιγαδικών

Διαβάστε περισσότερα

Ευχαριστίες... 16 Δύο λόγια από την συγγραφέα... 17

Ευχαριστίες... 16 Δύο λόγια από την συγγραφέα... 17 Περιεχόμενα Ευχαριστίες... 16 Δύο λόγια από την συγγραφέα... 17 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Το σύνολο των πραγματικών αριθμών... 19 1.1 Σύνολα αριθμών... 19 1.2 Αλγεβρική δομή του R... 20 1.2.1 Ιδιότητες πρόσθεσης...

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) ΤΕΙ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) Επιµέλεια Σηµειώσεων : Βασιλειάδης Γεώργιος Καστοριά, εκέµβριος 2006

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΙΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ( Μεθοδολογία- Παραδείγματα ) Κλεομένης Γ. Τσιγάνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων. σύνολο τιμών. F(k,y k,y. =0, k=0,1,2, δείκτη των y k. =0 είναι 2 ης τάξης 1.

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων. σύνολο τιμών. F(k,y k,y. =0, k=0,1,2, δείκτη των y k. =0 είναι 2 ης τάξης 1. ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: Οι Εξισώσεις Διαφορών (ε.δ.) είναι εξισώσεις που περιέχουν διακριτές αλλαγές και διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων Εμφανίζονται σε μαθηματικά μοντέλα, όπου η μεταβλητή παίρνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) TEΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 4 Ιουνίου 7 Από τα κάτωθι Θέµατα καλείστε να λύσετε το ο που περιλαµβάνει ερωτήµατα από όλη την ύλη

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως έχουµε δει, για να προσδιορίσουµε τις αποκρίσεις ενός κυκλώµατος, πρέπει να λύσουµε ένα σύνολο διαφορικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116

ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116 ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2013-2014 ΔΕΥΤΕΡΑ 12-15 ΑΙΘ.ΖΑ115-116 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ-ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ Ορισμός παραγώγου συνάρτησης σε σημείο Μια συνάρτηση f (X) λέμε ότι είναι παραγωγίσιμη σ ένα σημείο του

Διαβάστε περισσότερα

10.05.12 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2012

10.05.12 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2012 Εαρινό εξάμηνο 2012 10.05.12 Χ. Χαραλάμπους 1. Έχει κάθε πολυώνυμο ρίζα? 2. Πόσες ρίζες έχει ένα πολυώνυμο βαθμού n? 3. Μπορούμε να καθορίσουμε πότε οι ρίζες είναι ρητές, πραγματικές, θετικές, κλπ? 4.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ. Αλγ ε β ρ α. Γενικής Παιδειασ

ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ. Αλγ ε β ρ α. Γενικής Παιδειασ ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ Αλγ ε β ρ α Β Λυ κ ε ί ο υ Γενικής Παιδειασ Α Τό μ ο ς 3η Εκ δ ο σ η Πρόλογος Το βιβλίο αυτό έχει σκοπό και στόχο αφενός μεν να βοηθήσει τους μαθητές της Β Λυκείου να κατανοήσουν καλύτερα την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Πεπερασμένες Διαφορές.

Πεπερασμένες Διαφορές. Κεφάλαιο 1 Πεπερασμένες Διαφορές. 1.1 Προσέγγιση παραγώγων. 1.1.1 Πρώτη παράγωγος. Από τον ορισμό της παραγώγου για συναρτήσεις μιας μεταβλητής γνωρίζουμε ότι η παράγωγος μιας συνάρτησης f στο σημείο x

Διαβάστε περισσότερα

Κατατάξεις πτυχιούχων ΑΕΙ και ΤΕΙ στο Τμήμα ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ & ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ για το έτος 2013-14

Κατατάξεις πτυχιούχων ΑΕΙ και ΤΕΙ στο Τμήμα ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ & ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ για το έτος 2013-14 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ & ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Πανεπιστημιούπολη, 700 13 Βούτες Ηρακλείου Κρήτης, (Τ.Θ. 2208) Τηλ.: (2810) 393800, 393751, 393898,

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση)

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση) TETY Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Ενότητα ΙΙ: Γραμμική Άλγεβρα Ύλη: Διανυσματικοί χώροι και διανύσματα, μετασχηματισμοί διανυσμάτων, τελεστές και πίνακες, ιδιοδιανύσματα και ιδιοτιμές πινάκων, επίλυση γραμμικών

Διαβάστε περισσότερα

Γράφημα της συνάρτησης = (δηλ. της περιττής περιοδικής επέκτασης της f = f( x), 0 x p στο R )

Γράφημα της συνάρτησης = (δηλ. της περιττής περιοδικής επέκτασης της f = f( x), 0 x p στο R ) Γράφημα της συνάρτησης f( x), αν p x< 0 F( x) = f( x), αν 0 x p και F( x+ 2 p) = F( x), x R (δηλ. της περιττής περιοδικής επέκτασης της f = f( x), 0 x p στο R ) ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το Βιβλίο αυτό απευθύνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ

ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός της κινηματικής είναι η περιγραφή της κίνησης του ρευστού Τα αίτια που δημιούργησαν την κίνηση και η αναζήτηση των δυνάμεων που την διατηρούν είναι αντικείμενο της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Χ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Β ΤΟΜΟΣ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα και τη σφραγίδα του εκδότη ISBN SET: 960-56-026-9

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο )

Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο ) Επιμέλεια Φυλλαδίου : Δρ. Σ. Σκλάβος Περιλαμβάνει: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΠΑΡΑΓΩΓΙΣΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

= x. = x1. math60.nb

= x. = x1. math60.nb MH ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΑΥΤΟΝΟΜΑ ΥΝΑΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΤΑΣΕΩΝ Χώρος Φάσεων : Επίπεδο (, Φασικές Τροχιές : Επίπεδες µονοπαραµετρικές καµπύλες (t (t χωρίς εγκάρσιες τοµές. Οι φασικές τροχιές µπορούν να υπολογιστούν από

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά μοντέλα συστημάτων

Μαθηματικά μοντέλα συστημάτων Μαθηματικά μοντέλα συστημάτων 1. Γενικά Για να κατανοήσουμε και να ελέγξουμε διάφορα πολύπλοκα συστήματα πρέπει να καταφύγουμε σε κάποιο ποσοτικό μοντέλο των συστημάτων αυτών. Έτσι, είναι απαραίτητο να

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρομαγνητισμός. Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες. Νίκος Ν. Αρπατζάνης

Ηλεκτρομαγνητισμός. Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες. Νίκος Ν. Αρπατζάνης Ηλεκτρομαγνητισμός Χρήσιμες μαθηματικές έννοιες Νίκος Ν. Αρπατζάνης Παράγωγος ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ y y = f(x) x φ y y y = f(x) x φ y y y = f(x) φ x 1 x 1 + х x x 1 x 1 + х x x 1 x tanϕ = y x tanϕ = dy dx

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Κεφάλαιο 5 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ 5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Οταν ένα µεταβλητό µέγεθος εξαρτάται αποκλειστικά από τις µεταβολές ενός άλλου µεγέθους, τότε η σχέση που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ÔÑÉÐÔÕ Ï

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ÔÑÉÐÔÕ Ï ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 3 Ε_3.Μλ3ΘΤ(ε) ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

Εὐκλείδεια Γεωµετρία

Εὐκλείδεια Γεωµετρία Εὐκλείδεια Γεωµετρία Φθινοπωρινὸ Εξάµηνο 010 Καθηγητὴς Ν.Γ. Τζανάκης Μάθηµα 9 ευτέρα 18-10-010 Συνοπτικὴ περιγραφή Υπενθύµιση τοῦ Θεωρήµατος τοῦ Θαλῆ. εῖτε καὶ ἐδάφιο 7.7 τοῦ σχολικοῦ ϐιβλίου. Τονίσθηκε,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ. Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης

ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ. Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης ΝΙΚΟΣ ΤΑΣΟΣ Mα θ η μ α τ ι κ ά Γ Λυ κ ε ί ο υ Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Τό μ ο ς στον Αλέξη, το Σπύρο, τον Ηλία και το Λούη, στην παντοτινή φιλία Πρό λ ο γ ο ς Το βιβλίο αυτό έχει σκοπό και στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Χριστοδουλίδης: Μαθηµατικό Συµπλήρωµα για τα Εισαγωγικά Μαθήµατα Φυσικής 61. 12. Ολοκληρώµατα διανυσµατικών συναρτήσεων

Κ. Χριστοδουλίδης: Μαθηµατικό Συµπλήρωµα για τα Εισαγωγικά Μαθήµατα Φυσικής 61. 12. Ολοκληρώµατα διανυσµατικών συναρτήσεων Κ Χριστοδουλίδης: Μαθηµατικό Συµπλήρωµα για τα Εισαγωγικά Μαθήµατα Φυσικής 6 Ολοκληρώµατα διανυσµατικών συναρτήσεων Υπάρχουν διαφόρων ειδών ολοκληρώµατα διανυσµάτων, ανάλογα µε τη µορφή που έχει η ολοκληρωτέα

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας Περιεχομένων

Πίνακας Περιεχομένων Πίνακας Περιεχομένων Πρόλογος... 13 Πρώτο Μέρος: Γενικές Έννοιες Κεφάλαιο 1 ο : Αλγοριθμική... 19 1.1 Περιγραφή Αλγορίθμου... 19 1.2. Παράσταση Αλγορίθμων... 21 1.2.1 Διαγράμματα Ροής... 22 1.2.2 Ψευδογλώσσα

Διαβάστε περισσότερα

4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ-

4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ- Κεφάλαιο 4 ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ 4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ- µατα Ορισµός 4.1.1. Αρχική ή παράγουσα συνάρτηση ή αντιπαράγωγος µιας συνάρτησης f(x), x [, b], λέγεται κάθε συνάρτηση F (x) που επαληθεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Ιστορία του Λογισμού των Μεταβολών... 1 1.2 Εισαγωγή στην Θεωρία Βέλτιστου Ελέγχου... 8

1.1 Ιστορία του Λογισμού των Μεταβολών... 1 1.2 Εισαγωγή στην Θεωρία Βέλτιστου Ελέγχου... 8 v Πρόλογος Τ ο βιβλίο αυτό είναι αποτέλεσμα των παραδόσεων, των τελευταίων έξι χρόνων (2002-08), του μαθήματος Θεωρία Βέλτιστου Ελέγχου στο πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Μαθηματικών του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ, ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ( FUNCTIONS,TRIGONOMETRY)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ, ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ( FUNCTIONS,TRIGONOMETRY) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ, ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ( FUNCTIONS,TRIGONOMETRY) 3.1 ΘΕΩΡΙΑ-ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ-ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Συνάρτηση, ή απεικόνιση όπως ονομάζεται διαφορετικά, είναι μια αντιστοίχιση μεταξύ δύο συνόλων,

Διαβάστε περισσότερα

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46 ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο................................................ 7 1. Το Λεξιλόγιο της Λογικής.............................................. 11. Σύνολα..............................................................

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη ΘΩΜΑΣ Α. ΚΥΒΕΝΤΙΔΗΣ Γεννήθηκε το 1947 στο Νέο Πετρίτσι του Ν. Σερρών. Το 1965 αποφοίτησε από το εξατάξιο Γυμνάσιο Σιδηροκάστρου του Ν. Σερρών και εγγράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Ι. 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς

Παράρτημα Ι. 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς Παράρτημα Ι 1 Το ισόχρονο της ταλάντωσης επί κυκλοειδούς Ας θεωρήσουμε μια κυκλική στεφάνη ακτίνας a η οποία κυλίεται, χωρίς να ολισθαίνει, πάνω σε μια ευθεία (για ευκολία υποθέστε ότι η ευθεία είναι ο

Διαβάστε περισσότερα

Πιο συγκεκριμένα, η χρήση του MATLAB προσφέρει τα ακόλουθα πλεονεκτήματα.

Πιο συγκεκριμένα, η χρήση του MATLAB προσφέρει τα ακόλουθα πλεονεκτήματα. i Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια εισαγωγή στα βασικά προβλήματα των αριθμητικών μεθόδων της υπολογιστικής γραμμικής άλγεβρας (computational linear algebra) και της αριθμητικής ανάλυσης (numerical

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς Εργαστηριακή Άσκηση 4 Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας με τη διάταξη της αεροτροχιάς Βαρσάμης Χρήστος Στόχος: Μελέτη της ευθύγραμμης

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: :

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: : Η θεωρία στα μαθηματικά προσανατολισμού Γ υκείου Τι λέμε συνάρτηση με πεδίο ορισμού το σύνολο ; Έστω ένα υποσύνολο του Ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση με πεδίο ορισμού το μία διαδικασία (κανόνα), με την

Διαβάστε περισσότερα

εάν F x, x οµόρροπα εάν F x, x αντίρροπα B = T W T = W B

εάν F x, x οµόρροπα εάν F x, x αντίρροπα B = T W T = W B 4 Εργο και Ενέργεια 4.1 Εργο σε µία διάσταση Το έργο µιας σταθερής δύναµης F x, η οποία ασκείται σε ένα σώµα που κινείται σε µία διάσταση x, ορίζεται ως W = F x x Εργο ύναµης = ύναµη Μετατόπιση Εχουµε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 1: Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Τίποτε δεν θεωρώ μεγαλύτερο αίνιγμα από το χρόνο και το χώρο Εντούτοις, τίποτε δεν με απασχολεί λιγότερο από αυτά επειδή ποτέ δεν τα σκέφτομαι Charles

Διαβάστε περισσότερα

Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου, μοναδικό στην ελληνική βιβλιογραφία,

Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου, μοναδικό στην ελληνική βιβλιογραφία, www.ziti.gr Πρόλογος Το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου, μοναδικό στην ελληνική βιβλιογραφία, θα σου φανεί χρήσιμο τις τελευταίες ημέρες της προετοιμασίας σου για τις πανελλαδικές εξετάσεις. Τα περιεχόμενά

Διαβάστε περισσότερα

Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων

Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων Ορισμός Έστω U R, U και f : U R R συνάρτηση τότε: )Το λέγεται τοπικό ελάχιστο της f αν υπάρχει περιοχή V του ώστε f f για κάθε V U Το λέγεται τοπικό μέγιστο της f αν υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Β Πρόχειρες σημειώσεις

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Β Πρόχειρες σημειώσεις ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Β Μιγαδική ανάλυση Μέρος Β Πρόχειρες σημειώσεις Παράγωγος συνάρτησης μιγαδικής μεταβλητής Πριν ορίσουμε την παράγωγο μιας μιγαδικής συνάρτησης f(z) θα σταθούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1. ΚΕ Φ ΑΛ ΑΙ Ο 2 : Περ ιγ ραφ ή της κ ίν ησ ης

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1. ΚΕ Φ ΑΛ ΑΙ Ο 2 : Περ ιγ ραφ ή της κ ίν ησ ης 1 Σκοπός ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1 ΚΕ Φ ΑΛ ΑΙ Ο 2 : Περ ιγ ραφ ή της κ ίν ησ ης Να αποκτήσουν οι μαθητές τη δυνατότητα να απαντούν σε ερωτήματα που εμφανίζονται στην καθημερινή μας ζωή και έχουν σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 0 Ε_3.ΜλΑ(ε) ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α A.. Α.. Α.3. ΘΕΜΑ Β Α ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι. Δημόπουλος Τμήμα Διοίκησης Μονάδων Υγείας και Πρόνοιας -ΤΕΙ Καλαμάτας ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΚΑΙ ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ Τοπική μονοτονία Αν μια συνεχής συνάρτηση έχει γνήσια θετική αρνητική παράγωγο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ )

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ ) 5 1 1 1η σειρά ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ ) ΘΕΜΑ 1 Α. Ας υποθέσουμε ότι x 1,x,...,x κ είναι οι τιμές μιας μεταβλητής X, που αφορά τα άτομα ενός δείγματος μεγέθους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Κβαντική Μηχανική ΙΙ - Περιλήψεις, Α. Λαχανάς

Κεφάλαιο 1. Κβαντική Μηχανική ΙΙ - Περιλήψεις, Α. Λαχανάς Κεφάλαιο 1 Κβαντική Μηχανική ΙΙ - Περιλήψεις, Α. Λαχανάς 2 Κβαντική Μηχανική ΙΙ - Περιλήψεις, Α. Λαχανάς 1.1 Ατοµο του Υδρογόνου 1.1.1 Κατάστρωση του προβλήµατος Ας ϑεωρήσουµε πυρήνα ατοµικού αριθµού Z

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξύ της τάσης και της ελαστικής παραμόρφωσης ενός σώματος υπάρχει μια απλή σχέση, ο νόμος του Hooke:

Μεταξύ της τάσης και της ελαστικής παραμόρφωσης ενός σώματος υπάρχει μια απλή σχέση, ο νόμος του Hooke: Άσκηση Μ Σπειροειδές ελατήριο Νόμος του Hooe και εξίσωση δυνάμεων Μεταξύ της τάσης και της ελαστικής παραμόρφωσης ενός σώματος υπάρχει μια απλή σχέση, ο νόμος του Hooe: Οι ελαστικές τάσεις και οι παραμορφώσεις

Διαβάστε περισσότερα

4.3 Δραστηριότητα: Θεώρημα Fermat

4.3 Δραστηριότητα: Θεώρημα Fermat 4.3 Δραστηριότητα: Θεώρημα Fermat Θέμα της δραστηριότητας Η δραστηριότητα αυτή εισάγει το Θεώρημα Fermat και στη συνέχεια την απόδειξή του. Ακολούθως εξετάζεται η χρήση του στον εντοπισμό πιθανών τοπικών

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Σ.Α.Ε στο χώρο κατάστασης

Ανάλυση Σ.Α.Ε στο χώρο κατάστασης ΚΕΣ : Αυτόµατος Έλεγχος ΚΕΣ Αυτόµατος Έλεγχος Ανάλυση Σ.Α.Ε στο χώρο 6 Nicola Tapaouli Λύση εξισώσεων ΚΕΣ : Αυτόµατος Έλεγχος Βιβλιογραφία Ενότητας Παρασκευόπουλος [4]: Κεφάλαιο 5: Ενότητες 5.-5. Παρασκευόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Αριθμοί 1. ΑΡΙΘΜΟΙ Σύνολο Φυσικών αριθμών: Σύνολο Ακέραιων αριθμών: Σύνολο Ρητών αριθμών: ακέραιοι με Άρρητοι αριθμοί: είναι οι μη ρητοί π.χ. Το σύνολο Πραγματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Χ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Χ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Χ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα και τη σφραγίδα του εκδότη ISBN: 960-516-026-9 Copyright

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ12 «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 16 Ιουλίου 2003

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ12 «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 16 Ιουλίου 2003 http://edueapgr/pli/pli/studetshtm Page of 6 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 6 Ιουλίου Απαντήστε όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΣΗΜΑΤΑ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΣΗΜΑΤΑ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΣΗΜΑΤΑ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Ενότητα : ΑΝΑΛΥΣΗ FOURIER (H ΣΕΙΡΑ FOURIER ΚΑΙ Ο ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ FOURIER) Aναστασία Βελώνη Τμήμα Η.Υ.Σ 1 Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Γ' Τάξης Γενικού Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ. Γ' Τάξης Γενικού Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ' Τάξης Γενικού Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ανδρεαδάκης Στυλιανός Κατσαργύρης Βασίλειος Μέτης Στέφανος Μπρουχούτας Κων/νος Παπασταυρίδης Σταύρος Πολύζος Γεώργιος Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα Δύο λόγια από τη συγγραφέα Τα μαθηματικά ή τα λατρεύεις ή τα μισείς! Για να λατρέψεις κάτι πρέπει να το κατανοήσεις, για τη δεύτερη περίπτωση τα πράγματα μάλλον είναι λίγο πιο απλά. Στόχος αυτού του βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή Αντιστροφή Υποθέτουμε ότι υπάρχει ένας κανόνας ο οποίος επιτρέπει την μετάβαση από ένα σχήμα σε ένα άλλο, με τέτοιο τρόπο ώστε το δεύτερο σχήμα να είναι τελείως ορισμένο όταν το πρώτο είναι δοσμένο και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης Φυλλάδιο Φυλλάδι555 4 ο ο.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεριφορά συναρτήσεως σε κλειστές φραγμένες περιοχές. (x 0, y 0, f(x 0, y 0 ) z = L(x, y)

Συμπεριφορά συναρτήσεως σε κλειστές φραγμένες περιοχές. (x 0, y 0, f(x 0, y 0 ) z = L(x, y) 11.7. Aκρότατα και σαγματικά σημεία 903 39. Εκτίμηση μέγιστου σφάλματος Έστω ότι u e sin και ότι τα,, και μπορούν να μετρηθούν με μέγιστα δυνατά σφάλματα 0,, 0,6, και / 180, αντίστοιχα. Εκτιμήστε το μέγιστο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013 2014

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 3 4 ΜΕΡΟΣ Α : Άλγεβρα Κεφάλαιο ο (Προτείνεται να διατεθούν διδακτικές ώρες) Ειδικότερα:.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES

ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΩΝ ΡΕΥΣΤΩΝ- ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ NAVIER STOKES ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΠΕΙΡΟΣΤΟ ΟΓΚΟ ΡΕΥΣΤΟΥ Στο κεφάλαιο αυτό θα εξετάσουμε την ισορροπία των δυνάμεων οι οποίες ασκούνται σε ένα τυχόν σωματίδιο ρευστού.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ

ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ 6 KΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΚΡΟΤΑΤΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ Η θεωρία μεγίστων και ελαχίστων μιας πραγματικής συνάρτησης με μια μεταβλητή είναι γνωστή Στο κεφάλαιο αυτό θα δούμε τη θεωρία μεγίστων και ελαχίστων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Σελίδα 1 από Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε τα βασικά θεωρήµατα του διαφορικού λογισµού καθώς και µε προβλήµατα που µπορούν να επιλυθούν χρησιµοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ η Κατηγορία : Ο Κύκλος και τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Με τον όρο μη γραμμικές εξισώσεις εννοούμε εξισώσεις της μορφής: f( ) 0 που προέρχονται από συναρτήσεις f () που είναι μη γραμμικές ως προς. Περιέχουν δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Non Linear Equations (2)

Non Linear Equations (2) Non Linear Equations () Τρίτη, 17 Φεβρουαρίου 015 5:14 μμ 15.0.19 Page 1 15.0.19 Page 15.0.19 Page 3 15.0.19 Page 4 15.0.19 Page 5 15.0.19 Page 6 15.0.19 Page 7 15.0.19 Page 8 15.0.19 Page 9 15.0.19 Page

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 04 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 04 ΘΕΜΑ ο : * Θεωρούμε τους μιγαδικούς αριθμούς της μορφής xxi,

Διαβάστε περισσότερα

ιακριτά Αντίστροφα Προβλήµατα

ιακριτά Αντίστροφα Προβλήµατα Πανεπιστήµιο Κρήτης Τµήµα Μαθηµατικών ιακριτά Αντίστροφα Προβλήµατα Σηµειώσεις του Μαθήµατος βασισµένες κυρίως στο Βιβλίο : Geophyscal Data Analyss : Dscrete Inverse Theory του Wllam Menke Μιχάλης Ταρουδάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Γενικευμένη Γεωμετρία, που θα αναπτύξουμε στα παρακάτω κεφάλαια, είναι μία «Νέα Γεωμετρία», η οποία προέκυψε από την ανάγκη να γενικεύσει ορισμένα σημεία της Ευκλείδειας

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. 1. Ειδικές συναρτήσεις. 2. Μιγαδικές Συναρτήσεις. 3. Η Έννοια του Τελεστή. Κεφάλαιο - Ενότητα

Περιεχόμενα. 1. Ειδικές συναρτήσεις. 2. Μιγαδικές Συναρτήσεις. 3. Η Έννοια του Τελεστή. Κεφάλαιο - Ενότητα Περιεχόμενα Κεφάλαιο - Ενότητα σελ 1. Ειδικές συναρτήσεις 1.0 Εισαγωγή 1.1 Εξίσωση του Laplace Συστήματα συντεταγμένων 1.2 Συνάρτηση δ του Dirac 1.3 Συνάρτηση του Heaviside 1.4 Οι συναρτήσεις Β, Γ και

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές Νόμος Gauss, Ηλεκτρικά πεδία. Ιωάννης Γκιάλας 7 Μαρτίου 2014

Εφαρμογές Νόμος Gauss, Ηλεκτρικά πεδία. Ιωάννης Γκιάλας 7 Μαρτίου 2014 Εφαρμογές Νόμος Gauss, Ηλεκτρικά πεδία Ιωάννης Γκιάλας 7 Μαρτίου 14 Άσκηση: Ηλεκτρικό πεδίο διακριτών φορτίων Δύο ίσα θετικά φορτία q βρίσκονται σε απόσταση α μεταξύ τους. Να βρεθεί η ακτίνα του κύκλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Η δύναμη που ασκείται σε ένα σώμα προκαλεί μεταβολή της ταχύτητάς του δηλαδή επιτάχυνση. Η δύναμη είναι ένα διανυσματικό μέγεθος. Όταν κατά την κίνηση ενός σώματος η δύναμη είναι μηδενική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ. 3. Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2. 4. Για κάθε z C ισχύει z z 2 z. 5. Για κάθε µιγαδικό z ισχύει: 6.

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ. 3. Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2. 4. Για κάθε z C ισχύει z z 2 z. 5. Για κάθε µιγαδικό z ισχύει: 6. ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ 1 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 z2 z1 z2 1 2 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 z2 z1 z2 3 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2 4 Για κάθε z C ισχύει z z 2 z 5 Για κάθε µιγαδικό z ισχύει:

Διαβάστε περισσότερα

Ευστάθεια Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Αλγεβρικά κριτήρια

Ευστάθεια Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Αλγεβρικά κριτήρια ΚΕΣ : Αυτόµατος Έλεγχος ΚΕΣ Αυτόµατος Έλεγχος Ευστάθεια Συστηµάτων Αυτοµάτου Ελέγχου: Αλγεβρικά κριτήρια 6 Nicol Tptouli Ευστάθεια και θέση πόλων Σ.Α.Ε ΚΕΣ : Αυτόµατος Έλεγχος Βιβλιογραφία Ενότητας Παρασκευόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Παντελής Μπουμπούλης, M.Sc., Ph.D. σελ. 2 math-gr.blogspot.com, bouboulis.mysch.gr

Παντελής Μπουμπούλης, M.Sc., Ph.D. σελ. 2 math-gr.blogspot.com, bouboulis.mysch.gr VI Ολοκληρώματα Παντελής Μπουμπούλης, MSc, PhD σελ mth-grlogspotcom, ououlismyschgr ΜΕΡΟΣ Αρχική Συνάρτηση Ορισμός Έστω f μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα διάστημα Δ Αρχική συνάρτηση ή παράγουσα της στο Δ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Τρισδιάστατες κινήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Τρισδιάστατες κινήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ Τρισδιάστατες κινήσεις Οι µονοδιάστατες κινήσεις είναι εύκολες αλλά ζούµε σε τρισδιάστατο χώρο Θα δούµε λοιπόν τώρα πως θα αντιµετωπίζοµε την κίνηση υλικού σηµείου στις τρεις διαστάσεις Ας θεωρήσοµε

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα

Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα Μάθημα 7 Ο Μετασχηματισμός Z Βασικές Ιδιότητες Καθηγητής Χριστόδουλος Χαμζάς Ο Μετασχηματισμός Ζ Γιατί χρειαζόμαστε τον Μετασχηματισμό Ζ; Ανάγει την επίλυση των αναδρομικών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Μονοτονία Συνάρτησης Tζουβάλης Αθανάσιος Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Περιεχόμενα Μονοτονία συνάρτησης... Λυμένα παραδείγματα...

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ.Καρτάλη 8 Βόλος Τηλ. 43598 ΠΊΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΈΝΩΝ 3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ... 5 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2003 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ o A. Να αποδείξετε ότι, αν µία συνάρτηση f είναι παραγωγίσιµη σ ένα σηµείο x, τότε είναι και συνεχής στο σηµείο αυτό. Β. Τι

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ Μερική Παράγωγος και Εφαρµογές ρ. Κωνσταντίνος Κυρίτσης Μακράς Στοάς 7 & Εθνικής Αντιστάσεως Πειραιάς 185 31 19 Μαρτίου 2009 Περίληψη Οι παρούσες σηµειώσεις αποτελούν µια σύνοψη της ϑεωρίας των µε- ϱικών

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα