Μωυσής Α. Μπουντουρίδης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μωυσής Α. Μπουντουρίδης"

Transcript

1 Μωυσής Α. Μπουντουρίδης Αναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστήµιο Πατρών ΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΙΚΤΥΩΝ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ (Βασισµένη σε ελεύθερη µετάφραση τµήµατος του βιβλίου των Wasserman & Faust) Draft Version 01 Μάιος 2004

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Βασικές Έννοιες Κοινωνικών ικτύων... 3 Εισαγωγή... 3 Σχέσεις και Χαρακτηριστικά... 4 Βασικές Έννοιες Αναπαράσταση Κοινωνικών ικτύων Συµβολισµός και Αναπαράσταση Γράφων Μια Σχέση Πολλές Σχέσεις Κοινωνιοµετρικός Συµβολισµός Μια Σχέση Πολλές Σχέσεις Σύνοψη Βασικές Έννοιες από τη Θεωρία Γράφων Μη Κατευθυνόµενοι Γράφοι Βαθµός και Πυκνότητα Περίπατοι, Πορείες και Μονοπάτια Συνεκτικότητα Γεωδεσικές, Απόσταση και ιάµετρος Κατευθυνόµενοι Γράφοι (ή ιγράφοι) Βαθµοί και Πυκνότητα Κατευθυνόµενοι Περίπατοι, Πορείες και Ηµι-Μονοπάτια Συνεκτικότητα Γεωδεσικές, Απόσταση και ιάµετρος Γράφοι µε Τιµές Κόµβοι και υάδες Πυκνότητα Μονοπάτια, Προσπελασιµότητα και Μήκος Μονοπατιού Πίνακες Πίνακες για Μη Κατευθυνόµενους Γράφους Πίνακες για Κατευθυνόµενους Γράφους Πίνακες για Γράφους µε Τιµές Υπολογισµοί µέσω Πινάκων Απλών ικτυακών Ιδιοτήτων Βιβλιογραφία

3 1. Βασικές Έννοιες Κοινωνικών ικτύων Εισαγωγή Η έννοια των κοινωνικών δικτύων και οι µέθοδοι ανάλυσής τους έχουν προσελκύσει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον και την περιέργεια των ερευνητών στις κοινωνικές επιστήµες και τις επιστήµες της συµπεριφοράς τις τελευταίες δεκαετίες. Το µεγαλύτερο µέρος αυτού του ενδιαφέροντος για την ανάλυση των κοινωνικών δικτύων εστιάζεται στην κατανόηση των σχέσεων µεταξύ κοινωνικών οντοτήτων, καθώς και µορφωµάτων και επιπτώσεων που έχουν οι σχέσεις αυτές. Πολλοί ερευνητές έχουν αναγνωρίσει ότι η προοπτική των δικτύων φέρνει µια νέα ώθηση στην απάντηση των κλασσικών ερευνητικών ερωτηµάτων της κοινωνιολογίας και των επιστηµών της συµπεριφοράς, δίνοντας ακριβείς τυπικούς ορισµούς του πολιτικού, οικονοµικού ή κοινωνικού δοµικού περιβάλλοντος. Από την µεριά της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων, το κοινωνικό περιβάλλον µπορεί να εκφραστεί µέσω µορφωµάτων ή κανονικοτήτων στις σχέσεις µεταξύ των αλληλεπιδρουσών µονάδων. Ακολουθώντας τους Wasserman & Faust (1994), µε τον όρο δοµή, θα εννοούµε την εµφάνιση κανονικών µορφωµάτων στις σχέσεις (σελ. 3). Επιπλέον, θα αναφερόµαστε στις µεταβλητές που µετρούν τη δοµή σαν δοµικές µεταβλητές (σελ. 3). Από τα διάφορα παραδείγµατα σχέσεων που µελετώνται στο πλαίσιο της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων, µπορεί κανείς να δει ότι οι σχέσεις µπορεί να είναι πολλών ειδών, για παράδειγµα, οικονοµικές, πολιτικές, αλληλεπιδραστικές, συναισθηµατικές κ.λπ. Η επικέντρωση στις σχέσεις και τα µορφώµατα των σχέσεων απαιτούν ένα σύνολο µεθόδων κι αναλυτικών εννοιών, οι οποίες είναι διαφορετικές από τις µεθόδους της κλασσικής στατιστικής και της ανάλυσης δεδοµένων. Οι έννοιες, οι µέθοδοι κι οι εφαρµογές της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων είναι τα θέµατα που θα διαπραγµατευτούµε στην εργασία αυτή. Συγκεκριµένα, θα επικεντρωθούµε στις µεθόδους και τα µοντέλα για την ανάλυση των δεδοµένων, που προέρχονται από κοινωνικά δίκτυα. Σε έκταση ίσως απαράµιλλη µε αυτό που συνέβη σε άλλες κοινωνικές επιστήµες, οι µέθοδοι των κοινωνικών δικτύων έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία 60 χρόνια σαν αναπόσπαστο τµήµα της προόδου που 3

4 επιτεύχθηκε στις κοινωνικές θεωρίες, την εµπειρική έρευνα, τα µαθηµατικά και την στατιστική. Πολλά από τα βασικά δοµικά µέτρα και έννοιες της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων παρήχθησαν από τη βαθιά γνώση των ερευνητών, που επεδίωκαν να περιγράψουν τα εµπειρικά φαινόµενα και παρακινούνταν από τις κεντρικές έννοιες της κοινωνικής θεωρίας. Επιπρόσθετα, αναπτύχθηκαν µέθοδοι για τον έλεγχο υποθέσεων σχετικών µε δικτυακές δοµικές ιδιότητες µέσα στο πλαίσιο της ουσιαστικής επιστηµονικής έρευνας και κατασκευής µοντέλων. Το αποτέλεσµα αυτής της συµβιωτικής σχέσης µεταξύ θεωρίας και µεθοδολογίας είναι µια ισχυρή θεµελίωση των δικτυακών αναλυτικών τεχνικών αφενός πάνω στις εφαρµογές κι αφετέρου πάνω στη θεωρία. Σχέσεις και Χαρακτηριστικά Αρχικά πρέπει να καθοριστεί το είδος των δεδοµένων για τα οποία η ανάλυση των κοινωνικών δικτύων είναι η πιο κατάλληλη. Αυτοί που ενδιαφέρονται για τις εφαρµογές των κοινωνικών δικτύων, αναµφισβήτητα θα έχουν ήδη µερικές ιδέες για αυτό: Είναι χρήσιµη για τις έρευνες µορφωµάτων συγγένειας, δοµής κοινοτήτων, διαπλεκόµενων µελών διοικητικών συµβουλίων κ.λπ. Αλλά είναι ουσιαστικό να κατανοηθούν µε σαφήνεια τα κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσµατα αυτών των τύπων των δεδοµένων. Γενικώς, η ανάλυση των κοινωνικών δικτύων είναι κατάλληλη για σχεσιακά δεδοµένα, και τεχνικές που αναπτύσσονται για την ανάλυση άλλων τύπων δεδοµένων είναι µάλλον περιορισµένης αξίας για την έρευνα σε δεδοµένα αυτού του είδους. Το γενικότερο χαρακτηριστικό των δεδοµένων των κοινωνικών επιστηµών είναι ότι αυτά έχουν τις ρίζες τους σε πολιτιστικές αξίες και σύµβολα. Αντίθετα µε τα δεδοµένα των φυσικών επιστηµών, τα δεδοµένα των κοινωνικών επιστηµών συγκροτούνται µέσα από έννοιες, κίνητρα, ορισµούς και τυποποιήσεις. Όπως είναι ευρως γνωστό, αυτό σηµαίνει ότι η παραγωγή των δεδοµένων των κοινωνικών επιστηµών περιλαµβάνει κάποια διαδικασία ερµηνείας. Στη βάση τέτοιων διαδικασιών ερµηνείας, οι κοινωνιολόγοι έχουν τυποποιήσει ξεχωριστούς τύπους δεδοµένων, σε κάθε έναν από τους οποίους είναι κατάλληλες ξεχωριστές µέθοδοι ανάλυσης. 4

5 Οι βασικοί τύποι κοινωνικών δεδοµένων είναι δυο: τα δεδοµένα των χαρακτηριστικών και τα σχεσιακά ή δοµικά δεδοµένα (Wellman, 1980, Berkowitz & Heil, 1980, Wasserman & Faust, 1994). Τα δεδοµένα των χαρακτηριστικών αφορούν τις διαθέσεις, τις απόψεις και τη συµπεριφορά των δραστών, στο βαθµό που όλα αυτά θεωρούνται σαν ιδιότητες ή ποιότητες ή χαρακτηριστικά, που έχουν οι δράστες είτε σαν άτοµα ή σαν οµάδες. Παραδείγµατα χαρακτηριστικών δραστών σαν άτοµα είναι το φύλο, η φυλή, η εθνικότητα κ.λπ. και χαρακτηριστικών δραστών σαν οµάδες, π.χ., επιχειρήσεων, είναι η γεωγραφική θέση, το ενεργητικό κεφάλαιο, ο αριθµός των εργαζοµένων κ.λπ. Οι αντίστοιχες µεταβλητές, που παράγονται από τις µετρήσεις των χαρακτηριστικών των δραστών, ονοµάζονται µεταβλητές των χαρακτηριστικών (Wasserman & Faust, 1994, σελ. 29). Τα στοιχεία που συλλέγονται µέσω ερευνών (surveys) και συνεντεύξεων, για παράδειγµα, συχνά θεωρούνται ότι αποτελούν χαρακτηριστικά συγκεκριµένων ατόµων. Οι αντίστοιχες µεταβλητές των χαρακτηριστικών αυτών µπορούν να µετρηθούν, να ποσοτικοποιηθούν και να αναλυθούν µέσω των πολλών διαθέσιµων στατιστικών µεθοδολογιών. Οι κατάλληλες µέθοδοι για τα δεδοµένα χαρακτηριστικών είναι εκείνες της ανάλυσης µεταβλητών, στις οποίες τα χαρακτηριστικά µετριούνται µε τις τιµές συγκεκριµένων µεταβλητών (π.χ., εισόδηµα, επάγγελµα, εκπαίδευση κ.λπ.). Από την άλλη µεριά, τα σχεσιακά δεδοµένα, που συχνά ονοµάζονται και δοµικά δεδοµένα (Wasserman & Faust, 1994, σελ. 29), έχουν να κάνουν µε τις αλληλεπιδράσεις, τις επαφές, τους δεσµούς και τις συνδέσεις, τις οµαδικές συνενώσεις και τις συναντήσεις κ.λπ. Όλα αυτά είναι πράγµατα, τα οποία σχετίζουν ένα δράστη µε έναν άλλο, αλλά δεν µπορούν να αναχθούν απευθείας στις ατοµικές ιδιότητες των ίδιων των δραστών. Οι σχέσεις δεν είναι ιδιότητες των δραστών νοούµενων ο καθένας ξεχωριστά (όπως είναι τα δεδοµένα των χαρακτηριστικών) αλλά ιδιότητες ζευγών (δυάδων) δραστών. Οι µεταβλητές που αντιστοιχούν στα σχεσιακά ή δοµικά δεδοµένα ονοµάζονται σχεσιακές ή δοµικές µεταβλητές και µετρούνται πάντα σε ζεύγη δραστών. Για παράδειγµα, οι σχεσιακές ή δοµικές µεταβλητές µπορούν να µετρήσουν επιχειρηµατικές συναλλαγές µεταξύ επιχειρήσεων ή σχέσεις φιλίας µεταξύ ανθρώπων ή εµπορικές συναλλαγές µεταξύ χωρών. Οι κατάλληλες µέθοδοι για τα σχεσιακά δεδοµένα είναι αυτές της 5

6 ανάλυσης των δικτύων, στις οποίες οι σχέσεις θεωρούνται σαν εκφράσεις των συνδέσεων που εµφανίζονται µεταξύ των δραστών. Ενώ είναι φυσικά δυνατό να γίνουν ποσοτικές και στατιστικές αναλύσεις των σχέσεων, η ανάλυση των δικτύων µας παρέχει ένα σύνολο ποιοτικών µέτρων της δικτυακής δοµής. Τα δεδοµένα χαρακτηριστικών και τα σχεσιακά ή δοµικά δεδοµένα δεν είναι οι µοναδικοί τύποι δεδοµένων των κοινωνικών επιστηµών αν και είναι τα περισσότερο συζητηµένα στα βιβλία της µεθοδολογίας. Ένας τρίτος τύπος περιλαµβάνει τα ιδεατά δεδοµένα, τα οποία περιγράφουν τις ίδιες τις έννοιες, τα κίνητρα, τους ορισµούς και τις τυποποιήσεις (Scott, 2000, σελ. 3). Οι τεχνικές για την ανάλυση των ιδεατών δεδοµένων έχουν αναπτυχθεί λιγότερο από αυτές των σχεσιακών δεδοµένων και των δεδοµένων χαρακτηριστικών παρά την κεντρικότητά τους στις κοινωνικές επιστήµες. Η τυπολογική ανάλυση του τύπου που περιέγραφε ο Weber ( ) είναι η πιο χαρακτηριστική προσέγγιση αυτού του είδους αλλά υπάρχουν και πιο σύγχρονα παραδείγµατα (Layder, 1992). Αν και υπάρχουν ξεχωριστοί τύποι δεδοµένων (όπως παρουσιάζονται στο Σχήµα 1.1), ο κάθε ένας µε τις δικές του κατάλληλες µεθόδους ανάλυσης, δεν υπάρχει τίποτα το ιδιαίτερο για τις µεθόδους συλλογής των δεδοµένων, που µπορούν να χρησιµοποιηθούν για να παραγάγουν τα αντίστοιχα δεδοµένα. Έτσι, δεν υπάρχει τίποτα που να διαφοροποιεί τις µεθόδους συλλογής δεδοµένων χαρακτηριστικών από εκείνες της συλλογής σχεσιακών δεδοµένων. Η συλλογή των τριών τύπων δεδοµένων συχνά γίνεται παράλληλα σαν ένα αναπόσπαστο τµήµα της ίδιας έρευνας. Σε µια µελέτη των πολιτικών διαθέσεων, για παράδειγµα, µπορεί να επιδιώκεται να βρεθεί η συσχέτιση των διαθέσεων µε τις οµάδες, στις οποίες είναι µέλη τα µελετώµενα άτοµα, και µε τις επαφές, που τα άτοµα αυτά έχουν µέσα στις κοινότητές τους. Παρόµοια, σε µια έρευνα των διαπλεκόµενων µελών διοικητικών συµβουλίων µπορεί να επιδιώκεται να βρεθεί η συσχέτιση των συµβουλίων αυτών µε το µέγεθος και την αποδοτικότητα των µελετώµενων επιχειρήσεων. Σε κάθε µία περίπτωση, µπορούν να χρησιµοποιηθούν ερωτηµατολόγια, συνεντεύξεις, παρατηρήσεις των συµµετεχόντων ή έγγραφο υλικό, για να παραγάγουν τα δεδοµένα. 6

7 Σχήµα 1.1. Τύποι δεδοµένων και αναλύσεων. Οι µελέτες της φιλίας, π.χ., συνήθως ακολουθούν τα χνάρια του Moreno (1934), χρησιµοποιώντας ερωτηµατολόγια για την έρευνα των επιλογών φιλίας. Σε τέτοιες µελέτες, οι ερευνητές απλά ζητούν από τους ερωτούµενους να κατονοµάσουν τους φίλους τους, χρησιµοποιώντας τέτοιες ερωτήσεις όπως παρακαλώ ονοµάστε τους τέσσερις πιο στενούς φίλους σας. Προκύπτουν φυσικά διάφορα µεθοδολογικά προβλήµατα µε αυτό το είδος έρευνας. Μερικές φορές, οι γενικές ερωτήσεις σε σχέση µε επιλογές έχει παρατηρηθεί ότι είναι δύσκολο να απαντηθούν. Έτσι, συµβαίνει µερικοί από τους ερωτούµενους να µη θεωρούν ότι έχουν τέσσερις φίλους και πολλοί να βρίσκουν τις ανοικτές ερωτήσεις χρονοβόρες και βαρετές. Μια εναλλακτική προσέγγιση είναι να χρησιµοποιηθεί η µέθοδος επιλογής από λίστα, στην οποία οι ερωτούµενοι ζητούνται να απαντήσουν την ερώτηση ποιους από τους παρακάτω θεωρείτε φίλους σας. Κάτι τέτοιο απαιτεί ιδιαίτερη γνώση και προετοιµασία εκ µέρους του ερευνητή, ο οποίος πρέπει να συντάξει τον κατάλογο τη λίστα που παρουσιάζεται στους ερωτούµενους, αλλά η προσέγγιση αυτή έχει το πλεονέκτηµα της άµεσης επέκτασης του εύρους των ερωτήσεων, όταν ζητηθεί από τους ερωτούµενους να κατατάξουν ή να αποτιµήσουν τη σχέση τους, δείχνοντας έτσι την ένταση ή τη σηµασία της σχέσης για αυτούς. Πάντως, και στις δύο περιπτώσεις, αυτά τα µεθοδολογικά προβλήµατα σε σχέση µε τη γνώση, που έχει ο ερευνητής, και τη συνεργασία, που δείχνουν οι ερωτούµενοι, 7

8 είναι ακριβώς τα ίδια µε εκείνα που προκύπτουν και στις περιπτώσεις συλλογής στοιχείων, που αναφέρονται στις διαθέσεις και τις γνώµες των ερωτούµενων. Τα σχεσιακά δεδοµένα είναι από τα σηµαντικότερα θεµελιώδη ζητήµατα της κοινωνιολογικής παράδοσης, αν πάρουµε υπόψη µας την έµφαση της κοινωνιολογίας για τη διερεύνηση της δοµής της κοινωνικής δράσης. Οι δοµές χτίζονται µε σχέσεις και τα δοµικά ζητήµατα της κοινωνιολογίας µπορούν να µελετηθούν µέσω συλλογής και ανάλυσης σχεσιακών δεδοµένων. Παραδόξως, τα περισσότερα από τα βιβλία που υπάρχουν πάνω στις ερευνητικές µεθοδολογίες και τις µεθόδους συλλογής δεδοµένων δίνουν λίγη προσοχή σ αυτόν τον τύπο δεδοµένων και, αντί γι αυτά, επικεντρώνονται στην ανάλυση των µεταβλητών για τη διερεύνηση των δεδοµένων των χαρακτηριστικών. Οι τυπικές µαθηµατικές τεχνικές της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων, δηλαδή, οι συγκεκριµένες µέθοδοι που ταιριάζουν στα σχεσιακά δεδοµένα, έχουν αναπτυχθεί και συζητηθεί έξω από τις κυρίαρχες τάσεις της ερευνητικής µεθοδολογίας. Ενώ έχουν συµβάλλει σε πολλές θεαµατικές εξελίξεις αναφορικά µε τη δοµική ανάλυση, οι περισσότερες µέθοδοι της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων είναι κάπως απρόσιτες σε πολλούς ερευνητές, που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον να τις χρησιµοποιήσουν. Η ανάλυση των κοινωνικών δικτύων αναπτύχθηκε, αρχικά σε µια σχετικά απλουστευµένη µορφή, πέρα από τεχνικές λεπτοµέρειες, στο πλαίσιο των µελετών για τις κοινωνικές δοµές που ακολουθούσαν την παράδοση του µεγάλου Βρετανού ανθρωπολόγου Radcliffe-Brown (Scott, 2000, σελ. 7). Από τη δεκαετία του 1930 ως τη δεκαετία του 1970, ένας ολοένα κι αυξανόµενος αριθµός κοινωνικών ανθρωπολόγων και κοινωνιολόγων άρχισε να οικοδοµεί θεωρίες µε βάση την έννοια της κοινωνικής δοµής του Radcliffe-Brown και, µ αυτόν τον τρόπο, άρχισε να παίρνει στα σοβαρά τις µεταφορές της ύφανσης και του ιστού της κοινωνικής ζωής. Απ αυτές τις υφαντικές µεταφορές, οι οποίες στόχευαν στην κατανόηση των συνυφασµένων και διαπλεκόµενων σχέσεων, µε τις οποίες οργανώνονταν οι κοινωνικές δράσεις, η µεταφορά του κοινωνικού δικτύου ήρθε στο προσκήνιο και οι ερευνητές άρχισαν να διερευνούν την πυκνότητα και την υφή των κοινωνικών δικτύων που µελετούσαν. Όµως, από τη δεκαετία του 1950, µια µικρή οµάδα επιστηµόνων άρχισε να ασχολείται µε 8

9 την ανάπτυξη τυπικών θεωριών πάνω στη µεταφορά αυτή κι, έτσι, από τη δεκαετία του 1970, εµφανίστηκε µια ολόκληρη χιονοστιβάδα τεχνικών εργασιών και εξειδικευµένων εφαρµογών. Από τις εργασίες αυτές βγήκαν οι βασικές έννοιες της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων και δηµιουργήθηκαν οι συνθήκες για την ενσωµάτωση των µεθόδων αυτών µέσα στις κυρίαρχες τάσεις της ανάλυσης δεδοµένων στο πλαίσιο ενός ευρως φάσµατος εφαρµογών. Βασικές Έννοιες Υπάρχουν αρκετές βασικές έννοιες της δικτυακής ανάλυσης που είναι θεµελιώδεις για τη συζήτηση των κοινωνικών δικτύων. Οι κυριότερες από τις έννοιες αυτές είναι: δράστης, σχεσιακός δεσµός, σχέση και κοινωνικό δίκτυο. Σ αυτή την παράγραφο, θα ορίσουµε αυτές τις βασικές έννοιες. ράστης (actor). Όπως έχουµε αναφέρει παραπάνω, η ανάλυση των κοινωνικών δικτύων αφορά την κατανόηση των δεσµών µεταξύ κοινωνικών οντοτήτων και τις επιπτώσεις που συνεπάγονται οι δεσµοί αυτοί. Οι κοινωνικές οντότητες, που εµπλέκονται σε ένα κοινωνικό δίκτυο, αναφέρονται σαν δράστες. Οι δράστες µπορεί να είναι διακριτές ατοµικές, εταιρικές ή συλλογικές κοινωνικές µονάδες (δηλαδή, αντίστοιχα, άτοµα, οργανώσεις ή φορείς). Παραδείγµατα δραστών είναι οι άνθρωποι που συγκροτούν µια οµάδα, τα τµήµατα µέσα σε µια εταιρία, οι δηµόσιες υπηρεσίες σε µια πόλη ή τα έθνηκράτη στο παγκόσµιο σύστηµα. Η χρήση του όρου δράστης, που κάνουµε, δεν υπονοεί ότι αυτές οι οντότητες έχουν απαραίτητα την επιθυµία ή τη δυνατότητα να δράσουν, τουλάχιστον µέσα στα συγκεκριµένα πλαίσια των παρατηρήσεων και της έρευνας που κάνουµε για αυτές. Επιπλέον, πρέπει να προσθέσουµε ότι πολλές εφαρµογές των κοινωνικών δικτύων επικεντρώνονται σε σύνολα δραστών, στα οποία όλοι οι δράστες είναι του ίδιου τύπου (π.χ., άνθρωποι σε µια οµάδα εργασίας). Τα δίκτυα που αποτελούνται από δράστες του ίδιου τύπου τα ονοµάζουµε δίκτυα µιας κατηγορίας (one-mode networks). Πάντως, µερικές µέθοδοι µας επιτρέπουν να εξετάσουµε δράστες, που προέρχονται από ριζικά διαφορετικούς τύπους ή αντιστοιχούν σε διαφορετικά επίπεδα ή ακόµη σχηµατίζουν 9

10 εντελώς διαφορετικά σύνολα. Για παράδειγµα, οι Galaskiewicz (1985), Galaskiewicz & Wasserman (1989) έχουν αναλύσει τις χρηµατικές δωρεές, που είχαν κάνει εταιρίες σε µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς στην περιοχή Minneapolis/St. Paul, και οι Doreian & Woodard (1990) και Woodard & Doreian (1990) έχουν µελετήσει τις επαφές πολιτών µε δηµόσιες υπηρεσίες. Σχεσιακός εσµός. Οι δράστες συνδέονται ο ένας µε τον άλλο µε κοινωνικούς δεσµούς (ties). Όπως µπορούµε να δούµε στα διάφορα παραδείγµατα των κοινωνικών δικτύων, η εµβέλεια και ο τύπος των δεσµών µπορούν να είναι αρκετά εκτενείς. Ένας δεσµός ορίζεται από το ότι δηµιουργεί µια σύνδεση µεταξύ ενός ζεύγους δραστών. Μερικά από τα πιο κοινά παραδείγµατα δεσµών που χρησιµοποιούνται στη δικτυακή ανάλυση είναι: Η αξιολόγηση ενός ατόµου από ένα άλλο (π.χ., εκδηλούµενη φιλία, συµπάθεια ή σεβασµός). Οι µεταφορές υλικών πόρων (π.χ., εµπορικές συναλλαγές, συνάψεις δανείων ή δανειοδοτήσεις). Οι ενώσεις ή οι όµιλοι (π.χ., κοινές συµµετοχές σε ένα κοινωνικό γεγονός ή τα µέλη της ίδιας κοινωνικής λέσχης). Η επικοινωνιακή αλληλεπίδραση (π.χ., συνοµιλίες, ανταλλαγές µηνυµάτων). Η µετακίνηση µεταξύ τόπων ή καταστάσεων (π.χ., µετανάστευση, κοινωνική ή φυσική κινητικότητα). Οι φυσικές συνδέσεις (π.χ., ένας δρόµος, ποτάµι η γέφυρα, που συνδέει δυο µέρη). Οι επίσηµες σχέσεις (π.χ., µε την εξουσία). Οι βιολογικές σχέσεις (π.χ., συγγένεια ή καταγωγή). Σχέση. Μια συλλογή δεσµών ενός συγκεκριµένου τύπου µεταξύ των µελών µιας οµάδας δραστών λέγεται ότι αποτελεί µια σχέση. Για παράδειγµα, οι φιλίες µεταξύ των µαθητών σε µια τάξη ή οι επίσηµοι διπλωµατικοί δεσµοί, που διατηρούνται µεταξύ εθνών, είναι δεσµοί που ορίζουν σχέσεις (στην πρώτη περίπτωση, µεταξύ των µαθητών της τάξης, και στη δεύτερη περίπτωση, µεταξύ των µελετούµενων εθνών). Για οποιαδήποτε οµάδα δραστών, µπορούµε να µετρήσουµε αρκετές διαφορετικές σχέσεις. Π.χ., εκτός από τους 10

11 επίσηµους διπλωµατικούς δεσµούς µεταξύ εθνών, µπορούµε επίσης να καταγράψουµε το χρηµατικό ποσό του διακρατικού εµπορίου για κάποιο συγκεκριµένο έτος. Είναι σηµαντικό να παρατηρήσουµε ότι κάθε σχέση αναφέρεται σε µια συλλογή δεσµών ενός ειδικού τύπου, που µετρούνται για δυάδες δραστών, οι οποίοι προέρχονται από ένα συγκεκριµένο σύνολο. Κοινωνικό ίκτυο. Έχοντας ορίσει τους δράστες και τις σχέσεις, µπορούµε τώρα να διατυπώσουµε έναν καλύτερο ορισµό του κοινωνικού δικτύου. Ένα κοινωνικό δίκτυο αποτελείται από ένα ή περισσότερα (πεπερασµένα) σύνολα δραστών και από µια ή περισσότερες σχέσεις, που συνδέουν τους δράστες µεταξύ τους. Στο επόµενο κεφάλαιο, συζητώντας το συµβολισµό των γράφων για τα κοινωνικά δίκτυα, θα εξηγήσουµε καλύτερα τις περιπτώσεις που σε ένα κοινωνικό δίκτυο ορίζονται δυο ή περισσότερες σχέσεις. Στη συνέχεια, θα δούµε πώς ορίζονται τα κοινωνικά δίκτυα για δυο ή περισσότερα σύνολα δραστών. Γενικώς, τα κοινωνικά δίκτυα µπορεί να είναι ενός από τους εξής δυο τύπους: δίκτυα µιας κατηγορίας ή δίκτυα δυο κατηγοριών. Μια ενδιαφέρουσα ειδική περίπτωση των τελευταίων αποτελούν τα δίκτυα υπαγωγής. ίκτυο Μιας Κατηγορίας (One-Mode Network). Στη θεωρία των κοινωνικών δικτύων, ο όρος κατηγορία ( mode ) αναφέρεται στο διακριτό σύνολο οντοτήτων, µε το οποίο µετρούνται οι σχεσιακές (δοµικές) µεταβλητές (Tucker, 1963, 1964, 1966, Kroonenberg, 1983, Arabie, Carroll & DeSarbo, 1987). Όταν οι δοµικές µεταβλητές µετριούνται για δράστες, που όλοι είναι του ιδίου τύπου, τότε έχουµε τα δίκτυα µιας κατηγορίας, αφού σ αυτά όλες οι σχεσιακές οντότητες, δηλαδή, οι δράστες, ανήκουν σε ένα µόνο σύνολο. Για παράδειγµα, δίκτυα µιας κατηγορίας προκύπτουν από µετρήσεις σχέσεων φιλίας µεταξύ ατόµων, που ανήκουν στην ίδια οµάδα, π.χ., µαθητές µιας τάξης ή κάτοικοι που µένουν στην ίδια γειτονιά κ.λπ. ίκτυο υο Κατηγοριών (Two-Mode Network). Υπάρχουν όµως δοµικές µεταβλητές, οι οποίες µετρούνται ως προς δυο (ή περισσότερα) σύνολα σχεσιακών οντοτήτων. Για παράδειγµα, θα µπορούσαµε να µελετήσουµε δράστες, οι οποίοι ανήκουν σε δυο διακριτά 11

12 σύνολα, όπως, π.χ., το ένα σύνολο δραστών να αποτελείται από επιχειρήσεις και το δεύτερο σύνολο από µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς. Τότε, θα µας ενδιέφερε να µελετήσουµε τις οικονοµικές ροές από τις επιχειρήσεις στους µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς, οι οποίες θα αποτελούσαν τη σχέση στο κοινωνικό δίκτυο των δυο αυτών κατηγοριών δραστών. Πιο συγκεκριµένα, οι Galaskiewicz (1985), Galaskiewicz & Wasserman (1989) έχουν αναλύσει τις χρηµατικές δωρεές, που είχαν κάνει εταιρίες σε µη κερδοσκοπικούς οργανισµούς στην περιοχή Minneapolis/St. Paul των ΗΠΑ, και οι Doreian & Woodard (1990) και Woodard & Doreian (1990) έχουν µελετήσει τις επαφές πολιτών µε δηµόσιες υπηρεσίες. Τέτοια λοιπόν δικτυακά δεδοµένα, που περιλαµβάνουν δυο σύνολα (ή δυο κατηγορίες) δραστών, δηµιουργούν τα δίκτυα δυο κατηγοριών, µε την έννοια ότι σ αυτά οι εµπλεκόµενες σχεσιακές οντότητες, δηλαδή, οι δράστες προέρχονται από δυο διακριτά σύνολα. Άρα, τα δεδοµένα των δικτύων δυο κατηγοριών περιέχουν τις µετρήσεις των δεσµών, που έχουν οι δράστες του ενός συνόλου (της µιας κατηγορίας) µε τους δράστες του άλλου συνόλου (κατηγορίας). Εννοείται, φυσικά, ότι στους δεσµούς ενός τέτοιου δικτύου µπορεί να µην συµµετέχουν όλοι οι δράστες. Σ ένα δίκτυο δυο κατηγοριών, µεταξύ των δραστών που συγκροτούν τους δικτυακούς δεσµούς, οι δράστες στο ένα σύνολο (στη µια κατηγορία) συνηθίζεται να λέγονται ποµποί ( senders ) κι οι δράστες στο άλλο σύνολο (κατηγορία) δέκτες ( receivers ). Οι δυο ονοµασίες αυτές προέρχονται από τη µεταφορική απεικόνιση του δεσµού σαν ροή (πληροφορίας ή άλλων πόρων) µεταξύ δυο πόλων. Βέβαια, οι ονοµασίες ποµπός/δέκτης συνηθίζεται να χρησιµοποιούνται ακόµη κι αν η σχέση του δικτύου δεν είναι κατευθυνόµενη. ίκτυα Υπαγωγής (Affiliation Network). Στη θεωρία των κοινωνικών δικτύων, ένας ειδικός τύπος δικτύου δυο κατηγοριών είναι το δίκτυο υπαγωγής (affiliation network), στο οποίο υπάρχουν µεν δυο σύνολα (κατηγορίες) δοµικών οντοτήτων, αλλά η µια µόνο από αυτές είναι σύνολο δραστών, ενώ η δεύτερη δοµική οντότητα αποτελείται από ένα διακριτό σύνολο ταξινοµήσεων σε υπο-κατηγορίες, στις οποίες το σύνολο των δραστών υπάγεται (ανήκει). Συνήθως, η δεύτερη δοµική οντότητα φέρνει την ονοµασία γεγονότα ή οµάδες. Με άλλα λόγια, τα δικτυακά δεδοµένα ενός δικτύου υπαγωγής είναι αφενός δράστες κι αφετέρου γεγονότα/οµάδες, µε την έννοια ότι κάποιοι από τους δράστες συµµετέχουν σε κάποια από τα 12

13 γεγονότα/οµάδες κι αυτό ορίζει τη σχέση του δικτύου. Να παρατηρήσουµε ότι τώρα η δεύτερη δοµική οντότητα, τα γεγονότα/οµάδες, δεν ορίζονται σε ζεύγη (δυάδες) δραστών, αλλά σε υποσύνολα (ατοµικών) δραστών. Έτσι, ένα σύνολο δραστών που υπάγεται σε κάποιο γεγονός/οµάδα είναι οι δράστες που συµµετέχουν στο γεγονός αυτό ή ανήκουν ή είναι µέλη της οµάδας αυτής. ηλαδή, κάθε γεγονός/οµάδα ορίζεται για ένα ορισµένο υποσύνολο δραστών, οι οποίοι υπάγονται σε αυτό. Για παράδειγµα, θα µπορούσαµε να θεωρήσουµε ένα σύνολο κατοίκων µιας πόλης (οι δράστες) και κάποιες λέσχες της πόλης (οι οµάδες), στις οποίες οι κάτοικοι ανήκουν ή συµµετέχουν. Ή θα µπορούσαµε να θεωρήσουµε ένα πλήθος πολιτικών οργανώσεων µιας χώρας (οι δράστες) και κάποια γεγονότα πολιτικών διαµαρτυριών (τα γεγονότα), τα οποία έχουν συµβεί σε διακριτές χρονικές περιόδους (π.χ., µεγάλες διαδηλώσεις) και στα οποία οι οργανώσεις έχουν συµµετάσχει. Φυσικά, εννοείται ότι σε κάθε λέσχη/διαδήλωση µπορούν να ανήκουν/συµµετέχουν διαφορετικοί κάτοικοι/οργανώσεις. Οπωσδήποτε όµως, σ ένα δίκτυο υπαγωγής, ξέρουµε ποιο υποσύνολο δραστών υπάγεται σε κάθε γεγονός/οµάδα. Η πληροφορία αυτή, όταν πρόκειται για οµάδες, όπως λέσχες, σύλλογοι, διοικητικά συµβούλια, επιτροπές κ.λπ., µπορεί εύκολα ή δύσκολα να βρεθεί από τους επίσηµους καταλόγους των µελών των οµάδων αυτών (ανάλογα µε το πόσο εύκολα προσβάσιµα είναι τέτοια αρχεία). Όταν πρόκειται για γεγονότα, όπως πολιτικές εκδηλώσεις, κοινωνικές δραστηριότητες ή συνευρέσεις, άτυπες συναντήσεις, πάρτι, δεξιώσεις, συναυλίες κ.λπ., τότε χρειάζεται να γίνουν οι αντίστοιχες παρατηρήσεις ή καταγραφές ή αναφορές των δραστών, που συµµετείχαν ή βρέθηκαν σε αλληλεπίδραση στα γεγονότα αυτά (Bernard, Killworth & Sailer, 1980, 1982, Freeman & Romney, 1987). Μια από τις πρώτες αναλύσεις τέτοιων γεγονότων, που τώρα θεωρείται κλασική, είναι η µελέτη των Davis, Gardner & Gardner (1941) των συνεκτικών οµάδων, που προέκυψαν από τις κοινωνικές δραστηριότητες µεταξύ κάποιων γυναικών σε µια πόλη µιας νότιας πολιτείας των ΗΠΑ. Χρησιµοποιώντας, δεδοµένα από εφηµερίδες και συνεντεύξεις, οι µελετητές αυτοί κατέγραψαν τη συµµετοχή (υπαγωγή) δεκαοκτώ επώνυµων γυναικών σε δεκατέσσερα κοινωνικά γεγονότα κι, έτσι, οδηγήθηκαν στην κατανόηση των συγκεκριµένων οµαδοποιήσεων που σχηµάτιζαν οι µελετούµενοι δράστες στα πλαίσια των κοινωνικών δραστηριοτήτων τους. 13

14 2. Αναπαράσταση Κοινωνικών ικτύων Συµβολισµός και Αναπαράσταση Γράφων Μπορούµε να δούµε ένα δίκτυο µε αρκετούς τρόπους. Ένας από τους περισσότερο χρήσιµους είναι µέσω της θεωρίας των γράφων. Στη µαθηµατική θεωρία των γράφων, ένας γράφος αποτελείται από κόµβους (ή κορυφές), κάποιοι από τους οποίους (ενδεχοµένως όλοι) συνδέονται µεταξύ τους. Οι συνδέσεις (links) µεταξύ των κόµβων (όταν υπάρχουν) µπορεί να είναι είτε τόξα ή γραµµές (που λέγονται επίσης πλευρές), αναλόγως του αν υπάρχει ή δεν υπάρχει κάποια κατεύθυνση στις συνδέσεις µεταξύ των κόµβων του γράφου. Στη συνέχεια, θα ασχοληθούµε µε περισσότερες λεπτοµέρειες µε τον απλό αυτό συµβολισµό της θεωρίας των γράφων και θα δείξουµε πώς αυτός µπορεί να χρησιµοποιηθεί για την περιγραφή ενός κοινωνικού δικτύου, δηλαδή, για την περιγραφή των δραστών και των σχέσεων τους, όπως είναι καταγραµµένες από ένα σύνολο δικτυακών δεδοµένων. Υποθέτουµε ότι έχουµε ένα σύνολο δραστών, το οποίο συµβολίζουµε µε N, και θεωρούµε ότι το σύνολο αυτό περιέχει g τον αριθµό δράστες, οπότε γράφουµε N = {n 1, n 2,, n g }, όπου µε n i συµβολίζεται ο i-οστός δράστης, για i = 1,, g. Θεωρούµε ότι κάθε δράστης βρίσκεται σε έναν κόµβο (ή κορυφή) ενός γράφου. Με άλλα λόγια, ταυτίζουµε το σύνολο των δραστών µε το σύνολο των κόµβων και χρησιµοποιούµε το ίδιο σύµβολο N και για τα δυο σύνολα αυτά. Η επιλογή του σύµβολου N οφείλεται στο γεγονός ότι η αγγλική λέξη nodes για τους κόµβους αρχίζει µε n. Ας δώσουµε ένα παράδειγµα, µε το οποίο θα επεξηγούµε τις έννοιες που θα εισάγουµε στη συνέχεια. Έστω το σύνολο των g = 6 µαθητών: Αλίκη, Αντρέας, Ηλίας, Κώστας, Μαρία και Ελένη. Έχουµε λοιπόν N = {Αλίκη, Αντρέας, Ηλίας, Κώστας, Μαρία, Ελένη}, ένα σύνολο 6 δραστών και αναφερόµαστε στους µαθητές µε τα σύµβολά τους: n 1 = Αλίκη, n 2 = Αντρέας, n 3 = Ηλίας, n 4 = Κώστας, n 5 = Μαρία, n 6 = Ελένη. 14

15 Μια Σχέση Θεωρούµε τώρα ότι εξετάζουµε µια σχέση για το σύνολο δραστών N, µε την οποίαν καταγράφεται αν ένας δράστης του συνόλου N σχετίζεται ή όχι µε κάθε άλλο δράστη (µέσω της ίδιας σχέσης πάντα). Αρχικά, υποθέτουµε ότι η σχέση αυτή είναι διχοτοµική. Λέµε ότι µια σχέση είναι διχοτοµική, όταν, για κάθε ζευγάρι δραστών n i, n j, ο n i είτε σχετίζεται µε τον n j ή όχι (µέσω της σχέσης αυτής). Επιπλέον, υποθέτουµε πρώτα ότι η σχέση που εξετάζουµε είναι κατευθυνόµενη. Κατευθυνόµενη σχέση σηµαίνει ότι, όταν ένας δράστης n i σχετίζεται µε έναν άλλο δράστη n j, δεν είναι απαραίτητο να ισχύει και το αντίθετο, δηλαδή, κι ο δράστης n j να σχετίζεται µε τον n i (µέσω της ίδιας σχέσης). Προς το παρόν, δεν µας ενδιαφέρει η ισχύς ή η ένταση αυτής της σχέσης, που µελετούµε δηλαδή, δεν έχει καµιά σηµασία για την παρούσα ανάλυση, π.χ., πόσο συχνά σχετίζεται ή αλληλεπιδρά ο n i µε τον n j. Γενικώς, όταν δυο δράστες σχετίζονται, λέµε ότι υπάρχει ένας δεσµός (tie) µεταξύ τους (ως προς τη µελετούµενη σχέση). οθείσης λοιπόν µιας διχοτοµικής και κατευθυνόµενης σχέσης στο σύνολο των δραστών N, έστω ένα διατεταγµένο ζευγάρι δραστών n i και n j. Τότε, επειδή η σχέση είναι διχοτοµική, είτε ο πρώτος δράστης του ζευγαριού σχετίζεται µε το δεύτερο ή όχι. Επειδή, επιπλέον, θεωρούµε ότι η συγκεκριµένη σχέση είναι και κατευθυνόµενη, το ζευγάρι δραστών n i και n j πρέπει να θεωρηθεί διαφορετικό από το ζευγάρι n j και n i (δηλαδή, έχει σηµασία η διάταξη των δραστών στα ζευγάρια τους σε µια κατευθυνόµενη σχέση). Όλα τα διατεταγµένα ζευγάρια δραστών, για τα οποία υπάρχει δεσµός µεταξύ των δυο δραστών (ως προς την εν λόγω κατευθυνόµενη σχέση), θεωρούµε ότι ανήκουν σε µια ειδική συλλογή ζευγαριών, την οποία θα συµβολίζουµε µε L. Άρα, αν ένα διατεταγµένο ζευγάρι δραστών ανήκει στο σύνολο ζευγαριών L, τότε ο πρώτος δράστης του ζευγαριού σχετίζεται µε το δεύτερο (µε τη σχέση που εξετάζουµε). Παρατηρούµε ότι ο συνολικός αριθµός των διατεταγµένων ζευγαριών στο σύνολο L µπορεί να είναι το πολύ ίσος µε g(g 1) και το λιγότερο ίσος µε 0. 15

16 Συµβολίζουµε το διατεταγµένο ζευγάρι δραστών n i και n j µε < n i, n j > και, αν υπάρχει δεσµός ως προς την κατευθυνόµενη σχέση που µελετούµε, τότε γράφουµε n i n j. Τα στοιχεία ή τα διατεταγµένα ζεύγη των σχετιζόµενων δραστών στο L θα συµβολίζονται µε το σύµβολο l. Ας υποθέσουµε ότι υπάρχουν L στοιχεία στο L, δηλαδή, υπάρχουν L κατευθυνόµενοι δεσµοί µεταξύ των δραστών του συνόλου N, τους οποίους συµβολίζουµε µε l 1, l 2,, l L, οπότε L = {l 1, l 2,, l L }. Τα στοιχεία του L µπορούν να παρασταθούν γραφικά σχεδιάζοντας µια κατευθυνόµενη γραµµή, που πηγαίνει από τον πρώτο δράστη του ζεύγους στο δεύτερο. ηλαδή, αν ο κατευθυνόµενος δεσµός l k (για κάποιο k = 1, 2,, L) αντιστοιχεί στη σχέση n i n j, τότε στην γραφική αναπαράσταση έχουµε µια κατευθυνόµενη γραµµή, που πηγαίνει από το δράστη n i στον n j. Επειδή δράστες και κόµβοι (ή κορυφές) ταυτίζονται, έχει νόηµα να µιλάµε στη γραφική αναπαράσταση της µελετούµενης σχέσης για κατευθυνόµενες γραµµές µεταξύ δραστών. Βέβαια, ένας καλύτερος και πιο εποπτικός όρος για την κατευθυνόµενη γραµµή είναι το τόξο, που συνήθως θα χρησιµοποιούµε. Επιπλέον, ταυτίζουµε το σύνολο L των δεσµών µεταξύ διατεταγµένων ζευγαριών σχετιζόµενων δραστών µε το σύνολο των κατευθυνόµενων γραµµών (τόξων), που είναι οι συνδέσεις µεταξύ των δραστών των ζευγαριών αυτών στη γραφική τους αναπαράσταση. Προφανώς, κάθε διατεταγµένο ζευγάρι δραστών ορίζει ένα τόξο µιας σύνδεσης και σε κάθε τόξο, που συνδέει δυο δράστες, αντιστοιχεί ένα διατεταγµένο ζευγάρι δραστών. Η χρήση των συµβόλων L και l προέρχεται από το πρώτο γράµµα της αγγλικής λέξης line για τη γραµµή. Επειδή ένας γράφος αποτελείται από ένα σύνολο κόµβων N και ένα σύνολο συνδέσεων L, ο γράφος παρίσταται από το ζεύγος (N, L). Θα χρησιµοποιούµε το σύµβολο G για να συµβολίσουµε το γράφο. Επειδή ως τώρα, οι συνδέσεις µεταξύ των κόµβων του γράφου (στην πραγµατικότητα, µεταξύ όσων κόµβων είναι συνδεδεµένοι) είναι κατευθυνόµενες γραµµές, δηλαδή, τόξα, ο γράφος G ονοµάζεται κατευθυνόµενος γράφος. Πρέπει να παρατηρήσουµε ότι, µε το συµβολισµό της θεωρίας των γράφων, τα δυο σύνολα, από τη µια µεριά, το σύνολο των δραστών και, από την άλλη µεριά, το σύνολο των κατευθυνόµενων συνδέσεων (τόξων) ή, ισοδύναµα, των διατεταγµένων ζευγών δραστών, 16

17 επαρκούν για τη µαθηµατική περιγραφή των σηµαντικών χαρακτηριστικών ενός κοινωνικού δικτύου, στο οποίο µετράται µια (µόνο) διχοτοµική και κατευθυνόµενη σχέση. Πρέπει να παρατηρήσουµε ότι για τον τύπο των σχέσεων, που εξετάζουµε εδώ, έχουµε παραβλέψει την περίπτωση ένας δράστης να συνδέεται µε τον ίδιον τον εαυτό του. Ουσιαστικά, για πολλές σχέσεις, δεν έχει νόηµα να πούµε ότι ένας δράστης σχετίζεται µε τον εαυτό του. Για παράδειγµα, όταν καταγράφουµε τη σχέση φιλίας µεταξύ κάποιας οµάδας δραστών, ζητάµε από κάθε δράστη να µας πει αν είναι ή όχι φίλος µε κάθε άλλο δράστη της οµάδας, φυσικά, εξαιρουµένου του ιδίου. Έτσι, όταν µελετάµε τέτοιες σχέσεις σαν της φιλίας, το σύνολο L δεν περιέχει τους ονοµαζόµενους αυτό-βρόχους (self-loops), δηλαδή, συνδέσεις από κάποιο δράστη στον εαυτό του. Υπάρχουν όµως σχέσεις, που είναι µη κατευθυνόµενες, δηλαδή, στις οποίες δεν µπορούµε να ξεχωρίσουµε τη σύνδεση, που πηγαίνει από το δράστη n i προς το δράστη n j, από τη σύνδεση, που πηγαίνει από το δράστη n j προς το δράστη n i. Για παράδειγµα, µπορούµε να εξετάσουµε ένα σύνολο δραστών και να καταγράψουµε αν ο ένας µένει κοντά µε έναν άλλο. Προφανώς, η σχέση αυτή, ενώ εξακολουθεί να είναι διχοτοµική, τώρα είναι µη κατευθυνόµενη (ή συµµετρική), δηλαδή, αν ο n i µένει κοντά στον n j, τότε, αναγκαστικά, και ο n j µένει κοντά στον n i. Για κάθε δυο δράστες, τα δυο διατεταγµένα ζεύγη ανταποκρίνονται µε τον ίδιο τρόπο στη µελετούµενη σχέση. Εποµένως, στην περίπτωση αυτή, απαιτείται µόνο µια µέτρηση, για κάθε ένα ζεύγος, παρά δυο, όπως για τις κατευθυνόµενες σχέσεις, για να καταγράψουµε µια τέτοια σχέση. Το σύνολο L των ζευγών των σχετιζόµενων δραστών (ή, ισοδύναµα, των ζευγών των συνδεδεµένων κόµβων) µπορεί να περιέχει τώρα το πολύ g(g 1)/2 ζεύγη. Η σειρά στα ζεύγη των δραστών δεν έχει σηµασία, αφού κι οι δυο δράστες σχετίζονται (ή όχι) ο ένας µε τον άλλο µε τον ίδιο τρόπο. Έτσι, στην περίπτωση αυτή, ταυτίζουµε το σύνολο L των ζευγών των σχετιζόµενων δραστών µε το σύνολο των γραµµών (ή πλευρών), που είναι οι συνδέσεις µεταξύ των δραστών των ζευγών αυτών. Προφανώς, κάθε ζεύγος δραστών ορίζει τη γραµµή µιας σύνδεσης και σε κάθε γραµµή, που συνδέει δυο δράστες, αντιστοιχεί ένα ζεύγος δραστών. Τώρα, ο γράφος G = (N, L) ονοµάζεται µη 17

18 κατευθυνόµενος γράφος. Τις περισσότερες φορές, µιλώντας απλώς για γράφο, θα εννοούµε µη κατευθυνόµενο γράφο. Ας επιστρέψουµε τώρα στο αρχικό παράδειγµα µας κι ας υποθέσουµε ότι η µελετούµενη (διχοτοµική και κατευθυνόµενη) σχέση είναι η σχέση της φιλίας. Για το σκοπό αυτό, ρωτάµε κάθε µαθητή αν θεωρεί (ή όχι) σαν φίλο του κάθε άλλο µαθητή και καταγράφουµε τις απαντήσεις τους. Στα δεδοµένα που προκύπτουν από την έρευνά µας αυτή, ας υποθέσουµε ότι οκτώ από τα τριάντα δυνατά διατεταγµένα ζεύγη µαθητών ικανοποιούν τη σχέση φιλίας (δηλαδή, εµφανίζονται 8 από τα 30 δυνατά τόξα) και στα υπόλοιπα 22 ζεύγη δεν καταγράφεται η σχέση φιλίας (δηλαδή, δεν εµφανίζονται 22 τόξα). Έστω, τότε, ότι τα L = 8 ζεύγη είναι τα εξής: < Αλίκη, Αντρέας >, < Αλίκη, Μαρία >, < Αντρέας, Ελένη >, < Αντρέας, Ηλίας >, < Ηλίας, Αντρέας >, <Κώστας, Μαρία >, < Μαρία, Ελένη > και < Ελένη, Αντρέας >. Έτσι, τα στοιχεία του συνόλου L είναι οι εξής οκτώ παρατηρούµενοι δεσµοί φιλίας µεταξύ των µαθητών: l 1 = < Αλίκη, Αντρέας >, l 2 = < Αλίκη, Μαρία >, και l 8 = < Ελένη, Αντρέας >. ηλαδή, τα δεδοµένα, που καταγράψαµε, µας λένε ότι η Αλίκη θεωρεί ότι είναι φίλη µε τον Αντρέα, η Αλίκη επίσης θεωρεί ότι είναι φίλη µε την Μαρία, ο Αντρέας θεωρεί ότι είναι φίλος µε την Ελένη κ.ο.κ. Επίσης, ενδιαφέρον παρουσιάζει να παρατηρήσουµε ότι η σχέση αυτή της φιλίας δεν είναι αµοιβαία. Αυτό σηµαίνει ότι, αν ο n i δηλώσει πως ο n j είναι φίλος του (δηλαδή, n i n j ), είναι πιθανό να µην υπάρχει ανταπόκριση στο αίσθηµα αυτό δηλαδή, ο n j να µην θεωρεί φίλο τον n i. Κάθε γράφος µπορεί να παρασταθεί σαν ένα διάγραµµα, στο οποίο οι κόµβοι παριστάνονται µε σηµεία στο επίπεδο και τα τόξα (ή γραµµές) παριστάνονται µε διανύσµατα µεταξύ των δυο συνδεδεµένων σηµείων. Έτσι, στο παράδειγµά µας, οι έξι µαθητές παριστάνονται σαν έξι σηµεία στο επίπεδο. Να σηµειώσουµε όµως ότι η θέση στο επίπεδο των σηµείων, που αναπαριστούν τους µαθητές, παίρνεται τυχαία. Για το παράδειγµά µας, µπορούµε λοιπόν να πάρουµε έξι σηµεία στο επίπεδο και να σχεδιάσουµε τα οκτώ τόξα, που παριστάνουν τα οκτώ διατεταγµένα ζεύγη των µαθητών που είναι φίλοι. Αυτός ο κατευθυνόµενος γράφος ή κοινωνιόγραµµα (όπως θα δούµε πιο κάτω ότι ονοµάζεται ένας τέτοιος γράφος) αποτυπώνεται στο Σχήµα

19 Σχήµα 1.2. Οι έξι δράστες µε τους οκτώ δεσµούς τους. Πολλές Σχέσεις Σε ένα σύνολο δεδοµένων, που περιγράφουν ένα κοινωνικό δίκτυο, µπορεί να έχουµε περισσότερες από µια σχέσεις. Ο συµβολισµός της θεωρίας γράφων µπορεί να γενικευτεί για τέτοια πολυ-σχεσιακά δίκτυα, συµπεριλαµβανοµένων και κατευθυνόµενων και µη κατευθυνόµενων σχέσεων. Για παράδειγµα, θα µπορούσαµε να µελετήσουµε δυο σχέσεις, που µπορεί να συνδέουν (ή όχι) τις επιχειρήσεις µιας περιοχής. Η πρώτη σχέση θα µπορούσε να είναι αν (ή όχι) δυο επιχειρήσεις συναλλάσσονται η µια µε την άλλη όταν, π.χ., η επιχείρηση n i πουλά τα προϊόντα της ή τις υπηρεσίες της στην n j. Η δεύτερη σχέση θα µπορούσε να είναι αν δυο επιχειρήσεις διαπλέκονται (ή όχι) διαµέσου των διοικητικών συµβουλίων τους όταν, π.χ., ένα µέλος του διοικητικού συµβουλίου της επιχείρησης n i είναι επίσης µέλος και του διοικητικού συµβουλίου της επιχείρησης n j. Είναι εύκολο να δώσουµε τη γενίκευση για πολλαπλές σχέσεις του συµβολισµού για την περίπτωση µιας µόνο διχοτοµικής σχέσης, που ήδη έχουµε παρουσιάσει πιο πάνω. 19

20 Ας υποθέσουµε λοιπόν ότι ενδιαφερόµαστε για δυο τουλάχιστον σχέσεις, οι οποίες ορίζονται σε ζεύγη δραστών από το σύνολο N. Έστω R ο αριθµός αυτών των σχέσεων. Κάθε µια από αυτές τις σχέσεις µπορεί να παρασταθεί µε έναν κατευθυνόµενο ή µη κατευθυνόµενο γράφο. Συνεπώς, σε κάθε σχέση αντιστοιχεί ένα σύνολο γραµµών ή τόξων, το οποίο καθορίζει ποιες συνδέσεις (κατευθυνόµενες ή όχι) εµφανίζονται στο γράφο (κατευθυνόµενο ή µη κατευθυνόµενο) για την εν λόγω σχέση. Έτσι, σε κάθε σχέση αντιστοιχεί ένα σύνολο γραµµών ή τόξων L r, του οποίου τα στοιχεία είναι L r ζεύγη δραστών (διατεταγµένων ή όχι) ή, ισοδύναµα, L r δεσµοί µεταξύ ζευγών δραστών. Εδώ, ο δείκτης r παίρνει τιµές από 1 ως R, όπου R είναι ο συνολικός αριθµός των σχέσεων. Κάθε ένα από αυτά τα R σύνολα ορίζει έναν γράφο (κατευθυνόµενο ή µη κατευθυνόµενο) για τους δράστες (κόµβους) του N. Οι γράφοι αυτοί µπορούν να αναπαρασταθούν µε διάφορους τρόπους. Ενώ κάθε σχέση ορίζεται για το ίδιο σύνολο δραστών, αντιστοιχεί σε διαφορετικό σύνολο συνδέσεων (γραµµών ή τόξων). Έτσι, στην r-οστή σχέση µπορούµε να αντιστοιχήσουµε το γράφο (N, L r ), για r = 1, 2,..., R. Για παράδειγµα, ας επιστρέψουµε στο προηγούµενο σύνολο των µαθητών και θεωρήσουµε τις εξής τρεις (R = 3) σχέσεις: (1) Ποιος µαθητής θεωρεί ποιον άλλον για φίλο του στην αρχή του σχολικού έτους; (2) Ποιος µαθητής θεωρεί ποιον άλλον για φίλο του στο τέλος του σχολικού έτους; (3) Ποιος µαθητής µένει κοντά σε ποιον άλλον; Οι δυο πρώτες σχέσεις είναι κατευθυνόµενες, ενώ η τελευταία είναι µη κατευθυνόµενη. Ας υποθέσουµε ότι L 1 = 8, L 2 = 11 και L 3 = 12 είναι, αντίστοιχα, για τις τρεις σχέσεις, οι αριθµοί των σχετιζόµενων ζευγών δραστών (που αποτελούν διατεταγµένα ζεύγη µόνο για τις δυο πρώτες σχέσεις). Παρακάτω, παραθέτουµε στον Πίνακα 1.1 αυτά τα τρία σύνολα. 20

21 Σχέση 1 Φιλία στην Αρχή Σχέση 2 Φιλία στο Τέλος Σχέση 3 Γείτονες <Αλίκη, Αντρέας> <Αλίκη, Αντρέας> <Αλίκη, Μαρία> <Αλίκη, Μαρία> <Αλίκη, Μαρία> <Αλίκη, Ελένη> <Αντρέας, Ελένη > <Αντρέας, Ελένη > <Αντρέας, Ηλίας> <Αντρέας, Ηλίας> <Αντρέας, Ηλίας> <Κώστας, Μαρία> <Ηλίας, Αντρέας> <Αντρέας, Μαρία> <Κώστας, Ελένη> <Κώστας, Μαρία> <Ηλίας, Μαρία> <Μαρία, Ελένη> <Μαρία, Ελένη> <Κώστας, Αντρέας> <Ελένη, Αντρέας> <Κώστας, Μαρία> <Μαρία, Κώστας> <Μαρία, Ελένη > <Ελένη, Αντρέας> Πίνακας 1.1. Τα ζευγάρια των µαθητών που συνδέονται ως προς τις τρεις σχέσεις. Για µια µη κατευθυνόµενη σχέση, όπως της γειτνίασης, οι µετρήσεις γίνονται σε µη διατεταγµένα παρά σε διατεταγµένα ζεύγη. Σαφώς, στην περίπτωση αυτή, όταν ένας δράστης σχετίζεται µε έναν άλλον και ο δεύτερος σχετίζεται µε τον πρώτο. Εποµένως, αφού η Αλίκη µένει κοντά στη Μαρία, και η Μαρία µένει κοντά στην Αλίκη. Όταν καταγράφουµε τα ζεύγη των σχετιζόµενων δραστών σε µια µη κατευθυνόµενη σχέση (δηλαδή, όταν καταγράφουµε τις γραµµές των συνδέσεων), είναι προφανές ότι κάθε ζεύγος µπορεί να καταγραφεί το πολύ µια φορά. Θα χρησιµοποιούµε το συµβολισµό (, ) για ζεύγη δραστών, στους οποίους εµφανίζεται δεσµός ως προς µια µη κατευθυνόµενη σχέση, και το συµβολισµό <, > για δεσµούς ως προς µια κατευθυνόµενη σχέση. Η παρουσίαση τέτοιων καταλόγων σχετιζόµενων ζευγών µπορεί να µην είναι ένας εποπτικός τρόπος για την αναπαράσταση των πολλαπλών σχέσεων. Ένας εναλλακτικός τρόπος είναι να παρουσιαστούν τα τρία σύνολα L 1, L 2 και L 3 γραφικά. Τότε έχουµε δυο δυνατότητες: Είτε να βάλουµε τόξα για κατευθυνόµενους γράφους ή γραµµές για µη 21

22 κατευθυνόµενους γράφους σε τρία σχήµατα (ένα για κάθε σχέση). Ή να δώσουµε ένα ενιαίο σχήµα, στο οποίο ταυτόχρονα περιέχονται τα σηµεία, που αντιπροσωπεύουν τους έξι δράστες, και όλα τα τόξα ή οι γραµµές, που αντιστοιχούν σε όλες τις σχέσεις. Βέβαια στη δεύτερη περίπτωση, πρέπει να χρησιµοποιήσουµε διαφορετικούς τύπους γραµµών για να αποδώσουµε τις συνδέσεις για διαφορετικές σχέσεις. Έτσι, στο Σχήµα 1.3 έχουµε χρησιµοποιήσει τρεις διαφορετικούς τύπους γραµµών για τις τρεις διαφορετικές σχέσεις: συνεχή γραµµή για τη σχέση 1 (φιλία στην αρχή), διακεκοµµένη µε παύλες για τη σχέση 2 (φιλία στο τέλος) και διακεκοµµένη µε τελείες για τη σχέση 3 (γειτνίασης). Επειδή η φιλία είναι µια κατευθυνόµενη σχέση, χρησιµοποιούµε βέλη για να δείξουµε την κατεύθυνση των τόξων. Επειδή η γειτνίαση είναι µια µη κατευθυνόµενη σχέση, δεν βάζουµε βέλη στις αντίστοιχες γραµµές (διακεκοµµένες µε τελείες). Σχήµα 1.3. Οι έξι δράστες και τα τρία σύνολα σχέσεων σε ένα γράφο. Για να συνοψίσουµε, έχουµε ξεκινήσει στην παράγραφο αυτή υποθέτοντας ότι µας δίνεται ένα συγκεκριµένο σύνολο δραστών N, το οποίο περιλαµβάνει g δράστες. Επίσης, υποθέτουµε ότι έχουµε R σχέσεις, και, για κάθε σχέση, υπάρχει ένα σύνολο συνδέσεων (τόξων ή γραµµών), L 1, L 2,, L R. Αν είναι τόξα, το σύνολο των συνδέσεων µπορεί να 22

23 έχει το πολύ g(g 1) τόξα. Αν είναι γραµµές, το σύνολο των συνδέσεων µπορεί να έχει το πολύ g(g 1)/2 γραµµές. Αυτά τα τόξα ή γραµµές συνδέουν, αντίστοιχα, διατεταγµένα ή µη διατεταγµένα ζεύγη σχετιζοµένων δραστών ως προς κάθε σχέση. Κατά συνέπεια, για να περιγραφεί πλήρως το σύνολο αυτών των δικτυακών δεδοµένων, χρειάζεται να καθορισθούν το σύνολο N και τα R σύνολα συνδέσεων (τόξων ή γραµµών) L 1, L 2,, L R. Κοινωνιοµετρικός Συµβολισµός Κοινωνιοµετρία είναι η µελέτη των θετικών και των αρνητικών συναισθηµατικών σχέσεων, όπως προτίµηση / αντιπάθεια ή φιλία / εχθρότητα κ.λπ., οι οποίες αναπτύσσονται µεταξύ ενός συνόλου ανθρώπων. Ονοµάζουµε κοινωνιοµετρικά δεδοµένα ένα σύνολο δεδοµένων, που περιγράφουν το κοινωνικό δίκτυο µιας οµάδας ανθρώπων, στο οποίο µετρούνται οι συναισθηµατικές σχέσεις µεταξύ των µελών της οµάδας. Τα σχεσιακά δεδοµένα συχνά παρουσιάζονται σε δισδιάστατους πίνακες, που ονοµάζονται κοινωνιοπίνακες (sociomatrices). Οι δυο διαστάσεις ενός κοινωνιοπίνακα αποτελούνται από τους δράστες-ποµπούς (σειρές) και τους δράστες-δέκτες (στήλες). Προφανώς, όταν έχουµε ένα δίκτυο µιας κατηγορίας, ο κοινωνιοπίνακας θα είναι τετραγωνικός. Όταν η σχέση ενός κοινωνικού δικτύου είναι διχοτοµική, ο κοινωνιοπίνακας ταυτίζεται µε αυτόν που στη θεωρία γράφων ονοµάζεται πίνακας γειτνίασης. Στην περίπτωση αυτή, η αντίστοιχη γραφική παράσταση του γράφου ονοµάζεται κοινωνιόγραµµα. Έτσι, ο κοινωνιοµετρικός συµβολισµός µπορεί να θεωρηθεί συµπληρωµατικός του συµβολισµού της θεωρίας γράφων, που περιγράψαµε προηγούµενα Στη συνέχεια, θα παρουσιάσουµε την ιστορία της κοινωνιοµετρίας, στα πλαίσια της οποίας αναπτύχθηκαν οι κοινωνιοπίνακες και τα κοινωνιογράµµατα. Αµέσως µετά, θα περιγράψουµε πώς τα δεδοµένα των κοινωνικών δικτύων µπορούν να αναπαρασταθούν από ένα σύνολο κοινωνιοπινάκων. 23

24 Η κοινωνιοµετρία έχει αναπτυχθεί και επεκταθεί κατά τη διάρκεια του προηγούµενου µισού αιώνα τόσο πολύ, έτσι ώστε οι αντίστοιχες µελέτες να ονοµάζονται τώρα απλά κοινωνιολογικές ή, µερικές φορές, κοινωνικές ψυχολογικές. Οι πρώτοι επιστήµονες, που ασχολήθηκαν µε την κοινωνιοµετρία, δηµοσίευσαν ένα µεγάλο µέρος των ερευνών τους στο περιοδικό Sociometry, το οποίο µετονοµάστηκε, αρχικά, Social Psychology και, έπειτα, Social Psychology Quarterly στα τέλη της δεκαετίας του Ο Moreno διετέλεσε ιδρυτικό µέλος της συντακτικής επιτροπής του Sociometry (το 1937). Ο Moreno και άλλοι ερευνητές ανέπτυξαν ένα πολύ χρήσιµο συµβολισµό για τα κοινωνικά δίκτυα, ο οποίος ονοµάζεται κοινωνιοµετρικός συµβολισµός. Αυτόν τον κλασικό συµβολισµό θα περιγράψουµε παρακάτω. Τα κοινωνογράµµατα και οι κοινωνιοπίνακες χρησιµοποιήθηκαν για πρώτη φορά από τον Moreno (1934), που έδειξε πώς αυτά θα µπορούσαν να αναπαραστήσουν τις σχεσιακές αλληλεπιδράσεις, που απεικονίζονται σε ένα κοινωνικό δίκτυο. Η εστίαση της έρευνας του Moreno και ενός µεγάλου µέρους της κοινωνιοµετρικής βιβλιογραφίας των δεκαετιών του 1930 και του 1940 επικεντρωνόταν στο πόσο χρήσιµο είναι να απεικονιστούν οι διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις χρησιµοποιώντας κοινωνιογράµµατα, ακόµη και για σύνολα µε πολύ µεγάλο πλήθος δραστών. Στην πραγµατικότητα, ο Moreno (ιδίως στο έργο του Emotions Mapped του 1933) είχε τη φιλοδοξία να σχεδιάσει έναν κοινωνιοµετρικό χάρτη της πόλης της Νέας Υόρκης, αλλά το καλύτερο που κατάφερε να κάνει ήταν ένα κοινωνιόγραµµα µιας κοινότητας µεγέθους 435 ατόµων (που περιέχεται σαν ένθετο πτυσσόµενο διάγραµµα στο βιβλίο του 1934). Ο Moreno (1934) και ο Northway (1940) ήταν οι πρώτοι που θεµελίωσαν τους κανόνες για τη σχεδίαση των κοινωνιγραµµάτων. Αυτοί οι πρωτοπόροι κοινωνιοµέτρες προσπαθούσαν να βρουν τεχνικές για να µελετήσουν την αποδοχή κάθε δράστη από το σύνολο όλων των δραστών και για να προσδιορίσουν ποιες επιλογές των δραστών ήταν οι πιο σηµαντικές για τη δοµή της οµάδας. Οι Lindzey & Byrne (1968), στηριζόµενοι στις αρχικές οδηγίες του Moreno, έχουν παρουσιάσει µια πολύ καλή συζήτηση πάνω στο θέµα της µέτρησης των σχέσεων. Στη δεκαετία του 1980, εξ αιτίας των καινοτοµιών που επετεύχθησαν στην πληροφορική, παρατηρήθηκε µια αναθέρµανση του ενδιαφέροντος 24

25 για τις γραφικές αναπαραστάσεις των δεδοµένων των κοινωνικών δικτύων (Klovdahl, 1986). Στην πραγµατικότητα, ο Moreno προτιµούσε τη χρήση των κοινωνιογραµµάτων περισσότερο από τους κοινωνιοπίνακες και είχε δηµοσιεύσει αρκετά επιχειρήµατα εναντίον των υπερασπιστών των κοινωνιοπινάκων, όπως ο Katz. Ο Moreno συχνά χρησιµοποιούσε τη θέση του σαν συντάκτης του περιοδικού Sociometry για να παρεµβάλει τις προσωπικές του ιδέες σαν άρθρα του περιοδικού του. Παρότι διαρκώς αυξάνονταν το ενδιαφέρον για τα διαγράµµατα σαν τα κοινωνιογράµµατα, οι µελετητές δεν ήταν ευχαριστηµένοι µε το γεγονός ότι διαφορετικοί ερευνητές χρησιµοποιώντας τα ίδια δεδοµένα µπορούσαν να παραγάγουν τόσα πολλά διαφορετικά (σε εµφάνιση) κοινωνιογράµµατα, τόσα όσοι και οι ίδιοι οι ερευνητές. Όπως έχουµε αναφέρει, η τοποθέτηση των δραστών και των γραµµών (ή τόξων) στο δισδιάστατο χώρο είναι απολύτως αυθαίρετη. Συνεπώς, η χρήση των κοινωνιοπινάκων για το συµβολισµό των δεδοµένων των κοινωνικών δικτύων διαρκώς αυξάνονταν στη δεκαετία του Στη βιβλιογραφία τη; δεκαετίας του 1940 υπάρχουν ποικίλες µέθοδοι για την ανάλυση και την επεξεργασία των κοινωνιοπινάκων (Dodd, 1940, Katz, 1947, Festinger, 1949, Luce & Perry, 1949, Harary, Norman & Cartwright, 1965). Για παράδειγµα, o Dodd (1940) περιέγραφε απλές αλγεβρικές πράξεις για τετραγωνικούς κοινωνιοπίνακες τάξης ίσης µε το πλήθος των δραστών. Έδειξε επίσης πώς οι σειρές και οι στήλες τέτοιων πινάκων θα µπορούσαν να αθροιστούν για να ρίξουν φως στις σχέσεις µεταξύ υποσυνόλων δραστών, παρά στους ίδιους τους ατοµικούς δράστες. Οι Forsyth & Katz (1946) υποστήριζαν τη χρήση των κοινωνιοπινάκων έναντι των κοινωνιογραµµάτων για την τυποποίηση της ποσοτικοποίησης των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και µια πιο αντικειµενική αναπαράσταση των δικτυακών δεδοµένων. Η έρευνα αυτή εµφανίζεται να είναι η πρώτη που εστιάζεται στις παραγόµενες υπο-οµαδοποιήσεις των δραστών. Ο Katz (1947) πρότεινε µια κανονική ανάλυση του κοινωνιοπίνακα, για να επιτύχει τη σύγκριση του παρατηρούµενου κοινωνιοπίνακα µε έναν ιδεατό κοινωνιοπίνακα, µια ιδέα που για πρώτη φορά προτάθηκε από τον Northway (1940, 1951, 1952). Έδειξε επίσης πώς οι κοινωνιοπίνακες θα 25

26 µπορούσαν να επαναδιαταχθούν µέσω των πινάκων µετάθεσης για να προσδιορισθούν κάποιες υποοµάδες δραστών και πώς οι επιλογές ενός συγκεκριµένου δράστη θα µπορούσαν να ιδωθούν σαν ένα πολυδιάστατο διάνυσµα. Ο Festinger (1949) εφάρµοζε τον πολλαπλασιασµό των πινάκων στους κοινωνιοπίνακες και περιέγραφε πώς τα γινόµενα ενός κοινωνιοπίνακα µε τον εαυτό του (ιδιαίτερα οι τετραγωνικές και κυβικές δυνάµεις) µπορούν να χρησιµοποιηθούν για τον προσδιορισµό κλικών ή υποοµάδων όµοιων δραστών (δείτε Chabot, 1950). Επειδή τέτοιες δυνάµεις έχουν µια απλή ερµηνεία στο πλαίσιο της θεωρίας των γράφων, αυτή η έρευνα διευκόλυνε το πέρασµα στην εποχή των θεωρητικών προσεγγίσεων, µε βάση τη θεωρία των γράφων, για την ανάλυση των κοινωνικών δικτύων. Οι Luce & Perry (1949) και Luce (1950) πρότειναν µια από τις πρώτες τεχνικές για τον προσδιορισµό κλικών ή υποοµάδων δραστών, χρησιµοποιώντας µάλλον εξεζητηµένους (για την περίοδο εκείνη) κοινωνιοµετρικούς υπολογισµούς, κάτω από ένα επιµεληµένο σύνολο θεωρηµάτων, τα οποία περιέγραφαν τις ιδιότητες και τη µοναδικότητα της προσέγγισής τους (που είναι η ονοµαζόµενη ανάλυση των n-κλικών ). Οι Bavelas (1948, 1950) και Leavitt (1951) εισήγαγαν την έννοια της κεντρικότητας στην ανάλυση των κοινωνικών δικτύων. Από το τέλος της δεκαετίας του 1950, οι ερευνητές είχαν αρχίσει να σκέφτονται για τους ηλεκτρονικούς υπολογισµούς των κοινωνιοµετρικών δεδοµένων (Beum & Criswell, 1947, Katz, 1950, Beum & Brundage, 1950), στις περιπτώσεις που αυτά αποτελούνται από ένα µεγάλο πλήθος κοινωνιοπινάκων. Η έρευνα των Katz (1953), MacRae (1960), Wright & Evitts (1961), Coleman (1964), Hubbell (1965) καθώς και οι µέθοδοι που διαπραγµατευόταν ο Mitchell (1969) στηριζόταν εκτενώς στους υπολογιστές για τον προσδιορισµό διαφόρων µέτρων µε βάση τη θεωρία των γράφων. Η δεκαετία του 1950 και τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1960 έγιναν η εποχή της θεωρίας των γράφων στην κοινωνιοµετρία. Η διαχωριστική γραµµή µεταξύ των κοινωνιοµετρικών προσεγγίσεων και των προσεγγίσεων µε βάση τη θεωρία των γράφων, για την ανάλυση των κοινωνικών δικτύων, άρχισε να γίνεται πιο θολή µετά την πρώτη περίοδο του κλάδου, καθώς οι υπολογιστές άρχιζαν να διαδραµατίζουν ένα µεγαλύτερο ρόλο στην ανάλυση των δεδοµένων. Τα κοινωνονιογράµµατα εξασθένιζαν σε σηµασία καθώς οι κοινωνιοπίνακες γινόντουσαν πιο δηµοφιλείς και καθώς επικρατούσαν περισσότεροι µαθηµατικοί και 26

27 στατιστικοί δείκτες, που χρησιµοποιούσαν τους κοινωνιοπίνακες, σε αντίθεση µε τις αρχικές ανησυχίες του Moreno (1946). Η ιστορία βέβαια έγειρε την πλάστιγγα προς στην πλευρά του σχήµατος συµβολισµού των κοινωνιοπινάκων. Πράγµατι, οι περισσότερες ερευνητικές εργασίες και τα βιβλία της µεθοδολογίας των κοινωνικών δικτύων αρχίζουν µε τον ορισµό ενός κοινωνιοπίνακα. Για τις περισσότερες µεθόδους των κοινωνικών δικτύων, ο κοινωνιοµετρικός συµβολισµός είναι πιθανώς ο µόνος απαραίτητος. Είναι επίσης το προτιµούµενο σχήµα συµβολισµού από τα περισσότερα υπολογιστικά προγράµµατα ανάλυσης δικτύων. Εντούτοις, είναι σηµαντικό να παρατηρήσουµε ότι ο κοινωνιοµετρικός συµβολισµός δεν µπορεί εύκολα να ποσοτικοποιήσει ή να εκφράσει τα χαρακτηριστικά των δραστών και, για αυτό, είναι περιορισµένης εµβέλειας. Είναι χρήσιµος, κυρίως όταν δεν µετριούνται τα χαρακτηριστικά των δραστών. Όµως η σχέση, που υπάρχει µεταξύ του κοινωνιοµετρικού συµβολισµού και του γενικότερου συµβολισµού της θεωρίας των γράφων, είναι ένας παράγοντος, ο οποίος συµβάλλει στη δηµοτικότητα αυτής της προσέγγισης. Όπως και στην προηγούµενη παράγραφο, θα σπάσουµε την παρουσίαση του κοινωνιοµετρικού συµβολισµού και των κοινωνιοπινάκων σε δυο τµήµατα. Πρώτα, θα περιγράψουµε πώς µπορούµε να κατασκευάσουµε τους δισδιάστατους κοινωνιοµετρικούς πίνακες, όταν υπάρχει µόνο ένα σύνολο δραστών και µόνο µια σχέση και, µετά, όταν έχουµε ένα σύνολο δραστών αλλά περισσότερες της µιας σχέσεις µπορούν να µετρηθούν στο κοινωνικό δίκτυο που µελετάµε. Μια Σχέση Ας υποθέσουµε ότι έχουµε µια µοναδική σχέση, που µετριέται σε ένα σύνολο g δραστών, το N = {n 1, n 2,..., n g }. Θα συµβολίζουµε µε X αυτήν τη σχέση, που υποθέτουµε ότι είναι κατευθυνόµενη και, σε αυτήν, κάθε δεσµός δραστών παίρνει διακριτές τιµές (που θα ορισθούν στη συνέχεια). Η σχέση αυτή µετριέται στα διαταγµένα ζευγάρια των δραστών, που µπορούν να σχηµατισθούν µεταξύ όλων των µελών του συνόλου N. 27

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Θεωρία γράφων / γραφήµατα. Τι είναι οι γράφοι; Εφαρµογές των γράφων. 22 - Γράφοι

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Θεωρία γράφων / γραφήµατα. Τι είναι οι γράφοι; Εφαρµογές των γράφων. 22 - Γράφοι HY118- ιακριτά Μαθηµατικά Θεωρία γράφων / γραφήµατα Τρίτη, 19/05/2015 Αντώνης Α. Αργυρός e-mail: argyros@csd.uoc.gr 5/21/2015 1 1 5/21/2015 2 2 Τι είναι οι γράφοι; Mία ειδική κλάση διακριτών δοµών (που

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις Σηµειώσεις στις συναρτήσεις 4 Η έννοια της συνάρτησης Ο όρος «συνάρτηση» χρησιµοποιείται αρκετά συχνά για να δηλώσει ότι ένα µέγεθος, µια κατάσταση κτλ εξαρτάται από κάτι άλλο Και στα µαθηµατικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις Σελίδα 1 από 6 Κεφάλαιο 5 Οι χώροι R και C Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος R Πράξεις Βάσεις Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 5. Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο στο Ορισµοί Ιδιότητες Επεξεργασµένα Παραδείγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ

Εισαγωγή ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΓΣΠ Τα τελευταία 25 χρόνια, τα προβλήµατα που σχετίζονται µε την διαχείριση της Γεωγραφικής Πληροφορίας αντιµετωπίζονται σε παγκόσµιο αλλά και εθνικό επίπεδο µε την βοήθεια των Γεωγραφικών

Διαβάστε περισσότερα

5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών.

5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών. 5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών. 5.1. Εισαγωγή. Στο Κεφάλαιο αυτό θα δούµε πώς µπορούµε να δηµιουργήσουµε τυχαίους αριθµούς από την οµοιόµορφη κατανοµή στο διάστηµα [0,1]. Την κατανοµή αυτή, συµβολίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2: ιατάξεις και Συνδυασµοί.

Κεφάλαιο 2: ιατάξεις και Συνδυασµοί. Κεφάλαιο : ιατάξεις και Συνδυασµοί. Περιεχόµενα Εισαγωγή Βασική αρχή απαρίθµησης ιατάξεις µε και χωρίς επανατοποθέτηση Συνδυασµοί Ασκήσεις Εισαγωγή Μέχρι το τέλος αυτού του κεφαλαίου ϑα ϑεωρούµε πειράµατα

Διαβάστε περισσότερα

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x.

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x. Κεφάλαιο 4 Μήκη και ορθές γωνίες Μήκος διανύσµατος Στο επίπεδο, R 2, ϐρίσκουµε το µήκος ενός διανύσµατος x = (x 1, x 2 ) χρησιµοποιώντας το Πυθαγόρειο ϑεώρηµα : x 2 = x 2 1 + x 2 2. Στο χώρο R 3, εφαρµόζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ; Η επιστήμη των αριθμών Βασανιστήριο για τους μαθητές και φοιτητές Τέχνη για τους μαθηματικούς ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α Εξάμηνο ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Mathematics and its Applications, 5th

Mathematics and its Applications, 5th Μαθηµατικα για Πληροφορικη Εφαρµογες και τεχνικες Ηλιας Κουτσουπιάς Τµήµα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχετικα µε το µαθηµα Σχετικα µε το µαθηµα Το µαθηµα πραγµατευεται καποια ϑεµατα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος;

Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Είναι το ηλεκτρικό ρεύµα διανυσµατικό µέγεθος; Για να εξετάσουµε το κύκλωµα LC µε διδακτική συνέπεια νοµίζω ότι θα πρέπει να τηρήσουµε τους ορισµούς που δώσαµε στα παιδιά στη Β Λυκείου. Ας ξεκινήσουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

* τη µήτρα. Κεφάλαιο 1o

* τη µήτρα. Κεφάλαιο 1o Κεφάλαιο 1o Θεωρία Παιγνίων Η θεωρία παιγνίων εξετάζει καταστάσεις στις οποίες υπάρχει αλληλεπίδραση µεταξύ ενός µικρού αριθµού ατόµων. Άρα σε οποιαδήποτε περίπτωση, αν ο αριθµός των ατόµων που συµµετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Είναι φανερό ότι έως τώρα η µελέτη µας επικεντρώνεται κάθε φορά σε πιθανότητες που αφορούν µία τυχαία µεταβλητή Σε αρκετές όµως περιπτώσεις ενδιαφερόµαστε να εξετάσουµε

Διαβάστε περισσότερα

Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η 2. 1. Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ.

Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η 2. 1. Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ. Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Στατιστική έρευνα : Πρόκειται για ένα σύνολο αρχών και μεθοδολογιών με αντικείμενο : 1) το σχεδιασμό της διαδικασίας συλλογής δεδομένων. Κλάδος της στατιστικής που ασχολείται : Σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός Αυτοαξιολόγησης EFQM Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ EFQM ΣΤΙΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ

Οδηγός Αυτοαξιολόγησης EFQM Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ EFQM ΣΤΙΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ Ο ΗΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ EFQM ΣΤΙΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 3 2. Η ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ EFQM ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ... 4 3. Η ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ Συναρτήσεις, Ορια, Συνέχεια ρ. Κωνσταντίνος Κυρίτσης Μακράς Στοάς 7 & Εθνικής Αντιστάσεως Πειραιάς 185 31 05 Μαρτίου 2009 Περίληψη Οι παρούσες σηµειώσεις αποτελούν µια σύνοψη της ϑεωρίας των συναρτήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα Κεφάλαιο M3 Διανύσµατα Διανύσµατα Διανυσµατικά µεγέθη Φυσικά µεγέθη που έχουν τόσο αριθµητικές ιδιότητες όσο και ιδιότητες κατεύθυνσης. Σε αυτό το κεφάλαιο, θα ασχοληθούµε µε τις µαθηµατικές πράξεις των

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ

KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ KΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΥΠΟΓΡΑΦΕΣ 1 Γενικά Η ψηφιακή υπογραφή είναι µια µέθοδος ηλεκτρονικής υπογραφής όπου ο παραλήπτης ενός υπογεγραµµένου ηλεκτρονικού µηνύµατος µπορεί να διαπιστώσει τη γνησιότητα του,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ Ε ΟΜΕΝΩΝ 1. ΕΙ Η Ε ΟΜΕΝΩΝ, ΣΥΛΛΟΓΗ, ΚΩ ΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΑΝΑΛΥΣΗ Ε ΟΜΕΝΩΝ 1. ΕΙ Η Ε ΟΜΕΝΩΝ, ΣΥΛΛΟΓΗ, ΚΩ ΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Ε ΟΜΕΝΩΝ 1. ΕΙ Η Ε ΟΜΕΝΩΝ, ΣΥΛΛΟΓΗ, ΚΩ ΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές µορφές Ερωτήσεων - απαντήσεων Ανοιχτές Κλειστές Κλίµακας ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΑΓΓΕΛΗΣ - ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΑΠΘ 2 Ανοιχτές ερωτήσεις Ανοιχτές

Διαβάστε περισσότερα

Αλγόριθµοι Οπισθοδρόµησης

Αλγόριθµοι Οπισθοδρόµησης Αλγόριθµοι Οπισθοδρόµησης Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής επιµέρους θέµατα: Η οπισθοδρόµηση στο σχεδιασµό αλγορίθµων Το πρόβληµα των σταθερών γάµων και ο αλγόριθµος των Gale-Shapley Το πρόβληµα

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι.

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι. 1 E. ΣΥΝΟΛΑ ΘΕΩΡΙΑ 1. Ορισµός του συνόλου Σύνολο λέγεται κάθε συλλογή πραγµατικών ή φανταστικών αντικειµένων, που είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο. Τα παραπάνω αντικείµενα λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµός διαγράµµατος ER σε σχεσιακό σχήµα Β

Μετασχηµατισµός διαγράµµατος ER σε σχεσιακό σχήµα Β Τ.Ε.Ι ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Σ Β (ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3) Τελευταία ενηµέρωση: 10/2011 Μετασχηµατισµός διαγράµµατος ER σε σχεσιακό σχήµα Β ΣΤΟΧΟΣ Στόχοs του 3 ου εργαστηρίου είναι η υλοποίηση µοντέλων

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµοί και εξισώσεις κίνησης

Ορισµοί και εξισώσεις κίνησης Ορισµοί και εξισώσεις κίνησης Σκοπός του κειµένου είναι να υποστηριχθούν οι παρακάτω θέσεις εν έχουν κανένα απολύτως νόηµα φράσεις του τύπου «η φάση της ταλάντωσης είναι» ή «η αρχική φάση της ταλάντωσης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόβληµα 2 (15 µονάδες)

Πρόβληµα 2 (15 µονάδες) ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ, 2013-2014 ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Ε. Μαρκάκης Πρόβληµα 1 (5 µονάδες) 2 η Σειρά Ασκήσεων Προθεσµία Παράδοσης: 19/1/2014 Υπολογίστε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Υ ΡΑΥΛΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΡΥΠΩΝ

ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Υ ΡΑΥΛΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΡΥΠΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ Υ ΡΑΥΛΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΡΥΠΩΝ 1 ο ΘΕΜΑ (1,5 Μονάδες) Στην παράδοση είχε παρουσιαστεί η αριθµητική επίλυση της εξίσωσης «καθαρής συναγωγής» σε µία διάσταση, η µαθηµατική δοµή της οποίας είναι

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτηµα 3 Εξισώσεις Διαφορών και Στοχαστικές Διαδικασίες

Παράρτηµα 3 Εξισώσεις Διαφορών και Στοχαστικές Διαδικασίες Γιώργος Αλογοσκούφης, Θέµατα Δυναµικής Μακροοικονοµικής, Αθήνα 0 Παράρτηµα 3 Εξισώσεις Διαφορών και Στοχαστικές Διαδικασίες Στο παράρτηµα αυτό εξετάζουµε τις ιδιότητες και τους τρόπους επίλυσης των εξισώσεων

Διαβάστε περισσότερα

2.6 ΟΡΙΑ ΑΝΟΧΗΣ. πληθυσµού µε πιθανότητα τουλάχιστον ίση µε 100(1 α)%. Το. X ονοµάζεται κάτω όριο ανοχής ενώ το πάνω όριο ανοχής.

2.6 ΟΡΙΑ ΑΝΟΧΗΣ. πληθυσµού µε πιθανότητα τουλάχιστον ίση µε 100(1 α)%. Το. X ονοµάζεται κάτω όριο ανοχής ενώ το πάνω όριο ανοχής. 2.6 ΟΡΙΑ ΑΝΟΧΗΣ Το διάστηµα εµπιστοσύνης παρέχει µία εκτίµηση µιας άγνωστης παραµέτρου µε την µορφή διαστήµατος και ένα συγκεκριµένο βαθµό εµπιστοσύνης ότι το διάστηµα αυτό, µε τον τρόπο που κατασκευάσθηκε,

Διαβάστε περισσότερα

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44.

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΜΕΤΡΗΣΗΣ Η καταµετρηση ενος συνολου µε πεπερασµενα στοιχεια ειναι ισως η πιο παλια µαθηµατικη ασχολια του ανθρωπου. Θα µαθουµε πως, δεδοµενης της περιγραφης ενος συνολου, να µπορουµε να ϐρουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Ένταξη των Τ.Π.Ε. στην διδασκαλία και τη µάθηση I) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Παύλος Γ. Σπυράκης (google: Paul Spirakis) Ερευνητικό Ακαδηµαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση Προτύπων - Νευρωνικά ίκτυα

Αναγνώριση Προτύπων - Νευρωνικά ίκτυα ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ Αναγνώριση Προτύπων - Νευρωνικά ίκτυα ρ. Χαράλαµπος Π. Στρουθόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ Ελαχιστοποίηση κόστους διατροφής Ηεπιχείρηση ζωοτροφών ΒΙΟΤΡΟΦΕΣ εξασφάλισε µια ειδική παραγγελίααπό έναν πελάτη της για την παρασκευή 1.000 κιλών ζωοτροφής, η οποία θα πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ .3 Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 00 04 Α ΟΜΑ ΑΣ. Έξι διαδοχικοί άρτιοι αριθµοί έχουν µέση τιµή. Να βρείτε τους αριθµούς και τη διάµεσό τους. Αν είναι ο ποιο µικρός άρτιος τότε οι ζητούµενοι αριθµοί θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο απλό δίκτυο είναι η δυάδα ή το ζευγάρι. Οι δυάδες συνδέονται μεταξύ τους για να δημιουργήσουν μεγαλύτερα δίκτυα

Το πιο απλό δίκτυο είναι η δυάδα ή το ζευγάρι. Οι δυάδες συνδέονται μεταξύ τους για να δημιουργήσουν μεγαλύτερα δίκτυα Κοινωνικά Δίκτυα Το πιο απλό δίκτυο είναι η δυάδα ή το ζευγάρι Οι δυάδες συνδέονται μεταξύ τους για να δημιουργήσουν μεγαλύτερα δίκτυα Δεσμός = η σχέση μεταξύ δύο ατόμων Κεντρικός κόμβος Περιφερειακός

Διαβάστε περισσότερα

Αλγόριθµοι Ροής σε Γράφους (CLR, κεφάλαιο 27)

Αλγόριθµοι Ροής σε Γράφους (CLR, κεφάλαιο 27) Αλγόριθµοι Ροής σε Γράφους (CLR, κεφάλαιο 27) Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: ίκτυα ροής και το πρόβληµα της µέγιστης ροής Η µεθοδολογία Ford-Fulkerson Ο αλγόριθµος Edmonds-Karps ΕΠΛ 232

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

4.3. Γραµµικοί ταξινοµητές

4.3. Γραµµικοί ταξινοµητές Γραµµικοί ταξινοµητές Γραµµικός ταξινοµητής είναι ένα σύστηµα ταξινόµησης που χρησιµοποιεί γραµµικές διακριτικές συναρτήσεις Οι ταξινοµητές αυτοί αναπαρίστανται συχνά µε οµάδες κόµβων εντός των οποίων

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 1: Δικτυωτή Ανάλυση (Θεωρία Γράφων)

Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 1: Δικτυωτή Ανάλυση (Θεωρία Γράφων) Πληροφοριακά Συστήματα Διοίκησης (ΜΒΑ) Ενότητα 1: Δικτυωτή Ανάλυση (Θεωρία Γράφων) Μπεληγιάννης Γρηγόριος Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων

Διαβάστε περισσότερα

Case 06: Το πρόβληµα τωνlorie και Savage Εισαγωγή (1)

Case 06: Το πρόβληµα τωνlorie και Savage Εισαγωγή (1) Case 06: Το πρόβληµα τωνlorie και Savage Εισαγωγή (1) Το εσωτερικό ποσοστό απόδοσης (internal rate of return) ως κριτήριο αξιολόγησης επενδύσεων Προβλήµατα προκύπτουν όταν υπάρχουν επενδυτικές ευκαιρίες

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα

9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών

9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών Κεφάλαιο 9: Συστολικές συστοιχίες επεξεργαστών 208 9. Συστολικές Συστοιχίες Επεξεργαστών Οι συστολικές συστοιχίες επεξεργαστών είναι επεξεργαστές ειδικού σκοπού οι οποίοι είναι συνήθως προσκολλημένοι σε

Διαβάστε περισσότερα

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Β06Σ03 ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Ενότητα 2: Επαγωγική-περιγραφική στατιστική, παραµετρικές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος.

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος. ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ Πριν περιγράψουµε πως µπορούµε να µελετήσουµε µια συνάρτηση είναι αναγκαίο να δώσουµε µερικούς ορισµούς. Άρτια και περιττή συνάρτηση Ορισµός : Μια συνάρτηση fµε πεδίο ορισµού Α λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) ΤΕΙ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) Επιµέλεια Σηµειώσεων : Βασιλειάδης Γεώργιος Καστοριά, εκέµβριος 2006

Διαβάστε περισσότερα

(GNU-Linux, FreeBSD, MacOsX, QNX

(GNU-Linux, FreeBSD, MacOsX, QNX 1.7 διαταξεις (σελ. 17) Παράδειγµα 1 Θα πρέπει να κάνουµε σαφές ότι η επιλογή των λέξεων «προηγείται» και «έπεται» δεν έγινε απλώς για λόγους αφαίρεσης. Μπορούµε δηλαδή να ϐρούµε διάφορα παραδείγµατα στα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ 1. Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 203. Η προσέγγιση εστιάζει στις χαρακτηριστικές ιδιότητες της καινοτοµικής επιχείρησης και όλα τα χαρακτηριστικά των δραστηριοτήτων καινοτοµίας και

Διαβάστε περισσότερα

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2003 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Γ ΕΚ ΟΣΗΣ Μετά την τρίτη έκδοση του βιβλίου µου µε τα προβλήµατα Μηχανικής για το µάθηµα Γενική Φυσική Ι, ήταν επόµενο να ακολουθήσει η τρίτη έκδοση και του παρόντος βιβλίου µε προβλήµατα Θερµότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Θέµα 1 ο Α. Να απαντήσετε τις παρακάτω ερωτήσεις τύπου Σωστό Λάθος (Σ Λ) 1. Σκοπός της συγχώνευσης 2 ή περισσοτέρων ταξινοµηµένων πινάκων είναι η δηµιουργία

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Οι περιπτώσεις χρήσης

Οι περιπτώσεις χρήσης 1 Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήµιο Οι περιπτώσεις χρήσης ρ. Πάνος Φιτσιλής 2 Περιεχόµενα Το µοντέλο των περιπτώσεων χρήσης Τα διαγράµµατα των περιπτώσεων χρήσης Λεκτική περιγραφή των περιπτώσεων χρήσης Τρόπος

Διαβάστε περισσότερα

3.4.2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall

3.4.2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall 3..2 Ο Συντελεστής Συσχέτισης τ Του Kendall Ο συντελεστής συχέτισης τ του Kendall μοιάζει με τον συντελεστή ρ του Spearman ως προς το ότι υπολογίζεται με βάση την τάξη μεγέθους των παρατηρήσεων και όχι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Εισαγωγή. Οι σχηματισμοί που προκύπτουν με την επιλογή ενός συγκεκριμένου αριθμού στοιχείων από το ίδιο σύνολο καλούνται διατάξεις αν μας ενδιαφέρει η σειρά καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα Συγγραφή: Ομάδα Υποστήριξης Μαθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 MAΪΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 MAΪΟΥ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 MAΪΟΥ 04 Λύσεις των θεµάτων

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Θεωρητική εισαγωγή

5.1 Θεωρητική εισαγωγή ΨΗΦΙΑΚΑ ΚΥΚΛΩΜΑΤΑ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 5 ΚΩ ΙΚΟΠΟΙΗΣΗ BCD Σκοπός: Η κατανόηση της µετατροπής ενός τύπου δυαδικής πληροφορίας σε άλλον (κωδικοποίηση/αποκωδικοποίηση) µε τη µελέτη της κωδικοποίησης BCD

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΙΚΤΥΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΙΚΤΥΩΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ Οόρος TCP/IPχρησιµοποιείται ευρέως σήµερα για να περιγράψει ένα σύνολοαπό διαφορετικές έννοιες. Η περισσότερο διαδεδοµένηχρήση του όρου αναφέρεται σε ένα επικοινωνιακό πρωτόκολλογια τη µεταφορά δεδοµένων.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(55) Κορρέ Πελαγία(580) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Εαρινό εξάμηνο 0 Ρέθυμνο, 5/6/0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:. Εισαγωγή.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ- ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Εργασία για το σεµινάριο «Στατιστική περιγραφική εφαρµοσµένη στην ψυχοπαιδαγωγική(β06σ03)» ΤΙΤΛΟΣ: «ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Βασικές έννοιες ΕΙΣΑΓΩΓΗ Βασικές έννοιες Σε ένα ερωτηματολόγιο έχουμε ένα σύνολο ερωτήσεων. Μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε ερώτηση αντιστοιχεί μία μεταβλητή. Αν θεωρήσουμε μια ερώτηση, τα άτομα δίνουν κάποιες απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδομένων με χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τομέας Μαθηματικών, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόμενα Εισαγωγή στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΟΡΙΘΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ Πανεπιστήµιο Αθηνών Εαρινό Εξάµηνο 2007 ιδάσκων : Ηλίας Κουτσουπιάς

ΑΛΓΟΡΙΘΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ Πανεπιστήµιο Αθηνών Εαρινό Εξάµηνο 2007 ιδάσκων : Ηλίας Κουτσουπιάς ΑΛΓΟΡΙΘΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ Πανεπιστήµιο Αθηνών Εαρινό Εξάµηνο 007 ιδάσκων : Ηλίας Κουτσουπιάς Μάθηµα : Overview Of The Algorithmic Game Theory Ηµεροµηνία : 007/04/19 Σηµειώσεις : Ελενα Χατζηγιωργάκη,

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο Στην ενότητα αυτή θα μελετηθούν τα εξής επιμέρους θέματα: Σύνολα Συναρτήσεις και Σχέσεις Γραφήματα Λέξεις και Γλώσσες Αποδείξεις ΕΠΛ 211 Θεωρία

Διαβάστε περισσότερα

Γράφηµα (Graph) Εργαστήριο 10. Εισαγωγή

Γράφηµα (Graph) Εργαστήριο 10. Εισαγωγή Εργαστήριο 10 Γράφηµα (Graph) Εισαγωγή Στην πληροφορική γράφηµα ονοµάζεται µια δοµή δεδοµένων, που αποτελείται από ένα σύνολο κορυφών ( vertices) (ή κόµβων ( nodes» και ένα σύνολο ακµών ( edges). Ενας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΚΑΤΑΝΟΜΕΣ & ΟΜΑ ΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΩΝ. 4.1 Κατανοµή γραπτού µέσου όρου ετήσιων πληθυσµών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΚΑΤΑΝΟΜΕΣ & ΟΜΑ ΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΩΝ. 4.1 Κατανοµή γραπτού µέσου όρου ετήσιων πληθυσµών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΚΑΤΑΝΟΜΕΣ & ΟΜΑ ΟΠΟΙΗΣΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΩΝ Εισαγωγή Στο κεφάλαιο 4 υπολογίζονται τα κυριότερα στατιστικά µέτρα θέσης και µεταβλητότητας, κατασκευάζονται ιστογράµµατα συχνοτήτων και θηκογράµµατα για

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος

1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος Έλεγχοι Υποθέσεων 1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος µ = 100 Κάθε υπόθεση συνοδεύεται από µια εναλλακτική: Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αγαπητοί συνάδελφοι, Φίλοι µαθητές και µαθήτριες Η καινούργια µας σειρά βιβλίων µε τον τίτλο ΒΙΒΛΙΟµαθήµατα δηµιουργήθηκε από µια ιδέα µας για το περιοδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ-13 Ποσοτικές Μέθοδοι Ακαδημαϊκό Έτος: 2010-11 Τρίτη Γραπτή Εργασία στη Στατιστική Γενικές οδηγίες

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 1.Σύνολα Σύνολο είναι μια ολότητα από σαφώς καθορισμένα και διακεκριμένα αντικείμενα. Τα φωνήεντα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 11. Έστω η παράσταση Α = [(30 : 6) 2] 2 [(15 5) : 3 + 2 2 6] 3 (2 5 3 3 + 2 1 ) Να υπολογίσετε την τιµή της παράστασης Α Αν Α = 30, i) να αναλύσετε τον αριθµό Α σε γινόµενο

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές έννοιες Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε ορισμένες έννοιες, οι οποίες ίσως δεν έχουν άμεση σχέση με τους διανυσματικούς χώρους, όμως θα χρησιμοποιηθούν αρκετά κατά τη μελέτη τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Σχέσεις. Διμελής Σχέση. ΣτοΊδιοΣύνολο. Αναπαράσταση

Σχέσεις. Διμελής Σχέση. ΣτοΊδιοΣύνολο. Αναπαράσταση Διμελής Σχέση Σχέσεις Διδάσκοντες: Φ. Αφράτη, Δ. Επιμέλεια διαφανειών: Δ. Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Διατεταγμένο ζεύγος (α, β): Δύο αντικείμενα

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Κεφάλαιο 5 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ 5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Οταν ένα µεταβλητό µέγεθος εξαρτάται αποκλειστικά από τις µεταβολές ενός άλλου µεγέθους, τότε η σχέση που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΑΝΩ ΜΕΓΙΣΤΑ ΚΑΤΩ ΦΡΑΓΜΑΤΑ

ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΑΝΩ ΜΕΓΙΣΤΑ ΚΑΤΩ ΦΡΑΓΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΑΝΩ ΜΕΓΙΣΤΑ ΚΑΤΩ ΦΡΑΓΜΑΤΑ Κασαπίδης Γεώργιος Μαθηµατικός Στο άρθρο αυτό µελετάµε την πιο χαρακτηριστική ιδιότητα του συνόλου R των πραγµατικών αριθµών. ΟΡΙΣΜΟΣ 1 Ένα σύνολο Α από πραγµατικούς

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3: Τυχαίες µεταβλητές και κατανοµές πιθανότητας.

Κεφάλαιο 3: Τυχαίες µεταβλητές και κατανοµές πιθανότητας. Κεφάλαιο 3: Τυχαίες µεταβλητές και κατανοµές πιθανότητας. Περιεχόµενα ιακριτές τυχαίες µεταβλητές Συνεχείς τυχαίες µεταβλητές Μέση τιµή τυχαίων µεταβλητών Ροπές, διασπορά, και τυπική απόκλιση τυχαίων µεταβλητών

Διαβάστε περισσότερα

6.2 ΛΟΓΟΣ ΥΟ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ

6.2 ΛΟΓΟΣ ΥΟ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ 6.2 ΛΟΓΟΣ ΥΟ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΝΑΛΟΓΙΑ ΘΕΩΡΙΑ. Λόγος οµοειδών µεγεθών : Ονοµάζουµε λόγο δύο οµοιειδών µεγεθών, που εκφράζονται µε την ίδια µονάδα µέτρησης, το πηλίκο των µέτρων τους. 2. Αναλογία: Η ισότητα δύο

Διαβάστε περισσότερα

η αποδοτική κατανοµή των πόρων αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα Οικονοµία των µεταφορών Η ανεπάρκεια των πόρων &

η αποδοτική κατανοµή των πόρων αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα Οικονοµία των µεταφορών Η ανεπάρκεια των πόρων & 5 η αποδοτική κατανοµή των πόρων Οικονοµική αποδοτικότητα: Η αποτελεί θεµελιώδες πρόβληµα σε κάθε σύγχρονη οικονοµία. Το πρόβληµα της αποδοτικής κατανοµής των πόρων µπορεί να εκφρασθεί µε 4 βασικά ερωτήµατα

Διαβάστε περισσότερα

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης 1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης Στη συγκεκριμένη ενότητα εξετάζουμε θέματα σχετικά με την αριθμητική πεπερασμένης ακρίβειας που χρησιμοποιούν οι σημερινοί υπολογιστές και τα

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα

Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Η Έρευνα στα Ελληνικά Πανεπιστήµια και η Ευρωπαϊκή Πραγµατικότητα Ιωάννης Π. Γεροθανάσης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Πρώην Πρύτανης Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Μέλος της Α ΙΠ Η ανώτατη εκπαίδευση, η

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοι. Ένας γράφος ή αλλιώς γράφηµα αποτελείται απο. Εφαρµογές: Τηλεπικοινωνιακά και Οδικά ίκτυα, Ηλεκτρονικά Κυκλώµατα, Β.. κ.ά.

Γράφοι. Ένας γράφος ή αλλιώς γράφηµα αποτελείται απο. Εφαρµογές: Τηλεπικοινωνιακά και Οδικά ίκτυα, Ηλεκτρονικά Κυκλώµατα, Β.. κ.ά. Γράφοι Ένας γράφος ή αλλιώς γράφηµα αποτελείται απο πλευρές (ακµές) και κορυφές (κόµβους). Εφαρµογές: Τηλεπικοινωνιακά και Οδικά ίκτυα, Ηλεκτρονικά Κυκλώµατα, Β.. κ.ά. Graph Drawing 4 πιθανές αναπαραστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Άρα, Τ ser = (A 0 +B 0 +B 0 +A 0 ) επίπεδο 0 + (A 1 +B 1 +A 1 ) επίπεδο 1 + +(B 5 ) επίπεδο 5 = 25[χρονικές µονάδες]

Άρα, Τ ser = (A 0 +B 0 +B 0 +A 0 ) επίπεδο 0 + (A 1 +B 1 +A 1 ) επίπεδο 1 + +(B 5 ) επίπεδο 5 = 25[χρονικές µονάδες] Α. Στο παρακάτω διάγραµµα εµφανίζεται η εκτέλεση ενός παράλληλου αλγόριθµου που λύνει το ίδιο πρόβληµα µε έναν ακολουθιακό αλγόριθµο χωρίς πλεονασµό. Τα Α i και B i αντιστοιχούν σε ακολουθιακά υποέργα

Διαβάστε περισσότερα

Δισδιάστατη ανάλυση. Για παράδειγμα, έστω ότι 11 άτομα δήλωσαν ότι είναι άγαμοι (Α), 26 έγγαμοι (Ε), 12 χήροι (Χ) και 9 διαζευγμένοι (Δ).

Δισδιάστατη ανάλυση. Για παράδειγμα, έστω ότι 11 άτομα δήλωσαν ότι είναι άγαμοι (Α), 26 έγγαμοι (Ε), 12 χήροι (Χ) και 9 διαζευγμένοι (Δ). Δισδιάστατη ανάλυση Πίνακες διπλής εισόδου Σε πολλές περιπτώσεις μελετάμε περισσότερες από μία μεταβλητές ταυτόχρονα. Π.χ. μία έρευνα που έγινε σε ένα δείγμα 58 ατόμων περιείχε τις ερωτήσεις «ποια είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γλώσσες που περιγράφονται από Κανονικές Εκφράσεις

Γλώσσες που περιγράφονται από Κανονικές Εκφράσεις Κανονικές Εκφράσεις Στοιχειώδεις Κανονικές Εκφράσεις Κανονικές Εκφράσεις Γλώσσες που περιγράφονται από Κανονικές Εκφράσεις ηµιουργία Κανονικών Εκφράσεων Παραδείγµατα Κανονικών Εκφράσεων Τις Κανονικές εκφράσεις

Διαβάστε περισσότερα

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο 9.1 ηµιουργία µοντέλων πρόβλεψης 9.2 Απλή Γραµµική Παλινδρόµηση 9.3 Αναλυτικά για το ιάγραµµα ιασποράς

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 Μικρό Θεώρηµα του Fermat, η συνάρτηση του Euler και Μαθηµατικοί ιαγωνισµοί Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Αύγουστος 2008 Αλεξανδρος Γ. Συγκελακης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2

Εισαγωγή. Εγχειρίδιο Χρήσης My Plan 2 Εγχειρίδιο Χρήσης Εισαγωγή Το δηµιουργήθηκε µε στόχο να αποτελέσει υποστηρικτικό εργαλείο για τον επαγγελµατία Ασφαλιστικό ιαµεσολαβητή, ο οποίος χρειάζεται να διευκρινίζει και να αναλύει τις ασφαλιστικές

Διαβάστε περισσότερα

Η Μεγάλη Μεγάλη Ύφεση Ύφεση

Η Μεγάλη Μεγάλη Ύφεση Ύφεση Η Μεγάλη Ύφεση παρακίνησε πολλούς οικονοµολόγους να να αναρωτηθούν σχετικά µε µε την την εγκυρότητα της της Κλασικής Οικονοµικής Θεωρίας. Τότε Τότε δηµιουργήθηκε η πεποίθηση ότι ότι ένα ένα καινούριο υπόδειγµα

Διαβάστε περισσότερα

Οπτικοποίηση και Χαρτογραφικός Σχεδιασµός

Οπτικοποίηση και Χαρτογραφικός Σχεδιασµός ΠΜΣ «Πληροφορική» Τµήµα Πληροφορικής Πανεπιστήµιο Πειραιώς ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ (Introduction to GeoInformatics) Οπτικοποίηση και Χαρτογραφικός Σχεδιασµός Μαργαρίτα Κόκλα Ορισµοί του χάρτη Μια αναπαράσταση,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119)

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΓΡΑΚΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΜΕΡΟΣ 5: ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΥΠΟΧΩΡΟΙ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΒΑΣΕΙΣ & ΔΙΑΣΤΑΣΗ Δ.Χ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ο είκτης Συσχέτισης. Υπάρχουν πολλές οι έρευνες στις οποίες µας ενδιαφέρει να µελετήσουµε αν υπάρχει ΑΛΛΗΛΕΞΑΡΤΗΣΗ µεταξύ δύο µεταβλητών

Ο είκτης Συσχέτισης. Υπάρχουν πολλές οι έρευνες στις οποίες µας ενδιαφέρει να µελετήσουµε αν υπάρχει ΑΛΛΗΛΕΞΑΡΤΗΣΗ µεταξύ δύο µεταβλητών Κεφάλαιο 8 Ο είκτης Συσχέτισης 1 Η έννοια της Αλληλεξάρτησης Υπάρχουν πολλές οι έρευνες στις οποίες µας ενδιαφέρει να µελετήσουµε αν υπάρχει ΑΛΛΗΛΕΞΑΡΤΗΣΗ µεταξύ δύο µεταβλητών ηλαδή, µας ενδιαφέρει να

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα