«Διαστηµατικά» Εκεί που τα µαθηµατικά συναντούν τη µουσική.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Διαστηµατικά» Εκεί που τα µαθηµατικά συναντούν τη µουσική."

Transcript

1 «Διαστηµατικά» Εκεί που τα µαθηµατικά συναντούν τη µουσική. Του καθηγητή µουσικής µουσικολόγου Δηµήτρη Γρίβα Web-site: Τα µαθηµατικά και η µουσική είναι δυο επιστήµες που έχουν πολύ µεγάλη σχέση µεταξύ τους. Στην σύγχρονη αντίληψη η µουσική είναι έκφραση συναισθηµάτων ή συνδυασµός ήχων και ηχοχρωµάτων ή µελέτη µουσικών οργάνων. Στην ελληνική αντίληψη (αρχαία εποχή βυζάντιο) η µουσική είχε βαθύτερη υπόσταση και συνδέονταν άµεσα µε τα µαθηµατικά και την φιλοσοφία. Ως προς τα µαθηµατικά, από τον Πυθαγόρα, τον Αριστόξενο και τον Ευκλείδη, αλλά και τους Αλύπιο και Αριστείδη Κουιντιλιανό, µέχρι τον Σίµωνα Καρρά (η συγγραφή του «Θεωρητικού» του αποτελεί κατά τη γνώµη των πιο σπουδαίων µουσικολόγων το µεγαλύτερο γεγονός στην ελληνική µουσική του 20 ου αιώνα) η βαρύτητα της µουσικής θεωρίας δίνεται στα «διαστηµατικά», δηλ. στις σχέσεις των αποστάσεων ανάµεσα σε δύο φθόγγους. Βλέπετε, η ελευθερία της ελληνικής σκέψης ουδέποτε µέσα σε τόσους αιώνες δεν διανοήθηκε να τυποποιήσει τα διαστήµατα σε ένα συγκερασµένο σύστηµα, όπως έγινε τους τελευταίους αιώνες στην δυτικοευρωπαϊκή µουσική, εκφράζοντας ίσως έτσι το φασιστικό ιδεώδες της παπικής εκκλησίας και των εξουσιαστών της δυτικής Ευρώπης. Ο Πυθαγόρας ( π.χ.) ήταν φιλόσοφος, µαθηµατικός και θεωρητικός της µουσικής. Υπήρξε ο πρώτος που έθεσε τις βάσεις της επιστήµης της µουσικής µε µια επιστηµονικά θεµελιωµένη θεωρία της µουσικής. Ίδρυσε σχολή γύρω στο 532 π.χ. όπου δίδασκε ότι ο κόσµος πρέπει να ερµηνεύεται µε αριθµούς. Ανακάλυψε τη σχέση ανάµεσα στο µήκος των χορδών και το τονικό ύψος που δίνουν. Με υπολογισµούς καθαρά µαθηµατικούς βρήκε τις αριθµητικές αναλογίες των µουσικών διαστηµάτων της όγδοης (οκτάβας) της τέταρτης (4/3), της πέµπτης (3/2) καθώς και του µείζονα τόνου, τη διαφορά δηλαδή ανάµεσα στην τέταρτη και την πέµπτη (9/8). Για τους Πυθαγόρειους διάστηµα είναι το ευθύγραµµο τµήµα που τα άκρα του (ακραία σηµεία) σχηµατίζουν αριθµητική σχέση (αναλογία αριθµών). Οι όροι διάστηµα και λόγος είναι ταυτόσηµοι. Σε κάθε διάστηµα εποµένως υπάρχουν πάντα δύο αριθµοί. Ο Πυθαγόρας και οι µαθητές του υποστήριξε επίσης την άποψη ότι από την περιστροφή των πλανητών παράγονται ήχοι, ανάλογα µε την απόστασή τους από τη γη, οι οποίοι όµως δεν ακούγονται. Το σύνολο των ήχων αυτών δίνει την «αρµονία των σφαιρών». Την αρµονία των σφαιρών οι Πυθαγόρειοι τη συνδύασαν και µε την αρµονία της ψυχής. Οι φιλοσοφικές αντιλήψεις τους επηρέασαν τον Πλάτωνα ο οποίος αργότερα θεωρεί ότι η αρµονία της µουσικής καθρεφτίζει την αρµονία της ψυχής. Οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν τον αριθµό 10 τέλειο. Επειδή αυτός προκύπτει από το άθροισµα των τεσσάρων πρώτων αριθµών =10, του έδωσαν το όνοµα «τετρακτύς». Κατά τον Θέωνα το Σµυρναίο υπάρχουν έντεκα τετρακτύες που η κάθε µια εκφράζει ένα τοµέα της φιλοσοφικής σκέψης στην αρχαιότητα. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι η 4η τετρακτύς δηλώνει τα τέσσερα απλά στοιχεία

2 φωτιά, αέρα, νερό και γη, η 6η αναφέρεται στα γεωµετρικά σχήµατα: µε 1 εκφράζεται το σηµείο, µε 2 το µήκος, µε 3 η επιφάνεια και µε 4 το στερεό, η 8η δίνει τα συστατικά του ζώου: τα 1,2,3 αντιστοιχούν µε το λογιστικό, το θυµικό και το επιθυµητικό, δηλαδή εκφράζουν την ψυχή, ενώ το 4 το σώµα. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι η αρµονία της µουσικής καθρεφτίζει την αρµονία της ψυχής. Η µουσική κλίµακα του Πυθαγόρα κατασκευάζεται µε βάση τις αναλογίες του κύβου, ο οποίος εκφράζεται µε τον αριθµό 4 της 5ης τετρακτύος (1 = τετράεδρο, 2 = οκτάεδρο, 3 = εικοσάεδρο, 4 = κύβος) και συµβολίζει τη γη και το συνδυασµό των στοιχείων της. Ο κύβος έχει 6 έδρες, 8 κορυφές και 12 ακµές. Οι αριθµοί 12 και 6 δίνουν την αναλογία 2/1, οι 8 και 6 την αναλογία 4/3 ενώ οι 12 και 8 την αναλογία 3/2. Επίσης ο αριθµός 8 είναι το αρµονικό µέσο των 6 και 12, ενώ το αριθµητικό µέσο των αριθµών αυτών είναι ο 9. Ο αρµονικός και αριθµητικός µέσος δίνουν την αναλογία 9/8. Έτσι προκύπτουν οι µαθηµατικές αναλογίες βάσει των οποίων κατασκευάζεται η µουσική κλίµακα κατά τους Πυθαγόρειους. Οι αναλογίες αυτές αποδείχθηκαν και στην πράξη από τα πειράµατα που έκανε ο Πυθαγόρας πάνω στο «µονόχορδο», µία κατασκευή µε µία µόνο χορδή και ένα κινητό καβαλάρη που διαιρούσε τη χορδή επιτρέποντας µόνο ένα τµήµα της να ταλαντώνεται. Το µονόχορδο ο Πυθαγόρας το διαίρεσε σε 12 ίσα τµήµατα (όσες και οι ακµές του κύβου). Με τη χορδή «ανοιχτή» δηλαδή σε θέση να µπορεί να ταλαντώνεται όλο το µήκος της (λόγος 1, συχνότητα 1), έκρουσε και άκουσε ένα µουσικό τόνο. Στη συνέχεια περιόρισε το µέρος της χορδής που ταλαντώνεται στο µισό της µήκος, και βρήκε ότι ο ήχος που ακούστηκε είναι η διαπασών, αυτό που σήµερα ονοµάζουµε οκτάβα. Το ύψος λοιπόν του ήχου επηρεάζεται από το µήκος της χορδής και µάλιστα όταν η αναλογία του µήκους είναι 1/2 (συχνότητα 2/1) έχουµε το διάστηµα της οκτάβας. Έτσι ορίστηκαν τα άκρα της µουσικής κλίµακας, η υπάτη και η νήτη. Στη συνέχεια µετακινώντας τον καβαλάρη σε διάφορα σηµεία, βρήκε ότι αν ταλαντωνόταν τα 3/4 της χορδής (συχνότητα 4/3) προέκυπτε ο τέταρτος φθόγγος από τους οκτώ µιας µουσικής κλίµακας, η µέση, ενώ αν ταλαντωνόταν τα 2/3 της χορδής (συχνότητα 3/2) προέκυπτε ο πέµπτος φθόγγος, η παραµέση. Οι υπόλοιποι φθόγγοι της κλίµακας κατασκευάζονται χρησιµοποιώντας το λόγο 9/8 ως εξής: Ο δεύτερος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του πρώτου (υπάτη) αν τον πολλαπλασιάσουµε µε 9/8: 1 x 9/8 = 9/8 δηλαδή για την παραγωγή του θα ταλαντώνονται τα 8/9 της χορδής. Ο τρίτος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του δεύτερου (9/8) αν και πάλι πολλαπλασιαστεί µε 9/8: 9/8 x 9/8 = 81/64 δηλαδή θα ταλαντώνονται τα 64/81 της χορδής. Ο έκτος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του πέµπτου (παραµέση) που πολλαπλασιάζεται µε 9/8: 1:2/3 x 9/8 = 27/16 δηλαδή θα ταλαντώνονται τα 16/27 της χορδής. Τέλος, ο έβδοµος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του έκτου και πάλι πολλαπλασιαζόµενου µε 9/8: 1:16/27 x 9/8 = 243/128 δηλαδή για την παραγωγή του θα ταλαντώνονται τα 128/243 της χορδής. Πέρα από το µονόχορδο, ο Πυθαγόρας πειραµατίστηκε και µε άλλα υλικά και τις ιδιότητές τους που συνθέτουν τα µουσικά διαστήµατα, όπως η τάση χορδών ίσου µήκους και πάχους, το µήκος ηχητικού σωλήνα κ.τ.λ. Ο χωρισµός και καθορισµός των µουσικών διαστηµάτων που πέτυχε, ήταν ένα τεράστιας σηµασίας επίτευγµα τόσο για τη µουσική και τη θεωρία της όσο και για τα

3 µαθηµατικά και τη δύναµή τους να ερµηνεύουν τον κόσµο µε αριθµούς όπως εξάλλου δίδασκε και ο Πυθαγόρας. Πέρα από τη µεγάλη σηµασία για τη θεωρία της µουσικής, ο υπολογισµός του έδωσε την ευκαιρία να κατασκευαστούν µουσικά όργανα µε µεγαλύτερη ακρίβεια από πριν. Με το πέρασµα του χρόνου, η Πυθαγόρεια µουσική κλίµακα τροποποιήθηκε είτε για πρακτικούς είτε για καθαρά φιλοσοφικούς λόγους, όµως ο Πυθαγόρας είχε δείξει έναν δρόµο που και οι σύγχρονες µουσικές κλίµακες ακολουθούν. Ακόµα και σήµερα υπολογίζουµε µαθηµατικά τα µουσικά διαστήµατα τα οποία βέβαια έχουν διαφοροποιηθεί σηµαντικά από τότε. Ο Αριστόξενος, νεότερος του Πυθαγόρα (περί το 375 π.χ.) υπήρξε φιλόσοφος και σηµαντικότατος θεωρητικός της µουσικής και του δόθηκε µάλιστα η ονοµασία «ο Μουσικός». Η µέθοδός του ήταν κυρίως εµπειρική. Το σύστηµα διδασκαλίας του βασίζεται σε αντίθεση µε τον Πυθαγόρα, στην ικανότητα του αυτιού να αντιλαµβάνεται την αρµονική σχέση των µουσικών τόνων. Δεν ερευνά τις αριθµητικές σχέσεις µέσα στην οκτάβα, όµως καθορίζει τον ολόκληρο και τον µισό τόνο και κατασκευάζει µια κλίµακα µε βάση το ένα δωδέκατο του τόνου. Ευκλείδης από την άλλη, έχει µια γεωµετρική πρόταση για τα µουσικά διαστήµατα. Θεωρεί ότι αντιστοιχούν σε ευθείες γραµµές, µε µία όµως διαφορά: ενώ οι ευθείες γραµµές που παράγονται ως αριθµοί, ορίζονται µε δύο γράµµατα ένα στην αρχή και ένα στο τέλος τους, τα µουσικά διαστήµατα δηλώνονται µε ένα γράµµα / Administrator Η έκφραση επιδράσεων και συναισθηµάτων αντιπροσωπεύει, µαζί µε τη θεωρία που βασίζεται σε µαθηµατικούς κανόνες, τη θεµελιώδη δοµή σκέψης γύρω από τη µουσική. Ας θυµηθούµε λίγα µαθηµατικά: -Σειρά ή ακολουθία: µε βάση κάποιο νόµο σχηµατίζουµε κάποιον αριθµό x 1 έπειτα έναν δεύτερο x 2, έναν τρίτο x 3, κτλ, που αντιστοιχούν κατά σειρά στους φυσικούς αριθµούς 1,2,3... και σχηµατίζουν µια ακολουθία (α) x 1, x 2, x 3,,x v, που µπορεί να είναι απέραντη ή πεπερασµένη. Οι αριθµοί x 1, x 2, x 3, x v ονοµάζονται όροι, ενώ οι αριθµοί 1,2,3,...που δείχνουν την

4 τάξη κάποιου όρου, ονοµάζονται δείκτες. -Αναγωγική ακολουθία: µια σειρά όρων που ο καθένας τους µπορεί να εκφρασθεί σε συνάρτηση µε εκείνους που προηγούνται από αυτόν. Παράδειγµα αναγωγικής ακολουθίας, η σειρά Fibbonacci: 1, 2, 3, 5, 8, 13,... Δείκτες: Όροι: Η σειρά Fibbonacci (κάθε όρος είναι ίσος µε το άθροισµα των δυο προηγούµενων: 3=2+1, 5=3+2 κτλ) είναι απέραντη, οι αριθµοί δηλαδή µπορούν να φθάσουν ως το άπειρο. -Μέση αριθµητική τιµή (ή αριθµητικός µέσος): ο αριθµός που έχουµε όταν προστίθενται οι αριθµοί και διαιρείται το άθροισµα που προέκυψε µε τον αριθµό των προσθετέων. Παράδειγµα, ο µέσος όρος στη βαθµολογία ενός τµήµατος 6 µαθητών: Ο Γιώργος έχει βαθµό 17 Ο Κώστας έχει βαθµό 14 Ο Γιάννης έχει βαθµό 14 Η Μαρίνα έχει βαθµό 15 Η Χρύσα έχει βαθµό 19 Η Ντίνα έχει βαθµό 16 Το τµήµα έχει µέσο όρο ( =)95:6= 15,8 -Αρµονική αναλογία δίνουν τρεις αριθµοί Α, Β, Γ, όταν Α / Γ = Α-Β / Β-Γ Ο αριθµός Β ονοµάζεται µέσος αρµονικός, ενώ οι αριθµοί Α και Γ ονοµάζονται άκροι όροι.

5 Παράδειγµα, Γ Β Α ή αλλοιώς : 12 / 6 = 12-8 / 8-6 = 4 / 2 Αν πάρουµε τους αριθµούς µε το κόκκινο χρώµα, ο αριθµητικός µέσος τους είναι ο αριθµός 9 [( =) 63:7= 9] ενώ ο αρµονικός µέσος τους είναι ο αριθµός 8 (=Β). Ο αριθµός 6 και ο αριθµός 12 είναι οι άκροι όροι της µουσικής αναλογίας. Εκφράζουν το κάτω και πάνω Ντο της κλίµακας. Ο αριθµός 8 είναι το αρµονικό µέσο των άκρων όρων της αναλογίας του 6 και του 12, και ο αριθµός 9 το αριθµητικό µέσο των άκρων όρων της ίδιας αναλογίας. Έτσι, ο αριθµός 8 εκφράζει τη συχνότητα του φθόγγου Φα και ο αριθµός 9 τη συχνότητα του φθόγγου Σολ. Στην Αρχαία Ελλάδα, οι Πυθαγόρειοι κατασκεύασαν τη µουσική αναλογία και τη µουσική κλίµακα δια µέσου του κύβου, που συµβολίζει τη γη και το συνδυασµό των στοιχείων της. Ο κύβος έχει 6 έδρες, 8 κορυφές και 12 ακµές, δίνει δηλαδή τους όρους: πρώτο (6), δεύτερο (8) και τέταρτο (12) της µουσικής αναλογίας. Ο τρίτος όρος (9) είναι ο αρµονικός µέσος: Δείκτες Όροι Ονόµατα φθόγγων ντο φα σολ ντο Αρχαία ονόµατα φθόγγων υπάτη µέση παράµεση νήτη Σχέσεις συχνοτήτων 1 4/3 3/2 2 Με τη σχέση 9/8 ( Σολ / Φα = µείζονας τόνος), ο Πυθαγόρας κατασκευάζει την κλίµακα: Για τον δεύτερο φθόγγο (Ρε, σήµερα) πολλαπλασιάζει τον πρώτο (1, βλέπε σχέσεις συχνοτήτων στον παραπάνω πίνακα), µε τα 9/8(=9/8) Για τον τρίτο φθόγγο (Μι, σήµερα) πολλαπλασιάζει τον δεύτερο µε τα 9/8

6 (9/8επί9/8)=81/64 Τον τέταρτο φθόγγο (Φα) τον δίνει η σχέση συχνοτήτων 4/3. Τον πέµπτο φθόγγο(σολ), η σχέση συχνοτήτων 3/2. Για τον έκτο φθόγγο (Λα) πολλαπλασιάζει τον πέµπτο µε τα 9/8 (3/2επί9/8)=27/16 Για τον έβδοµο φθόγγο (Σι, σήµερα) πολλαπλασιάζει τον έκτο πάλι µε τα 9/8 (27/16επί9/8)=243/168 Για όγδοο φθόγγο (Ντο στην ψηλότερη οκτάβα) παίρνει τον αριθµό 2 από την αναλογία (βλέπε σχέσεις συχνοτήτων στον παραπάνω πίνακα) Ας δούµε τώρα ένα παράδειγµα µιας εφαρµογής της µουσικής σκέψης σε κάποια άλλη τέχνη: Η µεγάλη πλευρά του Παρθενώνα έχει 17 κίονες. Ο αριθµός 17 είναι το άθροισµα των όρων του κλάσµατος 9/8, του φθόγγου µε τον οποίο κατασκευάζεται η µουσική κλίµακα. Η µικρή πλευρά του παρθενώνα έχει 8 κίονες. Ο αριθµός 8 είναι το αρµονικό µέσο του αριθµού των εδρών του κύβου (6) και του αριθµού των ακµών του κύβου (12), δηλαδή των άκρων όρων της µουσικής αναλογίας

7 Επιγραµµατικά, η οντολογία του Πυθαγόρα και του Πλάτωνα θα µπορούσε να συνοψισθεί: Αριθµός= ιδέα= ιδέα του ιδανικού αριθµού. Ιδέα= υπόσταση των ακουστικών φαινοµένων= εσωτερική ουσία των πραγµάτων Οι αρχαίοι Έλληνες ερµηνεύουν τη µουσική ορθολογικά. Στον µεσαίωνα, τα απλά µαθηµατικά που χρησιµοποιούσαν, µπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνα για το υψηλό ποσοστό σύµφωνων διαστηµάτων που συναντά κανείς στα έργα της εποχής. Τον 17 ο αιώνα, οι αριθµοί γίνονται µέσα εξωτερικών µετρήσεων χωρίς µεταφυσική ιδιαιτερότητα. Τον 18 ο αιώνα τον έχουµε ήδη εξετάσει αναλυτικά. Παρά όλα αυτά, η αισθητική της µουσικής παρέµεινε πάντα πιστή στην ιδέα ότι η µουσική υπόσταση ουσιαστικά, είναι µεταφυσική. Εδώ ας θυµηθούµε ότι µεταφυσική είναι η αναζήτηση της πραγµατικής φύσης των πραγµάτων, η αναζήτηση των υψηλοτερων αρχών της σκέψης και της ύπαρξης, η επιστήµη των πρώτων αιτιών και των πρώτων αρχών, η φιλοσοφία, η γενική και αφηρηµένη θεωρία. Η αισθητική της µουσικής εξελίχθηκε από θεωρία κατανόησης (αίσθησης), σε φιλοσοφία στηριζόµενη σε υποθέσεις. Τον 19 ο αιώνα, ο Σοπενχάουερ ορίζει την εσωτερική ουσία του κόσµου ως θέληση (Wille) που, απ όλες τις τέχνες, µόνο η µουσική µπορεί να αντιπροσωπεύσει επαρκώς. Η θέληση δεν κατευθύνεται από τον ορθολογισµό αλλά από µια τυφλή ώθηση, δύναµη παρόµοια µε το Αυτό (id, Es) του Φρόιντ. Η µουσική είναι η ουσία των πραγµάτων (Dich an Sich) ενώ η γλώσσα απλή τεκµηρίωσή τους. Παραλλαγή της µεταφυσικής της µουσικής του Σοπενχάουερ αποτελεί η θεωρία του Νίτσε για το διονυσιακό και το απολλώνειο στοιχείο.

8 Στην Ιδεολογία των Μουσικών Επιδράσεων (doctrine of affections, Affektenlehre), η µουσική είναι έκφραση ανθρώπινων ιδιοσυγκρασιών, παθών, διαθέσεων. Η επίδραση ποικίλλει στην ιστορική πορεία. Και βέβαια δεν πρέπει να παραλείψουµε τη θεωρία για την Αυτονοµία της Μουσικής του Βακενρόντερ ( ): Το αληθινό περιεχόµενο της µουσικής αποτελείται από υπάρχουσες ανταποκρίσεις και συναισθήµατα που µόνο η µουσική µπορεί να περικλείσει και να φέρει σε φως. Τα συναισθήµατα συνδέονται µε τη µουσική φόρµα χωρίς απαραίτητα να έχουν σχέση µε τα ιδιαίτερα συναισθήµατα των ακροατών. ( ) < Προηγ. Επόµ. > 2007 vouliakis.gr Ouliathis Πρύτανης Δηµοσιεύθηκε: Πεµ Σεπ 07, :37 am Θέµα δηµοσίευσης: Τι να πει κανείς γι αυτά που λέει ο Θεοδωράκης!! Θα ήθελα πάντως να σχολιάσω το παρακάτω Παράθεση: Εγγραφή: 04 Οκτ 2003 Δηµοσιεύσεις: 1051 Τόπος: Κύπρος Ο Πυθαγόρας πίστευε ότι η Αρµονία του Σύµπαντος πρέπει να υπόκειται στη γενική θεωρία των αριθµών. Αυτό σηµαίνει ότι η Αρµονία του Σύµπαντος αντανακλάται πιστά στην εφαρµοσµένη µουσική θεωρία και πράξη, αφού η θεωρία των αριθµών ταυτίζεται µε τη µουσική. Πράγµατι τα εύηχα διαστήµατα µιας οποιασδήποτε συνήχησης ανταποκρίνονται σε µια ιδιαίτερα απλή αναλογία αριθµών. Αυτή η αποκάλυψη ότι οι ποιοτικές διαφορές µπορεί να εξηγούνται και να ελέγχονται από τον µαθηµατικό Λόγο, ήταν οπωσδήποτε πολύ σηµαντική. Το διάστηµα της 8ης (οκτάβας) υπήρξε το θεµέλιο και η βάση όπου δέσποζε η Αντίθεση του 'Αρτιου µε το Περιττό, του Ενός µε το Δύο και όπου η αντίθεση αυτή οδηγούσε στην τέλεια εναρµόνιση. Αυτό (το ότι οι συνηχήσεις διέπονται από λόγους ρητών αριθµών) αποδεικνύει αν µη τι άλλο πως τα µαθηµατικά είναι κάτι το εξαιρετικά οικείο για τον άνθρωπο. Όταν ο πρωτόγονος άνθρωπος άρχισε να παίζει µουσική, απλά δήλωνε τι επρόκειτο να επιτύχει στο µέλλον. Δήλωνε πως ήδη γνώριζε µαθηµατικά µε έναν ασυνείδητο τρόπο. Ειδικά όταν όλες οι αρµονίες περιέχονται µέσα στους 4 πρώτους αριθµούς, που η πρόσθεσή τους µας δίνει την δεκάδα, την βάση δηλαδή του µετρικού µας συστήµατος. Τώρα γιατί ο Θεοδωράκης λέει πως στο διάστηµα της 8ης δεσπόζει η αντίθεση άρτιου και περιττού; Αυτό λέγεται γιατί το διάστηµα ογδόης αντιπροσωπεύει το λόγο διπλασίου ή διαπασών όπως το έλεγαν οι αρχαίοι 2:1, όπου αντιπροσωπεύει και την πρωταρχική διαίρεση του σύµπαντος, ο ένας άρτιος (2) και ο άλλος περιττός (1). Αλλά και η διαίρεση αυτού του διαστήµατος ή

9 περιέχονται µέσα στους 4 πρώτους αριθµούς, που η πρόσθεσή τους µας δίνει την δεκάδα, την βάση δηλαδή του µετρικού µας συστήµατος. Τώρα γιατί ο Θεοδωράκης λέει πως στο διάστηµα της 8ης δεσπόζει η αντίθεση άρτιου και περιττού; Αυτό λέγεται γιατί το διάστηµα ογδόης αντιπροσωπεύει το λόγο διπλασίου ή διαπασών όπως το έλεγαν οι αρχαίοι 2:1, όπου αντιπροσωπεύει και την πρωταρχική διαίρεση του σύµπαντος, ο ένας άρτιος (2) και ο άλλος περιττός (1). Αλλά και η διαίρεση αυτού του διαστήµατος ή χορδής, είναι πάλι σχέσεις άρτιου προς περιττό διότι αυτό το διάστηµα (δηλαδή το 2:1), χωρίζεται σε 3:2 (ηµιόλιος λόγος) και 4:3 (διατέσσερα) που είναι πάλι σχέσεις άρτιου προς περιττού. Ο λόγος τώρα του 3:2 και 4:3 είναι αυτό που αποκαλούµαι τόνος στην µουσική, και είναι ίσος µε 9:8 ή 8:9 ανάλογα ποιόν αριθµό διαλέγεις ως αριθµητή, και αποτελεί βέβαια την βασική "µονάδα" της µουσικής. Με αυτόν τον λόγο ο Πλάτωνας χτίζει την ψυχή του κόσµου στον Τίµαιο. Το διάστηµα συνεπώς 2:1 ή 1:2 χωρίζεται ως εξής 1, 4:3, 3:2, 2. Η σχέση τους τώρα µε τα µαθηµατικά. Από τις αναλογίες ξέρουµε πως ο αριθµητικός µέσος ΑΜ δύο αριθµών α και β είναι το ηµιάθροισµά τους, δηλαδή ΑΜ=(α+β)/2, ενώ ο αρµονικός τους µέσος Μ είναι το διπλάσιο του γινοµένου τους δια το άθροισµα τους δηλ Μ=2αβ/(α+β), που µας δίνουνε αντίστοιχα για το διάστηµα 1:2 αριθµητικό µέσο τον ηµιόλιο 3:2, και αρµονικό µέσο τον 4:3. Συνεπώς µιλούµε για καθαρά µαθηµατικά, µόνο που στην µουσική οι αριθµοί βρίσκονται εν κινήσει. Να λοιπόν γιατί ο πρωτόγονος άνθρωπος όταν έπαιζε µουσική, ήδη δήλωνε ασυνείδητα πως γνωρίζει µαθηµατικά. Κι απ αυτό το σηµείο και µετά ασχολήσου µε τις γνώµες των θνητών ακούγοντας την απατηλή διάταξη των λόγων µου. Aρθρα Εκτύπωση Μαθηµατικά και µουσική Του µέλους rapsodos Δηµοσιεύθηκε στις 25 Αυγούστου 2004 Τα µαθηµατικά και η µουσική είναι δυο επιστήµες που έχουν πολύ µεγάλη σχέση µεταξύ τους. Από την αρχαιότητα ακόµη οι δύο τέχνες αλληλεπιδρούν µεταξύ τους και η αλληλεπίδραση αυτή φτάνει ως τις µέρες µας... Αναγνώσεις: 3403 Σχόλια: 10 Η ιδέα της σύνδεσης των µαθηµατικών και της µουσικής γεννήθηκε πριν από 26 ολόκληρους αιώνες στην αρχαία Ελλάδα από τον Πυθαγόρα, µαθηµατικό και ιδρυτή της πυθαγόρειας σχολής σκέψης. Ο φιλόσοφος γνώριζε πολύ καλά τη σχέση της µουσικής µε τους αριθµούς. Οι ειδικοί ερευνητές θεωρούν ότι το πιθανότερο είναι πως ο ίδιος και οι µαθητές του εντρύφησαν στη σχέση της µουσικής και των αριθµών µελετώντας το αρχαίο όργανο µονόχορδο. Όπως φαίνεται από το όνοµά του, το µονόχορδο ήταν ένα όργανο µε µία χορδή και ένα κινητό καβαλάρη που διαιρούσε τη χορδή επιτρέποντας µόνο ένα τµήµα της να ταλαντώνεται.που από αρκετούς µελετητές τοποθετείται στην οικογένεια του λαούτου δηλαδή µε βραχίονα, χέρι. Το µονόχορδο χρησιµοποιήθηκε για τον καθορισµό των µαθηµατικών σχέσεων των µουσικών ήχων. Ονοµάζονταν και "Πυθαγόρειος κανών" γιατί απέδιδαν την εφεύρεσή του στον Πυθαγόρα. Πολλοί µεγάλοι µαθηµατικοί εργάσθηκαν για τον υπολογισµό των µουσικών διαστηµάτων πάνω στον κανόνα, όπως ο Αρχύτας (εργάσθηκε στις αναλογίες των διαστηµάτων του

10 τετραχόρδου στα τρία γένη, διατονικό, χρωµατικό και εναρµόνιο και ανακάλυψε το λόγο της µεγάλης τρίτης στο εναρµόνιο γένος), ο Ερατοσθένης ο Δίδυµος (σ αυτόν αποδίδεται ο καθορισµός του "κόµµατος του Διδύµου", που είναι η διαφορά µεταξύ του µείζονος τόνου (9/8) και του ελάσσονος (10/9) δηλαδή 81/80). Όµως, πώς ακριβώς πειραµατίστηκαν οι Πυθαγόρειοι στο µονόχορδο,. για την ανάδειξη των σχέσεων µαθηµατικών και µουσικής; Ήταν εντυπωσιακό το γεγονός ότι µόνο οι ακριβείς µαθηµατικές σχέσεις έδιναν αρµονικούς ήχους στο µονόχορδο. Για παράδειγµα, έπρεπε να χωρίσουν ακριβώς στη µέση τη χορδή, και όχι περίπου στη µέση, ώστε να έχουν το ευχάριστο ψυχικό συναίσθηµα που απορρέει από έναν αρµονικό ήχο Αν µειώσουµε λοιπόν το µήκος µιας χορδής ακριβώς στο µισό, τότε ο ήχος που παράγεται είναι ακριβώς µία οκτάβα υψηλότερος (µία οκτάβα είναι ένα ντο, ρε, µι, φα, σολ, λα, σι, ντο) - µας δίνει, δηλαδή, ένα ντο πιο πάνω. Αν µειώσουµε το µήκος της χορδής κατά 1/3, τότε τα 2/3 της χορδής που αποµένουν µας δίνουν τη διαφορά της πέµπτης (δηλαδή από το ντο στο λα). Κι αν µειώσουµε το µήκος κατά 1/4, τότε τα 3/4 που αποµένουν µας δίνουν τη διαφορά της τετάρτης (από το ντο στο σολ). Ήταν ξεκάθαρο, λοιπόν, σ αυτό το επίπεδο της παρατήρησης ότι τα µαθηµατικά "κυβερνούν" τη µουσική. Το γεγονός ότι από τους ήχους αυτών των διαφορών δηµιουργείται ένα ευχάριστο συναίσθηµα στον ακροατή, οδήγησε τους Πυθαγορείους στο συµπέρασµα ότι οι ακέραιοι και τα κλάσµατα ελέγχουν όχι µόνο τον άψυχο αλλά και τον έµψυχο κόσµο µέσω της µουσικής Για τους Πυθαγορείους, αυτή η άµεση και ακριβής σχέση µαθηµατικών, µουσικής και ευχάριστου ψυχικού συναισθήµατος αποτελούσε τη µέγιστη απόδειξη ότι η αλήθεια, στο ύψιστο επίπεδό της, εκφράζεται µε µαθηµατικές σχέσεις. Πίστευαν, µάλιστα, ότι η ψυχή, µέσα από τα µαθηµατικά και τη µουσική, µπορούσε να εξυψωθεί ώσπου να ενωθεί µε το σύµπαν και ότι ορισµένα µαθηµατικά σύµβολα έχουν αποκρυφιστική σηµασία. Στις αρχές της αρµονίας των Πυθαγορείων βασίστηκε η ευρωπαϊκή µουσική µέχρι, τουλάχιστον, τη στιγµή που ο Γιόχαν Σεµπάστιαν Μπαχ, µέσω της σύνθεσής του "Καλοσυγκερασµένο Κλειδοκύµβαλο" πρότεινε την

11 υποδιαίρεση της οκτάβας σε δώδεκα ηµιτόνια - κάτι, παρεµπιπτόντως, που είχε προτείνει δύο χιλιάδες χρόνια πριν από τον Μπαχ ο Αριστόξενος, όµως δεν εισακούστηκε Συµπερασµατικά, παρά τον ηθικοθρησκευτικό χαρακτήρα της διδασκαλίας του, ο Πυθαγόρας και οι µαθητές του διαµόρφωσαν φιλοσοφικές αρχές που επηρέασαν την πλατωνική και αριστοτελική διανόηση, κυρίως όµως συνέβαλαν στην ανάπτυξη των µαθηµατικών, της µουσικής και της δυτικής φιλοσοφίας. Καθιέρωσαν την αντίληψη ότι η πραγµατικότητα - συµπεριλαµβανοµένης της µουσικής και της αστρονοµίαςείναι στο βαθύτερο επίπεδό της µαθηµατικής φύσης. Οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν τον αριθµό 10 τέλειο. Επειδή αυτός προκύπτει από το άθροισµα των τεσσάρων πρώτων αριθµών =10, του έδωσαν το όνοµα «τετρακτύς». Κατά τον Θέωνα το Σµυρναίο υπάρχουν έντεκα τετρακτύες που η κάθε µια εκφράζει ένα τοµέα της φιλοσοφικής σκέψης στην αρχαιότητα. Ενδεικτικά αναφέρω ότι η 4η τετρακτύς δηλώνει τα τέσσερα απλά στοιχεία φωτιά, αέρα, νερό και γη, η 6η αναφέρεται στα γεωµετρικά σχήµατα: µε 1 εκφράζεται το σηµείο, µε 2 το µήκος, µε 3 η επιφάνεια και µε 4 το στερεό, η 8η δίνει τα συστατικά του ζώου: τα 1,2,3 αντιστοιχούν µε το λογιστικό, το θυµικό και το επιθυµητικό, δηλαδή εκφράζουν την ψυχή, ενώ το 4 το σώµα. Η µουσική κλίµακα του Πυθαγόρα κατασκευάζεται µε βάση τις αναλογίες του κύβου, ο οποίος εκφράζεται µε τον αριθµό 4 της 5ης τετρακτύος (1 = τετράεδρο, 2 = οκτάεδρο, 3 = εικοσάεδρο, 4 = κύβος) και συµβολίζει τη γη και το συνδυασµό των στοιχείων της. Ο κύβος έχει 6 έδρες, 8 κορυφές και 12 ακµές. Οι αριθµοί 12 και 6 δίνουν την αναλογία 2/1, οι 8 και 6 την αναλογία 4/3 ενώ οι 12 και 8 την αναλογία 3/2. Επίσης ο αριθµός 8 είναι το αρµονικό µέσο των 6 και 12, ενώ το αριθµητικό µέσο των αριθµών αυτών είναι ο 9. Ο αρµονικός και αριθµητικός µέσος δίνουν την αναλογία 9/8. Έτσι προκύπτουν οι µαθηµατικές αναλογίες βάση των οποίων κατασκευάζεται η µουσική κλίµακα κατά τους Πυθαγόρειους. Οι αναλογίες αυτές αποδείχθηκαν και στην πράξη από τα πειράµατα που έκανε ο Πυθαγόρας πάνω στο µονόχορδο το οποίο διαίρεσε σε 12 ίσα τµήµατα (όσες και οι ακµές του κύβου). Με τη χορδή «ανοιχτή» δηλαδή σε θέση να µπορεί να ταλαντώνεται όλο το µήκος της (λόγος 1, συχνότητα 1), έκρουσε και άκουσε ένα µουσικό τόνο. Στη συνέχεια περιόρισε το µέρος της χορδής που ταλαντώνεται στο µισό της µήκος, και βρήκε ότι ο ήχος που ακούστηκε είναι η διαπασών, αυτό που σήµερα ονοµάζουµε οκτάβα. Το ύψος λοιπόν του ήχου επηρεάζεται από το µήκος της χορδής και µάλιστα όταν η αναλογία του µήκους είναι 1/2 (συχνότητα 2/1) έχουµε το διάστηµα της οκτάβας. Έτσι ορίστηκαν τα άκρα της µουσικής κλίµακας, η υπάτη και η νήτη. Στη συνέχεια µετακινώντας τον καβαλάρη σε διάφορα σηµεία, βρήκε ότι αν ταλαντωνόταν τα 3/4 της χορδής (συχνότητα 4/3) προέκυπτε ο τέταρτος φθόγγος από τους οκτώ µιας µουσικής κλίµακας, η µέση, ενώ αν ταλαντωνόταν τα 2/3 της χορδής (συχνότητα 3/2) προέκυπτε ο πέµπτος φθόγγος, η παραµέση. Οι υπόλοιποι φθόγγοι της κλίµακας κατασκευάζονται χρησιµοποιώντας το λόγο 9/8 ως εξής: - Ο δεύτερος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του πρώτου (υπάτη) αν τον πολλαπλασιάσουµε µε 9/8: 1 x 9/8 = 9/8 δηλαδή για την παραγωγή του θα ταλαντώνονται τα 8/9 της χορδής. - Ο τρίτος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του δεύτερου (9/8) αν και πάλι πολλαπλασιαστεί µε 9/8: 9/8 x 9/8 = 81/64 δηλαδή θα ταλαντώνονται τα 64/81 της χορδής. - Ο έκτος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του πέµπτου (παραµέση) που πολλαπλασιάζεται µε 9/8: 1:2/3 x 9/8 = 27/16 δηλαδή θα ταλαντώνονται τα 16/27 της

12 χορδής. - Τέλος, ο έβδοµος φθόγγος προκύπτει από τον λόγο του έκτου και πάλι πολλαπλασιαζόµενου µε 9/8: 1:16/27 x 9/8 = 243/128 δηλαδή για την παραγωγή του θα ταλαντώνονται τα 128/243 της χορδής. Πέρα από το µονόχορδο, ο Πυθαγόρας πειραµατίστηκε και µε άλλα υλικά και τις ιδιότητές τους που συνθέτουν τα µουσικά διαστήµατα, όπως η τάση χορδών ίσου µήκους και πάχους, το µήκος ηχητικού σωλήνα κ.τ.λ. Ο χωρισµός και καθορισµός των µουσικών διαστηµάτων που πέτυχε, ήταν ένα τεράστιας σηµασίας επίτευγµα τόσο για τη µουσική και τη θεωρία της όσο και για τα µαθηµατικά και τη δύναµή τους να ερµηνεύουν τον κόσµο µε αριθµούς όπως εξάλλου δίδασκε και ο Πυθαγόρας. Πέρα από τη µεγάλη σηµασία για τη θεωρία της µουσικής, ο υπολογισµός του έδωσε την ευκαιρία να κατασκευαστούν µουσικά όργανα µε µεγαλύτερη ακρίβεια από πριν. Με το πέρασµα του χρόνου, η Πυθαγόρεια µουσική κλίµακα τροποποιήθηκε είτε για πρακτικούς είτε για καθαρά φιλοσοφικούς λόγους, όµως ο Πυθαγόρας είχε δείξει έναν δρόµο που και οι σύγχρονες µουσικές κλίµακες ακολουθούν. Ακόµα και σήµερα υπολογίζουµε µαθηµατικά τα µουσικά διαστήµατα τα οποία βέβαια έχουν διαφοροποιηθεί σηµαντικά από τότε. Ο Αριστόξενος, νεότερος του Πυθαγόρα (περί το 375 π.χ.) υπήρξε φιλόσοφος και σηµαντικότατος θεωρητικός της µουσικής και του δόθηκε µάλιστα η ονοµασία «ο Μουσικός». Η µέθοδός του ήταν κυρίως εµπειρική. Το σύστηµα διδασκαλίας του βασίζεται σε αντίθεση µε τον Πυθαγόρα, στην ικανότητα του αυτιού να αντιλαµβάνεται την αρµονική σχέση των µουσικών τόνων. Δεν ερευνά τις αριθµητικές σχέσεις µέσα στην οκτάβα, όµως καθορίζει τον ολόκληρο και τον µισό τόνο και κατασκευάζει µια κλίµακα µε βάση το ένα δωδέκατο του τόνου. Ο Ευκλείδης από την άλλη, έχει µια γεωµετρική πρόταση για τα µουσικά διαστήµατα. Θεωρεί ότι αντιστοιχούν σε ευθείες γραµµές, µε µία όµως διαφορά: ενώ οι ευθείες γραµµές που παράγονται ως αριθµοί, ορίζονται µε δύο γράµµατα ένα στην αρχή και ένα στο τέλος τους, τα µουσικά διαστήµατα δηλώνονται µε ένα γράµµα.

13 Στη σηµερινή πραγµατικότητα, τόσο η µουσική θεωρία, όσο και η µουσική πράξη, ερµηνεύονται µε φυσικούς νόµους, που µε τη σειρά τους διατυπώνονται µε µαθηµατικές σχέσεις. Στην ακουστική (στον ιδιαίτερο κλάδο της φυσικής που έχει ως αντικείµενο τον ήχο και τις ιδιότητές του) ένα µουσικό διάστηµα εκφράζεται σαν ο λόγος δύο συχνοτήτων. Σε ορισµένες περιπτώσεις ο λόγος είναι απλής µορφής όπως για παράδειγµα οι γνωστοί µας λόγοι της καθαρής πέµπτης (3/2), της καθαρής τετάρτης (4/3), της οκτάβας (2/1) κ.λ.π. Σε άλλες περιπτώσεις, ελλείψει µεγίστου κοινού διαιρέτη, οι όροι του λόγου είναι µεγάλοι αριθµοί όπως στο διάσχισµα (2048/2025). Προκύπτει λοιπόν το συµπέρασµα ότι είναι δύσκολη, αν όχι αδύνατη, η σύγκριση δύο µουσικών διαστηµάτων. Η απλούστευση στην παράσταση των µουσικών διαστηµάτων επήλθε µε τη βοήθεια της λογαριθµικής σχέσης µέγεθος µουσικού διαστήµατος = k * log(f2/f1)/log2 στην παραπάνω σχέση, όπου f1, f2 οι συχνότητες των φθόγγων του µουσικού διαστήµατος και f2>f1. Το k είναι µια σταθερά η τιµή της οποίας καθορίζει και ένα σύστηµα µονάδων µουσικών διαστηµάτων. Συγκερασµοί για τα µουσικά διαστήµατα Ανάλογα µε τις τιµές της σταθεράς k (οι οποίες αφορούν διαίρεση της οκτάβας σε τόσα τµήµατα όσο η αντίστοιχη τιµή), έχουµε κι ένα σύστηµα µονάδων µουσικών διαστηµάτων. Οι πιο γνωστές και χαρακτηριστικές τιµές της σταθεράς k, αναφέρονται στη συνέχεια. ΤΙΜΗ ΣΤΑΘΕΡΑΣ k ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΜΟΝΑΔΑΣ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΩΝ 12...Συγκερασµένο Ευρωπαϊκό ηµιτόνιο 53...κόµµα του Μερκάτορα 68...Αραβική µονάδα, βυζαντινό ηχοµόριο 72...Βυζαντινό ηχοµόριο Savart Delfi unit cent

14 Ανθυφαίρε αφαίρεση µ το µεγαλύτ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΠΗΓΕΣ : Ελληνική ιστοσελίδα για τη Βυζαντινή µουσική, Focus, Πανελλήνιο Σχολικό δίκτυο rapsodos Δικτυακός τόπος για τα Μαθηµατικά Αρχαία ελληνική µουσική Διδακτική των Μαθηµατικών Δραστηριότητες Σηµειώσεις Διαγωνίσµατα Κεντρική σελίδα / Διδακτική των Μαθηµατικών / Αρµονία: Η µαθηµατική θεωρίας της µουσικής.η αριθµητική σε κίνηση Ο Πλάτωνας στην "Πολιτεία" (530 c8-531 c8) αναφέρει τα 4 µαθήµατα που κάνει ένα άτοµο "ανώτερο". Αυτά είναι: Η αριθµητική, η γεωµετρία, η αστρονοµία και η µουσική. Οι ίδιοι οι Πυθαγόρειοι (από τους οποίους το έργο του Πλάτωνα έχει επιρρεαστεί) πίστευαν όπως αναφέρει ο ίδιος ο Πλάτων (530 d8) ότι αυτές είναι "αδελφές επιστήµες". Τα µαθήµατα χωρίζονταν σε 4 γένη τα οποία συσχετίζονταν µεταξύ τους: Γεωµετρία: Μεγέθη σε ακινησία Αστρονοµία: Μεγέθη σε κίνηση Αριθµητική: Αριθµοί σε ακινησία Μουσική: Αριθµοί σε κίνηση Οι Πυθαγόρειοι είχαν διαπιστώσει ότι για την αρµονία δεν είχαν σηµασιά τα απόλυτα µήκη των χορδών (το κούρδισµα δηλαδή του οργάνου) µιας λύρας αλλά η µεταξύ τους σχέση η οποία καθορίζει και την µελωδία στη µουσική. Είναι η σχέση µεταξύ δύο χορδών (των µηκών τους) µιας λύρας η οποία αποτελεί ένα µουσικό διάστηµα (δίχορδο) - όπως ακριβώς και στη θεωρία των λόγων µεταξύ αριθµών µπορεί διαφορετικοί αριθµοί (αριθµητής και παρονοµαστής) να δίνουν το ίδιο κλάσµα: 1/2 = 4/8. Ένα διχορδο λοιπόν µπορούµε να το φανταστούµε ως λόγο αριθµών (κλάσµα). Οι αριθµοί αυτοί θα είναι τα µήκη των χορδών µιας λύρας. Οι πυθαγόρειοι χρησιµοποιούσαν την λύρα και όπως αναφέρει ο Ιάµβλιχος στο έργο του "περί πυθαγορείου βίου" τους αυλούς τους θεωρούσαν "υβριστικόν" (αλλαζονικό) όργανο. Χρησιµοποιούνταν η οχτάχορδη λύρα (Βαβυλωνιακής προέλευσης). Οι ονοµασίες των χορδών της αναφέρονται από τον Νικόµαχο τον Γερασινό (2 αιώνας µ.χ.) στο έργο του "πυθαγόρειου αρµονικού εγχειριδίου κεφάλαια", χωρίο 11,4,13-30) Τον Φιλόλαο (5-4 αιώνας π.χ.) στο έργο του "περι φύσεως" τον ενδιαφέρουν µόνο οι χορδές µε µήκη 6, 8, 9 και 12 µονάδες µήκους αντιστοιχα (ανεξάρτητα όπως τονίσαµε από την µονάδα µήκους που χρησιµοποιείται κάθε φορά, αφού αυτό που µας ενδιαφέρει είναι η! Συζ Οι Πυθαγό για την αρµ απόλυτα µ κούρδισµα λύρας αλλά οποία καθο µουσική. ( ενδιαφέρον Οι πυθαγό λύρα και ό στο έργο τ τους αυλού "υβριστικό Υπήρχε σα µαθηµατικ στους αριθ τα µεγέθη µεγέθη χαρ συνεχές. Ο ενοούσαν µ αριθµήσιµ του πλήθου που ο ένας τον προηγο µιας µονάδ

15 µεταξύ τους σχέση και όχι τα απόλυτα µεγέθη). Οι Πυθαγόρειοι ασχολούνταν µε τα µουσικά διαστήµατα 2/1 ("αρµονία" ή οκτάβα) και 3/2 ("δι'οξειάν" ή "δια πέντε"). Τους απασχολούσε η εύρεση κοινού µέτρου για τα διαστήµατα αυτά. H ανακάλυψη δηλαδή κάποιας σχέσης συµµετρίας (ενός διαστήµατος που κάποιο πολλαπλάσιο του να παράγει τα διαστήµατα αυτά).στο απόσπασµα 6 από το έργο του Φιλόλαου "περι φύσεως" διασώζονται οι εξής σχέσεις µεταξύ των µουσικών διαστηµάτων: τον προηγο µιας µονάδ Ανθυφαίρε αφαίρεση µ το µεγαλύτ maximal τρ (αφαιρώντ πολλαπλάσ Tα διαδοχικά διαστήµατα που δηµιουργούνται κατά τις ανθυφαιρέσεις είναι λόγοι µεταξύ δυνάµεων του 2 και του 3. Η διαδικασία οφείλει να σταµατήσει όταν κάποιος από τους λόγους αυτούς γίνει ίσος µε τη µονάδα, οπότε και ο προηγούµενος λόγος που θα έχει βρεθεί θα αποτελεί και το κοινό µέτρο που αναζητούµε ο οποίος και λόγος και θα καταµετρεί και το αρχικό διάστηµα (αλλά και όλα τα άλλα). Οι λόγοι όµως αυτοί, εξ' αιτίας της µορφής τους (2^µ/3^ν) όσο και να αυξάνουν οι εκθέτες, προσεγγίζουν τη µονάδα, χωρίς όµως ποτέ να γίνουν ίσοι µε αυτή. Τα µεγέθη αυτά είναι λοιπόν ασύµµετρα και η πολλαπλασιαστική διαδικασία της ανθυφαίρεσης της αρµονίας είναι άπειρη, καθώς κανένα από τα προκύπτοντα διαστήµατα δε µπορεί να αποτελέσει κοινό µέτρο αυτής και τα αρχικά µεγέθη 2/1, 3/2 είναι µεταξύ τους ασύµµετρα. Τα αποτελέσµατα αυτά ήταν γνωστά στους πυθαγορείους και µάλλον είναι το πρώτο αποτέλεσµα - ένδειξη περί ασυµµετρίας στη φύση στο οποίο είχαν καταλήξει (πριν ακόµα ανακαλύψουν την ασυµµετρία της τετραγωνικής ρίζας του 2). Η ανθυφαίρεση (δηλαδή ο αλγόριθµος εύρεσης του µέγιστου κοινού διαιρέτη δύο αριθµών) ήταν µέθοδος γνωστή στους πυθαγορείους πολύ πριν τουν Ευκλείδη, ο οποίος την αναφέρει στο VII βιβλίο των στοιχείων του (πεπερασµένη ανθυφαίρεση αριθµών) και στο Χ βιβλίο

16 άπειρη ανθυφαίρεση µεγεθών) και πρέπει να ήταν το ουσιαστικό βήµα της µετάβασης αναφέρεται και από τον Αριστοτέλη ένας ανθυφαιρετικός ορισµός της αναλογίας στα τοπικά") από την προγενέστερη (εµπειρική) θεωρία λόγων µε βάση την αρµονία πυθαγόρεια µαθηµατική θεωρία της µουσικής) στην µετέπειρα εξελιγµένη µορφή τους όπως πάρχει στον Ευκλείδη. επερασµένη ανθυφαίρεση -> Συµµετρα µεγέθη (ή αριθµοί) (υπάρχει µέγιστο κοινό µέτρο) πειρη ανθυφαίρεση -> Ασυµµετρία µεγεθών Εµπειρική θεωρία λόγων µεγεθών Ανθυφαίρεση µεγεθών Αριστοτέλης, "τοπικά" α/β = β/γ <=> Ανθ(α,β)=Ανθ(γ,δ) Θεωρία αναλογιών µεγεθών (Εύδοξος, βιβλίο V Στοιχείων Ευκλείδη) Εµπειρική θεωρία λόγων αριθµών (πυθαγόρεια θεωρία µε βάση την αρµονία) Θεωρία αναλογιών αριθµών (Θεαίτητος, βιβλία VΙΙ, X Στοιχείων Ευκλείδη) ι αριθµοί για τους αρχαίους θεωρούνταν οι θετικοί ακέραιοι µόνο. Το µηδέν δεν εωρούνταν αριθµός καθώς επίσης και την µονάδα δεν την θεωρούσαν αριθµό, αλλά ιαχώριζαν την µονάδα ως την οντότητα εκείνη η οποία δηµιουργεί τους αριθµούς. Θεωρούσαν την µονάδα ως το ον το οποίο µε τη βοήθεια του απείρου (δηλαδή διαδοχικές ροσθέσεις µονάδων) µας δίνει µε επαγωγικά βήµατα το σύνολο των φυσικών αριθµών. Μονάς (αριθµός 1) Χρονική στιγµή (τώρα) Αριθµοί Χρόνος Μουσικός Αρµονία φθόγγος πήρχε σαφής διαχωρισµός στα µαθηµατικά των αρχαίων ανάµεσα στους αριθµούς (θετικοί κέραιοι) και τα µεγέθη (µήκη, εµβαδά, όγκοι). Τα µεγέθη χαρακτηρίζονταν από το συνεχές. ι αρχαίοι λέγοντας άπειρο ενοούσαν µόνο το διακριτό - αριθµήσιµο άπειρο (όπως το άπειρο ου πλήθους των φυσικών ακεραίων που ο ένας προκύπτει επαγωγικά από τον προηγούµενο ου µε πρόσθεση µιας µονάδας). ναλογία: Ισότητα λόγων νθυφαίρεση: Αµοιβαία διαδοχική αφαίρεση µεγεθών του µικρότερου από το µεγαλύτερο άθε φορά, κατά ένα maximal τρόπο κάθε φορά (αφαιρώντας κάθε φορά όσα ακέραια ολλαπλάσια µπορούµε...) χ. Ας δούµε την ανθυφαίρεση Ανθ(27,23) 7 = = = = ρα Ανθ(27,23) = [1,5,1,3]. Στο παράδειγµα µας µέγιστος κοινός διαιρέτης (27,23) = 1 χ. Για την ανθυφαίρεση των 48 και 32 έχουµε τα εξής βήµατα: 8 = = ρα Ανθ (48,32) = [1,2] και µ.κ.δ.(48,32) = 16 (Είναι ο µεγαλύτερος από τους αριθµούς που

17 διαιρούν τον 48 και τον 32 ταυτόχρονα) Η έννοια της ενθυφαίρεσης χαρακτηρίζει τη φιλοσοφία του Πλάτωνα. Για να µελετήσουµε το έργο του Πλάτωνα χρησιµοποιούµε τα µαθηµατικά (µια και ο Πλάτωνας ήταν επηρεασµένος από την πυθαγόρεια αριθµοκεντρική φιλοσοφία) αλλά και αντίστροφα, χρησιµοποιούν οι ιστορικοί των µαθηµατικών τα έργα του Πλάτωνα για να αποκτίσουν εικόνα της µαθηµατικής γνώσης της εποχής. Η έννοια της ανθυφαίρεσης είναι θεµελιώδης για τον Πλάτωνα. Η κοσµοθεωρία του είναι ανθυφαιρετική και πιστεύει ότι κάθετι στη φύση δηµιουργείται και εξελίσσεται µε ανθυφαιρετικές διαδικασίες. Η ζωή, ο θάνατος, η κοσµογονία, οι φιλοσοφικές ιδέες και έννοιες, όλα διαρθρώνονται µε βάση την ανθυφαίρεση. Θάνος Α. Τάσιος, Μαθηµατικός, Μ.Ed Διδακτικής & Μεθοδολογίας των Μαθηµατικών Παν. Αθηνών

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Κατασκευή: Το μονόχορδο του Πυθαγόρα 2005-2006 Τόλιας Γιάννης Α1 Λ Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Α. Τσαγκογέωργα Περιεχόμενα: Τίτλος Εργασίας Σκοπός Υπόθεση (Περιγραφή Κατασκευής) Ορισμός Μεταβλητών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΕΙΑ ΣΧΟΛΗ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΣΧΟΛΗ

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΕΙΑ ΣΧΟΛΗ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΣΧΟΛΗ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΕΙΑ ΣΧΟΛΗ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΑ ΣΧΟΛΗ ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΕΙΑ ΣΧΟΛΗ Στον τομέα της μουσικής η έρευνα του Αριστόξενου ήταν επαναστατική. Παραμέρισε τις έρευνες των πυθαγορείων

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Πληροφορική. Δ. Πολίτης, Τμήμα Πληροφορικής ΑΠΘ, 2015

Μουσική Πληροφορική. Δ. Πολίτης, Τμήμα Πληροφορικής ΑΠΘ, 2015 Μουσική Πληροφορική Δ. Πολίτης, Τμήμα Πληροφορικής ΑΠΘ, 2015 Άδεια Χρήσης 2 Άδεια Χρήσης 3 Άδεια Χρήσης 4 Ήχος Κλίμακες Β & Γ Δ. Πολίτης 2 ο Μάθημα Περιεχόμενα Μέρος Α : Ανατομία και φυσιολογία του αυτιού

Διαβάστε περισσότερα

Κουρδίσµατα (περίληψη)

Κουρδίσµατα (περίληψη) Κουρδίσµατα (περίληψη) Ι. Αρµονική στήλη Κάθε νότα που παράγεται µε φυσικά µέσα είναι ένα πολύ σύνθετο φαινόµενο. Ως προς το τονικό ύψος, συνιστώσες του ("αρµονικοί") είναι η συχνότητα που ακούµε ("θεµελιώδης")

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 Οι ήχοι που χρησιμοποιούμε στη μουσική λέγονται νότες ή φθόγγοι και έχουν επτά ονόματα : ντο - ρε - μι - φα - σολ - λα - σι. Η σειρά αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8 ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο 1. Τι ονομάζουμε αριθμητική και τι αλγεβρική παράσταση; Να δώσετε από ένα παράδειγμα. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με αριθμούς, καλείται αριθμητική παράσταση,

Διαβάστε περισσότερα

1 Dodecaeder 3 7 5 11 9. 2 12 4 10 6. 8 Copyright 1998-2005 Gijs Korthals Altes www.korthalsaltes.com Copyright 1998-2005 Gijs Korthals Altes www.korthalsaltes.com Dodecaeder Copyright 1998-2005 Gijs Korthals

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Αριθμητική - Άλγεβρα Γεωμετρία Άρτιος λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Διαιρετότητα Μαθαίνω Πολλαπλάσια ενός φυσικού αριθμού α είναι όλοι οι αριθμοί που προκύπτουν από τον πολλαπλασιασμό του με όλους τους φυσικούς αριθμούς, δηλαδή οι αριθμοί: 0, α, 2 α, 3 α, 4 α,... Το μηδέν

Διαβάστε περισσότερα

Σημειώσεις Ανάλυσης Ι. Θεωρούμε γνωστούς τους φυσικούς αριθμούς

Σημειώσεις Ανάλυσης Ι. Θεωρούμε γνωστούς τους φυσικούς αριθμούς Σημειώσεις Ανάλυσης Ι 1. Οι ρητοί αριθμοί Θεωρούμε γνωστούς τους φυσικούς αριθμούς 1, 2, 3, και τις πράξεις (πρόσθεση - πολλαπλασιασμό)μεταξύ αυτών. Οι φυσικοί αριθμοί είναι επίσης διατεταγμένοι με κάποια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Πίνακας περιεχομένων Κεφάλαιο 1 - ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ... 2 Κεφάλαιο 2 ο - ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ... 6 Κεφάλαιο 3 ο - ΔΕΚΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ... 10 ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ 1 Κεφάλαιο 1 - ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ. Πέτρου Αναστασία. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Αργύρη Παναγιώτα

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ. Πέτρου Αναστασία. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Αργύρη Παναγιώτα ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ Πέτρου Αναστασία Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Αργύρη Παναγιώτα ΑΘΗΝΑ 2013 Ο Πυθαγόρας (586 500 π.χ.) του Μνησάρχου και της «ωραίας υπέρ φύσιν» Πυθαϊδος γεννήθηκε στη Σάμο. Μικρός επισκέφθηκε τους Δελφούς,

Διαβάστε περισσότερα

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ 1 Συνοπτική θεωρία Ερωτήσεις αντικειμενικού τύπου Ασκήσεις Διαγωνίσματα 2 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Πότε ένας φυσικός αριθμός λέγεται άρτιος; Άρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα ΑΡΙΘΜΟΙ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ. Κεφάλαιο Πρώτο Οι φυσικοί αριθμοί και η αναπαράστασή τους

Περιεχόμενα ΑΡΙΘΜΟΙ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ. Κεφάλαιο Πρώτο Οι φυσικοί αριθμοί και η αναπαράστασή τους Περιεχόμενα ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ 15 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΑΡΙΘΜΟΙ Κεφάλαιο Πρώτο Οι φυσικοί αριθμοί και η αναπαράστασή τους Οι φυσικοί αριθμοί Η σχέση της ισότητας και της ανισότητας των φυσικών αριθμών Η αναπαράσταση των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Απόστολος Σιόντας ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Η τονικότητα ΝΤΟ µείζων Πειραµατικό Μουσικό Γυµνάσιο Παλλήνης Παλλήνη 2010 Πρόλογος Καθώς θεωρούµε ότι είναι απαραίτητη η γνώση του περιεχοµένου του µουσικού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΣΤΕΛΛΑΝΩΝ ΜΕΣΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΣΤΕΛΛΑΝΩΝ ΜΕΣΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ ΑΛΓΕΒΡΑ ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ ΑΠΟ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Ομόσημοι Ετερόσημοι αριθμοί Αντίθετοι Αντίστροφοι αριθμοί Πρόσθεση ομόσημων και ετερόσημων ρητών αριθμών Απαλοιφή παρενθέσεων Πολλαπλασιασμός και Διαίρεση ρητών αριθμών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών

Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών Σελ. 1 Ερωτήσεις επί των ρητών αριθµών 1. Ποια είναι τα πρόσηµα των ακεραίων αριθµών; Ζ={... -3,-2,-1,0,+1,+2,+3,... } 2. Ποιοι αριθµοί λέγονται θετικοί και ποιοι αρνητικοί; Γράψε από έναν. 3. Στον άξονα

Διαβάστε περισσότερα

Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881

Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881 Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881 του Παναγιώτη. Παπαδηµητρίου panayiotis@analogion.net, α έκδοση: 4 Οκτωβρίου 2005 Το Οικουµενικό Πατριαρχείο στα 1881 συγκρότησε

Διαβάστε περισσότερα

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ 174 46 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ Εισαγωγή Ένα από τα αρχαιότερα προβλήματα της Θεωρίας Αριθμών είναι η αναζήτηση των ακέραιων αριθμών που ικανοποιούν κάποιες δεδομένες σχέσεις Με σύγχρονη ορολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικές Νότες και Κλίμακες Κλίμακες και Ηχοχρώματα (συγκερασμός) Η Πυθαγόρεια Κλίμακα Ισο συγκερασμένη Κλίμακα Ανορθόδοξες Κλίμακες

Μουσικές Νότες και Κλίμακες Κλίμακες και Ηχοχρώματα (συγκερασμός) Η Πυθαγόρεια Κλίμακα Ισο συγκερασμένη Κλίμακα Ανορθόδοξες Κλίμακες Η Φυσική της Μουσικής Τ.Ε.Ι. Ιονίων Νήσων Διάλεξη 10 Μουσικές Νότες και Κλίμακες Κλίμακες και Ηχοχρώματα (συγκερασμός) Η Πυθαγόρεια Κλίμακα Ισο συγκερασμένη Κλίμακα Ανορθόδοξες Κλίμακες Επανάληψη της Διάλεξης

Διαβάστε περισσότερα

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 Μικρό Θεώρηµα του Fermat, η συνάρτηση του Euler και Μαθηµατικοί ιαγωνισµοί Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Αύγουστος 2008 Αλεξανδρος Γ. Συγκελακης

Διαβάστε περισσότερα

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Πολυώνυµα ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Πολυώνυµα ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ Ορισµός Ονοµάζουµε ακέραιο πολυώνυµο του x κάθε έκφραση της µορφής : α ν x ν + α ν-1 x ν-1 + α ν-2 x ν-2 + +α 1 x + α 0 όπου α ν, α ν-1, α ν-2,, α 1, α 0 C και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Το σύνολο των πραγματικών αριθμών Υπενθυμίζουμε ότι το σύνολο των πραγματικών αριθμών αποτελείται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς και παριστάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι φυσικοί αριθμοί. Παράδειγμα

Οι φυσικοί αριθμοί. Παράδειγμα Οι φυσικοί αριθμοί Φυσικοί Αριθμοί Είναι οι αριθμοί με τους οποίους δηλώνουμε πλήθος ή σειρά. Για παράδειγμα, φυσικοί αριθμοί είναι οι: 0, 1,, 3,..., 99, 100,...,999, 1000, 0... Χωρίζουμε τους Φυσικούς

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ. Σάββατο, 8 Ιουνίου 2013

ΣΤ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ. Σάββατο, 8 Ιουνίου 2013 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Διεύθυνση: Προξένου Κορομηλά 51 Τ.Κ. 54622, Θεσσαλονίκη Τηλέφωνο και Fax 2310 285377 e-mail: emethes@otenet.gr http://www.emethes.gr ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

11 Το ολοκλήρωµα Riemann

11 Το ολοκλήρωµα Riemann Το ολοκλήρωµα Riem Το πρόβληµα υπολογισµού του εµβαδού οποιασδήποτε επιφάνειας ( όπως κυκλικοί τοµείς, δακτύλιοι και δίσκοι, ελλειπτικοί δίσκοι, παραβολικά και υπερβολικά χωρία κτλ) είναι γνωστό από την

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. 1. Να γράψετε τον τύπο της Ευκλείδειας διαίρεσης. Πώς ονομάζεται κάθε σύμβολο του τύπου;

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. 1. Να γράψετε τον τύπο της Ευκλείδειας διαίρεσης. Πώς ονομάζεται κάθε σύμβολο του τύπου; ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Να γράψετε τον τύπο της Ευκλείδειας διαίρεσης. Πώς ονομάζεται κάθε σύμβολο του τύπου; 2. Τι ξέρετε για το υπόλοιπο που προκύπτει από μια Ευκλείδεια διαίρεση; 3. Τι ονομάζουμε τέλεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ο Κεφάλαιο: Στατιστική ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Πληθυσμός: Λέγεται ένα σύνολο στοιχείων που θέλουμε να εξετάσουμε με ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά. Μεταβλητές X: Ονομάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Α - ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ (ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ)

ΤΑΞΗ Α - ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ (ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ) ΤΑΞΗ Α - ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ (ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ) Α ΜΕΡΟΣ- ΑΛΓΕΒΡΑ ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Ποιοι αριθμοί ονομάζονται πρώτοι και ποιοι σύνθετοι; Να δώσετε παραδείγματα. ΑΠΑΝΤΗΣΗ 1 Όταν ένας αριθμός διαιρείται

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

1. * Ο αριθμός, ν Ν, είναι ανάγωγο κλάσμα για κάθε ν Ν. Σ Λ 2. * Οι αριθμοί 2ν και 2ν + 2 είναι διαδοχικοί άρτιοι για κάθε ν Ν.

1. * Ο αριθμός, ν Ν, είναι ανάγωγο κλάσμα για κάθε ν Ν. Σ Λ 2. * Οι αριθμοί 2ν και 2ν + 2 είναι διαδοχικοί άρτιοι για κάθε ν Ν. Κεφάλαιο 4ο: ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ερωτήσεις του τύπου «Σωστό-Λάθος» ν 1. * Ο αριθμός, ν Ν, είναι ανάγωγο κλάσμα για κάθε ν Ν. 3 Σ Λ. * Οι αριθμοί ν και ν + είναι διαδοχικοί άρτιοι για κάθε ν Ν. 3. * Αν ένας

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά. Ενότητα 1: Οι Αριθμοί. Σαριαννίδης Νικόλαος Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Μαθηματικά. Ενότητα 1: Οι Αριθμοί. Σαριαννίδης Νικόλαος Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Μαθηματικά Ενότητα 1: Οι Αριθμοί Σαριαννίδης Νικόλαος Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών Αριθμητικά σύνολα Ιδιότητες Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών Αριθμητικά σύνολα Ιδιότητες Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις 5 Τέσσερις πράξεις 5 Σύστημα πραγματικών αριθμών 5 Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών 6 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης και του πολλαπλασιασμού

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Β ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Διδακτέα- Εξεταστέα ύλη Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η, Βλάμου Π., Κατσούλη Γ., Μαρκάκη

Διαβάστε περισσότερα

Εαρινό εξάμηνο Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ

Εαρινό εξάμηνο Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ Εαρινό εξάμηνο 2012 8.03.12 Χ. Χαραλάμπους Θαλής ο Μιλήσιος ( 630-550π.Χ.) Πυθαγόρας o Σάμιος (570-490) Ζήνωνας ο Ελεάτης ( 490-430) Δημόκριτος o Αβδηρίτης (c. 460-370) Πλάτων (427-347 π.χ.) Ιστορικές

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρια Αριθµων Προβληµατα

Θεωρια Αριθµων Προβληµατα Θεωρια Αριθµων Προβληµατα Μιχάλης Κολουντζάκης Τµήµα Μαθηµατικών και Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών Πανεπιστήµιο Κρήτης Βούτες 700 3 Ηράκλειο 6 Απριλίου 205 Πολλές από τις παρακάτω ασκήσεις είναι από το ϐιβλίο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 6 ο, Τμήμα Α. Μέγιστος Κοινός Διαιρέτης (Μ.Κ.Δ.) και Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο (Ε.Κ.Π.)

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 6 ο, Τμήμα Α. Μέγιστος Κοινός Διαιρέτης (Μ.Κ.Δ.) και Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο (Ε.Κ.Π.) Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 6 ο, Τμήμα Α Μέγιστος Κοινός Διαιρέτης (Μ.Κ.Δ.) και Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο (Ε.Κ.Π.) Ε.Κ.Π. (Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο) Κοινό όταν δύο άτομα έχουν ένα κοινό

Διαβάστε περισσότερα

7.Αριθμητική παράσταση καλείται σειρά αριθμών που συνδέονται με πράξεις μεταξύ τους. Το αποτέλεσμα της αριθμητικής παράστασης ονομάζεται τιμή της.

7.Αριθμητική παράσταση καλείται σειρά αριθμών που συνδέονται με πράξεις μεταξύ τους. Το αποτέλεσμα της αριθμητικής παράστασης ονομάζεται τιμή της. ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Α.1.2 1. Οι ιδιότητες της πρόσθεσης των φυσικών αριθμών είναι οι εξής : Αντιμεταθετική ιδιότητα π.χ. α+β=β+α Προσετεριστική ιδιότητα π.χ. α+β+γ=(α+β)+γ=α+(β+γ) 2.Η πραξη της αφαίρεσης

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Α Γυμνασίου. Επαναληπτικές ερωτήσεις θεωρίας

Μαθηματικά Α Γυμνασίου. Επαναληπτικές ερωτήσεις θεωρίας Μαθηματικά Α Γυμνασίου Επαναληπτικές ερωτήσεις θεωρίας Επαναληπτικές Ερωτήσεις Θεωρίας 1. Τι ονομάζεται Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο (ΕΚΠ) δύο ή περισσότερων αριθμών; Ελάχιστο Κοινό Πολλαπλάσιο (ΕΚΠ) δύο

Διαβάστε περισσότερα

1ο Κεφάλαιο: Συστήματα

1ο Κεφάλαιο: Συστήματα ο Κεφάλαιο: Συστήματα Γραμμικά συστήματα i. Ποια εξίσωση λέγεται γραμμική; ii. Πως μεταβάλλεται η ευθεία y, 0 ή 0 για τις διάφορες τιμές των α,β,γ; iii. Τι ονομάζεται λύση μιας γραμμικής εξίσωσης; iv.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Σπουδών Εκπαίδευσης Παιδιών-Προφύγων Τάξεις Ε+ΣΤ Δημοτικού

Πρόγραμμα Σπουδών Εκπαίδευσης Παιδιών-Προφύγων Τάξεις Ε+ΣΤ Δημοτικού Πρόγραμμα Σπουδών Εκπαίδευσης Παιδιών-Προφύγων 2016-2017 Τάξεις Ε+ΣΤ Δημοτικού Περιεχόμενα Στόχοι Πηγή Υλικού 3.1 Αριθμοί Οι μαθητές πρέπει: Σχολικά βιβλία Ε και ΣΤ Φυσικοί, Δεκαδικοί, μετρήσεις Να μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Στους πραγματικούς αριθμούς ορίστηκαν οι

Διαβάστε περισσότερα

Τετράδια κιθάρας Θεωρία της μουσικής. Τετράδια κιθάρας. Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις

Τετράδια κιθάρας Θεωρία της μουσικής. Τετράδια κιθάρας. Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Τετράδια κιθάρας Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr 1 Περιεχόμενα Κλίμακες... 3 Μείζονες κλίμακες... 3 Η κλίμακα Ντο μείζονα...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ...

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ... ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ Ορισμός : Μία ακολουθία ονομάζεται αριθμητική πρόοδος, όταν ο κάθε όρος της, δημιουργείται από τον προηγούμενο με πρόσθεση του ίδιου πάντοτε αριθμού. Ο σταθερός αριθμός που προστίθεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος ΜEd: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : Εξισώσεις - Ανισώσεις 1 1.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

«Μουσικό διάστημα: Μήκος ή λόγος μηκών;»

«Μουσικό διάστημα: Μήκος ή λόγος μηκών;» «Μουσικό διάστημα: Μήκος ή λόγος μηκών;» Η έννοια «διάστημα» ως σχέσεως δύο αριθμών προς αλλήλους. Η σχέση μεταξύ δύο αριθμών στη Πυθαγόρειο θεωρία της Μουσικής και σ αυτήν ακόμη την Κατατομή Κανόνος του

Διαβάστε περισσότερα

β) 3 n < n!, n > 6 i i! = (n + 1)! 1, n 1 i=1

β) 3 n < n!, n > 6 i i! = (n + 1)! 1, n 1 i=1 Κεφάλαιο 2: Στοιχεία Λογικής - Μέθοδοι Απόδειξης 1. Να αποδειχθεί ότι οι λογικοί τύποι: (p ( (( p) q))) (p q) και p είναι λογικά ισοδύναμοι. Θέλουμε να αποδείξουμε ότι: (p ( (( p) q))) (p q) p, ή με άλλα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012) Τμήμα Θ. Αποστολάτου & Π. Ιωάννου 1 Σειρές O Ζήνων ο Ελεάτης (490-430 π.χ.) στη προσπάθειά του να υποστηρίξει

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Αριθμοί 1. ΑΡΙΘΜΟΙ Σύνολο Φυσικών αριθμών: Σύνολο Ακέραιων αριθμών: Σύνολο Ρητών αριθμών: ακέραιοι με Άρρητοι αριθμοί: είναι οι μη ρητοί π.χ. Το σύνολο Πραγματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ. ικανοποιούν την ανίσωση 2x 3 < 11; (E) µεταξύ των απαντήσεων Α D δεν υπάρχει

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ. ικανοποιούν την ανίσωση 2x 3 < 11; (E) µεταξύ των απαντήσεων Α D δεν υπάρχει ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ. Αν α =β, τότε η τιµή της παράστασης κ= α β +β α είναι: ( ) 4 ( Β )0, ( )4 δίνονται. Α, C, ( D ), (Ε) δεν µπορεί να προσδιοριστεί από τις πληροφορίες που. Πόσα στοιχεία του συνόλου { 5,,0,4,6,7}

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων

Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Ορισμός Ευκλείδεια διαίρεση ονομάζεται η πράξη κατά την οποία ένας αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα 5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα Θέμα της δραστηριότητας Η δραστηριότητα εισάγει τους μαθητές στο ολοκλήρωμα Riemann μέσω του υπολογισμού του εμβαδού ενός παραβολικού χωρίου. Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 3 η ΕΚΑ Α ΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΝΛΗΨΗΣ η ΕΚ. Έστω οι παραστάσεις = 4 4 + 5, Β = 5 (8 + 0) : (7 5) και Γ = 6 : 5 4 Να υπολογίσετε την τιµή των παραστάσεων ν = 5, Β = 6 και Γ = να βρείτε : i) Το ελάχιστο κοινό πολλαπλάσιο των,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

2.1 ΠΡΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ

2.1 ΠΡΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. ΠΡΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥΣ Ρητός ονομάζεται κάθε αριθμός που έχει ή μπορεί να πάρει τη μορφή κλάσματος, όπου, είναι ακέραιοι με 0. Ρητοί αριθμοί : Q /, 0. Έτσι π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων Νίκος Γ. Τόμπρος ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ενότητα : ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ (ΛΟΓΟΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑ) Σκοποί: Η ανάπτυξη ενδιαφέροντος για το θέμα, η εξοικείωση με τη χρήση τεχνολογίας, η παρότρυνση για αναζήτηση πληροφοριών (εδώ σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΥΜΝΣΙΟ ΥΜΗΤΤΟΥ ΜΘΗΜΤΙΚ ΓΥΜΝΣΙΟΥ ΜΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΣΙ ΓΙ ΤΙΣ ΕΞΕΤΣΕΙΣ - Σελίδα 1 από 11 - 1. Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΘΕΜΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΣΕΩΝ Στις εξετάσεις του Μαίου-Ιουνίου µας δίνονται δύο θέµατα θεωρίας και τρείς ασκήσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΘΕΜΑ Α ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ' ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των μαθηματικών των αρχαίων Αιγυπτίων? Υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στις ακριβείς τιμές ποσοτήτων και στις προσεγγίσεις? Όλοι αυτοί

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Σπυρίδων Τζινιέρης-ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Επιμέλεια: Σπυρίδων Τζινιέρης-ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Τι είναι κλάσμα; Κλάσμα είναι ένα μέρος μιας ποσότητας. ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κλάσμα είναι ένας λόγος δύο αριθμών(fraction is a ratio of two whole numbers) Πως εκφράζετε συμβολικά ένα κλάσμα; Εκφράζετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ-Β ΦΑΣΗ ΘΕΜΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΡΙΘΜΩΝ-19 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: 2 ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί;

αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί; Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία Ρητοί και άρρητοι αριθμοί. α) Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί; iv) άρρητοι; v) πραγματικοί; β) Να βρείτε

Διαβάστε περισσότερα

Για να βρούµε τον αριθµό ίσως χρειαζόµαστε έναν πολύ δυνατό υπολογιστή και αν θελήσουµε να τον γράψουµε σίγουρα πολλά χιλιόµετρα χαρ

Για να βρούµε τον αριθµό ίσως χρειαζόµαστε έναν πολύ δυνατό υπολογιστή και αν θελήσουµε να τον γράψουµε σίγουρα πολλά χιλιόµετρα χαρ 376 625 Για να βρούµε τον αριθµό 376 + 625 ίσως χρειαζόµαστε έναν πολύ δυνατό υπολογιστή και αν θελήσουµε να τον γράψουµε σίγουρα πολλά χιλιόµετρα χαρτιού. Όµως τουλάχιστον τα τρία τελευταία ψηφία του

Διαβάστε περισσότερα

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη Α Τάξη Γυμνασίου Από το βιβλίο «Μαθηματικά Α Γυμνασίου» των Ιωάννη Βανδουλάκη, Χαράλαμπου Καλλιγά, Νικηφόρου Μαρκάκη, Σπύρου Φερεντίνου, έκδοση 01. Κεφ. 1 ο : Οι φυσικοί αριθμοί 1. Πρόσθεση, αφαίρεση και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 11. Έστω η παράσταση Α = [(30 : 6) 2] 2 [(15 5) : 3 + 2 2 6] 3 (2 5 3 3 + 2 1 ) Να υπολογίσετε την τιµή της παράστασης Α Αν Α = 30, i) να αναλύσετε τον αριθµό Α σε γινόµενο

Διαβάστε περισσότερα

( ) Ερωτήσεις ανάπτυξης. 1. * Να βρείτε τους τέσσερις πρώτους όρους των παρακάτω ακολουθιών: α) α ν = 4ν + + + L + 2 ν

( ) Ερωτήσεις ανάπτυξης. 1. * Να βρείτε τους τέσσερις πρώτους όρους των παρακάτω ακολουθιών: α) α ν = 4ν + + + L + 2 ν Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. * Να βρείτε τους τέσσερις πρώτους όρους των παρακάτω ακολουθιών: α) α ν = 4ν + 3 β) α = + ( 1) ν ν γ) α ν = 1 1 1 1 + + + L + 1 3 34 ν ν + 1 δ) α1 = 0, αν+ 1 = 3α + 1 ν ( ). ** Να

Διαβάστε περισσότερα

, ο αριθμός στον οποίο αντιστοιχεί ο 2 καλείται δεύτερος όρος της ακολουθίας και τον συμβολίζουμε συνήθως με

, ο αριθμός στον οποίο αντιστοιχεί ο 2 καλείται δεύτερος όρος της ακολουθίας και τον συμβολίζουμε συνήθως με 5. ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ Γενικά ακολουθία πραγματικών αριθμών είναι μια αντιστοίχιση των φυσικών αριθμών,,,...,ν,... στους πραγματικούς αριθμούς. Ο αριθμός στον οποίο αντιστοιχεί ο καλείται πρώτος όρος της ακολουθίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ. Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω:

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ. Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω: Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω: - «Όταν κανείς επιθυµεί να ξέρει να διαιρεί οποιονδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 8. Πότε το γινόμενο δύο ή περισσοτέρων αριθμών παραγόντων είναι ίσο με το μηδέν ;

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 8. Πότε το γινόμενο δύο ή περισσοτέρων αριθμών παραγόντων είναι ίσο με το μηδέν ; ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο : ( ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ) ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ : Το κεφάλαιο αυτό περιέχει πολλά θέματα που είναι επανάληψη εννοιών που διδάχθηκαν στο Γυμνάσιο γι αυτό σ αυτές δεν θα επεκταθώ αναλυτικά

Διαβάστε περισσότερα

2.1 Διαιρετότητα, ισοϋπόλοιποι αριθμοί. q Z, a = b q + r.

2.1 Διαιρετότητα, ισοϋπόλοιποι αριθμοί. q Z, a = b q + r. Κεφάλαιο 2 Θεωρία Αριθμών Κύριες βιβλιογραφικές αναφορές για αυτό το Κεφάλαιο είναι οι Hardy and Wright 1979 και Graham, Knuth, and Patashnik 1994. 2.1 Διαιρετότητα, ισοϋπόλοιποι αριθμοί Θεώρημα 2.1 Αν

Διαβάστε περισσότερα

τέτοιους ώστε ο ένας να είναι µέσος των άλλων, δηλαδή

τέτοιους ώστε ο ένας να είναι µέσος των άλλων, δηλαδή Η ιδέα, ότι όλα τα υλικά πράγµατα συντίθενται από αυτά τα τέσσερα πρωταρχικά στοιχεία, αποδίδεται στον προγενέστερό Εµπεδοκλή, Έλληνα φιλόσοφο, ποιητή και πολιτικό [493-433 π.χ.] που γεννήθηκε στον Ακράγαντα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΥΜΗΤΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ - Σελίδα 1 από 6 - 1. Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Στις εξετάσεις του Μαίου-Ιουνίου µας δίνονται δύο θέµατα θεωρίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αγαπητοί συνάδελφοι, Φίλοι µαθητές και µαθήτριες Η καινούργια µας σειρά βιβλίων µε τον τίτλο ΒΙΒΛΙΟµαθήµατα δηµιουργήθηκε από µια ιδέα µας για το περιοδικό

Διαβάστε περισσότερα

α) να βρείτε το άθροισµα των τεσσάρων πρώτων όρων της S 4 και β) το άθροισµα των άπειρων όρων της.

α) να βρείτε το άθροισµα των τεσσάρων πρώτων όρων της S 4 και β) το άθροισµα των άπειρων όρων της. Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. * Να σχηµατίσετε τις γεωµετρικές προόδους µε: α) α 1 = 5 και λ = 3 2 1 β) α 1 = και λ = 3 1 γ) α 1 = - 20 και λ = 2 2. * Ποιον αριθµό πρέπει να προσθέσουµε στους αριθµούς 2, 16,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ. Βαγγέλης. Βαγγέλης Νικολακάκης Μαθηματικός.

ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ. Βαγγέλης. Βαγγέλης Νικολακάκης Μαθηματικός. 01 ςεδς ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Βαγγέλης ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Βαγγέλης Νικολακάκης Μαθηματικός ΣΗΜΕΙΩΜΑ Το παρον φυλλάδιο φτιάχτηκε για να προσφέρει λίγη βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

τον αριθμητή 8 την κλασματική γραμμή τον παρανομαστή

τον αριθμητή 8 την κλασματική γραμμή τον παρανομαστή ΤΑΞΗ: ΣΤ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blogs.sch.gr/anianiouris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiouris@sch.gr) «Η έννοια του Κλάσματος και οι πράξεις του» Κλασματικός είναι ένας αριθμός ο οποίος εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

τον αριθμητή τον παρανομαστή

τον αριθμητή τον παρανομαστή ΤΑΞΗ: ΣΤ ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blogs.sch.gr/anianiouris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiouris@sch.gr) «Η έννοια του Κλάσματος και οι πράξεις του» Κλασματικός είναι ένας αριθμός ο οποίος εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 1: Εισαγωγή- Χαρακτηριστικά Παραδείγματα Αλγορίθμων Στεφανίδης Γεώργιος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΡΗΤΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ - ΘΕΩΡΙΑ

ΡΗΤΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ - ΘΕΩΡΙΑ ΡΗΤΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ - ΘΕΩΡΙΑ Α. ΟΡΙΣΜΟΙ Θετικοί αριθµοί είναι οι αριθµοί που έχουν πρόσηµο το + (πολλές φορές το + παραλείπεται) π.χ. +3, +105, +, + 0,7, 326. Αρνητικοί αριθµοί είναι οι αριθµοί που έχουν πρόσηµο

Διαβάστε περισσότερα

Ιωσήφ Βαλέτ. Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13. Οι ξένοι φθόγγοι. Ι. Βαλέτ, Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13

Ιωσήφ Βαλέτ. Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13. Οι ξένοι φθόγγοι. Ι. Βαλέτ, Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13 1 2 Ιωσήφ Βαλέτ Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13 Οι ξένοι φθόγγοι 3 4 4δμητη ή 5δμητη αρμονία (συνηχήσεις από διαδοχικές 4 ες ή 5 ες ) καθώς δεν ανήκει στο στυλ που εξετάζουμε. 1. Καθυστερήσεις 1.1 Καθυστερήσεις

Διαβάστε περισσότερα

1 ο Γυµνάσιο Μελισσίων Λέσχη Ανάγνωσης ΤΡΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΓΩΝΙΑΣ. Η δική µας Εικασία

1 ο Γυµνάσιο Μελισσίων Λέσχη Ανάγνωσης ΤΡΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΓΩΝΙΑΣ. Η δική µας Εικασία 1 ο Γυµνάσιο Μελισσίων Λέσχη Ανάγνωσης ΤΡΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΓΩΝΙΑΣ Η δική µας Εικασία Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν να διχοτοµούν µια τυχαία γωνία µε χρήση κανόνα και διαβήτη, και, κατά συνέπεια, µπορούσαν να διαιρέσουν

Διαβάστε περισσότερα

2 α1 = 0, αν+1 = 2. Να βρείτε τον αναδρομικό τύπο των ακολουθιών : α. αν = 2ν 3 β. βν = 5 3 ν γ. γν = 1 + 2 ν

2 α1 = 0, αν+1 = 2. Να βρείτε τον αναδρομικό τύπο των ακολουθιών : α. αν = 2ν 3 β. βν = 5 3 ν γ. γν = 1 + 2 ν 1. Να βρείτε τους τέσσερις πρώτους όρους των παρακάτω ακολουθιών και να παραστήσετε σε ορθογώνιο σύστημα αξόνων τα αντίστοιχα σημεία. α. αν = 4ν + 3 β. αν = 2 + ( 1) ν γ. 1 1 1 1 αν = + + +... + 1 2 2

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ - ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο Εξισώσεις - Ανισώσεις Δευτέρου Βαθμού

ΑΛΓΕΒΡΑ - ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο Εξισώσεις - Ανισώσεις Δευτέρου Βαθμού ΑΛΓΕΒΡΑ - ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο Εξισώσεις - Ανισώσεις Δευτέρου Βαθμού 97 98 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ 1. Να λυθεί η εξίσωση: 1 1 1 ( x+ )(x ) = x 3 3 9. Αν η εξίσωση (x - 3) λ + 3 = λ x έχει ρίζα τον αριθμό, να υπολογιστεί

Διαβάστε περισσότερα

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Κωνσταντίνος Παπασταματίου Μαθηματικά Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Συνοπτική Θεωρία Μεθοδολογίες Λυμένα Παραδείγματα Επιμέλεια: Μαθηματικός Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ. Καρτάλη 8 (με

Διαβάστε περισσότερα

[ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ]

[ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ] 2013 Μουσικό Γυμνάσιο / Λύκειο Ιλίου Ευαγγελία Λουκάκη [ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ] Σημειώσεις για τις ανάγκες διδασκαλίας του μαθήματος της Αρμονίας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ Στην Αρµονία συναντώνται συνηχήσεις-συγχορδίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1. α. Τι γνωρίζετε για την Ευκλείδεια διαίρεση; Πότε λέγεται τέλεια; β. Αν σε μια διαίρεση είναι Δ=δ, πόσο είναι το πηλίκο και

Διαβάστε περισσότερα

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του Ανδρέας Ιωάννου Κασσέτας ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του 1. Υπάρχει αριθµός τέτοιος ώστε εάν τον υψώσεις στο τετράγωνο να αυξηθεί

Διαβάστε περισσότερα