Α Δ Ι Θ Θ Α Ε Ι Μ : https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom114

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Α Δ Ι Θ Θ Α Ε Ι Μ : https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom114"

Transcript

1 Α Δ Ι Θ Θ Α Ε Δ : Ν. Μαρμαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ι Μ : https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom Μαρτίου :26 Το παρόν κείμενο αποτελεί ένα σύνολο πρόχειρων σημειώσεων για τις ανάγκες του μαθήματος Αλγεβρικές Δομές Ι, Χειμερινό Εξάμηνο Ακαδημαϊκού Έτους , και τελεί υπο συνεχή επεξεργασία.

2 2 Π Μέρος 1. Θεωρία Ομάδων 5 1. Σχέσεις Μερικής Διάταξης, Απεικονίσεις, Σχέσεις Ισοδυναμίας και Διαμερίσεις Σχέσεις μερικής διάταξης Το διάγραμμα Hasse ενός μερικώς διατεταγμένου συνόλου Απεικονίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας Πεπερασμένα και Άπειρα Σύνολα Σχέσεις ισοδυναμίας Διαμερίσεις Διαμερίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας Απεικονίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας Πράξεις Ο πίνακας πράξης (ή πίνακας Cayley) μιας αλγεβρικής δομής της μορφής (X, ) Ο Γενικός Προσεταιριστικός Νόμος Επαγόμενες Πράξεις Πράξεις συμβιβαστές με σχέσεις ισοδυναμίας Ομάδες: Βασικές Ιδιότητες Δυνάμεις Στοιχείων Βασικές Ιδιότητες Ομάδων Ο Πίνακας Cayley μιας Ομάδας Παραδείγματα Ομάδων Βασικά Παραδείγματα Ομάδων Πίνακες Cayley ομάδων με πλήθος στοιχείων Συμμετρικές Ομάδες Ευθέα Γινόμενα Ομάδων Η Ομάδα αντιστρεψίμων στοιχείων ενός Μονοειδούς Η ομάδα των ισομετριών του R n Η ομάδα των ισομετριών τού R Η ομάδα των ισομετριών ενός επίπεδου γεωμετρικού σχήματος Σ Υποομάδες Υποομάδες και οι βασικές τους ιδιότητες Ομάδες και Υποομάδες προερχόμενες από την ομάδα Z των ακεραίων Παραδείγματα Υποομάδων Η ομάδα των τετρανίων (quaternions) Τομή υποομάδων και υποομάδες παραγόμενες από υποσύνολα Η κυκλική υποομάδα η οποία παράγεται από ένα στοιχείο μιας ομάδας Τάξη Στοιχείου και Ομάδας - Κυκλικές Ομάδες Κυκλικές Ομάδες Τάξη Στοιχείου και Ομάδας Η Ομάδα των n-οστών ριζών της μονάδας Κυκλικές Ομάδες Μικρής Τάξης Ομάδες στρέψης και ομάδες ελεύθερης στρέψης Τάξη Γινομένου Στοιχείων μιας Ομάδας Ταξινόμηση Κυκλικών Ομάδων και των Υποομάδων τους Υποομάδες και Γεννήτορες Άπειρων Κυκλικών Ομάδων Υποομάδες και Γεννήτορες Πεπερασμένων Κυκλικών Ομάδων Κυκλικές Ομάδες - Ευθέα Γινόμενα Ταξινόμηση Κυκλικών Ομάδων 80

3 8. Το Θεώρημα του Lagrange και οι Εφαρμογές του Υποομάδες και Σχέσεις Ισοδυναμίας Το Θεώρημα του Lagrange Οι Υποομάδες της S Το αντίστροφο του Θεωρήματος του Lagrange και η Εναλλάσσουσα Ομάδα A Εφαρμογές του Θεωρήματος Lagrange (I) Εφαρμογές του Θεωρήματος Lagrange (II) Χαρακτηρισμοί Πεπερασμένων Κυκλικών Ομάδων Τάξη στοιχείων τα οποία μετατίθενται σε μια ομάδα Χαρακτηρισμοί Κυκλικών Ομάδων Εφαρμογή στην Πολλαπλασιαστική Ομάδα ενός Σώματος Οι ομάδες τάξης pq, όπου p, q είναι πρώτοι αριθμοί Ομάδες τάξης 2p Ομάδες τάξης pq Ομάδες Μεταθέσεων (Μετατάξεων) Οι πρώτες έννοιες Τροχιές και ανάλυση σε κύκλους Εκτιμώντας τάξεις μεταθέσεων (μετατάξεων) στην (S n, ). Διαμερίσεις του n Άρτιες και περιττές μεταθέσεις (μετατάξεις) Κανονικές (Ορθόθετες) Υποομάδες Κανονικές Υποομάδες Κανονικές Υποομάδες και Σχέσεις Ισοδυναμίας Παραδείγματα Κανονικών Υποομάδων Τρία Χαρακτηριστικά (Αντι-)Παραδείγματα Ομάδες Hamilton Μεταβατική ιδιότητα κανονικότητας υποομάδων Ομάδες-πηλίκα Η ομάδα πηλίκο μιας ομάδας ως προς μια κανονική υποομάδα Το Θεώρημα Cauchy για πεπερασμένες αβελιανές ομάδες Ομομορφισμοί Ομάδων Βασικές ιδιότητες και Παραδείγματα Ομομορφισμοί και Υποομάδες Δομικές Ιδιότητες Ομάδων - Κριτήρια (Μη)-Ισομορφίας Ομομορφισμοί και Κανονικές Υποομάδες Το Θεώρημα του Cayley Ταξινόμηση Κυκλικών Ομάδων και οι Ομάδες Αυτομορφισμών τους Ταξινόμηση Άπειρων Κυκλικών Ομάδων Ταξινόμηση Πεπερασμένων Κυκλικών Ομάδων Κριτήριο Ισομορφίας Κυκλικών Ομάδων Ομάδες Ομομορφισμών Κυκλικών Ομάδων Ομάδες Αυτομορφισμών Κυκλικών Ομάδων Τα Θεωρήματα Ισομορφισμών και οι Εφαρμογές τους Το Πρώτο Θεώρημα Ισομορφισμών Το Δεύτερο Θεώρημα Ισομορφισμών Το Τρίτο Θεώρημα Ισομορφισμών Το Θεώρημα Αντιστοιχίας Μέρος 2. Θεωρία Δακτυλίων 177

4 4 Μέρος 3. Βιβλιογραφία 178

5 5 Μέρος 1. Θεωρία Ομάδων 1. Σχέσεις Μερικής Διάταξης, Απεικονίσεις, Σχέσεις Ισοδυναμίας και Διαμερίσεις 1.1. Σχέσεις μερικής διάταξης. Θα ξεκινήσουμε υπενθυμίζοντας κάποιες βασικές έννοιες οι οποίες ορίζονται επί συνόλων. Έστω X ένα μη-κενό σύνολο. Μια σχέση R επί του X είναι ένα υποσύνολο του καρτεσιανού γινομένου X X, δηλαδή R X X. Συμβολισμός: Αν R είναι μια σχέση επί του συνόλου X, και x, y X έτσι ώστε (x, y) R, τότε θα γράφουμε: x R y ή x R y ή x y(r) Στη συνέχεια θα μας απασχολήσουν τρεις κατηγορίες σχέσεων, οι σχέσεις μερικής διάταξης, οι απεικονίσεις και οι σχέσεις ισοδυναμίας. Μια σχέση R X X καλείται σχέση μερικής διάταξης επί του συνόλου X, αν ικανοποιούνται οι εξής ιδιότητες: 1. x X: (x, x) R. (ανακλαστική ιδιότητα) 2. x, y X: (x, y) R & (y, x) R = x = y (αντισυμμετρική ιδιότητα) 3. x, y, z X: (x, y) R & (y, z) R = (x, z) R (μεταβατική ιδιότητα) Όπως θα δούμε αργότερα και σε συγκεκριμένα παραδείγματα, μια σχέση μερικής διάταξης επί ενός συνόλου «συγκρίνει» στοιχεία του συνόλου ως προς μια έννοια μεγέθους. Έτσι συνήθως μια σχέση μερικής διάταξης R επί ενός συνόλου X συμβολίζεται με ένα από τα παρακάτω σύμβολα,,,,,,,, Έτσι θα γράφουμε x R y αντί (x, y) R αν η R είναι μια σχέση μερικής διάταξης επί του συνόλου X. Αν είναι μάλιστα σαφές για ποια σχέση μερικής διάταξης R πρόκειται, τότε γράφουμε απλώς x y. Μια σχέση μερικής διάταξης R επί του X καλείται σχέση ολικής διάταξης αν ικανοποιείται η ακόλουθη ιδιότητα: x, y X : είτε x R y είτε y R x Ένα μερικώς διατεταγμένο σύνολο είναι ένα ζεύγος (X, R) όπου το X είναι ένα μη-κενό σύνολο και R είναι μια σχέση μερικής διάταξης επί του X. Ένα ολικώς διατεταγμένο σύνολο είναι ένα ζεύγος (X, R) όπου το X είναι ένα μη-κενό σύνολο και R είναι μια σχέση ολικής διάταξης επί του X. Αν (X, R) είναι ένα μερικώς διατεταγμένο σύνολο και x, y είναι δύο στοιχεία του, τότε το y ονομάζεται το αμέσως επόμενο του στοιχείου x (αντιστοίχως το x ονομάζεται το αμέσως προηγούμενο τού y), αν x R y, αν x y και αν δεν υπάρχει s X, s x, s y με x R s και s R y. Γενικώς, αν x, y X, τότε γράφουμε: x R y αν x R y και x y. Αν x, y X, και x R y, τότε ορίζεται το (κλειστό) διάστημα [x, y] = { z X x R z R y } Ανάλογα ορίζονται και τα διαστήματα (x, y], [x, y), και (x, y). Για παράδειγμα [x, y) = {z X x R z y}.

6 6 Παράδειγμα 1.1. (1) Θεωρούμε το σύνολο των φυσικών αριθμών N και για κάθε φυσικό αριθμό n, το υποσύνολο N n = { k N 1 k n } Τα σύνολα (N, ) και (N n, ) είναι ολικώς διατεταγμένα σύνολα, όπου είναι η γνωστή σχέση διάταξης στο N. Δηλαδή a b, αν η διαφορά a b δεν είναι θετικός αριθμός. Ε : Ποιο είναι το υποσύνολο R τού N N (αντιστοίχως τού N n N n ) που χορηγεί τη γνωστή σχέση διάταξης; (2) Για κάθε φυσικό αριθμό n, θεωρούμε το σύνολο των διαιρετών του n: D n = { d N d διαιρεί n } Θεωρούμε το καρτεσιανό γινόμενο D n D n και το υποσύνολό του R = {(d, d ) D n D n d διαιρεί d }. Εύκολα βλέπουμε ότι η σχέση R είναι μια σχέση μερικής διάταξης επί του D n η οποία γενικά δεν είναι σχέση ολικής διάταξης. Ε : Πότε η παραπάνω σχέση είναι σχέση ολικής διάταξης; (3) Έστω Χ ένα μη-κενό σύνολο και έστω Q ένα σύνολο υποσυνόλων του Χ, δηλαδή Q P(X), όπου P(X) είναι το δυναμοσύνολο τού X. Τότε το ζεύγος (Q, ) είναι ένα μερικώς διατεταγμένο σύνολο, όπου συμβολίζει την σχέση υποσυνόλου. Στην προκείμενη περίπτωση το υποσύνολο R Q Q που είναι η σχέση μερικής διάταξης είναι το R = {(A, B) A, B Q, A B}. Χάριν απλότητος γράφουμε αντί του πιο σύνθετου «R». (4) Θεωρούμε το σύνολο P = { a, b, c, d, e, f } εφοδιασμένο με την σχέση R = { (a, a), (b, b), (c, c), (d, d), (e, e), (f, f), (a, b), (a, c), (a, d), (b, e), (e, f), (c, f), (d, f) } Εύκολα βλέπουμε ότι το ζεύγος (P, R) είναι ένα μερικώς και όχι ολικώς, διατεταγμένο σύνολο. Η συγκεκριμένη σχέση μερικής διάταξης γράφεται και ως a R b, a R c, a R d, b R e, e R f, c R f, d R f 1.2. Το διάγραμμα Hasse ενός μερικώς διατεταγμένου συνόλου. Ένα μερικώς διατεταγμένο σύνολο (X, R) παριστάνεται συχνά με τη βοήθεια ενός διαγράμματος, το οποίο ονομάζεται διάγραμμα Hasse¹ τού διατεταγμένου συνόλου. Πρόκειται για ένα σχήμα που συνίσταται από κορυφές και ακμές. Οι κορυφές αντιστοιχούν στα στοιχεία τού X και τοποθετούνται στο σχήμα κατά τέτοιον τρόπο, ώστε αν τα x, y είναι στοιχεία τού X με x R y, τότε η κορυφή, η οποία αντιστοιχεί στο x, να κείται χαμηλότερα από την κορυφή που αντιστοιχεί στο y. Δύο κορυφές τού σχήματος συνδέονται με μια ακμή, αν τα στοιχεία x, y τού S, τα οποία αντιστοιχούν στις κορυφές αυτές, ικανοποιούν τη συνθήκη x R y και επιπλέον το y είναι άμεσο επόμενο τού x. Με άλλα λόγια αν: x R y και δεν υπάρχει z X έτσι ώστε x R z R y, δηλαδή x R y και [x, y] = {x, y}. Παράδειγμα 1.2. (1) Θεωρούμε το σύνολο X = {α, β, γ, δ} και το δυναμοσύνολό του P(X) εφοδιασμένο με τη σχέση μερικής διάταξης, βλ. Παράδειγμα 1.1(3). Το διάγραμμα Hasse τού μερικώς διατεταγμένου συνόλου (P(X), ) είναι το εξής: ¹Helmut Hasse ( ), Γερμανός Μαθηματικός με θεμελιώδη συνεισφορά στην Αλγεβρική Θεωρία Αριθμών.

7 7 S = {α, β, γ, δ} {α, β, γ} {α, β, δ} {α, γ, δ} {β, γ, δ} {α, β} {α, γ} {α, δ}. {β, γ} {β, δ} {γ, δ} {α} {β} {γ} {δ} (2) Θεωρούμε τον φυσικό n = 60 και το σύνολο D 60 = { d N d διαιρεί 60 } = { 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60 } Στο Παράδειγμα 1.1 (2) είδαμε ότι η σχέση { } R = {(d, d ) D 60 D 60 d διαιρεί d }. είναι μια σχέση μερικής διάταξης επί τού D 60. Το αντίστοιχο διάγραμμα Hasse είναι το εξής: Ε : Ποιο είναι το διάγραμμα Hasse ενός ολικώς διατεταγμένου συνόλου με n στοιχεία; 1.3. Απεικονίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας. Αν X, Y είναι δύο μη-κενά σύνολα, τότε μια σχέση από το X στο Y, ή μια αντιστοιχία από το X στο Y, είναι ένα υποσύνολο του καρτεσιανού γινομένου X Y. Μια απεικόνιση R από το X στο Y είναι μια σχέση R από το X στο Y η οποία ικανοποιεί τις ακόλουθες ιδιότητες: 1. x X, y Y : (x, y) R, 2. (x, y) R και (x, y ) R = y = y. Δηλαδή, για κάθε x X υπάρχει ακριβώς ένα στοιχείο y Y, έτσι ώστε (x, y) R. Ισοδύναμα: x X, y Y : (x, y) R και (x, y 1 ) = (x, y 2 ) R = y 1 = y 2 Συνήθως μια απεικόνιση από το X στο σύνολο Y θα συμβολίζεται με ένα από τα παρακάτω σύμβολα: f, g, h, φ, ψ,

8 8 Έστω f X Y μια απεικόνιση από το σύνολο X στο σύνολο Y. Τότε για κάθε x X, το μοναδικό, σύμφωνα με τον ορισμό, στοιχείο y Y για το οποίο ισχύει (x, y) f, συμβολίζεται με f(x) = y, και η απεικόνιση f θα συμβολίζεται ως εξής: f: X Y, x f(x) Από τώρα και στο εξής θα χρησιμοποιούμε αυτόν τον γνωστό συμβολισμό για τις απεικονίσεις. Έστω f: X Y μια απεικόνιση, και A X και B Y δύο υποσύνολα. Υπενθυμίζουμε ότι το υποσύνολο του Y f(a) = { y Y x A : y = f(x) } = { f(x) Y x A } καλείται η εικόνα του A μέσω της f, και το υποσύνολο του X f 1 (B) = { x X f(x) B } καλείται η αντίστροφη εικόνα του B μέσω της f. Ειδικότερα, θέτοντας A = X, έχουμε την εικόνα της f: Im(f) = f(x) Πότε δύο απεικονίσεις είναι ίσες; Επειδή ορίσαμε τις απεικονίσεις ως υποσύνολα καρτεσιανών γινομένων, δηλαδή ως τριάδες (X, Y, f), όπου f X Y, διαπιστώνουμε ότι δύο απεικονίσεις (X, Y, f) και (X, Y, f ), δηλαδή f: X Y και f : X Y, είναι ίσες, και θα γράφουμε f = g, αν και μόνον αν, (X, Y, f) = (X, Y, f ), δηλαδή αν και μόνο αν, Χ = X, Y = Y και τα υποσύνολα f X Y και f X Y είναι ίσα. Το τελευταίο σημαίνει ιδιαιτέρως ότι f(x) = f (x), x X. Επαναλμβάνουμε ότι δύο απεικονίσεις f: X Y και f : Z W, όπου X Z ή Y W δεν είναι ποτέ ίσες. Για παράδειγμα οι απεικονίσεις f: N N, f(n) = 3n + 5, και f : N Z, f (n) = 3n + 5, δεν είναι ίσες, μολονότι f(n) = f (n), για κάθε στοιχείο n N. Παράδειγμα 1.3. Για κάθε μη-κενό σύνολο X, μπορούμε να θεωρήσουμε την ταυτοτική απεικόνιση Id X : X X, Id X (x) = x η οποία ως υποσύνολο του X X είναι η διαγώνιος Id X = {(x, x) X X x X}. Υπενθυμίζουμε ότι αν f: X Y και g: Y Z είναι απεικονίσεις, τότε ορίζεται η σύνθεση g f: X Z, (g f)(x) = g(f(x)), x X. Η σύνθεση g f ως υποσύνολο του X Z είναι: g f = { (x, z) X Z (f(x), z) g Y Z } Υπενθυμίζουμε επίσης ότι αν f: X Y, g: Y Z, και h: Z W είναι απεικονίσεις, τότε ορίζονται οι συνθέσεις h (g f) και (h g) f και ισχύει Αν X f Y Παρατηρούμε ότι: g Z h W τότε h (g f) = (h g) f (προσεταιριστική ιδιότητα) για κάθε απεικόνιση f: X Y ισχύει ότι: Id Y f = f & f Id X = f Έστω f: X Y μια απεικόνιση. Η f καλείται απεικόνιση 1-1 αν: x, y X, f(x) = f(y) = x = y. Η απεικόνιση f καλείται απεικόνιση επί, αν Im(f) = Y. Πρόταση 1.4. Μια απεικόνιση f: X Y είναι 1-1 και επί αν και μόνον αν υπάρχει απεικόνιση g: Y X έτσι ώστε: g f = Id X & f g = Id Y Η απεικόνιση g με την παραπάνω ιδιότητα είναι μοναδική, καλείται αντίστροφη της f και συμβολίζεται με g = f 1.

9 Απόδειξη. = Έστω ότι η f: X Y είναι 1-1 και επί. Ορίζουμε μια απεικόνιση g: Y X, ως εξής. Για κάθε y Y, επειδή η f είναι επί, υπάρχει ένα στοιχείο x X έτσι ώστε f(x) = y. Το στοιχείο αυτό x είνα μοναδικό διότι αν f(x) = y και f(x ) = y, τότε f(x) = f(x ) και επομένως x = x διότι η f είναι 1-1. Ορίζουμε g(y) = x, όπου x είναι το μοναδικό στοιχείο x X έτσι ώστε f(x) = y. Δείχνουμε ότι: (g f)(x) = x, x X και (f g)(y) = y, y Y. Πράγματι (g f)(x) = g(f(x)) είναι το μοναδικό στοιχείο x του X έτσι ώστε f(x ) = f(x), απ όπου x = x διότι η f είναι 1-1. Άρα g(f(x)) = x. Από την άλλη πλευρά, επειδή g(y) είναι το μοναδικό στοιχείο του X έτσι ώστε f(x) = y, θα έχουμε f(g(y)) = f(x) = y. = Δείχνουμε ότι αν g f = Id X, τότε η f είναι 1-1 και η g είναι επί, και έτσι από την σχέση f g = Id Y, θα έχουμε δυϊκά ότι η g είναι 1-1 και η f είναι επί. Έστω f(x) = f(x ). Τότε g(f(x)) = g(f(x )) = (g f)(x) = (g f)(x ) = Id X (x) = Id X (x ) = x = x και άρα η f είναι 1-1. Από τη σχέση g f = Id X, βλέπουμε ότι για κάθε x X έχουμε g(f(x)) = x, το οποίο σημαίνει ότι η g είναι επί. Τέλος δείχνουμε ότι η g είναι η μοναδική απεικόνιση Y X έτσι ώστε g f = Id X και f g = Id Y. Έστω h: Y X μια άλλη απεικόνιση έτσι ώστε h f = Id X και f h = Id Y. Τότε: h f = Id X = (h f) g = Id X g = h (f g) = g = h Id Y = g = h = g 1.4. Πεπερασμένα και Άπειρα Σύνολα. Υπενθυμίζουμε κάποια βασικά στοιχεία που αφορούν πεπερασμένα και άπειρα σύνολα. Για κάθε φυσικό αριθμό n, θεωρούμε το σύνολο N n = {1, 2,, n} Ένα σύνολο X έχει πλήθος στοιχείων ίσο με n, αν υπάρχει μια 1-1 και επί απεικόνιση f: X N n. Τότε θα γράφουμε X = #X = card(x) = n Ένα μη-κενό σύνολο X καλείται πεπερασμένο αν, με την παραπάνω έννοια, έχει πλήθος στοιχείων ίσο με n, για κάποιον φυσικό αριθμό n. Το μη-κενό σύνολο X καλείται άπειρο αν δεν είναι πεπερασμένο. Η επόμενη Άσκηση δείχνει ότι οι παραπάνω ορισμοί ειναι καλοί. Α : Αν f: X N n και g: X N m είναι 1-1 και επί απεικονίσεις, τότε n = m. Δύο σύνολα X και Y έχουν το ίδιο πλήθος στοιχείων, και τότε γράφουμε: X = Y, αν υπάρχει μια 1-1 και επί απεικόνιση f: X Y. Γενικότερα θα λέμε ότι το σύνολο X έχει το πολύ τόσα στοιχεία όσα έχει το σύνολο Y, και τότε γράφουμε: X Y, αν υπάρχει μια 1-1 απεικόνιση f: X Y, και θα λέμε ότι το σύνολο X έχει τουλάχιστον όσα στοιχεία έχει το σύνολο Y, και τότε γράφουμε: X Y, αν υπάρχει μια απεικόνιση επί f: X Y. Τέλος το σύνολο X καλείται αριθμήσιμο αν έχει το ίδιο πλήθος στοιχείων με το σύνολο N. Ασκηση 1.5. Με τους παραπάνω συμβολισμούς, δείξτε ότι αν X και Y είναι δύο πεπερασμένα σύνολα, όπου X = n και Y = m, τότε: (1) Υπάρχει 1-1 απεικόνιση f: X Y = n m. (2) Υπάρχει επί απεικόνιση f: X Y = n m. (3) Αν X = Y, τότε για κάθε απεικόνιση επί f: X Y, υπάρχει τουλάχιστον ένα ζεύγος (x 1, x 2 ) στοιχείων του X έτσι ώστε x 1 x 2 και f(x 1 ) = f(x 2 )². Παράδειγμα 1.6. (1) N = Z, διότι όπως μπορεί να δειχθεί εύκολα η απεικόνιση f: N Z, f(n) = ( 1) n[ n ] 2 ²Αυτός ο ισχυρισμός είναι η Μαθηματική διατύπωση της θεμελιώδους αρχής απαρίθμησης γνωστής ως Αρχή του Περιστερώνα: Αν n = X περιστέρια τοποθετηθούν σε m = Y < n φωλιές, τότε σε τουλάχιστον μία φωλιά υπάρχουν τουλάχιστον 2 περιστέρια. 9

10 10 είναι 1-1 και επί, όπου [ n 2] συμβολίζει τον μεγαλύτερο ακέραιο ο οποίος δεν υπερβαίνει τον n 2. (2) Z = 2Z, όπου 2Z = {2n Z n Z} είναι το σύνολο των αρτίων ακεραίων, διότι όπως μπορεί να δειχθεί εύκολα η απεικόνιση f: Z 2Z, f(n) = 2n είναι 1-1 και επί. (3) N N = N, διότι όπως μπορεί να δειχθεί εύκολα η απεικόνιση (m + n 2)(m + n 1) f: N N N, f(n, m) = + n 2 είναι 1-1 και επί. (4) Αν για ένα μη-κενό σύνολο X, P(X) συμβολίζει το δυναμοσύνολο του X, δηλαδή τοπ σύνολο όλων των υποσυνόλων του X, τότε: X < P(X). Έτσι το σύνολο P(N) είνα ένα άπειρο, μη-αριθμήσιμο, σύνολο. (5) Αποδεικνύεται παρόμοια ότι N = Q, και άρα το σύνολο Q είναι αριθμήσιμο. Όμως τα σύνολα R και Q είναι άπειρα μη-αριθμήσιμα και έχουν το ίδιο πλήθος στοιχείων Σχέσεις ισοδυναμίας. Προχωρούμε ορίζοντας την βασική έννοια της παρούσης παραγράφου. Ορισμός 1.7. Μια σχέση ισοδυναμίας επί του X είναι ένα υποσύνολο R του καρτεσιανού γινομένου X X: R X X το οποίο ικανοποιεί τις ακόλουθες ιδιότητες: 1. x X: (x, x) R. (ανακλαστική ιδιότητα) 2. x, y X: (x, y) R = (y, x) R (συμμετρική ιδιότητα) 3. x, y, z X: (x, y) R & (y, z) R = (x, z) R (μεταβατική ιδιότητα) Έστω R μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X. Αν x X, η κλάση ισοδυναμίας του x ως προς την R ορίζεται να είναι το ακόλουθο σύνολο: [x] R = { y X y R x } X Επειδή x R x, το x [x] R και άρα η κλάση ισοδυναμίας τού x είναι πάντοτε διάφορη από το κενό σύνολο. Το σύνολο X/R όλων των κλάσεων ισοδυναμίας των στοιχείων του X X/R = { [x] R x X } ως προς τη σχέση ισοδυναμίας R, καλείται το σύνολο-πηλίκο ή το πηλικοσύνολο του X ως προς την R. Σημειώνουμε ότι κάθε στοιχείο του συνόλου πηλίκο X/R είναι ένα υποσύνολο του X, και επομένως το σύνολο πηλίκο είναι μια συλλογή υποσυνόλων του X. Ορίζουμε μια απεικόνιση π R : X X/R, π R (x) = [x] R η οποία καλείται η κανονική προβολή του X στο σύνολο πηλίκο X/R του X ως προς τη σχέση ισοδυναμίας R. Παρατήρηση 1.8. Η απεικόνιση κανονικής προβολής π R : X X/R είναι προφανώς επί. Ένα φυσικό ερώτημα το οποίο προκύπτει είναι ποιά είναι η σχέση μεταξύ δύο κλάσεων ισοδυναμίας. Λήμμα 1.9. Έστω R μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X, και x, y X. Τότε:

11 1. Τα ακόλoυθα είναι ισοδύναμα: (αʹ) x R y. (βʹ) x [y] R. (γʹ) y [x] R. (δʹ) [x] R = [y] R. 2. Δύο κλάσεις ισοδυναμίας είτε ταυτίζονται ή είναι ξένες: Είτε [x] R = [y] R ή [x] R [y] R = Απόδειξη. 1. (α ) = (β ) Έστω ότι x R y. Τότε από την συμμετρική ιδιότητα θα έχουμε y R x το οποίο σημαίνει ότι x [y] R. (β ) = (γ ) Έστω ότι x [y] R. Τότε y R x και επομένως από την συμμετρική ιδιότητα θα έχουμε ότι x R y, δηλαδή y [x] R. (γ ) = (δ ) Έστω ότι y [x] R, δηλαδή x R y. Έστω z [x] R. Τότε z R x και άρα από την ματαβατική ιδιότητα θα έχουμε z R y. Επομένως z [y] R και επομένως [x] R [y] R. Αντίστροφα αν z [y] R, τότε z R y και άρα y R z. Από την ματαβατική ιδιότητα θα έχουμε x R z ή ισοδύναμα z R x. Επομένως z [x] R και άρα [y] R [x] R. Έτσι δείξαμε ότι: [x] R = [y] R. (δ ) = (α ) Έστω ότι [x] R = [y] R. Επειδή x [x] R, θα έχουμε x [y] R και άρα y R x ή ισοδύναμα x R y. 2. Αρκεί να δείξουμε ότι αν [x] R [y] R, τότε [x] R = [y] R. Έστω z [x] R [y] R. Τότε z [x] R και z [y] R. Αυτό σημαίνει ότι: z R x και z R y. Ισοδύναμα, επειδή η σχέση R είναι σχέση ισοδυναμίας, x R z και z R y. Από την μεταβατική ιδιότητα τότε θα έχουμε x R y και άρα από το 1. θα έχουμε [x] R = [y] R. Σύμφωνα με το προηγούμενο λήμμα, αν y [x] R, τότε [x] R = [y] R και γι αυτό κάθε y [x] R, καλείται αντιπρόσωπος της κλάσης ισοδυναμίας [x] R. Προφανώς, αφού x R x, τo x είναι ένας αντιπρόσωπος της κλάσης ισοδυναμίας του [x] R. Θα δούμε αργότερα σε συγκεκριμμένα παραδείγματα ότι πολλές φορές υπάρχει μια «φυσιολογική επιλογή» τού αντιπροσώπου μιας κλάσης ισοδυναμίας. Η επόμενη Πρόταση περιγράφει κάποιες βασικές ιδιότητες που έχει το σύνολο των κλάσεων ισοδυναμίας. Πόρισμα Έστω R μια σχέση ισοδυναμίας επί του μη-κενού συνόλου X. 1. x X: [x] R. 2. Ή [x] R = [y] R ή [x] R [y] R =. 3. X = x X [x] R. Απόδειξη. 1. Έστω x X. Επειδή x [x] R έπεται ότι [x] R. 2. Το ζητούμενο προκύπτει από το 2. του Λήμματος Επειδή x X, έχουμε x [x] R, έπεται ότι X = x X {x} x X [x] R και άρα θα έχουμε X = x X [x] R. Από το παραπάνω Πόρισμα 1.10 βλέπουμε ότι το σύνολο-πηλίκο X/R είναι ένα σύνολο υποσυνόλων του X, των κλάσεων ισοδυναμίας των στοιχείων του X ως προς τη σχέση ισοδυναμίας R, το οποίο ικανοποιεί την ακόλουθη ιδιότητα: κάθε στοιχείο του συνόλου X ανήκει σε μία και μόνο μία κλάση ισοδυναμίας. Αυτή η ιδιότητα μας οδηγεί στην έννοια της διαμέρισης ενός συνόλου Διαμερίσεις. Έστω X ένα μη-κενό σύνολο. Ορισμός Μια διαμέριση του X είναι μια συλλογή υποσυνόλων Δ = { A i A i X } i I, όπου I είναι ένα σύνολο δεικτών, έτσι ώστε να ικανοποιούνται οι ακόλουθες ιδιότητης: (1) i I: A i. 11

12 12 (2) i, j I: i j = A i A j =. (3) X = i I A i. Με άλλα λόγια μια διαμέριση του μη-κενού συνόλου X είναι μια συλλογή Δ μη-κενών υποσυνόλων του X με την ιδιότητα κάθε στοιχείο του συνόλου X ανήκει σε ένα και μόνο ένα σύνολο της συλλογής Δ. Υπενθυμίζουμε ότι αν, X είναι ένα σύνολο, τότε συμβολίζει το πλήθος των στοιχείων του X. X ή #(X) Παρατήρηση Έστω X ένα πεπερασμένο σύνολο και Δ = { A i A i X } μια διαμέριση του i I συνόλου X. Τότε προφανώς το σύνολο δεικτών I και κάθε υπσύνολο A i της διαμέρισης είναι πεπερασμένα σύνολα και επομένως επειδή το X είναι ξένη ένωση των A i : X = i I A i, και A i Aj =, i j θα έχουμε: X = i I A i Η επόμενη Πρόταση εξασφαλίζει ότι κάθε διαμέριση Δ του συνόλου X ορίζει μια σχέση ισοδυναμίας R επί του X έτσι ώστε οι κλάσεις ισοδυναμίας των στοιχείων του X ως προς την R να συμπίπτουν με τα υποσύνολα της διαμέρισης Δ. Πρόταση Έστω Δ = { A i A i X } i I μια διαμέριση του μη-κενού συνόλου X. Τότε ορίζοντας R Δ := { (x, y) X X i I : x, y A i } αποκτούμε μια σχέση ισοδυναμίας R Δ επί του X. Επιπλέον: 1. x X: [x] RΔ = A i, για κάποιο i I (το i είναι ο μοναδικός δείκτης i I έτσι ώστε x A i ). 2. X/R Δ = Δ ως συλλογές υποσυνόλων του X. Απόδειξη. Έστω x X. Επειδή η συλλογή υποσυνόλων Δ είναι μια διαμέριση του X, έπεται ότι x X = i I A i και άρα υπάρχει δείκτης i I έτσι ώστε: x A i. Τότε προφανώς (x, x) R Δ, δηλαδή x RΔ x και άρα ισχύει η ανακλαστική ιδιότητα. Έστω x, y X και υποθέτουμε ότι (x, y) R Δ, δηλαδή x RΔ y. Τότε εξ ορισμού υπάρχει δείκτης i I έτσι ώστε x, y A i και προφανώς τότε y, x A i. Άρα (y, x) R Δ δηλαδή y RΔ x και έτσι η σχέση R Δ είναι συμμετρική. Έστω (x, y) R Δ και (y, z) R Δ, δηλαδή x RΔ y και y RΔ z. Τότε υπάρχουν δείκτες i, j I έτσι ώστε: x, y A i και y, z A j. Τότε όμως y A i A j. Επειδή από τον ορισμό της διαμέρισης έχουμε A i A j = αν i j, έπεται ότι αναγκαστικά θα έχουμε i = j και άρα A i = A j. Επομένως x, y, z A i το οποίο σημαίνει ότι (x, z) R Δ, δηλαδή x RΔ z και έτσι η σχέση R Δ είναι μεταβατική. 1. Έστω x X. Τότε υπάρχει μοναδικός δείκτης i I έτσι ώστε: x A i. Θα έχουμε: [x] RΔ = { y X y RΔ x } = { } y X j I : x, y A j Επειδή x A i και A i A j = αν i j, θα έχουμε αναγκαστικά i = j και άρα: [x] RΔ = { } { } y X j I : x, y A j = y X y Ai = Ai 2. Επειδή X/R Δ = { [x] RΔ x X } και [x] RΔ = A i, όπου i I είναι ο μοναδικός δείκτης για τον οποίο ισχύει x A i, θα έχουμε ότι: X/R Δ = { [x] RΔ x X } = { A i i I } = Δ

13 1.7. Διαμερίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας. Συνδυάζοντας το Πόρισμα 1.10 και την Πρόταση 1.13, έχουμε το ακόλουθο βασικό Θεώρημα: Θεώρημα Έστω X ένα μη-κενό σύνολο. Τότε οι απεικονίσεις Φ : D := { Διαμερίσεις Δ του X } S := { Σχέσεις ισοδυναμίας R επί του X }, Φ(Δ) = R Δ Ψ : S := { Σχέσεις ισοδυναμίας R επί του X } D := { Διαμερίσεις Δ του X }, Ψ(R) = Δ R όπου Δ R = X/R, ορίζουν μια 1-1 και επί αντιστοιχία μεταξύ του συνόλου D των διαμερίσων του X και του συνόλου S των κλασεων ισοδυναμίας επί του X. Με άλλα λόγια: R ΔR = R & Δ RΔ = Δ Απόδειξη. Από το Πόρισμα 1.10 και την Πρόταση 1.13 έπεται ότι οι αντιστοιχίες Φ και Ψ ορίζουν απεικονίσεις Φ: D S, Φ(Δ) = R Δ και Ψ: S D, Ψ(R) = Δ R := X/R. Για την ολοκλήρωση της απόδειξης, αρκεί να δείξουμε ότι οι απεικονίσεις Φ και Ψ είναι η μία αντίστροφη της άλλης. Με άλλα λόγια αρκεί να δείξουμε ότι: Δ D : ΨΦ(Δ) = Δ και R S : ΦΨ(R) = R ή ισοδύναμα: Δ D : Δ RΔ = Δ και R S : R ΔR = R Από την Πρόταση 1.13, έπεται ότι για κάθε διαμέριση Δ του X, έχουμε X/R Δ = Δ ως υποσύνολα του X. Έτσι ΨΦ(Δ) = Ψ(R Δ ) = X/R Δ = Δ Για να δείξουμε τώρα ότι R S : ΦΨ(R) = R, αρκεί να δείξουμε ότι R ΔR = R. Υπενθυμίζουμε ότι η διαμέριση Δ R, την οποία ορίζει η σχέση ισοδυναμίας R, αποτελείται από τις κλάσεις ισοδυναμίας [x] R των στοιχείων του X. Έτσι εξ ορισμού για την επαγόμενη σχέση ισοδυναμίας R ΔR την οποία ορίζει η Δ R θα έχουμε: x, y X: (x, y) R ΔR αν και μόνον αν τα στοιχεία x και y ανήκουν στο ίδιο σύνολο της διαμέρισης Δ R, δηλαδή αν και μόνον αν υπάρχει z X έτσι ώστε x, y [z] R. Αυτό όμως συμβαίνει αν και μόνον αν z R x και z R y και επομένως αν και μόνον αν x R y αν και μόνον αν (x, y) R. Συνοψίζοντας δείξαμε ότι: x, y X : (x, y) R ΔR (x, y) R Επομένως R ΔR = R και άρα R S : ΦΨ(R) = R. Έτσι δείξαμε ότι οι απεικονίσεις Φ και Ψ είναι 1-1 και επί και επιπλέον: Ψ = Φ Απεικονίσεις και Σχέσεις Ισοδυναμίας. Έστω f: X Y μια απεικόνιση μεταξύ των μηκενών συνόλων X, Y. Ορίζουμε μια σχέση επί του συνόλου X ως εξής: R f = { (x, y) X X f(x) = f(y) } Η επόμενη πρόταση δείχνει ότι η σχέση R f είναι μια σχέση ισοδυναμίας επί του X. Πρόταση Η σχέση R f είναι μια σχέση ισοδυναμίας επί του X. Επιπλέον, x X: [x] Rf = f 1{ f(x) } = { x X f(x) = f(x ) } και η απεικόνιση f επάγει μια 1-1 και επί απεικόνιση f : X/R f Im(f), f([x] Rf ) = f(x) Επιπλέον αν g: X Z είναι μια απεικόνιση έτσι ώστε να ικανοποιείται η ακόλουθη συνθήκη: τότε υπάρχει μοναδική απεικόνιση x, y X : f(x) = f(y) = g(x) = g(y) ( ) g : X/R f Z, έτσι ώστε: g π f = g 13

14 14 όπου π f : X X/R f είναι η απεικόνιση κανονικής προβολής. Απόδειξη. Έστω x X. Τότε x Rf x διότι f(x) = f(x). Άρα η σχέση R f είναι ανακλαστική. Έστω x, y X και υποθέτουμε ότι x Rf y. Τότε f(x) = f(y). Άρα f(y) = f(x) και επομένως y Rf x, δηλαδή η σχέση R f είναι συμμετρική. Έστω x, y, z X και υποθέτουμε ότι x Rf y και y Rf z. Τότε f(x) = f(y) και f(y) = f(z). Προφανώς τότε f(x) = f(z) και επομένως x Rf z, δηλαδή η σχέση R f είναι μεταβατική. Έτσι η σχέση R f είναι μια σχέση ισοδυναμίας επί του X. Έστω x X. Τότε: [x] Rf = { y X y Rf x } = { y X f(y) = f(x) } = { y X y f 1 ({f(x)}) } = f 1 ({f(x)}) Ορίζουμε τώρα μια απεικόνιση f : X/R f Im(f), f([x] Rf ) = f(x) Η f είναι καλά ορισμένη: Έστω [x] Rf = [y] Rf. Τότε όπως γνωρίζουμε θα ισχύει x Rf y και από τον ορισμό της R f : f(x) = f(y). Έτσι f([x] Rf ) = f(x) = f(y) = f([y] Rf ) και επομένως η f είναι καλά ορισμένη. Η f είναι 1-1 και επί: Προφανώς η f είναι επί, διότι αν y Im(f), τότε y = f(x) για κάποιο x X, και επομένως f([x] Rf ) = f(x) = y. Έστω τώρα ότι f([x] Rf ) = f([y] Rf ) και επομένως f(x) = f(y). Εξ ορισμού θα έχουμε τότε x Rf y και από το Λήμμα 1.9 έπεται ότι [x] Rf = [y] Rf. Αυτό δείχνει ότι η f είναι 1-1. Τέλος έστω g: X Z μια απεικόνιση για την οποία ισχύει η σχέση ( ). Ορίζουμε τότε απεικόνιση g : X/R f Z, g([x] Rf ) = g(x) Η g είναι καλά ορισμένη διότι αν [x] Rf = [y] Rf, τότε όπως γνωρίζουμε θα ισχύει x Rf y και από τον ορισμό της R f : f(x) = f(y). Λόγω της συνθήκης ( ) θα έχουμε τότε και g(x) = g(y), δηλαδή g([x] Rf ) = g(x) = g(y) = g([y] Rf ) και η g είναι καλά ορισμένη. Επιπλέον (g π f )(x) = g(π f (x)) = g([x] Rf ) = g(x), x X = g π f = g Αν h: X/R f Z είναι μια άλλη απεικόνιση έτσι ώστε h π f = g, τότε, x X: h([x] Rf ) = h(π f (x)) = (h π f )(x) = g(x) = (g π f )(x) = g(π f (x)) = g([x] Rf ) = g = h και άρα η g είναι η μοναδική απεικόνιση : X/R f Z για την οποία ισχύει ότι g π f = g. Ορισμός Η σχέση ισοδυναμίας R f η οποία ορίζεται στο σύνολο X μέσω μιας απεικόνισης f: X Y καλείται η επαγόμενη από την f σχέση ισοδυναμίας στο σύνολο X. Παράδειγμα Έστω f: X Y μια απεικόνιση και R f η επαγόμενη σχέση ισοδυναμίας επι του X. Αν η f είναι 1-1, τότε όπως προκύπτει από την Πρόταση 1.15, θα έχουμε x X : [x] Rf = {x} και η απεικόνιση κανονικής προβολής π Rf : X X/R f είναι 1-1 και επί. Παράδειγμα Έστω R μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X. Τότε η απεικόνιση κανονικής προβολής π R : X X/R, π R (x) = [x] R επάγει στο X την ίδια σχέση ισοδυναμίας: R = R πr. Πράγματικά: x RπR y π R (x) = π R (y) [x] R = [y] R x R y

15 15 Από την Πρόταση 1.15 έπεται ότι κάθε απεικόνιση f: X Y μπορεί να γραφεί ως σύνθεση (1) μιας απεικόνισης Ε f = i f π Rf π Rf : X X/R f, π Rf (x) = [x] Rf (2) μιας απεικόνισης 1-1 Ε f : X/R f Im(f), f([x] Rf ) = f(x) (3) μιας απεικόνισης 1-1 i : Im(f) Y, i(y) = y Σχηματικά: X f Y π Rf X/R f f i Im(f) Παρατηρούμε ότι αν η f είναι απεικόνιση επί, τότε η επαγόμενη απεικόνιση f: X/R f Y είναι 1-1 και επί. Συμπερασματικά: 1. Κάθε σχέση ισοδυναμίας R σε ένα σύνολο X ορίζει μια απεικόνιση επί, την π R : X X/R, της οποίας η επαγόμενη σχέση ισοδυναμίας R πr επί του X συμπίπτει με την R: R πr = R. 2. Κάθε απεικόνιση επί f: X Y ορίζει μια σχέση ισοδυναμίας επί του X, την R f, η οποία επάγει μια απεικόνιση επί π Rf : X X/R f και υπάρχει μια 1-1 και επί απεικόνιση f: X/R f Y. Ταυτίζοντας το σύνολο Y με το σύνολο πηλίκο X/R f μέσω της απεικόνισης f και χρησιμοποιώντας ότι f = f π R, βλέπουμε ότι η απεικόνιση f: X Y ταυτίζεται με την απεικόνιση κανονικής προβολής π R : X X/R = Y. Έτσι, ταυτίζοντας σύνολα τα οποία βρίσκονται σε 1-1 και επί αντιστοιχία μεταξύ τους, βλέπουμε ότι: για κάθε μη κενό σύνολο X, υπάρχει μια 1-1 και επί αντιστοιχία μεταξύ σχέσεων ισοδυναμίας R επί του X, και απεικονίσεων επί οι οποίες έχουν πεδίο ορισμού το σύνολο X. Παράδειγμα Έστω X = {x, y} ένα σύνολο με δύο στοιχεία. Πόσες και ποιές είναι οι δυνατές σχέσεις ισοδυναμίας επί του X; Σύμφωνα με τα παραπάνω αποτελέσματα, αρκεί να βρούμε όλες τις διαμερίσεις του X. Προφανώς θα έχουμε ότι όλες οι διαμερίσεις του X είναι: Δ 1 = {X = {x, y}}, Δ 2 = {A 1 = {x}, A 2 = {y}} Έτσι έχουμε δύο σχέσεις ισοδυναμίας επί του X: R Δ1 και R Δ2 τις οποίες και περιγράφουμε με χρήση των παραπάνω αποτελεσμάτων. Προφανώς η σχέση R Δ1 είναι η ταυτοτική σχέση ισοδυναμίας: Για την σχέση R Δ2, θα έχουμε R Δ1 = X X δηλαδή a, b X : a RΔ1 b R Δ2 = { (x, x), (y, y) } δηλαδή x RΔ1 x & y RΔ1 y Ασκηση Να περιγραφούν όλες οι δυνατές σχέσεις ισοδυναμίας επί ενός συνόλου με τρία στοιχεία.

16 16 Υπό προϋποθέσεις μπορούν να ορισθούν διάφορες πράξεις σε σχέσεις επί συνόλων. Θεωρούμε μη-κενά σύνολα X, Y, Z, και W. Έστω R X Y, T Y Z, και S Z W, σχέσεις από το X και Y, από το Y στο Z, και από το Z στο W αντίστοιχα. Η σύνθεση R T των σχέσεων R και T ορίζεται ως η ακόλουθη σχέση από το X στο Z: T R = { (x, z) X Z υπάρχει y Y : (x, y) R & (y, z) T } Επίσης η αντίστροφη της σχέσης R από το X στο Y ορίζεται ως η ακόλουθη σχέση από το Y στο X: R 1 = { (y, x) Y X (x, y) R } Συμβολίζουμε με I X την ακόλουθη διαγώνια σχέση επί ενός συνόλου X: I X = { (x, x) X X x X } Ασκηση Διατηρώντας τους παραπάνω συμβολισμούς, να δείξετε τα ακόλουθα. (1) Αν οι σχέσεις R και T είναι απεικονίσεις, τότε η σχέση T R είναι απεικόνιση και μάλιστα είναι η σύνθεση των απεικονίσεων R και T. (2) Δείξτε ότι: (T R) 1 = R 1 T 1. (3) Ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα σύνθεσης σχέσεων: S (T R) = (S T) R. (4) R I X = R = I Y R. (5) Αν X = Y, και οι σχέσεις R και T είναι σχέσεις ισοδυναμίας, να εξετασθεί αν οι σχέσεις R T και R 1 είναι σχέσεις ισοδυναμίας. Στην ακόλουθη άσκηση ζητείται να χαρακτηρισθούν οι σχέσεις ισοδυναμίας με βάση πράξεις επί αυτών. Ασκηση Έστω R μια σχέση επί του μη-κενού συνόλου Χ. (1) Η σχέση R είναι ανακλαστική αν και μόνον αν I X R. (2) Η σχέση R είναι συμμετρική αν και μόνον αν R = R 1. (3) Η σχέση R είναι μεταβατική αν και μόνον αν R R R. (4) Η σχέση R είναι σχέση ισοδυναμίας αν και μόνον αν I X R και R = R R 1. Παρατήρηση Έστω X ένα σύνολο το οποίο έχει n στοιχεία: X = n. Πόσες διαφορετικές σχέσεις ισοδυναμίας υπάρχουν ορισμένες επί του X; Έστω B n = πλήθος σχέσεων ισοδυναμίας επί ενός συνόλου X με n στοιχεία Χρησιμοποιώντας ότι οι σχέσεις ισοδυναμίας του συνόλου X είναι σε 1-1 και επί αντιστοιχία με τις διαμερίσεις του X, αποδεικνύεται ότι ο αριθμός B n, ο οποίος καλείται ο n-οστός αριθμός του Bell³, δίνεται από την αναδρομική σχέση n ( ) n B n+1 = B k k Για παράδειγμα οι πρώτοι 10 αριθμοί του Bell είναι οι εξής: k=0 B 0 = 1, B 1 = 1, B 2 = 2, B 3 = 5, B 4 = 15, B 5 = 52, B 6 = 203 Β 7 = 877, Β 8 = 4140, Β 9 = 21147, Β 10 = Οι αριθμοί του Bell έχουν πλούσια θεωρία και πολλές εφαρμογές σε διάφορους τομείς. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η έρευνα για το ποιοι από τους αριθμούς του Bell είναι πρώτοι. ³E.T. Bell ( ), Σκωτσέζος Μαθηματικός (και συγγραφέας μεταξύ άλλων και διηγημάτων επιστημονικής φαντασίας), ο οποίος εργάσθηκε στις ΗΠΑ. O E.T. Bell μελέτησε τους αριθμούς που φέρουν το όνομά του σε εργασία του το 1934, αν και μια συστηματική θεωρία των αριθμών αυτών είχε αναπτυχθεί χρόνια πριν από τον Ινδό Μαθηματικό Srinivasa Ramanujan ( ).

17 Οι αριθμοί του Bell οι οποίοι είναι γνωστό ότι είναι πρώτοι είναι οι εξής: B 2 = 2, B 3 = 5, B 7 = 877, B 13 = B 42 = B 55 = B 2841 = Ο τελευταίος αριθμός του Bell αποδείχθηκε ότι είναι πρώτος το 2004, είναι γνωστό ότι είναι ο μεγαλύτερος πρώτος αριθμός του Bell. και αργότερα αποδείχθηκε ότι μέχρι και τον αριθμό B δεν υπάρχουν άλλοι πρώτοι αριθμοί του Bell. Κλείνουμε την παρούσα ενότητα με ακόλουθη Πρόταση η οποία θα μας είναι χρήσιμη στα επόμενα Κεφάλαια. Πρόταση Έστω S και R δύο σχέσεις ισοδυναμίας επί ενός μη-κενού συνόλου X έτσι ώστε, ως υποσύνολα του X X, να ισχύει: S R. Τότε ορίζοντας [x] S, [y] S X/S : [x] S R/S [y] S x R y αποκτούμε μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου πηλίκο X/S. Δηλαδή η σχέση R/S ως υποσύνολο του καρτεσιανού γινομένου X/S X/S ορίζεται ώς εξής: R/S = { ([x] S, [y] S ) X/S X/S (x, y) R } Επιπλέον η απεικόνιση είναι 1-1 και επί. F : X/S / R/S X/R, F ( [[x] S ] R/S ) = [x]r Απόδειξη. (1) Δείχνουμε ότι η R/S είναι μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου πηλίκο X/S. (αʹ) Για κάθε στοιχείο [x] S X/S, έχουμε: [x] S R/S [y] S διότι x R x. Άρα η σχέση R/S είναι ανακλαστική. (βʹ) Έστω [x] S, [y] S X/S έτσι ώστε [x] S R/S [y] S. Τότε εξ ορισμού θα έχουμε x R y και επομένως y R x διότι η R είναι συμμετρική. Έτσι θα έχουμε [y] S R/S [x] S και επομένως η σχέση R/S είναι συμμετρική. (γʹ) Έστω [x] S, [y] S, [z] S X/S έτσι ώστε [x] S R/S [y] S και [y] S R/S [z] S. Τότε εξ ορισμού θα έχουμε x R y και y R z επομένως θα έχουμε και x R z διότι η R είναι μεταβατική. Έτσι θα έχουμε [x] S R/S [z] S και επομένως η σχέση R/S είναι μεταβατική. (2) Δείχνουμε το ζητούμενο με βάση τα ακόλυθα βήματα: ότι η f είναι ορίζει μια απεικόνιση επί f : X/S X/R, f([x] S ) = [x] R και η σχέση ισοδυναμίας R f την οποία ορίζει η f επί του συνόλου X/S συμπίπτει με την σχέση ισοδυναμίας R/S. (αʹ) Η f είναι ορίζει μια απεικόνιση επί f : X/S X/R, f([x] S ) = [x] R Πράγματι, έστω [x] S, [y] S X/S έτσι ώστε: [x] S = [y] S X/S. Τότε ώς γνωστόν θα έχουμε x S y, δηλαδή (x, y) S. Επειδή SR, θα έχουμε (x, y) R και επομένως [x] R = [y] R. Δηλαδή θα έχουμε f([x] S ) = f([y] S ). Επομένως η f είναι καλά ορισμένη. Η f είναι προφανώς επί, διότι αν [x] R X/R, τότε [x] R X/S και f([x] S ) = [x] R. 17

18 18 (βʹ) Η σχέση ισοδυναμίας R f την οποία ορίζει η f επί του συνόλου X/S συμπίπτει με την σχέση ισοδυναμίας R/S. Πράγματι, έστω [x] S, [y] S X/S έτσι ώστε: f([x] S ) = f)([y] S ) και άρα [x] R = [y] R. ή ισοδύναμα x R y. Όπως γνωρίζουμε αυτό είναι ισοδύναμο με τον ισχυρισμό ότι x R y. Έτσι από τον ορισμό θα έχουμε ισοδύναμα [x] S R/S [y] S. Συνοψίζουμε: [x] S Rf [y] S f([x] S ) = f)([y] S ) [x] S R/S [y] S (γʹ) Από τα βήματα (α ) και (β ) και την Πρόταση 1.15, βλέπουμε ότι η απεικόνιση F : X/S / R/S X/R, F ( [[x] S ] R/S ) = f([x]s ) = [x] R είναι 1-1 και επί. 2. Πράξεις Στην παρούσα παράγραφο θα μελετήσουμε σύντομα την έννοια της πράξης επί ενός συνόλου καθώς και την έννοια της πράξης η οποία είναι συμβατή με μια σχέση ισοδυναμίας. Ορισμός 2.1. Μια (διμελής) πράξη επί ενός συνόλου X είναι μια απεικόνιση μ : X X X, (x, y) μ(x, y) Συνήθως μια πράξης μ επι ενός συνόλου X παρίσταται με ένα εκ των συμβόλων: μ =,,, #,, +,,,... Αντίστοιχα, το αποτέλεσμα της πράξης στο ζεύγος στοιχείων (x, y) του X, συμβολίζεται ως εξής: μ(x, y) = x y, x y, x y, x#y, x y, x + y, x y, x y,... Έστω X ένα μη-κενό σύνολο, και : X X X, (x, y) = x y μια διμελής πράξη επί του X. Το ζεύγος (X, ) αποτελεί παράδειγμα μιας αλγεβρικής δομής. Γενικότερα, για τις ανάγκες του μαθήματος, μπορούμε να πούμε ότι μια αλγεβρική δομή είναι ένα μη-κενό σύνολο το οποίο είναι εφοδιασμένο με μια ή περισσότερες διμελείς ή n-μελείς (εσωτερικές ή εξωτερικές) πράξεις ορισμένες επί του X, όπου n = 0, 1, 2,, έτσι ώστε να ικανοποιείται ένας πεπερασμένος αριθμός αξιωμάτων. Στο μάθημα θα μας απασχολήσουν αλγεβρικές δομές της μορφής (G, ) και (R, +, ), όπου G και R είναι μη-κενά σύνολα και, +, είναι διμελείς πράξεις επί των G και R αντίστοιχα, έτσι ώστε να ικανοποιούνται κάποια αξιώματα. Τα κυριότερα αξιώματα αφορούν ιδιότητες των εμπλεκόμενων πράξεων, όπως οι παρακάτω. Ορισμός 2.2. Έστω (X, ) μια αλγεβρική δομή. 1. Η πράξη καλείται προσεταιριστική αν ισχύει: x, y, z X : 2. Η πράξη καλείται μεταθετική αν ισχύει: x, y X : x (y z) = (x y) z x y = y x 3. Υποθέτουμε ότι η πράξη επί του X είναι προσεταιριστική.

19 19 a. Ένα στοιχείο e X καλείται ουδέτερο ή ταυτοτικό στοιχείο του X ως προς την πράξη, αν ισχύει: x X : x e = x = e x Υπενθυμίζουμε⁴ ότι αν υπάρχει ουδέτερο στοιχείο για την πράξη στο σύνολο X, τότε αυτό είναι μοναδικό. b. Αν e X είναι ένα ουδέτερο στοιχείο της πράξης, και x X, τότε ένα στοιχείο x X καλείται αντίστροφο (ή αντίθετο) του x, αν ισχύει: x x = e = x x Υπενθυμίζουμε⁵ ότι επειδή η πράξη επί του X είναι προσεταιριστική, αν e είναι το ουδέτερο στοιχείο της, τότε αν υπάρχει το αντίστροφο στοιχείο x του x X, τότε αυτό είναι μοναδικό. Συνήθως, όταν υπάρχει αυτό το μοναδικό (ως προς x) αντίστροφο x τού x, τότε το συμβολίζουμε με x 1. Σε μερικές περιπτώσεις, όταν η πράξη είναι μεταθετική, οπότε παραδοσιακά συμβολίζεται με το σύμβολο της πρόσθεσης +, το αντίθετο ενός στοιχείου x συμβολίζεται με x. Προσοχή: Το σύμβολο x 1 δεν σημαίνει ένα δια x, αλλά απλώς συμβολίζει εκείνο το μοναδικό στοιχείο τού X, δηλαδή το x 1, με x x 1 = e = x 1 x. Παρόμοια όταν η πράξη είναι μεταθετική και συμβολίζεται με +, το αντίθετο στοιχείο x ενός στοιχείου x συμβολίζει το μοναδικό στοιχείο του X έτσι ώστε x + ( x) = e = ( x) + x Ο πίνακας πράξης (ή πίνακας Cayley) μιας αλγεβρικής δομής της μορφής (X, ). Έστω ότι (X, ) είναι μια αλγεβρική δομή, όπου X = {x 1, x 2,..., x n } είναι ένα πεπερασμένο σύνολο. Ορισμός 2.3. Ο πίνακας στοιχείων τού X, που αποτελείται από n γραμμές και n στήλες και ο οποίος έχει το στοιχείο x i x j στην (i, j) θέση, για κάθε i και j, 1 i, j n, ονομάζεται ο πίνακας πράξης ή πίνακας Cayley τής αλγεβρικής δομής (X, ), βλέπε Σχήμα 1. x 1 x 2... x i... x j... x n s 1 x 1 x 1 x 1 x 2... x 1 x i... x 1 x j... x 1 x n s 2 x 2 x 1 x 2 x 2... x 2 x i... x 2 x j... x 2 x n s i x i x 1 x i x 2... x i x i... x i x j... x i x n s j x j x 1 x j x 2... x j x i... x j x j... x j x n s n x n x 1 x n x 2... x n x i... x n x j... x n x n Σ 1. Ο πίνακας πράξης τής αλγεβρικής δομής (X, ). Παρατήρηση 2.4. (1) Όταν είναι γνωστός ο πίνακας Cayley μιας αλγεβρικής δομής (X, ), τότε μπορεί να διαπιστωθεί αμέσως αν, η πράξη τής δομής είναι μεταθετική ή όχι. Πράγματι, είναι αρκετό να παρατηρήσει κανείς ότι για κάθε i, j με 1 i, j, n, τα στοιχεία x i x j και x j x i, βρίσκονται συμμετρικά ως προς την κύρια διαγώνιο τού πίνακα. ⁴όπως αποδείξαμε στο μάθημα ⁵όπως αποδείξαμε στο μάθημα

20 20 Συνεπώς η πράξη είναι μεταθετική, αν και μόνο αν, είναι ίσα τα στοιχεία τού πίνακα που κείνται συμμετρικά ως προς την κύρια διαγώνιό του. (2) Αν X = {x 1, x 2,..., x n } είναι ένα σύνολο με n στοιχεία, τότε κάθε πίνακας με n γραμμές και n στήλες, ο οποίος αποτελείται από στοιχεία τού X, ορίζει μια πράξη επί τού X ως ακολούθως: : X X X, (x i, x j ) x i x j := το στοιχείο τού X που βρίσκεται στην (i, j)-θέση τού πίνακα. Παράδειγμα 2.5. Θεωρούμε το σύνολο T = {s, t, r} και την πράξη : T T T, όπου ((s, s)) = s s = s, ((s, t)) = s t = t, ((s, r)) = s r = r, ((t, s)) = t s = t, ((t, t)) = t t = r, ((t, r)) = t r = s, ((r, s)) = r s = r, ((r, t)) = r t = s, ((r, r)) = r r = t. Ο πίνακας Cayley τής αλγεβρικής δομής «(X, )» παρουσιάζεται στο Σχήμα 2. s t r s s t r t t r s r r s t Σ 2. Ο πίνακας τής πράξης επί τού συνόλου T. Προφανώς, πρόκειται για μια μεταθετική πράξη Ο Γενικός Προσεταιριστικός Νόμος. Έστω μια πράξη επί ενός μη-κενού συνόλου X. Αν a, b, c είναι στοιχεία του X, τότε το στοιχείο a b c δεν είναι μονοσήμαντα ορισμένο, καθώς μπορεί να είναι οποιοδήποτε από τα μονοσήμαντα ορισμένα στοιχεία (a b) c και a (b c), τα οποία ενδεχομένως να μην είναι ίσα. Αυτά τα στοιχεία είναι ίσα, αν ισχύει η προσεταιριστική ιδιότητα. Γενικότερα αν a, b, c, d είναι διακεκριμένα στοιχεία του Χ, τότε το στοιχείο a b c d δεν είναι μονοσήμαντα ορισμένο, καθώς μπορεί να είναι οποιοδήποτε από τα μονοσήμαντα ορισμένα στοιχεία (a b) (c d), (a (b c)) d, ((a b) c) d, a ((b c) d), a (b (c d)) τα οποία ενδεχομένως να μη είναι όλα ίσα μεταξύ τους. Το παρακάτω αποτέλεσμα μας επιτρέπει να ορίσουμε μονοσήμαντα στοιχεία της μορφής a 1 a 2 a n σε ένα σύνολο X εφοδιασμένο με μια προσεταιριστική πράξη. Δηλαδή όλες οι δυνατές ομαδοποιήσεις των στοιχείων a 1, a 2,, a n, με εισαγωγή παρενθέσεων, οι οποίες είναι απαραίτητες για τον υπολογισμό του στοιχείου a 1 a 2 a n μας δίνουν το ίδιο αποτέλεσμα. Πρόταση 2.6. (Ο Γενικός Προσεταιριστικός Νόμος) Έστω μια προσεταιριστική πράξη επί του μη κενού συνόλου X. Αν a 1, a 2,, a n είναι στοιχεία του X, τότε το στοιχείο a 1 a 2 a n είναι μονοσήμαντα ορισμένο. Απόδειξη. Η απόδειξη θα γίνει με επαγωγή στο πλήθος n των στοιχείων a 1, a 2,, a n του X. (1) Αν n = 1, 2, ο ισχυρισμός είναι προφανής.

21 (2) Αν n = 3, τότε ο ισχυρισμός είναι αληθής επειδή η πράξη είναι προσεταιριστική. (3) Επαγωγική Υπόθεση: Αν a 1, a 2,, a k είναι στοιχεία του X, όπου k < n, τότε το στοιχείο a 1 a 2 a k είναι μονοσήμαντα ορισμένο. (4) Για την γενική περίπτωση k = n, έστω ότι έχουμε δύο ομαδοποιήσεις των στοιχείων a 1, a 2,, a n. Χωρίς βλάβη της γενικότητας, μπορούμε να υποθέσουμε ότι για κάποια i, j < n, αυτές οι ομαδοποιήσεις είναι της μορφής M = (a 1 a i ) (a i+1 a n ) και N = (a 1 a j ) (a j+1 a n ) Σημειώνουμε ότι με χρήση της επαγωγικής υπόθεσης, μέσα στις παρενθέσεις τα στοιχεία a 1 a i, a 1 a j, a i+1 a n, και a j+1 a n είναι μονοσήμαντα ορισμένα. Θα δείξουμε ότι M = N. (αʹ) Αν i = j, τότε προφανώς M = N. (βʹ) Έστω i j. Χωρίς βλάβη της γενικότητας, μπορούμε να υποθέσουμε ότι i < j. Τότε με χρήση της επαγωγικής υπόθεσης, τα στοιχεία M και N μπορούν να γραφούν ως εξής: M = (a 1 a i ) ( (a i+1 a j ) (a j+1 a n ) ) = x (y z) N = ( (a 1 a i ) (a i+1 a j ) ) (a j+1 a n ) = (x y) z όπου θέσαμε: x = a 1 a i, y = a i+1 a j, z = a j+1 a n Σημειώνουμε ότι τα x, y, z είναι μονοσήμαντα ορισμένα στοιχεία του X από την Επαγωγική Υπόθεση. Επειδή η πράξη είναι προσεταιριστική, θα έχουμε x (y z) = (x y) z και άρα M = N 2.3. Επαγόμενες Πράξεις. Έστω μια πράξη επί ενός μη-κενού συνόλου X. Αν S είναι ένα μη-κενό υποσύνολο του X, τότε για κάθε δύο στοιχεία s 1, s 2 του υποσυνόλου S, το στοιχείο s 1 s 2 X, δεν είναι απαραίτητα στοιχείο του S. Το υποσύνολο S του X είναι κλειστό στην πράξη επί του X, αν: s 1, s 2 S : s 1 s 2 S Πρόταση 2.7. Έστω μια πράξη επί ενός μη-κενού συνόλου X, και S ένα μη-κενό υποσύνολο του X, το οποίο είναι κλειστό στην πράξη. Τότε η πράξη επάγει μια πράξη S επί του συνόλου S ως εξής: s 1, s 2 S : s 1 S s 2 = s 1 s 2 Επιπλέον: (1) Αν η πράξη επί του X είναι προσεταιριστική ή μεταθετική, τότε η πράξη S επί του S είναι προσεταιριστική ή μεταθετική αντίστοιχα. (2) Έστω e X ένα ουδέτερο στοιχείο για την πράξη επί του X. Αν e S, τότε το e είναι ουδέτερο στοιχείο για την πράξη S επί του S. (3) Υποθέτουμε ότι η πράξη έχει ένα ουδέτερο στοιχείο e X έτσι ώστε e S, και έστω x ένα στοιχείο του S για το οποίο υπάρχει ένα αντίστροφο στοιχείο x X. Αν x S, τότε το στοιχείο x είναι ένα αντίστροφο στοιχείο του x για την πράξη S επί του S. Απόδειξη. Η απόδειξη προκύπτει άμεσα από τους ορισμούς και αφήνεται ως άσκηση στον αναγνώστη. Η πράξη S της παραπάνω Πρότασης καλείται η επαγόμενη πράξη επί του S, και στο εξής θα συμβολίζεται απλά ως. 21

22 Πράξεις συμβιβαστές με σχέσεις ισοδυναμίας. Υποθέτουμε τώρα ότι : X X X είναι μια πράξη επί του συνόλου X. Έστω R X X μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X. Στα επόμενα εδάφια σημαντικό ρόλο θα παίξουν πράξεις επί συνόλων οι οποίες είναι συμβιβαστές με μια δοσμένη σχέση ισοδυναμίας με την έννοια του ακόλουθου ορισμού. Ορισμός 2.8. Η σχέση ισοδυναμίας R είναι συμβιβαστή με την πράξη αν ισχύει: x, y, z, w X : x R z και y R w = x y R z w Η ακόλουθη Πρόταση εξηγεί γιατί η παραπάνω έννοια είναι σημαντική. Πρόταση 2.9. Έστω : X X X μια πράξη επί του συνόλου X, και έστω R X X μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X η οποία είναι συμβιβαστή με την πράξη. 1. Ορίζοντας : X/R X/R X/R, ([x] R, [y] R ) := [x] R [y] R = [x y] R αποκτούμε μια πράξη επί του συνόλου-πηλίκο X/R. 2. Αν η πράξη επί του X είναι προσεταιριστική ή μεταθετική, τότε η πράξη επί του X/R είναι προσεταιριστική ή μεταθετική αντίστοιχα. 3. Έστω e X ένα ουδέτερο στοιχείο για την πράξη επί του X. Τότε το [e] R X/R είναι ουδέτερο στοιχείο για την πράξη επί του X/R. 4. Υποθέτουμε ότι η πράξη έχει ένα ουδέτερο στοιχείο e X, και έστω x ένα στοιχείο του X για το οποίο υπάρχει ένα αντίστροφο στοιχείο x X. Τότε το στοιχείο [x ] R είναι ένα αντίστροφο στοιχείο του [x] R για την πράξη επί του X/R. Απόδειξη. 1. Αρκεί ο ορισμός [x] R [y] R = [x y] R να είναι ανεξάρτητος της επιλογής αντιπροσώπων των κλάσεων ισοδυναμίας. Δηλαδή αρκεί να δείξουμε ότι: x, y, z, w X : [x] R = [z] R και [y] R = [w] R = [x y] R = [z w] R Ισοδύναμα αρκεί να δείξουμε ότι x, y, z, w X : x R z και y R w = x y R z w Η τελευταία συνεπαγωγή όμως ισχύει ακριβώς διότι η σχέση R είναι συμβιβαστή με την πράξη. Τα υπόλοιπα μέρη της Πρότασης προκύπτουν άμεσα από τους ορισμούς και αφήνονται ως άσκηση. Η επαγόμενη πράξη στο σύνολο-πηλίκο X/R μιας συμβιβαστής με την πράξη σχέσης ισοδυναμίας R επί του X σχηματικά περιγράφεται με το ακόλουθο μεταθετικό διάγραμμα X X X π R π R π R X/R X/R X/R δηλαδή: (π R π R ) = π R, όπου η απεικόνιση π R π R ορίζεται ως (π R π R )(x, y) = ([x] R, [y] R ). Φυσικά δεν είναι όλες οι πράξεις σε ένα σύνολο συμβιβαστές με μια δοσμένη σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου. Ας δούμε ένα παράδειγμα μιας σχέσης ισοδυναμίας R που ορίζεται επί ενός συνόλου X, η οποία δεν είναι συμβιβαστή με μία από τις πράξεις του συνόλου:

23 Παράδειγμα Επί του συνόλου των ακεραίων αριθμών θεωρούμε τις γνωστές πράξεις της πρόσθεσης και πολλαπλασιασμού: + : Z Z Z, (z 1, z 2 ) z 1 + z 2 : Z Z Z, (z 1, z 2 ) z 1 z 2. Επιπλέον, θεωρούμε την ακόλουθη διαμέριση του Z: Z = A B, όπου A = {0, ±1}, B = {±2, ±3, ±4,... }. Η προηγούμενη διαμέριση, χορηγεί τη σχέση ισοδυναμίας R = {(α, β) α, β A} {(γ, δ) γ, δ B}. Η πράξη της πρόσθεσης δεν είναι συμβιβαστή με τη σχέση R, αφού [0] R = [1] R, ενώ [0] R = [0 + 0] R [2] R = [1 + 1] R. Αλλά η πράξη του πολλαπλασιασμού είναι συμβιβαστή με τη σχέση R, αφού [0] R = [1] R = [ 1] R, όπως επίσης [±2] R = [±3] R = [±4] R =... και όλα τα δυνατά γινόμενα α β, όπου α, β A ή Β αντιστοίχως δίνουν και πάλι στοιχείο από το A ή το B αντιστοίχως. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πράξης η οποία είναι συμβιβαστή με μια σχέση ισοδυναμίας είναι το ακόλουθο: Παράδειγμα Έστω n 1. Στο σύνολο Z θεωρούμε τη σχέση R n η οποία ορίζεται ως εξής: a, b Z : a Rn b n a b Τότε η R n είναι μια σχέση ισοδυναμίας επί του Z, και είναι εύκολο να διαπιστωθεί ότι η R n είναι συμβιβαστή με την πράξη της πρόσθεσης και πολλαπλασιασμού ακεραίων. Παρατήρηση Έστω : X X X μια πράξη επί του συνόλου X, και έστω R X X μια σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου X η οποία είναι συμβιβαστή με την πράξη. Τότε η πράξη [x] R [y] R := [x y] R επί του X/R είναι η μοναδική πράξη επί του X/R η οποία ικανοποιεί την παραπάνω σχέση. Δηλαδή αν : X/R X/R X/R, ([x] R, [y] R ) := [x] R [y] R είναι μια πράξη επί του X/R για την οποία ισχύει: [x] R [y] R = [x y] R, [x] R, [y] R X/R, τότε: [x] R, [y] R X/R. = : X/R X/R X/R, δηλαδή: [x] R [y] R = [x] R [y] R Το παρακάτω πρόβλημα θα αναλυθεί διεξοδικά αργότερα - στην θεωρία (κανονικών) υποομάδων μιας ομάδας: Πρόβλημα Έστω : G G G μια πράξη επί του μη κενού συνόλου G. Έστω H G ένα μη-κενό υποσύνολο του G. Αν το ζεύγος (G, ) είναι ομάδα, και R H είναι η σχέση x, y G : x RH y x 1 y H τότε: (1) Πότε η σχέση R H είναι σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου G; (2) Αν η σχέση R H είναι σχέση ισοδυναμίας επί του συνόλου G, πότε η R H είναι συμβιβαστή με την πράξη της G; Αναφέρουμε δύο αλγεβρικές δομές, ειδικές περιπτώσεις των οποίων θα μας απασχολήσουν στη συνέχεια. 23

24 24 Ορισμός Μια ημιομάδα είναι ένα ζεύγος (X, ), όπου X είναι ένα μη-κενό σύνολο και είναι μια προσεταιριστική πράξη επί του X. Παράδειγμα (1) Τα ζεύγη (X, +), (X, ), όπου X = N, N 0, Z, Q, R, C, κτλ, και +, είναι οι συνηθισμένες πράξεις πρόσθεσης και πολλαπλασιασμού, είναι ημιομάδες. (2) Έστω X ένα μη-κενό σύνολο και S(X) = {f: X X η f είναι απεικόνιση}. Αν συμβολίζει την σύνθεση απεικονίσεων, τότε το ζεύγος (S(X), ) είναι ημιομάδα. (3) Έστω X ένα μη-κενό σύνολο και P(X) το δυναμοσύνολο του X. Τότε τα ζεύγη (P(X), ), (P(X), ), και (P(X), Δ), όπου Δ συμβολίζει την συμμετρική διαφορά συνόλων, είναι ημιομάδες. Ορισμός Ένα μονοειδές είναι ένα μια τριάδα (X,, e), όπου X είναι ένα μη-κενό σύνολο, είναι μια προσεταιριστική πράξη επί του X, και e είναι ένα ουδέτερο στοιχείο για την πράξη, δηλαδή: x e = x = e x, x X. Συνήθως ένα μονοειδές (X,, e) θα συμβολίζεται απλά ως (X, ) ή απλούστερα ως Χ, αν η πράξη και το ουδέτερο στοιχείο υπονοούνται και δεν προκαλείται σύγχυση. Παράδειγμα (1) Όλα τα ζεύγη στο παράδειγμα 2.15 είναι μονοειδή, εκτός από το ζεύγος (N, +) το οποίο δεν είναι μονοειδές διότι δεν υπάρχει ουδέτερο στοιχείο ως προς την πρόσθεση (0 / N). Το ουδέτερο στοιχείο είναι εύκολο να προσδιορισθεί σε κάθε περίπτωση. Για παράδειγμα το ουδέτερο στοιχείο του ημιομάδας (S(X), ) είναι η ταυτοτική απεικόνιση Id X, το ουδέτερο στοιχείο του ημιομάδας (P(X), ) είναι το X και το ουδέτερο στοιχείο της ημιομάδας (P(X), ) είναι το. (2) Έστω X = {x}. Από το μονοσύνολο X μπορούμε να σχηματίσουμε το σύνολο λέξεων με βάση το γράμμα x και την κενή λέξη e: Χ = { e, x, xx, xxx,, xxxxxxxxxxx (n παράγοντες), } Ορίζοντας πράξη (x 1 x 2 x n ) (y 1 y 2 y m ) = x 1 x 2 x n y 1 y 2 y m e (x 1 x 2 x n ) = x 1 x 2 x n = (x 1 x 2 x n ) e για κάθε x 1 x 2 x n, y 1 y 2 y m X, όπου x i = x = y j, αποκτούμε ένα μονοειδές (X, e) με ουδέτερο στοιχείο την κενή λέξη e, το οποίο καλείται το ελεύθερο μονοειδές με βάση το σύνολο X. Ασκηση Θεωρούμε την ακόλουθη πράξη επί του Z: n, m Z : n m = n + m nm Δείξτε ότι το ζεύγος (Z, ) είναι μονοειδές. Ποιό είναι το ουδέτερο στοιχείο του; Ποιά είναι η σχέση του μονοειδούς (Z, ) με το μονοειδές (Z, ), όπου είναι ο συνήθης πολλαπλασιασμός ακεραίων;

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 ιδασκοντες: Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 1 Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 Ασκηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος

Αλγεβρικες οµες Ι. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Αλγεβρικες οµες Ι Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html 22

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Κεφάλαιο 1. Μαθηματικό Υπόβαθρο 23, 26 Ιανουαρίου 2007 Δρ. Παπαδοπούλου Βίκη 1 1.1. Σύνολα Ορισμός : Σύνολο μια συλλογή από αντικείμενα Στοιχεία: Μέλη συνόλου Τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 8: Σχέσεις - Πράξεις Δομές Στεφανίδης Γεώργιος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές έννοιες Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε ορισμένες έννοιες, οι οποίες ίσως δεν έχουν άμεση σχέση με τους διανυσματικούς χώρους, όμως θα χρησιμοποιηθούν αρκετά κατά τη μελέτη τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος 3

Περιεχόμενα. Πρόλογος 3 Πρόλογος Η Γραμμική Άλγεβρα είναι ένα σημαντικό συστατικό στο πρόγραμμα σπουδών, όχι μόνο των Μαθηματικών, αλλά και άλλων τμημάτων, όπως είναι το τμήμα Φυσικής, Χημείας, των τμημάτων του Πολυτεχνείου,

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 1 Εισαγωγη : Πραξεις επι Συνολων και Σωµατα Αριθµων

Διαβάστε περισσότερα

Α Δ Ι. Παρασκευή 13 Δεκεμβρίου 2013

Α Δ Ι. Παρασκευή 13 Δεκεμβρίου 2013 Α Δ Ι Α - Φ 7 Δ : Ν. Μαρμαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ι Μ : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi2013/asi2013.html, https://sites.google.com/site/maths4edu/home/algdom114 Παρασκευή 13 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Παράρτημα Α Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Το παρόν παράρτημα βασίζεται στις σελίδες 671 8 του βιβλίου: Γ. Χ. Ψαλτάκης, Κβαντικά Συστήματα Πολλών Σωματιδίων (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο,

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Παρασκευή 16 & Τετάρτη 21 Νοεµβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα

Αλγεβρικες οµες Ι. Θεωρητικα Θεµατα Αλγεβρικες οµες Ι Θεωρητικα Θεµατα Ακαδηµαϊκο Ετος 2012-2013 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html 4 εκεµβρίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά Εαρινό εξάμηνο 2016 Λύσεις ασκήσεων προόδου

ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά Εαρινό εξάμηνο 2016 Λύσεις ασκήσεων προόδου ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά Εαρινό εξάμηνο 016 Λύσεις ασκήσεων προόδου Θέμα 1: [16 μονάδες] [8] Έστω ότι μας δίνουν τα παρακάτω δεδομένα: Εάν αυτό το πρόγραμμα ΗΥ είναι αποδοτικό, τότε εκτελείται γρήγορα.

Διαβάστε περισσότερα

G = a. H = g n. a m = a nq+r = a nq a r = (a n ) q a r = a r = (a n ) q a m. h = a m = a nq = (a n ) q a n

G = a. H = g n. a m = a nq+r = a nq a r = (a n ) q a r = a r = (a n ) q a m. h = a m = a nq = (a n ) q a n 236 5. Ταξινόµηση Κυκλικών Οµάδων και των Υποοµάδων τους Στην παρούσα ενότητα ϑα ταξινοµήσουµε τις κυκλικές οµάδες, τις υποοµάδες τους, και τους γεννήτο- ϱές τους. Οι ταξινοµήσεις αυτές ϑα ϐασιστούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματική Ανάλυση Ι

Μαθηματική Ανάλυση Ι Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Μαθηματική Ανάλυση Ι Ενότητα 1: Σύνολα, Πραγματικοί αριθμοί Επίκ. Καθηγητής Θ. Ζυγκιρίδης e-mail: tzygiridis@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος 3. Εισαγωγή 7

Πρόλογος 3. Εισαγωγή 7 Πρόλογος Η σύγχρονη Άλγεβρα είναι ένα σημαντικό και ουσιαστικό κομμάτι της μαθηματικής εκπαίδευσης σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι πολλοί άλλοι κλάδοι των μαθηματικών,

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά

Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Υπολογιστικά & Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 3: Σύνολα Συνδυαστική Στεφανίδης Γεώργιος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Τανυστικά Γινόµενα Στο κεφάλαιο αυτό εισάγουµε την έννοια του τανυστικού γινοµένου προτύπων. Θα είµαστε συνοπτικοί καθώς αναπτύσσουµε µόνο εκείνες τις στοιχειώδεις προτάσεις που θα βρουν εφαρµογές

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 23/04/2015

Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 23/04/2015 Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 23/04/2015 Άσκηση Φ5.1: (α) Έστω οι συναρτήσεις διάγραμμα. f : A B, : g B C και h: C D που ορίζονται στο παρακάτω Υπολογίστε την συνάρτηση h

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο

Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο Θεωρία Υπολογισμού και Πολυπλοκότητα Μαθηματικό Υπόβαθρο Στην ενότητα αυτή θα μελετηθούν τα εξής επιμέρους θέματα: Σύνολα Συναρτήσεις και Σχέσεις Γραφήματα Λέξεις και Γλώσσες Αποδείξεις ΕΠΛ 211 Θεωρία

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμοθεωρητικοί Αλγόριθμοι

Αριθμοθεωρητικοί Αλγόριθμοι Αλγόριθμοι που επεξεργάζονται μεγάλους ακέραιους αριθμούς Μέγεθος εισόδου: Αριθμός bits που απαιτούνται για την αναπαράσταση των ακεραίων. Έστω ότι ένας αλγόριθμος λαμβάνει ως είσοδο έναν ακέραιο Ο αλγόριθμος

Διαβάστε περισσότερα

Σύνολα, Σχέσεις, Συναρτήσεις

Σύνολα, Σχέσεις, Συναρτήσεις Κεφάλαιο 2 Σύνολα, Σχέσεις, Συναρτήσεις Τα σύνολα, οι σχέσεις και οι συναρτήσεις χρησιμοποιούνται ευρύτατα σε κάθε είδους μαθηματικές αναπαραστάσεις και μοντελοποιήσεις. Στη θεωρία υπολογισμού χρησιμεύουν,

Διαβάστε περισσότερα

K15 Ψηφιακή Λογική Σχεδίαση 3: Προτασιακή Λογική / Θεωρία Συνόλων

K15 Ψηφιακή Λογική Σχεδίαση 3: Προτασιακή Λογική / Θεωρία Συνόλων K15 Ψηφιακή Λογική Σχεδίαση 3: Προτασιακή Λογική / Θεωρία Συνόλων Γιάννης Λιαπέρδος TEI Πελοποννήσου Σχολή Τεχνολογικών Εφαρμογών Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής ΤΕ Στοιχεία προτασιακής λογικής Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι σύνολο; Ο ορισμός αυτός είναι σύμφωνος με τη διαισθητική μας κατανόηση για το τι είναι σύνολο

Τι είναι σύνολο; Ο ορισμός αυτός είναι σύμφωνος με τη διαισθητική μας κατανόηση για το τι είναι σύνολο ΣΥΝΟΛΑ Τι είναι σύνολο; Ένας ορισμός «Μια συλλογή αντικειμένων διακεκριμένων και πλήρως καθορισμένων που λαμβάνονται από τον κόσμο είτε της εμπειρίας μας είτε της σκέψης μας» (Cantor, 19 ος αιώνας) Ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 4

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 4 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τρίτη 6 Νοεµβρίου 0 Ασκηση. Θεωρούµε

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας.

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι αληθείς; Δικαιολογήστε την απάντησή σας. 1. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Z είναι ανάγωγο επί του Q. Σωστό. 2. Κάθε πολυώνυμο ανάγωγο επί του Q είναι ανάγωγο επί

Διαβάστε περισσότερα

Σχέσεις. Διμελής Σχέση. ΣτοΊδιοΣύνολο. Αναπαράσταση

Σχέσεις. Διμελής Σχέση. ΣτοΊδιοΣύνολο. Αναπαράσταση Διμελής Σχέση Σχέσεις Διδάσκοντες: Φ. Αφράτη, Δ. Επιμέλεια διαφανειών: Δ. Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Διατεταγμένο ζεύγος (α, β): Δύο αντικείμενα

Διαβάστε περισσότερα

Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ. Ορισµός 2 A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E.

Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ. Ορισµός 2 A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E. Ι. ΠΡΑΞΕΙΣ A. ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Ορισµός Έστω E ένα µη κενό σύνολο. Κάθε απεικόνιση f: E x E E λέγεται εσωτερική πράξη επί του E. Παραδείγµατα:. Η ισότητα x y = x y είναι µια πράξη επί του *. 2. Η ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

of Mathematics των I.Stewart και D.Tall, Oxford University Press.

of Mathematics των I.Stewart και D.Tall, Oxford University Press. Σημειώσεις του Μαθήματος Μ1124 Θεμέλια των Μαθηματικών Βασισμένες στο βιβλίο των I.Stewart και D.Tall Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2012 Εισαγωγή Αρχίζοντας τη μελέτη των μαθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα

1 Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Η εναλλάσσουσα ομάδα Όπως είδαμε η συνάρτηση g : S { } είναι ένας επιμορφισμός ομάδων. Ο πυρήνας Ke g {σ S / g σ } του επιμορφισμού συμβολίζεται με A περιέχει όλες τις άρτιες μεταθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ Συγγραφική Οµάδα : ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΑΡΣΟΣ ΗΜΗΤΡΙΟΣ ΕΡΙΖΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΜΙΧΑΗΛ ΜΑΛΙΑΚΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΜΕΛΑΣ ΟΛΥΜΠΙΑ ΤΑΛΕΛΛΗ 2 Πρόλογος Το ϐιβλίο αυτό στοχεύει στη διδασκαλία ενός

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης

Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τίτλος Μαθήματος: Αλγεβρικές Δομές Ι Ενότητα: Οι Οµάδες τάξης pq, p, q: πρώτοι αριθµοί Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης, Καθηγητής Ιωάννης Μπεληγιάννης Τμήμα: Μαθηματικών 246 6. Οι Οµάδες τάξης

Διαβάστε περισσότερα

834. Θεωρία Ομάδων Τμήμα Μαθηματικών Πανεπιστήμιο Αθηνών Αθήνα, 2013

834. Θεωρία Ομάδων Τμήμα Μαθηματικών Πανεπιστήμιο Αθηνών Αθήνα, 2013 834. Θεωρία Ομάδων Τμήμα Μαθηματικών Πανεπιστήμιο Αθηνών Αθήνα, 2013 Περιεχόμενα 1 Βασικές Έννοιες 1 1.1 Ορισμοί - παραδείγματα.............................. 1 1.2 Υποομάδες και Σύμπλοκα..............................

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ; Η επιστήμη των αριθμών Βασανιστήριο για τους μαθητές και φοιτητές Τέχνη για τους μαθηματικούς ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α Εξάμηνο ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ETY-202 ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ETY-202 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ. Στέλιος Τζωρτζάκης 1/11/2013

ETY-202 ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ETY-202 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ. Στέλιος Τζωρτζάκης 1/11/2013 stzortz@iesl.forth.gr 1396; office Δ013 ΙΤΕ 2 ΎΛΗ & ΦΩΣ 02. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ Στέλιος Τζωρτζάκης 1 3 4 Ο διανυσματικός χώρος των φυσικών καταστάσεων Η έννοια

Διαβάστε περισσότερα

Shmei seic Paradìsewn Pragmatik c Anˆlushc (TrÐth èkdosh)

Shmei seic Paradìsewn Pragmatik c Anˆlushc (TrÐth èkdosh) ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Shmei seic Paradìsewn Pragmatik c Anˆlushc (TrÐth èkdosh) Σπύρος Αργυρός Μάρτιος 2011 1 2 Perieqìmena 1 Οι ϕυσικοί αριθμοί

Διαβάστε περισσότερα

ι3.4 Παραδείγματα T ) έχει την ιδιότητα Heine-Borel, αν κάθε κλειστό και φραγμένο υποσύνολό του είναι συμπαγές.

ι3.4 Παραδείγματα T ) έχει την ιδιότητα Heine-Borel, αν κάθε κλειστό και φραγμένο υποσύνολό του είναι συμπαγές. 6 ι3.4 Παραδείγματα Στην παράγραφο αυτή θα μελετήσουμε κάποια σημαντικά παραδείγματα, για τις εφαρμογές, χώρων συναρτήσεων οι οποίοι είναι τοπικά κυρτοί και μετρικοποιήσιμοι αλλά η τοπολογία τους δεν επάγεται

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 7: Σχέσεις και Συναρτήσεις

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 7: Σχέσεις και Συναρτήσεις Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 7: Σχέσεις και Συναρτήσεις Αν. Καθηγητής Κ. Στεργίου e-mail: kstergiou@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Burnside ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Εφαρµογή: Το θεώρηµα του Bursde Θα αποδείξουµε εδώ ότι κάθε οµάδα τάξης a q b (, q πρώτοι) είναι επιλύσιµη. Το θεώρηµα αυτό αποδείχτηκε από τον Bursde το 904 ο οποίος χρησιµοποίησε τη νέα τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Το 1ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ. Το 1ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις Επιμέλεια Καραγιάννης Β. Ιωάννης Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Το ο Θέμα στις πανελλαδικές εξετάσεις Ερωτήσεις+Απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή

1. στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι αβελιανή οµάδα, δηλαδή KΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ιατεταγµένα σώµατα-αξίωµα πληρότητας Ένα σύνολο Σ καλείται διατεταγµένο σώµα όταν στο σύνολο Σ έχει ορισθεί η πράξη της πρόσθεσης ως προς την οποία το Σ είναι

Διαβάστε περισσότερα

p p 0 1 1 0 p q p q p q 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 1 p q

p p 0 1 1 0 p q p q p q 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 1 1 p q Σημειώσεις του Μαθήματος Μ2422 Λογική Κώστας Σκανδάλης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2010 Εισαγωγή Η Λογική ασχολείται με τους νόμους ορθού συλλογισμού και μελετά τους κανόνες βάσει των οποίων

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πινάκες και Γραµµικές Απεικονίσεις Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 7 Πινακες και Γραµµικες Απεικονισεις Στα προηγούµενα

Διαβάστε περισσότερα

= 7. Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις

= 7. Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις 1. Εισαγωγή Δίνεται η συνάρτηση μεταφοράς = = 1 + 6 + 11 + 6 = + 6 + 11 + 6 =. 2 Στο σημείο αυτό θα υπενθυμίσουμε κάποιες βασικές ιδιότητες του μετασχηματισμού Laplace, δηλαδή τις L = 0 # και L $ % &'

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: :

Για να εκφράσουμε τη διαδικασία αυτή, γράφουμε: : Η θεωρία στα μαθηματικά προσανατολισμού Γ υκείου Τι λέμε συνάρτηση με πεδίο ορισμού το σύνολο ; Έστω ένα υποσύνολο του Ονομάζουμε πραγματική συνάρτηση με πεδίο ορισμού το μία διαδικασία (κανόνα), με την

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 10

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 10 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 10 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τετάρτη 16 Ιανουαρίου 2013 Ασκηση

Διαβάστε περισσότερα

a. a + b = 3. b. a διαιρεί τ ο b. c. a - b = 0. d. ΜΚΔ(a, b) = 1. e. ΕΚΠ(a, b) = 6.

a. a + b = 3. b. a διαιρεί τ ο b. c. a - b = 0. d. ΜΚΔ(a, b) = 1. e. ΕΚΠ(a, b) = 6. ΗΥ118 Διακριτά Μαθηματικά Εαρινό Εξάμηνο 2016 4 η Σειρά Ασκήσεων - Λύσεις Άσκηση 4.1 [1 μονάδα] Βρείτε όλα τα διατεταγμένα ζεύγη στη σχέση R από το Α={0,1,2,3} στο Β={0,1,2,3,4} όπου (a,b) R αν και μόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ

ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ - - ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ3 Ποσοτικές Μέθοδοι Ακαδημαϊκό Έτος: 009-0 ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ - - ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΥΝΟΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα Δύο λόγια από τη συγγραφέα Τα μαθηματικά ή τα λατρεύεις ή τα μισείς! Για να λατρέψεις κάτι πρέπει να το κατανοήσεις, για τη δεύτερη περίπτωση τα πράγματα μάλλον είναι λίγο πιο απλά. Στόχος αυτού του βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 14/4/2016

Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 14/4/2016 ΜΕΡΟΣ Α: ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Φροντιστήριο #5 Ασκήσεις σε Συναρτήσεις Αρχή του Περιστερώνα 14/4/2016 Άσκηση Φ5.1: (α) Έστω οι συναρτήσεις f : A B, g : B διάγραμμα. C και h : C Dπου ορίζονται στο παρακάτω Υπολογίστε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Αυτοπάθεια και ασθενής συμπάγεια * * X, x X, είναι επί του. X. Σημειώνουμε ότι υπάρχουν παραδείγματα μη

4.2 Αυτοπάθεια και ασθενής συμπάγεια * * X, x X, είναι επί του. X. Σημειώνουμε ότι υπάρχουν παραδείγματα μη 94 Ένας χώρος με νόρμα (, ( ( ( ϕ : : ϕ =, ( 4. Αυτοπάθεια και ασθενής συμπάγεια λέγεται αυτοπαθής ( refleive, αν η κανονική εμφύτευση,, είναι επί του, δηλαδή ϕ =. Παρατηρούμε ότι ένας αυτοπαθής χώρος

Διαβάστε περισσότερα

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. Κεφάλαιο Πραγματικοί αριθμοί. Οι πράξεις και οι ιδιότητές τους Κατανόηση εννοιών - Θεωρία. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή

Διαβάστε περισσότερα

H Ισοδυναμία των Διαστημάτων του R με αφορμή ένα Πρόβλημα του «φ»

H Ισοδυναμία των Διαστημάτων του R με αφορμή ένα Πρόβλημα του «φ» H Ισοδυναμία των Διαστημάτων του R με αφορμή ένα Πρόβλημα του «φ» Δημ. Ι. Μπουνάκης Σχ. Σύμβουλος Μαθηματικών (Δημοσιεύτηκε στο τεύχος 6, 2009, του περιοδικού «φ») Στο τελευταίο τεύχος (5 ο, 2008) του

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτηµα Α. Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης.

Παράρτηµα Α. Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης. Παράρτηµα Α Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης Α Χώροι µέτρου Πέραν της «διαισθητικής» περιγραφής του µέτρου «σχετικά απλών» συνόλων στο από το µήκος τους (όπως πχ είναι τα διαστήµατα, ενώσεις/τοµές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Τοπολογία

Εισαγωγή στην Τοπολογία Ενότητα: Συνεκτικότητα Γεώργιος Κουµουλλής Τµήµα Μαθηµατικών Αδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Δ Ακρίβης Τμήμα Πληροφορικής Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (πανεπιστημιακές παραδόσεις) ΙΩΑΝΝΙΝΑ, 2003 i Πρόλογος Η Γραμμική Άλγεβρα αποτελεί, μαζί με την Ανάλυση, το θεμέλιο των μαθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

Αλγόριθμοι για αυτόματα

Αλγόριθμοι για αυτόματα Κεφάλαιο 8 Αλγόριθμοι για αυτόματα Κύρια βιβλιογραφική αναφορά για αυτό το Κεφάλαιο είναι η Hopcroft, Motwani, and Ullman 2007. 8.1 Πότε ένα DFA αναγνωρίζει κενή ή άπειρη γλώσσα Δοθέντος ενός DFA M καλούμαστε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ.6:ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ. ΣΥΜΜΕΤΡΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ

ΚΕΦ.6:ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ. ΣΥΜΜΕΤΡΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ ΚΕΦ:ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΣΥΜΜΕΤΡΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ Τετραγωνικές μορφές: Συναρτήσεις με τύπο Q ν α ι j j, j [ ] ν α α ν αν α νν ν Τ Χ ΑΧ Για παράδειγμα εάν v Q α + α + α + α α + α + α + α δηλ a a a a α + α + α

Διαβάστε περισσότερα

Συσχετισµός ϑεµελιώδους οµάδας και πρώτης οµάδας οµολογίας

Συσχετισµός ϑεµελιώδους οµάδας και πρώτης οµάδας οµολογίας Συσχετισµός ϑεµελιώδους οµάδας και πρώτης οµάδας οµολογίας Εργασία στο πλαίσιο τού µαθήµατος Αλγεβρική Τοπολογία - Οµολογία µε κωδ. αρ. Γ 21 Χειµερινό Εξάµηνο 2007-2008 Μιχαήλ Γκίκας Περίληψη Σκοπός αυτής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobso Είδαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο ότι κάθε ηµιαπλός δακτύλιος είναι δακτύλιος του Art. Επειδή υπάρχουν παραδείγµατα δακτυλίων του Art που δεν είναι ηµιαπλοί, πχ Z 2, > 1, τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Πεπερασμένες Διαφορές.

Πεπερασμένες Διαφορές. Κεφάλαιο 1 Πεπερασμένες Διαφορές. 1.1 Προσέγγιση παραγώγων. 1.1.1 Πρώτη παράγωγος. Από τον ορισμό της παραγώγου για συναρτήσεις μιας μεταβλητής γνωρίζουμε ότι η παράγωγος μιας συνάρτησης f στο σημείο x

Διαβάστε περισσότερα

Ρητοί αριθμοί λέγονται οι αριθμοί που έχουν ή μπορούν να πάρουν τη μορφή

Ρητοί αριθμοί λέγονται οι αριθμοί που έχουν ή μπορούν να πάρουν τη μορφή ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ (ΕΙΣΑΓΩΓΗ)-ΘΕΩΡΕΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Το σύνολο των πραγματικών αριθμών Υπενθυμίζουμε ότι το σύνολο των πραγματικών αριθμώv αποτελείται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς και παριστάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχή Κλάσματα. Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282

Συνεχή Κλάσματα. Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282 Συνεχή Κλάσματα Εμμανουήλ Καπνόπουλος Α.Μ 282 5 Νοεμβρίου 204 Ορισμός και ιδιότητες: Ορισμός: Έστω a 0, a, a 2,...a n ανεξάρτητες μεταβλητές, n N σχηματίζουν την ακολουθία {[a 0, a,..., a n ] : n N} όπου

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 1.Σύνολα Σύνολο είναι μια ολότητα από σαφώς καθορισμένα και διακεκριμένα αντικείμενα. Τα φωνήεντα

Διαβάστε περισσότερα

Μονοτονία - Ακρότατα - 1 1 Αντίστροφη Συνάρτηση

Μονοτονία - Ακρότατα - 1 1 Αντίστροφη Συνάρτηση 4 Μονοτονία - Ακρότατα - Αντίστροφη Συνάρτηση Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Μονοτονία συνάρτησης Μια συνάρτηση f λέγεται: Γνησίως αύξουσα σ' ένα διάστημα Δ του πεδίου ορισμού της, όταν για οποιαδήποτε,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Εισαγωγή. Οι σχηματισμοί που προκύπτουν με την επιλογή ενός συγκεκριμένου αριθμού στοιχείων από το ίδιο σύνολο καλούνται διατάξεις αν μας ενδιαφέρει η σειρά καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης Φυλλάδιο Φυλλάδι555 4 ο ο.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Φυσικής Σημειώσεις Ανάλυσης Ι (ανανεωμένο στις 5 Δεκεμβρίου 2012) Τμήμα Θ. Αποστολάτου & Π. Ιωάννου 1 Σειρές O Ζήνων ο Ελεάτης (490-430 π.χ.) στη προσπάθειά του να υποστηρίξει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119)

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΓΡΑΚΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΜΕΡΟΣ 5: ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΥΠΟΧΩΡΟΙ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΒΑΣΕΙΣ & ΔΙΑΣΤΑΣΗ Δ.Χ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο #8 Ασκήσεις σε Γράφους 24/5/2016

Φροντιστήριο #8 Ασκήσεις σε Γράφους 24/5/2016 Φροντιστήριο #8 Ασκήσεις σε Γράφους 24/5/2016 Άσκηση 8.1: Στο παρακάτω σχήμα φαίνονται δέκα λατινικοί χαρακτήρες (A, F, K, M, R, S, T, V, X και Z) με τη μορφή γράφων. Ποιοι από αυτούς είναι ισομορφικοί;

Διαβάστε περισσότερα

"ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΒΑΣΕΙΣ και στις ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ των ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Ι"

ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΒΑΣΕΙΣ και στις ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ των ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 Εαρινό Εξάµηνο Ρόδος, Μάιος 2014 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, Ι ΑΚΤΙΚΗΣ και ΠΟΛΥΜΕΣΩΝ Μάθηµα: ΥΓ00003 "ΕΙΣΑΓΩΓΗ στις ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

II. Συναρτήσεις. math-gr

II. Συναρτήσεις. math-gr II Συναρτήσεις Παντελής Μπουμπούλης, MSc, PhD σελ blogspotcom, bouboulismyschgr ΜΕΡΟΣ 1 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Α Βασικές Έννοιες Ορισμός: Έστω Α ένα υποσύνολο του συνόλου των πραγματικών αριθμών R Ονομάζουμε πραγματική

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυνόμενα γραφήματα. Μαθηματικά Πληροφορικής 6ο Μάθημα. Βρόχοι. Μη κατευθυνόμενα γραφήματα. Ορισμός

Κατευθυνόμενα γραφήματα. Μαθηματικά Πληροφορικής 6ο Μάθημα. Βρόχοι. Μη κατευθυνόμενα γραφήματα. Ορισμός Κατευθυνόμενα γραφήματα Μαθηματικά Πληροφορικής 6ο Μάθημα Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατευθυνόμενο γράφημα G είναι ένα ζεύγος (V, E ) όπου V πεπερασμένο σύνολο του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

Παρατηρήσεις, Συµπληρώσεις και Ασκήσεις στο πρώτο µέρος του 1 ου κεφαλαίου της Ανάλυσης (ενότητες 1.1, 1.2, 1.3)

Παρατηρήσεις, Συµπληρώσεις και Ασκήσεις στο πρώτο µέρος του 1 ου κεφαλαίου της Ανάλυσης (ενότητες 1.1, 1.2, 1.3) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ /ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ.Ε. Ν. ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ηµήτριος I. Μπουνάκης Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικές οµές Ι. Α.Ι. Πάπιστας Τµήµα Μαθηµατικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης

Αλγεβρικές οµές Ι. Α.Ι. Πάπιστας Τµήµα Μαθηµατικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Αλγεβρικές οµές Ι Α.Ι. Πάπιστας Τµήµα Μαθηµατικών Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης 2 Περιεχόµενα 1 Οµάδες 5 1.1 Μια σύντοµη ιστορική αναδροµή στο «Λογισµό της συµµετρίας» 5 1.2 ιµελείς Πράξεις.........................

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΘΕΜΗΣ ΜΗΤΣΗΣ TΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟ

ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΘΕΜΗΣ ΜΗΤΣΗΣ TΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΘΕΜΗΣ ΜΗΤΣΗΣ TΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟ Περιεχόμενα 1. Το εξωτερικό μέτρο Lebesgue 2 2. Mετρήσιμα σύνολα 4 3. Η κανονικότητα του μέτρου Lebesgue

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜ201- Διακριτά Μαθηματικά. Χειμερινό Εξάμηνο Ημερολόγιο Μαθήματος

ΕΜ201- Διακριτά Μαθηματικά. Χειμερινό Εξάμηνο Ημερολόγιο Μαθήματος ΕΜ201- Διακριτά Μαθηματικά Χειμερινό Εξάμηνο 2009 2010 Ημερολόγιο Μαθήματος Οκτώβριος Πα16Οκτ2009 2 Τε14Οκτ2009 Διατάξεις, μεταθέσεις συνδυασμοί. Συζητήθηκαν τα παρακάτω θεωρήματα: 1 Αν έχουμε απεριόριστο

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής

Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής ιδάσκοντες: Φ. Αφράτη,. Φωτάκης Επιμέλεια διαφανειών:. Φωτάκης Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Κατηγορηματική Λογική

Διαβάστε περισσότερα

Ας θεωρήσουμε δύο πραγματικούς αριθμούς. Είναι γνωστό ότι:,. Αυτό σημαίνει ότι: «=», «

Ας θεωρήσουμε δύο πραγματικούς αριθμούς. Είναι γνωστό ότι:,. Αυτό σημαίνει ότι: «=», « .1 Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη διατύπωση μαθηματικών εννοιών, προτάσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 324 416 ασκήσεις για λύση. 20 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων

ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 324 416 ασκήσεις για λύση. 20 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 118 ερωτήσεις θεωρίας με απάντηση 34 416 ασκήσεις για λύση ερωτήσεις κατανόησης λυμένα παραδείγματα 0 συνδυαστικά θέματα εξετάσεων Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Εισαγωγική ενότητα Το λεξιλόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΥΧΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ

ΤΕΥΧΟΣ ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΤΕΥΧΟΣ 1 ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ ΚΕΧΑΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΟΜΑΔΩΝ ΜΕ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα για ιδιωτική

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµικές Απεικονίσεις. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Γραµµικές Απεικονίσεις Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 5 Γραµµικες Απεικονισεις Στην άλγεβρα, και γενικότερα στα Μαθηµατικά,

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής

Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής Στοιχεία Κατηγορηματικής Λογικής Διδάσκοντες: Φ. Αφράτη, Δ. Φωτάκης, Δ. Σούλιου Επιμέλεια διαφανειών: Δ. Φωτάκης Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Κατηγορηματική

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα ΙΙ. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος

Γραµµικη Αλγεβρα ΙΙ. Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Γραµµικη Αλγεβρα ΙΙ Εκπαιδευτικο Υλικο Μαθηµατος Ακαδηµαϊκο Ετος 011-01 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laiihtml

Διαβάστε περισσότερα

ẋ = f(x), x = x 0 όταν t = t 0,

ẋ = f(x), x = x 0 όταν t = t 0, Κεφάλαιο 2 ΤΟ ΘΕΩΡΗΜΑ ΥΠΑΡΞΗΣ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑΣ 2.1 Πρόβλημα αρχικών τιμών Στο κεφάλαιο αυτό θα δούμε ότι το πρόβλημα αρχικών τιμών (ΑΤ) ẋ = f(x), x = x 0 όταν t = t 0, έχει λύση και μάλιστα μοναδική για

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β.

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ Γ. Π. Β. ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΛΥΜΕΝΕΣ & ΑΛΥΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Γ. Π. Βαξεβάνης (Γ. Π. Β.) (Μαθηματικός) ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά - Εαρινό Εξάμηνο 2016 Τελική Εξέταση Ιουνίου - Τετάρτη, 15/06/2016 Λύσεις Θεμάτων

ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά - Εαρινό Εξάμηνο 2016 Τελική Εξέταση Ιουνίου - Τετάρτη, 15/06/2016 Λύσεις Θεμάτων ΗΥ118: Διακριτά Μαθηματικά - Εαρινό Εξάμηνο 2016 Τελική Εξέταση Ιουνίου - Τετάρτη, 15/06/2016 Λύσεις Θεμάτων Θέμα 1: [14 μονάδες] 1. [5] Έστω Y(x): «Το αντικείμενο x είναι ηλεκτρονικός υπολογιστής», Φ(y):

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. 2x 1. είναι Τότε έχουμε: » τον χρησιμοποιούμε κυρίως σε θεωρητικές ασκήσεις.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. 2x 1. είναι Τότε έχουμε: » τον χρησιμοποιούμε κυρίως σε θεωρητικές ασκήσεις. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ - ΟΡΙΟ - ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ - ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ [Υποκεφάλαιο. Μονότονες συναρτήσεις Αντίστροφη συνάρτηση του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Παράδειγμα.

Διαβάστε περισσότερα

Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων

Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων Ακρότατα πραγματικών συναρτήσεων Ορισμός Έστω U R, U και f : U R R συνάρτηση τότε: )Το λέγεται τοπικό ελάχιστο της f αν υπάρχει περιοχή V του ώστε f f για κάθε V U Το λέγεται τοπικό μέγιστο της f αν υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε.1 ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΥΣ ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ 1-2-ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΑΝΗΠΙΣΤΗΜΙΟΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΥΣ ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ 1-2-ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΑΝΗΠΙΣΤΗΜΙΟΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΥΣ ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ 1-2-ΠΙΝΑΚΕΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2010-2011 ΠΑΝΗΠΙΣΤΗΜΙΟΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ Ένας πίνακας Α με στοιχεία από το σύνολο F (συνήθως θεωρούμε τα σύνολα

Διαβάστε περισσότερα

AB. Αν το διάνυσμα AB έχει μέτρο 1, τότε λέγεται

AB. Αν το διάνυσμα AB έχει μέτρο 1, τότε λέγεται ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Στη Γεωμετρία το διάνυσμα ορίζεται ως ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ως ένα ευθύγραμμο τμήμα του οποίου τα άκρα θεωρούνται διατεταγμένα Αν η αρχή και το πέρας ενός διανύσματος

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαθητής που έχει μελετήσει τo κεφάλαιο αυτό θα πρέπει να είναι σε θέση:

Ο μαθητής που έχει μελετήσει τo κεφάλαιο αυτό θα πρέπει να είναι σε θέση: Ο μαθητής που έχει μελετήσει τo κεφάλαιο αυτό θα πρέπει να είναι σε θέση:. Να μπορεί να βρίσκει απο τη γραφική παράσταση μιας συνάρτησης το πεδίο ορισμού της το σύνολο τιμών της την τιμή της σε ένα σημείο..

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ.Καρτάλη 8 Βόλος Τηλ. 43598 ΠΊΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΈΝΩΝ 3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ... 5 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Περιεχόμενα : Α) Προτάσεις-Σύνθεση προτάσεων Β)Απόδειξη μιας πρότασης Α 1 ) Τι είναι πρόταση Β 1 ) Βασικές έννοιες Α ) Συνεπαγωγή Β ) Βασικές μέθοδοι απόδειξης Α 3 ) Ισοδυναμία

Διαβάστε περισσότερα

Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης

Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης Καρτεσιανές συντεταγμένες Γραφική παράσταση συνάρτησης Ορθοκανονικό σύστημα αξόνων ονομάζεται ένα σύστημα από δύο κάθετους άξονες με κοινή αρχή στους οποίους οι μονάδες έχουν το ίδιο μήκος. Υπάρχουν περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών

Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Παρουσία µηδενιστών στη θεωρία τοπολογικών αλγεβρών Μαρίνα Χαραλαµπίδου Τµήµα Μαθηµατικών Τοµέας Αλγεβρας και Γεωµετρίας Πανεπιστηµίο Αθηνών Σεµινάριο Τοµέα Αλγεβρας και Γεωµετρίας 11/12/2012 1 / 47 Περιεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα