Μαθηματικά Μοντέλα στη Βιολογία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μαθηματικά Μοντέλα στη Βιολογία"

Transcript

1 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Τμήμα Βιολογίας Τομέας Οικολογίας Μαθηματικά Μοντέλα στη Βιολογία Σημειώσεις για το μάθημα Στατιστική Μαθηματικά στη Βιολογία Σ. Π. Σγαρδέλης Θεσσαλονίκη 005

2 Πρόλογος Οι σημειώσεις αυτές καλύπτουν ένα μέρος της ύλης των Μαθηματικών για τους φοιτητές του Τμήματος Βιολογίας. Συγκεκριμένα, αφορούν στην κατασκευή και μελέτη των μοντέλων, με κάποια έμφαση στη μελέτη της ισορροπίας. Κρίθηκε σκόπιμο να αναφερθούμε και σε κάποιες σχετικά πρόσφατες εξελίξεις όπως είναι η μελέτη των συστημάτων που επιδεικνύουν χαοτικού τύπου συμπεριφορά. Είναι αναμενόμενο οι σημειώσεις να εμφανίζουν σφάλματα και ελλείψεις. Αν σε κάθε περίπτωση οι υποδείξεις σφαλμάτων από τους φοιτητές και τους συναδέλφους είναι επιθυμητή, στην συγκεκριμένη περίπτωση είναι απολύτως αναγκαία. Στέφανος Π. Σγαρδέλης Αναπληρωτής Καθηγητής Θεσσαλονίκη, Μάιος 003

3 Περιεχόμενα ΜΕΡΟΣ ο... 6 Κεφάλαιο I. Επανάληψη και επέκταση... 6 Ι.. Μιγαδικοί αριθμοί... 6 Ι.. Ακολουθίες πραγματικών αριθμών... Ι.3. Παράγωγος συνάρτησης... 5 Ι.4. Συναρτήσεις πολλών μεταβλητών... 5 Ι.4.. Ακρότατα συνάρτησης δύο μεταβλητών. Η έννοια της μερικής παραγώγου... 9 Ι.4.. Ακρότατα συνάρτησης δύο μεταβλητών. Η έννοια της μερικής παραγώγου Ι.4.. Μερικές παράγωγοι ανώτερης τάξης... 3 Ι.5. Αόριστο ολοκλήρωμα Το ανάπτυγμα Taylor Κεφάλαιο ΙΙ. Πίνακες πραγματικών αριθμών ΙΙ.. Ορισμοί και πράξεις πινάκων ΙΙ.. Ιδιοτιμές και ιδιοδιανύσματα IΙ.3. Παραδείγματα εφαρμογής των πινάκων Κεφάλαιο ΙII. Δυναμικά Συστήματα

4 ΙΙΙ.. Εισαγωγικές έννοιες και ορισμοί Ισορροπία συστήματος ΙΙΙ.. Μοντέλα φυσικών συστημάτων ΙΙΙ... Απλά γραφικά μοντέλα ΙΙΙ... Μαθηματικά μοντέλα ΙΙΙ..3. Κατασκευή μαθηματικών μοντέλων (μια πρόταση) ΙΙΙ..4. Ιδιότητες των μοντέλων Κεφάλαιο IV: Λύση διαφορικών εξισώσεων και εξισώσεων διαφορών... 0 ΙV.. Γραμμικές Διαφορικές εξισώσεις... 0 IV.. Λύση συστημάτων ομογενών γραμμικών εξισώσεων πρώτης τάξης με σταθερούς συντελεστές ΙV.3. Γενικές λύσεις εξισώσεων διαφορών... 9 Κεφάλαιο V: Μελέτη ισορροπίας... 3 V.. Σημεία ισορροπίας... 3 V... Ασυνεχείς μεταβολές V..3. Κριτήρια ευστάθειας V..4. Περιοδικοί κύκλοι V..5. Ευστάθεια περιοδικών κύκλων

5 ΜΕΡΟΣ ο Μαθηματικά μοντέλα στη Βιολογία Κεφάλαιο Ι. Μοντέλα συστημάτων σε συνεχή χρόνο Ι.. Διαδικασίες γεννήσεων-θανάτων Ι.. Μοντέλα αύξησης βιομάζας οργανισμών Ι.3. Μοντέλα ροής υλικών ή ενέργειας με μία δεξαμενή (διαμέρισμα) Ι.4. Μοντέλα κινητικής χημικών αντιδράσεων και επιδημιολογικά μοντέλα Κεφάλαιο ΙΙ. Μοντέλα συστημάτων σε διακριτό χρόνο... 0 Κεφάλαιο ΙΙΙ. Χαοτική συμπεριφορά συστημάτων ΙΙΙ.. Χάος ή θόρυβος; ΙΙΙ.. Ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες ΙΙΙ.3. Fractals ΙΙΙ.4. Χαοτικά συστήματα και Βιολογία

6 ΜΕΡΟΣ ο Κεφάλαιο I. Επανάληψη και επέκταση Ι.. Μιγαδικοί αριθμοί Θυμηθείτε ότι Ορίζεται η φανταστική μονάδα ως i. Οι αριθμοί τύπου βi με β R ονομάζονται φανταστικοί ενώ οι αριθμοί τύπου z α βi ονομάζονται μιγαδικοί. Συμβολίζουμε με Re(z)α το πραγματικό μέρος και με Im(z)β, το φανταστικό μέρος του μιγαδικού z. Οι αριθμοί α βi και α - βi ονομάζονται συζυγείς μιγαδικοί. Το σύνολο των μιγαδικών συμβολίζεται με το γράμμα C. Ένας μιγαδικός αριθμός μπορεί να παρασταθεί γεωμετρικά στο λεγόμενο μιγαδικό επίπεδο ως διατεταγμένο ζεύγος με πρώτο στοιχείο το πραγματικό του μέρος και δεύτερο το φανταστικό του μέρος. Μάθετε ότι Θεώρημα Euler (χωρίς απόδειξη): Για κάθε φανταστικό αριθμό bi ισχύει ότι e bi cos b i sin b (sinημίτονο, cosσυνημίτονο) Πόρισμα: Θεωρώντας το b ως γωνία και εφαρμόζοντας για bπ έχουμε e πi πi cos π i sinπ 0 e 0 6

7 Να και ένα σχόλιο για τον τελευταίο αυτό τύπο που ενσωματώνει σε μια απλή σχέση ισότητας τα θεμελιώδη μεγέθη της Άλγεβρας. Από το βιβλίο του Ντενι Γκετζ (Denis Guedj) «Το θεώρημα του παπαγάλου». Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Μάρτιος 000 (Τρίτη έκδοση). Μετάφραση Τεύκρος Μιχαηλίδης. «...-Βγαίνοντας από την αίθουσα, μην ξεχάσετε να θαυμάσετε τον τύπο που αναγράφεται πάνω από την πόρτα. Οφείλεται στον Λέοναρντ Όιλερ. Αναμφισβήτητα είναι ο ωραιότερος τύπος των Μαθηματικών. Βγαίνοντας από την αίθουσα, όλος ο κόσμος σήκωσε το κεφάλι και διάβασε: iπ e Ο κ. Ρύς με το λαιμό γερμένο προς τα πίσω, εξέταζε το πράγμα. Εντάξει, ο τύπος είναι πραγματικά μικρός. Αλλά, διάβολε, όμορφος, γιατί; Και μάλιστα όχι απλά όμορφος, αλλά ο ομορφότερος; Ο κ. Ρυς τον ανέλυσε. Πέντε σύμβολα. Τα αναγνώριζε όλα εκτός από ένα. Υπήρχε βέβαια το π, τι το πιο φυσικό, σε ένα τέτοιο μέρος ήταν ο οικοδεσπότης. Ύστερα το του Ρέκορντ, το «-» των υπόγειων πάρκινγκ, το φανταστικό «i» του ίδιου του Λέοναρντ Όιλερ, που είχε ξεχάσει να το συμπεριλάβει στον κατάλογο με τα «κατατεθέντα σήματα». 7

8 Υστέρα υπήρχε αυτό το e. Δεν το είχε ξαναδεί ποτέ στη ζωή του. Άραγε αυτό έκανε τον τύπο τόσο όμορφο;...» Κατανοήστε ότι Οι μιγαδικοί αριθμοί μας χρειάζονται για να λύνουμε προβλήματα στα οποία εμφανίζονται τετραγωνικές, τέταρτης τάξης κ.λ.π. ρίζες με αρνητικό όρισμα. Συνεπώς, μια δευτεροβάθμια εξίσωση που δεν έχει καμία πραγματική ρίζα, έχει δύο ρίζες στο σύνολο των μιγαδικών. Μάλιστα αν οι ρίζες μιας τέτοιας εξίσωσης είναι μιγαδικές τότε είναι συζυγείς (αυτό μπορείτε να το αποδείξετε πολύ εύκολα). Λυμένη άσκηση Να μελετηθεί η συνάρτηση Re( ( a bi) Y e ) όταν i) b0, a>0 ii) b0, a<0 iii) b 0, a>0 iv) b 0, a0 v) b 0, a<0 Απάντηση. i,ii) Η συνάρτηση a Y e είναι η γνωστή εκθετική συνάρτηση 8 7 που για a>0 είναι αύξουσα και 6 5 a<0 a>0 τείνει ασυμπτωτικά στο άπειρο του Χ τείνοντος στο άπειρο ενώ για α<0 είναι Y

9 φθίνουσα και τείνει ασυμπτωτικά στο μηδέν του Χ τείνοντος στο άπειρο. Στο σχήμα απεικονίζεται η γραφική παράσταση της συνάρτησης για a0.5 και a-0.5 ( a bi) a bi a iii-v) e e e e [cos( b ) i sin( b )] οπότε Re( e ( a bi) ) e a cos( b ) αν b 0, a>0 έχουμε το γινόμενο μιας αύξουσας εκθετικής επί μια τριγωνομετρική συνάρτηση με τιμές μεταξύ - και. Το αποτέλεσμα είναι μια αποκλίνουσα Y ταλάντωση. Στο σχήμα παρου-σιάζεται το γράφημα της συνάρτησης για a0.5 και b αν b 0, a0 ο εκθετικός όρος έχει σταθερή τιμή ίση με την μονάδα οπότε μένει μόνο ο τριγωνομετρικός όρος. Στο σχήμα απεικονίζεται η συνάρτηση για b4. Y

10 Y Αν b 0, a<0 τότε ο εκθετικός όρος φθίνει προσεγγίζοντας το μηδέν με τελικό αποτέλεσμα μια φθίνουσα ταλάντωση. Στο σχήμα απεικονίζεται η συνάρτηση με a-0,5 και b4 0

11 Ι.. Ακολουθίες πραγματικών αριθμών Ακολουθία πραγματικών αριθμών ονομάζεται μια απεικόνιση g των φυσικών αριθμών N {,,3...} στο σύνολο R των πραγματικών αριθμών. Ο συμβολισμός ανg(ν) αναφέρεται στον ν-οστό όρο της ακολουθίας g. Θυμηθείτε ότι: Μια ακολουθία μπορεί να οριστεί είτε με τον αναδρομικό της τύπο ή με το γενικό της τύπο. Παράδειγμα: Η αναδρομική σχέση v με v 0 και ν,,3 ορίζει την ακολουθία, 4, 8...Η ίδια ακολουθία ορίζεται από τον γενικό τύπο v ν για ν,, 3 Δεν είναι πάντα εύκολο να βρεθεί ο γενικός τύπος μιας ακολουθίας, σε πολλές μάλιστα περιπτώσεις δεν υπάρχει γενικός τύπος. Η ακολουθία Fibonacci Στην ακολουθία,,,3,5,8,... ο κάθε όρος από τον τρίτο και μετά προκύπτει ως το άθροισμα των δύο προηγούμενων όρων. Ο αναδρομικός της τύπος είναι άρα ο v v με. Η ν ακολουθία αυτή μελετήθηκε αρχικά από τον Fibonacci και εν συνεχεία

12 από πολλούς μαθηματικούς. Ο γενικός τύπος που δίνει τον ν-οστό όρο συναρτήση του ν είναι v 5 5 v v 5. Η ακολουθία Fibonacci και ο λόγος της χρυσής τομής (φ) Αν Χ ο λόγος δύο διαδοχικών όρων της ακολουθίας Fibonacci το όριο Χ ν φ v ν που τείνει η φ v του ν τείνοντος στο άπειρο είναι ο λόγος της χρυσής τομής φ Ο αριθμός φ είναι άρρητος. Η ακολουθία Fibonacci και βιολογία Στην εικόνα φαίνεται το άνθος του φυτού που ονομάζεται κοινώς «Ήλιος». Παρατηρήστε ότι τα σπέρματα είναι διαταγμένα σε σπείρες. Μπορούμε να μετρήσουμε τον αριθμό των σπερμάτων σε μια σπείρα κινούμενοι από το κέντρο προς την περιφέρεια είτε δεξιόστροφα είτε αριστερόστροφα. Οι δύο αριθμοί που θα βρούμε είναι συνήθως διαδοχικοί όροι της ακολουθίας Fibonacci. Το ίδιο συμβαίνει και σε πολλές άλλες βιολογικές δομές

13 όπου τα επιμέρους στοιχεία διατάσσονται σπειροειδώς π.χ. σε κώνους κωνοφόρων και στα φύλλα ενός βλαστού. Μια διαδικασία παραγωγής της ακολουθίας Fibonacci. Έστω μια διαδικασία αντικατάστασης συμβόλων από άλλα σύμβολα και υπάρχουν ν διαφορετικά σύμβολα. Η διαδικασία ξεκινά από μία αρχική διαδοχή συμβόλων (που ονομάζεται αξίωμα). Ακολουθώντας συγκεκριμένους κανόνες (ας τους ονομάσουμε γραμματικούς κανόνες) αντικαθιστούμε διαδοχικά κάθε σύμβολο από άλλα σύμβολα. Μια υλοποίηση της παραπάνω διαδικασίας είναι η εξής: Υπάρχουν μόνο δύο σύμβολα τα Α και Β Αξίωμα: Α Κανόνες αντικατάστασης: Α -> Β και Β -> ΑΒ Παραγωγή: Βήμα Συμβολοσειρά Μήκος συμβολοσειράς Α Β 3

14 3 ΑΒ 4 ΒΑΒ 3 5 ΑΒΒΑΒ 5 6 ΒΑΒΑΒΒΑΒ 8 7 ΑΒΒΑΒΒΑΒΑΒΒΑΒ Μπορείτε να συμπληρώσετε τα βήματα 8 και 9; Δείτε ότι το μήκος των συμβολοσειρών είναι η ακολουθία Fibonacci Άσκηση Να μελετηθεί η ακολουθία με γενικό τύπο t t r αν h i) r0, ii) 0 < r <, iii) r, iv) r>, v) < r < 0, vi) r-, vii) r<- 4

15 Ι.3. Παράγωγος συνάρτησης Ορισμός: Έστω συνάρτηση f(χ) ορισμένη σε διάστημα Δ και σημείο α Δ. Ονομάζουμε παράγωγο της f στο σημείο α το όριο lim x a f ( x) f ( a) εφόσον υπάρχει. x a Αν υπάρχει η παράγωγος της f σε κάθε σημείο του διαστήματος Δ λέμε ότι υπάρχει η παράγωγος της f στο Δ. Αν μια συνάρτηση έχει παράγωγο στο Δ τότε είναι συνεχής στο Δ. Θυμηθείτε ότι: Η παράγωγος συνάρτησης σε ένα σημείο είναι ένας αριθμός, η παράγωγος μιας συνάρτησης σε διάστημα είναι μια άλλη συνάρτηση. Συμβολισμοί παραγώγου: Αν Yf() μια παραγωγίσιμη συνάρτηση του Χ οι συμβολισμοί dy df ( ) Y, f '( ),,, D f ( ), DY είναι αποδεκτοί συμβολισμοί d d της παραγώγου της Υ. Σημασία της παραγώγου Εκφράζει το στοιχειώδη ρυθμό (ταχύτητα) μεταβολής. Είναι η εφαπτόμενη σε ένα σημείο του γραφήματος της συνάρτησης f. Στο σημείο που η παράγωγος είναι ίση με μηδέν η εφαπτόμενη είναι 5

16 παράλληλη στον οριζόντιο άξονα, οπότε η συνάρτηση εμφανίζει ακρότατο. Περί ρυθμών μεταβολής Σε πολλά φαινόμενα που παρατηρούμε στη φύση είναι ευκολότερο να μετρήσουμε την ταχύτητα της μεταβολής των μεγεθών που τα χαρακτηρίζουν παρά το ίδιο το αποτέλεσμα των μεταβολών αυτών. Η ταχύτητα ή ρυθμός μεταβολής ενός μεγέθους μπορεί να εκφραστεί μαθηματικά με διάφορους τρόπους. Y α) Μέσος ρυθμός μεταβολής Y Y. Η ακρίβεια εκτίμησης αυτού του ρυθμού αυξάνει όσο μειώνεται το διάστημα Χ-Χ. Του διαστήματος αυτού τείνοντος στο μηδέν ο ρυθμός μεταβολής που υπολογίζουμε είναι ο dy β)απόλυτος ρυθμός μεταβολής d lim Y x 0. Αν Υf() συνεχής συνάρτηση σε διάστημα που περιλαμβάνει το σημείο Χ0, ο απόλυτος ρυθμός μεταβολής στο σημείο Χ0 είναι η παράγωγος της f στο δεδομένο σημείο. Σε ορισμένες εφαρμογές αντί του απόλυτου ρυθμού μεταβολής χρησιμοποιούμε τον ανά μονάδα του Υ ρυθμό μεταβολής που ονομάζεται 6

17 γ) Σχετικός ρυθμός μεταβολής Y dy d Αν η μεταβλητή Υ αναφέρεται στα άτομα ενός πληθυσμού τότε ο σχετικός ρυθμός μεταβολής ονομάζεται και κατά κεφαλήν ρυθμός μεταβολής. Παράδειγμα: Ο πληθυσμός Ν των μικροβίων σε μια καλλιέργεια διπλασιάζεται κάθε εβδομάδα. Ο μέσος ημερήσιος ρυθμός μεταβολής είναι N N N N t t t 7 Υποθέτουμε τώρα ότι υπάρχει μια συνάρτηση που περιγράφει τις μεταβολές του Ν στο χρόνο έστω η rt N ce. Ο απόλυτος ρυθμός μεταβολής του Ν μπορεί να βρεθεί ως εξής: οπότε ο σχετικός ρυθμός μεταβολής είναι N dn dn rt ( ce )' rce rt rn r. Στην αρχή του 0 χρόνου (t0) ισχύει ότι N 0 ce c N 0. Αν θεωρήσουμε το βήμα χρόνου ίσο με μία εβδομάδα τότε r r dn N N 0e N 0 N 0e r ln() ln() N και ο απόλυτος ρυθμός μεταβολής είναι dn ln() N. 7

18 Παράγωγοι στοιχειωδών συναρτήσεων Αν c,a,k σταθερές, ισχύουν τα παρακάτω ( c)' 0, ( a )' a,( Ln( )' sin ( )', Log a ( )' k )' k, cos k, ( e, sin( )' cos( ), cos( )' sin( ) Ln( a) ( )' )' e, ( a, tan )' a Ln( a) ( )' Ιδιότητες της παραγώγου Αν a,b σταθερές και f(x),g(x) παραγωγίσημες συναρτήσεις ισχύουν οι παρακάτω κανόνες ( af ( x) bg( x))' af '( x) bg'( x) ( f ( x) g( x))' f ( x) ( )' g( x) f '( x) ( )' f ( x) [ f ( x)] ( f ( g( x)))' f ( x) g'( x) f '( x) g( x) f ( x) g'( x) [ g( x)] f '( g( x)) g'( x) f '( x) g( x) Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης Ο τελευταίος κανόνας που αφορά στην παραγώγιση σύνθετης συνάρτησης μπορεί να γραφεί και ως dy d dy dz, αν θέσουμε Υf(Ζ) dz d και Zg(Χ). 8

19 Ο παραπάνω κανόνας είναι ιδιαίτερα χρήσιμος όπως φαίνεται στο παρακάτω παράδειγμα: Μπορούμε να υπολογίσουμε πειραματικά το σχετικό ρυθμό μεταβολής του βάρους ενός ζώου με το χρόνο ζυγιάζοντας το ζώο σε τακτά χρονικά διαστήματα. Πώς θα μπορούσαμε όμως να υπολογίσουμε το σχετικό ρυθμό μεταβολής του βάρους της καρδιά του; Το να ζυγίσεις την καρδιά ενός ζώου σε τακτά χρονικά διαστήματα δεν είναι καθόλου εύκολο. Μήπως θα μπορούσαμε να υπολογίσουμε τον ζητούμενο ρυθμό μεταβολής του βάρους της καρδιάς έμμεσα; Ποιες άλλες πληροφορίες μας χρειάζονται σε μια τέτοια περίπτωση; Έστω Η το βάρος της καρδιάς και W το βάρους του σώματος. Γνωρίζω το dh W dw και θέλω να βρω το dh dw άρα πρέπει να βρω το dw H dh. Ισχύει ότι dh δηλαδή το ρυθμό μεταβολής dw του βάρους της καρδιάς όταν μεταβάλλεται το βάρος του σώματος. Για να υπολογίσω αυτή την παράγωγο πρέπει να ξέρω την σχέση που συνδέει τα δύο αυτά μεγέθη, δηλαδή να βρω μια συνάρτηση του τύπου Ηf(W) που δίνει το βάρος της καρδιάς αν ξέρω το βάρος του σώματος. Μπορώ να βρω πειραματικά μια τέτοια συνάρτηση; Η απάντηση είναι ναι. Κάθε φορά που πεθαίνει ένα από τα ζώα για οποιονδήποτε λόγο που δεν προκαλεί συστηματική απώλεια βάρους, μπορώ να ζυγίσω το 9

20 ζώο, να αφαιρέσω εν συνεχεία την καρδιά του και να την ζυγίσω επίσης. Αν το κάνω αυτό για ένα πλήθος ζώων διαφόρων ηλικιών και μεγεθών μπορώ να κατασκευάσω διάγραμμα των δεδομένων μου και να εφαρμόσω στατιστικές μεθόδους όπως η γραμμική παλινδρόμηση για να βρω τη μαθηματική σχέση που συνδέει τα δύο μεγέθη. Έστω λοιπόν ότι τα έκανα όλα αυτά και βρήκα ότι 0.75 dh 3 4 H 0.5W οπότε W dw 8. Αντικαθιστώντας έχω dh dh dw 3 dw 4 W. dw 8 dh 3 dw 3 dw W W W 3 H H W dw 3 4 W dw δηλαδή ο σχετικός ρυθμός αύξησης του βάρους της καρδιάς είναι ίσος με τα ¾ του σχετικού ρυθμού αύξησης του βάρους του σώματος. Λυμένες ασκήσεις Η χρήση των παραγώγων για τον εντοπισμό ακρότατων τιμών μιας συνάρτησης δίνει την δυνατότητα διατύπωσης και λύσης μιας σειράς προβλημάτων όπου το ζητούμενο είναι να ελαχιστοποιηθεί ή να μεγιστοποιηθεί μια ποσότητα, δεδομένων ορισμένων περιορισμών. Ως παράδειγμα θα λύσουμε μερικά τέτοια προβλήματα. 0

21 ) Περίφραξη αγροτεμαχίου Έστω ότι κάποιος θέλει να περιφράξει με σύρμα ένα τμήμα του αγρού του. Θέλει η περίφραξη να περικλείει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο εμβαδόν. Θέλει δηλαδή να μεγιστοποιήσει το εμβαδόν Ε. Το μήκος του σύρματος που διαθέτει είναι όμως περιορισμένο έστω L μέτρα. Η περιφραγμένη επιφάνεια θα έχει σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου του οποίου η μία πλευρά δεν χρειάζεται περίφραξη διότι εκεί ακριβώς περνάει ένα ποτάμι που συνιστά φυσικό, απροσπέλαστο όριο. Πώς θα γίνει η περίφραξη; Λύση: Αν Χ η μια πλευρά του παραλληλογράμμου και Υ η άλλη τότε ο περιορισμό που θέσαμε εκφράζεται ως ΧΥL. Υπάρχουν άπειρα ζεύγη Χ,Υ (άρα άπειρα παραλληλόγραμμα) που ικανοποιούν τον περιορισμό. Πιο έχει μέγιστο εμβαδόν; Το εμβαδόν του όποιου παραλληλογράμμου ισούται με ΕΧΥ. Η συνάρτηση αυτή της οποίας την τιμή θέλουμε να μεγιστοποιήσουμε ονομάζεται συνάρτηση κριτήριο. Χρησιμοποιώντας τον περιορισμό βρίσκουμε ότι ΥL- και αντικαθιστώντας στην συνάρτηση κριτήριο παίρνουμε μια συνάρτηση μόνο του Χ : ΕΧ(L-). Θέλουμε να βρούμε την τιμή του Χ όπου η συνάρτηση έχει μέγιστο. Η συνάρτηση έχει ακρότατο εκεί που

22 μηδενίζεται η πρώτη της παράγωγος. (Χ(L-)) L-4 και L-40 όταν ΧL/4. Η δεύτερη παράγωγος της συνάρτησης υπολογισμένη στο ακρότατο μας πληροφορεί για το είδος του ακρότατου. Αν είναι αρνητική έχουμε μέγιστο ενώ αν είναι θετική έχουμε ελάχιστο. Στην περίπτωση μας είναι ίση με -4<0 οπότε το ακρότατο είναι μέγιστο. Η άλλη πλευρά του ορθογωνίου υπολογίζεται εύκολα σε ΥL/ ) Χωροκράτια Σε πολλά θηλαστικά και πουλιά παρατηρείται το φαινόμενο της χωροκράτιας. Ένα άτομο ή ζευγάρι διατηρεί μια επικράτεια δηλαδή ένα χώρο στον οποίο δεν επιτρέπει να εισέλθει άλλο άτομο του είδους του. Δεχόμαστε για λόγους ευκολίας ότι η επικράτεια είναι κυκλικός δίσκος ακτίνας r. Η διατήρηση της επικράτειας συνεπάγεται για το άτομο ένα όφελος που είναι μεγαλύτερο όσο αυξάνει η ακτίνα της επικράτειας (θεωρήστε ότι είναι ανάλογο της ακτίνας). Ταυτόχρονα υπάρχει και κόστος για την διατήρηση της επικράτειας που πρέπει να επιτηρείται και κάθε πιθανός εισβολέας να διώκεται. Θεωρήστε ότι το κόστος είναι ανάλογο της έκτασης της επικράτειας. Υπολογίστε την ακτίνα της επικράτειας ώστε το καθαρό κέρδος (όφελος-κόστος) να μεγιστοποιείται. Λύση Δεδομένα: Όφελος ar Κόστος be bπ r

23 Καθαρό κέρδος Όφελος-κόστος ar bπ r Η πρώτη παράγωγος της συνάρτησης καθαρού κέρδους είναι η a a bπ r. Αυτή έχει ακρότατο όταν a bπ r 0 r. Το ακρότατο bπ είναι μέγιστο αν b>0 δεδομένου ότι η δεύτερη παράγωγος είναι ίση με bπ <0. 3) Αριστοποίηση απόδοσης ιχθυοκαλλιέργειας Έστω ότι ξεκινάμε την καλλιέργεια ενός είδους ψαριών σε κλειστές δεξαμενές με ελεγχόμενες συνθήκες. Η καλλιέργεια ξεκινά από γόνο που αγοράζουμε αντί Κα Ευρώ ανά άτομο. Το αρχικό βάρος κάθε ατόμου είναι W0. Τα ψάρια αυξάνουν το βάρος τους στο χρόνο mt σύμφωνα με τη σχέση W a ( W0 a) e ( ο χρόνος σε ημέρες, a,m t σταθερές). Το ημερήσιο κόστος εκτροφής ανά άτομο είναι Κε. Σε κάποια χρονική στιγμή t αλιεύουμε τα ψάρια και τα πουλάμε προς Ε Ευρώ το κιλό. Σε πόσες μέρες από την έναρξη της εκτροφής πρέπει να πουλήσουμε τα ψάρια για να επιτύχουμε μέγιστο καθαρό κέρδος;. Λύση mt Το κέρδος από την πώληση κάθε ψαριού είναι EW E( a ( W0 a) e ). Το συνολικό κόστος της καλλιέργειας για κάθε ψάρι είναι Ka Kt e. Το t 3

24 καθαρό κέρδος είναι E( a ( W0 a) e mt ) Ka Ket. Η πρώτη παράγωγος του καθαρού κέρδους είναι mt ( Ea ( ( Wae ) ) K Kt)' 0 meae mew e meae K mt mt mt 0 a e e. Στο ακρότατο η πρώτη παράγωγος μηδενίζεται άρα mt mew0e K e mew e K 0 mew e K e mt mt mt e 0 e 0 e mew0 K ln e K mew e 0 mt ln t mew0 m K 4

25 Ι.4. Συναρτήσεις πολλών μεταβλητών Οι συναρτήσεις μίας μεταβλητής απεικονίζουν ένα υποσύνολο (που λέγεται πεδίο ορισμού) του συνόλου R των πραγματικών αριθμών σε ένα σύνολο (πεδίο) τιμών που επίσης είναι υποσύνολο του R. Γεωμετρικά ένα σημείο του άξονα των πραγματικών αριθμών απεικονίζεται σε ένα και μοναδικό σημείο του πεδίου τιμών. Η έννοια της συνάρτησης μπορεί να επεκταθεί έτσι ώστε να απεικονίσουνε ένα διατεταγμένο ζεύγος πραγματικών σε ένα και μοναδικό πραγματικό αριθμό. Μια τέτοια συνάρτηση είναι συνάρτηση δύο μεταβλητών. Γεωμετρικά το πεδίο ορισμού είναι υποσύνολο του επιπέδου. Αυτό απεικονίζεται μέσω της συνάρτησης σε ένα σημείο του άξονα των πραγματικών αριθμών. Αντίστοιχα, ορίζονται και συναρτήσεις πολλών μεταβλητών που εν γένη απεικονίζουν ένα n-διάστατο πραγματικό χώρο R n σε ένα σημείο του R. Συμβολισμοί Γενικά η απεικόνιση του R n στο R μέσω της συνάρτησης f συμβολίζεται ως R n f R. Με χρήση συμβόλων η συνάρτηση n μεταβλητών συμβολίζεται ως Y f x, x,... x ). Στην περίπτωση ( n συναρτήσεων δύο μεταβλητών έχει καθιερωθεί ο συμβολισμός Z f (, Y ) 5

26 Συναρτήσεις δύο μεταβλητών. Στο παρακάτω σχήμα παρουσιάζεται το γράφημα της συνάρτησης Z f (, Y ) Y. Η συνάρτηση αυτή είναι ορισμένη σε όλο το R Το γράφημα των συναρτήσεων δύο μεταβλητών είναι μια επιφάνεια που εμπεριέχεται σε χώρο 3 ων διαστάσεων που ορίζουν οι άξονες Χ,Υ,Ζ. Το γράφημα έχει παραχθεί με την βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή. Μπορούμε ωστόσο να πάρουμε μια ιδέα για την μορφή της επιφάνειας 6

27 παίρνοντας κάθετες τομές της σε συγκεκριμένα σημεία. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι διατηρούμε σταθερή την τιμή της μίας από τις Y δύο μεταβλητές Χ,Υ και εξετάζουμε πώς μεταβάλλεται το Ζ ανάλογα με τη μεταβολή της άλλης μεταβλητής. Ανάγουμε δηλαδή το πρόβλημα στην μελέτη των συναρτήσεων μίας μεταβλητής. Στην περίπτωση της Z f (, Y ) Y εργαζόμαστε ως εξής: Έστω Χα σταθερά, τότε Z f ( a, Y ) Y a. Το γράφημα της τελευταίας συνάρτησης είναι παραβολή που έχει ελάχιστο στο σημείο Χα, Υ0, Ζ -α. Πράγματι, παρατηρήστε στο σχήμα ότι αν πάρω μια κάθετη τομή σε ένα σημείο του άξονα Χ θα δω μια παραβολή με τα 7

28 κοίλα προς τα πάνω. Επιπλέον, η τιμή Ζ του ελαχίστου εξαρτάται από το σημείο Χα που θα πάρω την τομή. Το -α είναι αρνητικό και αυξάνει συνεχώς όσο το α πλησιάζει στην αρχή των αξόνων όπου και μηδενίζεται. Έστω τώρα ότι Υα σταθερά, τότε Z f (, a) a. Το γράφημα της συνάρτησης είναι επίσης παραβολή που έχει όμως μέγιστο στο σημείο Χ0, Υα, Ζ α. Παρατηρήστε τις παραβολές στο σχήμα. Παρατηρήστε επίσης ότι η τιμή Ζ του μεγίστου εξαρτάται από το σημείο Υα που θα πάρω την τομή. Το α είναι θετικό και μειώνεται συνεχώς όσο το α πλησιάζει στην αρχή των αξόνων όπου και μηδενίζεται. Ένας άλλος τρόπος να μελετήσουμε μια συνάρτηση δύο μεταβλητών είναι να πάρουμε τομές κάθετες στο άξονα Ζ. Στο παραπάνω σχήμα παρουσιάζονται τομές της συνάρτησης για τιμές του Ζ μεταξύ -8 και 8. Για παράδειγμα αν θέσω Ζ τότε 4 Y Y 4 Y ± 4. Σε ένα διάγραμμα με άξονες Χ,Υ κατασκευάζω το γράφημα της τελευταίας αυτής συνάρτησης. Επαναλαμβάνω την διαδικασία και για τις υπόλοιπες τιμές του Ζ. Οι καμπύλες που σχηματίζονται ονομάζονται γενικά ισοσταθμικές καμπύλες (contour lines). Ειδικότερα στους τοπογραφικούς χάρτες οι καμπύλες αυτές ονομάζονται ισοϋψείς, στους κλιματικούς ισοθερμικές κλπ. 8

29 Z Λυμένη άσκηση. Μελετήστε την συνάρτηση Z f (, Y ) Y Λύση: Παίρνω τομές σε ύψος Ζα οπότε a Y Y ( a). Η τελευταία σχέση περιγράφει κύκλο με κέντρο την αρχή των αξόνων και ακτίνα ίση με a. Είναι εύκολο να κατασκευαστούν οι ισοσταθμικές καμπύλες, μία για κάθε τιμή του α. Ένα παράδειγμα δίνεται στο επόμενο σχήμα (αριστερά) Y Y 9

30 Ι.4.. Ακρότατα συνάρτησης δύο μεταβλητών. Η έννοια της μερικής παραγώγου. Στις συναρτήσεις μίας μεταβλητής τύπου Υf(Χ) βρίσκουμε τα ακρότατα ως τις τιμές του Χ που μηδενίζουν την πρώτη παράγωγο της f. Αντίστοιχα, δουλεύομε και για τον εντοπισμό ακρότατων σε συναρτήσεις δύο μεταβλητών. Η διαφορά είναι ότι η τιμή της συνάρτησης Ζf(Χ,Υ) μεταβάλλεται ταυτόχρονα με την μεταβολή τόσο του Χ όσο και του Υ. Πώς μπορούμε άρα να υπολογίσουμε την παράγωγο της Ζ; Μπορούμε να υπολογίσουμε την παράγωγο της Ζ ως προς την μεταβολή μόνο του Χ. Αυτό γίνεται θεωρώντας το Υ σταθερό. Μπορούμε επίσης να υπολογίσουμε την παράγωγο της Ζ ως προς την μεταβολή του Υ (θεωρώντας τώρα το Χ σταθερό). Οι παράγωγοι αυτές ονομάζονται μερικές παράγωγοι της Ζ ως προς Χ και ως προς Υ αντίστοιχα. Για να διακρίνουμε μια μερική παράγωγο από την ολική Z παράγωγο χρησιμοποιούμε τον συμβολισμό για την μερική ως Z προς Χ παράγωγο και για την μερική ως προς Υ παράγωγο. Y Λυμένη άσκηση Να υπολογίστε τις μερικές παραγώγους της συνάρτησης Z f (, Y ) Y και να βρείτε αν έχει ακρότατο. 30

31 3 Λύση Y Z 0 ) (, το Υ θεωρήθηκε σταθερά οπότε η παράγωγος του ως προς Χ είναι ίση με μηδέν. Y Y Y Y Z ) (, εδώ το Χ θεωρήθηκε σταθερά. Στο ακρότατο και οι δύο μερικές παράγωγοι πρέπει να ισούνται με μηδέν , 0 Y Y. Άρα υπάρχει ακρότατο στο σημείο Χ0,Υ0 και η τιμή του είναι 0 0,0) ( f Z. Επαληθεύστε με το διάγραμμα της συνάρτησης. Ι.4.. Μερικές παράγωγοι ανώτερης τάξης. Μπορούμε να υπολογίσουμε ανώτερης τάξης μερικές παραγώγους κατ αναλογία των παραγώγων ανώτερης τάξης των συναρτήσεων μιας μεταβλητής. Αν ), ( Y f Z μπορούμε να υπολογίσουμε 4 μερικές παραγώγους δεύτερης τάξης τις Y Z Y Z Y Z Y Z και,,. Ένας άλλος συμβολισμός για τις παραπάνω μερικές παραγώγους είναι αντίστοιχα Y Z Y Z Y Z Z,, και

32 3 Λυμένη άσκηση Υπολογίστε όλες τις μερικές παραγώγους έως και δεύτερης τάξης της συνάρτησης Y Y Z. Λύση Η πρώτη μερική παράγωγος ως προς Χ είναι ) ( ) ( ) ( )' )( ( ) )'( ( Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Z ως προς Υ είναι ) ( ) ( ) )( ( ) ( )' )( ( ) ( )' ( Y Y Y Y Y Y Y Y Y Y Z Οι παράγωγοι δεύτερης τάξης είναι: 3 4 ) ( 4 ) ( ) ( 4 ) ( ) ( Y Y Y Y Y Y Y Z 3 4 ) ( 4 ) ( ) )( ( 4 ) ( ) ( Y Y Y Y Y Y Z Y 3 4 ) ( ) ( ) ( 4 ) ( ) ( ) ( Y Y Y Y Y Y Y Z

33 ) ( ) ( ) ( 4 ) ( ) ( ) ( Y Y Y Y Y Y Y Y Y Z Y παρατηρήστε ότι Y Z Y Z. Αυτό ισχύει για τις περισσότερες συναρτήσεις δύο μεταβλητών. Οι μαθηματικοί έχουν όμως βρει συναρτήσεις για τις οποίες η παραπάνω ισότητα δεν ισχύει.

34 Ι.5. Αόριστο ολοκλήρωμα Θυμηθείτε ότι Η ολοκλήρωση είναι αντίστροφη διαδικασία της παραγώγισης δηλαδή d d ( f ( ) d ) f ( ) Ολοκληρώνονται τα διαφορικά των συναρτήσεων δηλαδή αν f() μια συνάρτηση, μπορούμε να βρούμε το ολοκλήρωμα του διαφορικού της που είναι f()d Κανόνες ολοκλήρωσης Προκύπτουν με αντιστροφή των κανόνων παραγώγισης Κανόνας παραγώγισης Κανόνας ολοκλήρωσης f ( x) f ( x) ( )' f '( x) e f ( x) f ( x) e f '( x) e dx e c ( ) n n n n f ( x) )' nf '( x) f ( x) nf '( x) f ( x) dx f ( x c ( ln( ( x) )' f '( x) / f ( x) f f '( x) / f ( x) dx ln( f ( x)) c f '( g( x)) f ( g( x)) g'( x) f ( g( x)) g'( x) dx f ( g( x)) c 34

35 ( f ( x) g( x) )' f ( x) g'( x) f '( x) g( x) ( f ( x) g'( x) f ( x) g( x) c f '( x) g( x)) dx.6. Το ανάπτυγμα Taylor Έστω συνάρτηση f(x) συνεχής στο κλειστό διάστημα [α,β] με συνεχείς παραγώγους έως και n- τάξεως στο [α,β] και υπάρχει η παράγωγος n τάξεως της f στο ανοιχτό διάστημα (α,β). Αποδεικνύεται (θεώρημα του Taylor) ότι υπάρχει ένα τουλάχιστον σημείο ξ στο (α,β) τέτοιο ώστε: f ''( α) f( β) f( α) f '( α)( β α) ( β α)...! ( n) ( n) f ( α) n f ( ξ) ( β α) ( β α) ( n)! n! n όπου n! n( n )! 3 n Παρατηρήστε ότι για n ο τύπος του Taylor γίνεται f( β ) f( α) f '( ξ)( β α) (θεώρημα μέσης τιμής) Ο τελευταίος όρος R n ( n f ) ( ξ ) ( ) n β α λέγεται υπόλοιπο. n! Μια από τις κύριες χρήσης του τύπου του Taylor είναι η δυνατότητα να προσεγγίσουμε μια συνάρτηση f(x) (με συνεχείς παραγώγους έως 35

36 και n- τάξεως σε ένα διάστημα) με ένα πολυώνυμο βαθμού n- (πολυώνυμο Taylor). Στην περίπτωση αυτή το υπόλοιπο ονομάζεται σφάλμα (της προσέγγισης). Αν στον τύπο του Taylor θέσουμε α0, β χ τότε έχουμε ( n) ( n) f ''(0) f (0) n f ( ξ ) n f( χ) f(0) f '(0) χ χ... χ χ! ( n)! n! Ο τελευταίος αυτός τύπος ονομάζεται τύπος ή ανάπτυγμα Mac-Laurin. Για τυχόντα χ, χh του διαστήματος (α,β) ο τύπος του Taylor παίρνει τη μορφή ( n) ( n) f ''( x) f ( x) n f ( ξ ) f ( x h) f ( x) f '( xh ) h... h h! ( n)! n! n Παρατηρήστε ότι αν το h είναι πολύ μικρός αριθμός (πολύ κοντά στο μηδέν) οι ανώτεροι πολυωνυμικοί όροι συμμετέχουν ελάχιστα στην εκτίμηση της τιμής f(xh). Οι ανώτεροι πολυωνυμικοί όροι μπορούν άρα να παραληφθούν χωρίς μεγάλο σφάλμα. Για μικρά h δεχόμαστε άρα ότι: f ( x h) f ( x) f '( xh ) όπου f '( x ) η τιμή της παραγώγου της f στο σημείο x. Αναπτύγματα μερικών στοιχειωδών συναρτήσεων σε πολυωνυμικές σειρές Έστω ότι θέλουμε να υπολογίσουμε την τιμή του ημιτόνου του δηλαδή την τιμή sin(x). Το ημίτονο έχει συνεχείς παραγώγους όλων των τάξεων για κάθε διάστημα τιμών Χ. Είναι επίσης γνωστή η τιμή 36

37 του στο σημείο Χ 0. Αναπτύσσουμε το ημίτονο σε σειρά Taylor γύρω από το Χ0 Μας συμφέρει για τους υπολογισμούς να αναπτύξουμε γύρω από το Χ0 γιατί οι τιμές όλων των παραγώγων οποιασδήποτε τάξης στο σημείο Χ0 είναι γνωστές και επιπλέον πολλές από αυτές τιμές είναι επίσης μηδέν. 3 x x sin(0 x) sin(0) sin'(0) x sin''(0) sin'''(0)... 3 Μετά από λίγες αντικαταστάσεις έχουμε τελικά n x x x n x sin( x) x... ( )... 3! 5! 7! (n )! ομοίως 4 6 n x x x n x cos( x)... ( )...! 4! 6! ( n)! και e 3 4 n x x x x x x......! 3! 4! n! Για χ κοντά στο μηδέν ισχύουν οι παρακάτω προσεγγίσεις x sin( x) x, cos( x), tan( x) x x ( ) n x x nx, ( x) n 37

38 Άσκηση: με βάση τα παραπάνω τρία αναπτύγματα αποδείξτε τον τύπο του Euler e bi cos b i sin b Ανάπτυγμα Taylor συναρτήσεων δύο μεταβλητών Για συναρτήσεις δύο μεταβλητών, ο γραμμικός όρος του αναπτύγματος Taylor έχει τη μορφή: f f f ( x h, y h ) f( x, y ) h x, y h x, y x y f όπου x0, y0 x f και x0, y0 οι τιμές της μερικής παραγώγου της f ως y προς x και y αντίστοιχα στο σημείο x0, y0. 38

39 Κεφάλαιο ΙΙ. Πίνακες πραγματικών αριθμών. ΙΙ.. Ορισμοί και πράξεις πινάκων Ορισμοί Με τον όρο πίνακας (Matrix πληθ. Matrices) δηλώνουμε μια ορθογώνια διάταξη στοιχείων σε Μ γραμμές και Ν στήλες. Τα στοιχεία αυτά μπορεί να είναι αριθμοί, μεταβλητές, συναρτήσεις, κ.λ.π. 5 0 Ο πίνακας A είναι ένας πίνακας με δύο σειρές και τρεις στήλες. Είναι ένας πίνακας πραγματικών αριθμών αφού όλα τα στοιχεία του είναι πραγματικοί. Μπορούμε να αναφερθούμε σε ένα στοιχείο του πίνακα ορίζοντας την σειρά και τη στήλη που απαντά ως διατεταγμένο ζεύγος (αριθμός σειράς, αριθμός στήλης). Για τον παραπάνω πίνακα μπορούμε να γράψουμε ότι α3-6. Ο αριθμός των στηλών και των σειρών ενός πίνακα ονομάζονται διαστάσεις. Ο πίνακας Α είναι ένας πίνακας διάστασης Χ3. Για να δηλώσουμε τις διαστάσεις ενός πίνακα χρησιμοποιούμε τον συμβολισμό Αm,n όπου m ο αριθμός σειρών και n ο αριθμός στηλών του πίνακα Α Οι πίνακες που αποτελούνται από μία μόνο σειρά ή μόνο μία στήλη ονομάζονται διανύσματα (Vectors). Ο πίνακας β ( 0 9) είναι a ένα διάνυσμα σειρά διάστασης Χ3 και ο πίνακας κ είναι ένα b διάνυσμα στήλη διάστασης Χ Μια ειδική κατηγορία πινάκων είναι οι τετραγωνικοί, δηλαδή οι πίνακες διάστασης nχn με τους οποίους θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα. 39

40 Συμβολισμοί Οι πίνακες θα συμβολίζονται με κεφαλαία λατινικά στοιχεία και έντονη γραφή π.χ. D, τα διανύσματα με πεζά Ελληνικά γράμματα και έντονη γραφή π.χ. ξ και τα στοιχεία ενός πίνακα με μικρά λατινικά και δείκτες που ο πρώτος δηλώνει τη σειρά και ο δεύτερος τη στήλη π.χ. d6 για το στοιχείο της πρώτης γραμμής, έκτης στήλης ενός πίνακα D Άλγεβρα πινάκων : Ορίζονται για τους πίνακες η έννοια της ισότητας και όλες οι πράξεις που γνωρίζουμε πλην της διαίρεσης. Ισότητα πινάκων: Δύο πίνακες είναι ίσοι αν έχουν ίδιες διαστάσεις και τα στοιχεία τους είναι ένα προς ένα ίσα. Έστω οι πίνακες 5 0 a b c A και B. Για να είναι ΑΒ πρέπει d e f (δεδομένου ότι έχουν ίδια διάσταση) να ισχύει ότι a, b5, c0, d3.6, e7 και f-6 Πρόσθεση (αφαίρεση) πινάκων. Απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνει η πρόσθεση είναι οι δύο προσθετέοι πίνακες να έχουν ίδια διάσταση. Το αποτέλεσμα είναι ένας νέος πίνακας διάσταση ίδιας με τον κάθε προσθετέο και στοιχεία ίσα με το άθροισμα των αντιστοίχων στοιχείων των προσθετέων. Το ουδέτερο στοιχείο για την πρόσθεση πινάκων ονομάζεται μηδενικός πίνακας και είναι ένας πίνακας με όλα του τα στοιχεία μηδενικά Για παράδειγμα αν 5 0 A και B Τότε ΑΒ C

41 Αν α,b είναι πραγματικοί αριθμοί ισχύει ότι: ΑΒΒΑ, Α0Α, (Α(- Α))0, Α(ΒC)(AB)C, (ab)aaaba, a(ab)aaab Πολλαπλασιασμός αριθμού επί πίνακα Το γινόμενο λα όπου λ πραγματικός αριθμός είναι πίνακας Β ίδιας διάστασης με τον Α και με όλα τα στοιχεία του να είναι τα λ-πλάσια των στοιχείων του Α. Για παράδειγμα αν A 3A Πολλαπλασιασμός Διανυσμάτων Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε ένα διάνυσμα στήλη επί ένα διάνυσμα γραμμή ή ένα διάνυσμα γραμμή επί ένα διάνυσμα στήλη, όταν και μόνο όταν έχουν τον ίδιο αριθμό στοιχείων. Το γινόμενο είναι ένας αριθμός που προκύπτει ως το άθροισμα των γινομένων των αντίστοιχων στοιχείων. Παράδειγμα 6 ( 3 5 ) ( ) 6 Πολλαπλασιασμός πινάκων Ο πολλαπλασιασμός πινάκων παρουσιάζει την ιδιομορφία ότι ΑΒ ΒΑ, η σειρά με την οποία πολλαπλασιάζουμε πίνακες έχει δηλαδή σημασία. Το γινόμενο ΑΒ ορίζεται μόνο όταν οι στήλες του Α είναι ίσες με τις γραμμές του Β. Το αποτέλεσμα είναι ένας πίνακας με γραμμές όσες οι γραμμές του Α και στήλες όσες οι στήλες του Β Οι πολλαπλασιασμοί Αm,n Βn,k, Αm,n Bn, είναι εφικτοί ενώ ο πολλαπλασιασμός Bn,k Αm,n δεν μπορεί να γίνει. 4

42 0 3 0 Για παράδειγμα αν A και B 0 ορίζεται το γινόμενο 5 ΒΑ ως πίνακας C με 3 γραμμές και στήλες ενώ το γινόμενο ΑΒ δεν ορίζεται. Η διαδικασία του πολλαπλασιασμού έχει ως εξής: Αρχίζουμε με την πρώτη γραμμή του πρώτου πίνακα και την πολλαπλασιάζουμε με την πρώτη στήλη του δεύτερου πίνακα (πολλαπλασιασμός διανυσμάτων). Το αποτέλεσμα είναι ένας αριθμός που τοποθετείται στον πίνακα του γινομένου σε γραμμή ίδια με την γραμμή του πρώτου πίνακα και στήλη ίδια με την στήλη του δεύτερου πίνακα. Για τους δοθέντες πίνακες Β και Α, βρίσκουμε ότι το στοιχείο C του γινομένου ΒΑ είναι ίσο με (-3)0()-6. Επαναλαμβάνουμε τη διαδικασία για όλους τους συνδυασμούς γραμμών του πρώτου πίνακα και στηλών του δεύτερου συμπληρώνοντας έτσι όλα τα στοιχεία του γινομένου. Στο παράδειγμά μας 0 ( 3) AB 0 0( 3) ( ) 0 0 ( ) 5 ( 3) Τετραγωνικοί πίνακες Οι τετραγωνικοί πίνακες έχουν ιδιαίτερο ρόλο στην άλγεβρα των πινάκων. Ονομάζουμε κύρια διαγώνιο ενός τετραγωνικού πίνακα Αn,n το σύνολο των στοιχείων που βρίσκονται πάνω στη διαγώνιο του νοητού τετραγώνου που σχηματίζει ο πίνακας και ξεκινά από το στοιχείο a και καταλήγει στο στοιχείο ann Τα στοιχεία τη κύριας διαγωνίου ενός πίνακα μπορούμε να τα συμβολίσουμε ως aii i,, n Ένας τετραγωνικός πίνακας με όλα τα στοιχεία του να είναι 0 εκτός από τουλάχιστον ένα στοιχείο της κύριας διαγωνίου λέγεται διαγώνιος πίνακας. Ένας διαγώνιος πίνακας με όλα τα στοιχεία της κύρια διαγωνίου ίσα με τη μονάδα λέγεται ταυτοτικός πίνακας και συμβολίζεται με το γράμμα Ι. Ο ταυτοτικός πίνακας είναι το ουδέτερο στοιχείο για τον πολλαπλασιασμό των τετραγωνικών πινάκων. 4

43 Ιδιότητες του πολλαπλασιασμού πινάκων Αν α,b είναι πραγματικοί αριθμοί και ορίζεται ο πολλαπλασιασμός πινάκων τότε: Α(BC)(AB)C A(BC)ABAC (BC)ABACA AIIAA (aa)(bb)(ab)ab Αντιστροφή πίνακα και ορίζουσες Ένας τετραγωνικός πίνακας Β ο οποίος δοθέντος ενός πίνακα Α ίδιας διάστασης επαληθεύει τη σχέση ΑΒΒΑΙ λέγεται αντίστροφος του Α και συμβολίζεται ως Α - Ένας μη τετραγωνικός πίνακας δεν μπορεί να αντιστραφεί. Η αντιστροφή ενός τετραγωνικού πίνακα δεν είναι πάντα εφικτή. Η ίδια η διαδικασία της αντιστροφής είναι ιδιαίτερα χρονοβόρα και απαιτεί πλήθος πράξεων. Στην περίπτωση πινάκων Χ είναι όμως εφικτή και μάλιστα μπορούμε να βρούμε ένα σχετικά απλό τύπο που δίνει τον αντίστροφο οποιουδήποτε πίνακα Χ εάν βέβαια υπάρχει αντίστροφος. a b Έστω Α. Υποθέτουμε ότι υπάρχει ο αντίστροφος c d - e f Α. Θέλουμε να υπολογίσουμε τα e,f,g,h από τα γνωστά g h a,b,c,d. Ισχύει ότι a c b e d g f h 0 0 ae bg ce dg af cf bh dh

44 Από την τελευταία ισότητα προκύπτει ότι aebg, afbh0, cedg0, cfdh Πρέπει άρα να λύσουμε ένα σύστημα 4 εξισώσεων με 4 αγνώστους για να βρούμε τον αντίστροφο ενός πίνακα Χ. Αν υπάρχει λύση του συστήματος τότε υπάρχει και ο αντίστροφος. Το παραπάνω σύστημα λύνεται σχετικά εύκολα (κάτι που δεν ισχύει για ένα πίνακα 0Χ0 ας πούμε) αλλά μίας και το έχουν ήδη λύσει οι μαθηματικοί ιδού το αποτέλεσμα ed/(ad-bc), f-b/(ad-bc), g-c/(ad-bc), ha/(ad-bc) οπότε ο αντίστροφος του Α είναι ο A d ad bc c b a δηλαδή παίρνω τον πίνακα Α, αντιμεταθέτω τα δύο στοιχεία της κύριας διαγωνίου, πολλαπλασιάζω τα στοιχεία της άλλης διαγωνίου με -, πολλαπλασιάζω τον πίνακα που προκύπτει με τον πραγματικό αριθμό /(ad-bc) και αν όλα πάνε καλά, έχω τον αντίστροφο έτοιμο για χρήση. Αυτό που μπορεί να μην πάει καλά είναι η διαίρεση /(ad-bc). Ο αριθμός ad-bc λέγεται ορίζουσα του πίνακα Α και αν είναι ίση με το μηδέν ο πίνακας δεν αντιστρέφεται. Η ορίζουσα ενός πίνακα Χ υπολογίζεται άρα ως η διαφορά: γινόμενο στοιχείων της κύριας διαγωνίου μείον γινόμενο στοιχείων της άλλης διαγωνίου. Ο συμβολισμός της ορίζουσας μοιάζει με τον συμβολισμό της απολύτου a b τιμής πραγματικού αριθμού, δηλαδή γράφουμε A. Η ορίζουσα c d ενός πίνακα πραγματικών αριθμών είναι ένας πραγματικός αριθμός. Χρήση του αντιστρόφου στη λύση συστημάτων Έστω ένα σύστημα ν εξισώσεων με ν αγνώστους. Ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να διατυπωθεί στη γλώσσα των πινάκων ώς Αχξ, όπου Α ένας πίνακας που περιέχει τους συντελεστές των αγνώστων, χ ένα 44

45 διάνυσμα στήλη με τους αγνώστους και ξ ένα διάνυσμα στήλη με τις σταθερές. Για παράδειγμα το σύστημα 3Χ5Υ3, -ΧΥ5 γράφεται ως Y 5 Θέλουμε να βρούμε τις τιμές των αγνώστων δηλαδή να λύσουμε ως προς το διάνυσμα χ. Κάνουμε τις παρακάτω πράξεις (πινάκων) ακολουθώντας την ίδια λογική που χρησιμοποιούμε για την λύση εξισώσεων πρώτου βαθμού. Αχξ Y 5 Η ορίζουσα του Α είναι ίση με Α - ΑχΑ - ξ ΙχΑ - ξ χα - ξ Y Y Y , Y Y 8 Για να λύσω δηλαδή το σύστημα πολλαπλασιάζω τον αντίστροφο του πίνακα των συντελεστών των αγνώστων (εφόσον υπάρχει ο αντίστροφος) επί το διάνυσμα των σταθερών. Δεν λύνονται όλα τα συστήματα. Δεν υπάρχει λύση συστήματος ν εξισώσεων με ν- αγνώστους. Αυτό σχετίζεται με την αδυναμία αντιστροφής μη τετραγωνικών πινάκων. Αλλά και όταν ο αριθμός των εξισώσεων είναι ίσος με τον αριθμό των αγνώστων δεν υπάρχει 45

46 εγγύηση για την ύπαρξη λύσης. Μια περίπτωση είναι η μια από τις εξισώσεις να είναι απλό πολλαπλάσιο μιας από τις άλλες. Τότε η ορίζουσα του πίνακα συντελεστών είναι ίση με μηδέν a b akb kab 0 ka kb Ομογενές σύστημα Το σύστημα εξισώσεων Αχ0 όπου 0 το μηδενικό διάνυσμα ονομάζεται ομογενές σύστημα. Και ένα χρήσιμο θεώρημα: Αν σε ομογενές σύστημα με πίνακα συντελεστών Α ισχύει ότι A 0 του σύστημα έχει μοναδική λύση την μηδενική. ΙΙ.. Ιδιοτιμές και ιδιοδιανύσματα Χαρακτηριστική εξίσωση, ιδιοτιμές και ιδιοδιανύσματα τετραγωνικού πίνακα. 3 Έστω πίνακας A και το διάνυσμα στήλη x Ax Παρατηρήστε ότι το αποτέλεσμα του πολλαπλασιασμού είναι ένα διάνυσμα στήλη που δεν έχει καμιά σχέση με το αρχικό διάνυσμα χ. Το πρώτο στοιχείο του χ πολλαπλασιάστηκε με ένα συντελεστή 4/3 ενώ το δεύτερο με συντελεστή 3. Αν πολλαπλασιάσουμε όμως τον Α με το διάνυσμα ξ έχουμε Αξ 4 ( ) 4 ( ) λξ, 46

47 με λ- Στον πολλαπλασιασμό αυτό, το αποτέλεσμα είναι πολλαπλάσιο του αρχικού διανύσματος. Ένα τέτοιο διάνυσμα που πολλαπλασιαζόμενο από τα δεξιά με ένα τετραγωνικό πίνακα Α δίνει ως αποτέλεσμα ένα απλό πολλαπλάσιο του εαυτού του λέγεται ιδιοδιάνυσμα του πίνακα Α (eigenvector από τη Γερμανική λέξη Eigen). Ο αριθμός λ με τον οποίο πολλαπλασιάζεται το αρχικό διάνυσμα ξ (- στο παράδειγμα) λέγεται ιδιοτιμή (eigenvalue) του πίνακα Α. Παρατηρήστε ότι η ιδιοτιμή (ένας αριθμός) αντικαθιστά τον πίνακα Α στον πολλαπλασιασμό του με το ιδιοδιάνυσμα. Παρατηρήστε επίσης ότι κάθε πολλαπλάσιο του ιδιοδιανύσματος ξ είναι επίσης ιδιοδιάνυσμα του Α αφού Α(κξ)λ(κξ) για κάθε πραγματικό αριθμό κ. Δοκιμάστε για παράδειγμα με κ, δηλαδή το διάνυσμα η. Υπάρχει συνεπώς μια οικογένεια άπειρων ιδιο-διανυσμάτων που πολλαπλασιαζόμενα από δεξιά με τον πίνακα Α δίνουν ως αποτέλεσμα τον εαυτό τους πολλαπλασιασμένο με την ιδιοτιμή λ. Για κάθε δεδομένο πίνακα Αn,n υπάρχουν n το πολύ ιδιοτιμές λ C και για κάθε ιδιοτιμή μια οικογένεια ιδιοδιανυσμάτων ξ με στοιχεία ξ,ξ,...ξν C τέτοια ώστε Αξλξ Μέθοδος εύρεσης ιδιοτιμών και ιδιοδιανυσμάτων Δοθέντος τετραγωνικού πίνακα Χn,n αναζητούμε λ C και αντίστοιχα διανύσματα ξ ώστε να ισχύει Χξλξ. Τα λ και ξ οφείλουν να επαληθεύουν την ισότητα Χξλξ, οπότε: Χξλξ0, όπου Χξ είναι διάνυσμα στήλη και το λξ επίσης, με μηδέν συμβολίζουμε διάνυσμα στήλη με όλα τα στοιχεία μηδενικά. Το διάνυσμα ξ είναι κοινός παράγοντας στον πολλαπλασιασμό από τα δεξιά, οπότε ισχύει ότι: 47

48 48 (Χ-λΙ)ξ0, παρατηρήστε ότι ο Χ είναι πίνακας διάστασης n,n ενώ το λ είναι αριθμός. Για να γίνεται η αφαίρεση (Χ-λ) πολλαπλασιάζουμε το λ με τον ταυτοτικό πίνακα Ιn,n (πίνακα μονάδα). Το αποτέλεσμα της αφαίρεσης είναι πίνακας διάστασης n,n που πολλαπλασιαζόμενος επί το διάνυσμα ξ δίνει διάνυσμα διάστασης,n που εξισώνεται με το μηδενικό διάνυσμα διάστασης,n. Καταλήξαμε ότι η σχέση που συνδέει τα ζητούμενα λ,ξ με τον Χ είναι η (Χ-λΙ)ξ0. Η σχέση αυτή παριστά ομογενές σύστημα n εξισώσεων ως προς ξ. Αν 0 λι τότε το σύστημα έχει την μοναδική λύση ξ0. Η λύση όμως αυτή δεν προσφέρεται ως ιδιοδιάνυσμα. Ένα μηδενικό διάνυσμα πολλαπλασιαζόμενο με οποιονδήποτε τετραγωνικό πίνακα αναπαράγει τον εαυτό του, άρα δεν μπορεί να χαρακτηρίσει με μοναδικό τρόπο κάποιον από τους άπειρους δυνατούς τετραγωνικούς πίνακες. Η μηδενική λύση είναι τετριμμένη. Για να υπάρχουν μη μηδενικές λύσεις η μόνη δυνατότητα είναι να γίνει η ορίζουσα των συντελεστών των αγνώστων ίση με μηδέν. Τότε το σύστημα θα γίνει απροσδιόριστο, θα έχει δηλαδή άπειρες λύσεις. Παρατηρήστε επίσης ότι η ορίζουσα των συντελεστών των αγνώστων στο παραπάνω σύστημα είναι συνάρτηση του λ. Συνεπώς υπάρχουν ορισμένες μόνο τιμές λ που μηδενίζουν την ορίζουσα. Αν βρούμε αυτές τις τιμές έχουμε υπολογίσει τις ιδιοτιμές του πίνακα. Αναλυτικά, αυτά που είπαμε παραπάνω και χρησιμοποιώντας τον πίνακα 4 έχουν ως εξής: Ι ) ( ξ ξ λ λ ξ ξ λ ξ λ 4 ξ ξ λ λ

49 49 Ι 0 0 ) ( 4 ) ( ) ( ξ λ ξ ξ ξ λ ξ ξ λ λ ξ λ (-λ)ξξ0 και 4ξ(-λ)ξ0 Η προφανής λύση ξ0,ξ0 είναι ανεξάρτητη του λ και του Χ. Το παραπάνω σύστημα έχει μη μηδενικές λύσεις όταν 0 λι. Η ορίζουσα αυτή παριστά εξίσωση ου βαθμού ως προς λ που ονομάζεται χαρακτηριστική εξίσωση του πίνακα Χ. Οι λύσεις αυτής της εξίσωσης είναι οι ιδιοτιμές του πίνακα Χ. Για τον δοθέντα πίνακα Χ θα έχουμε 0 ( )( ) 4 0 ( ) 0 4 ( )( ) 0 λ λ λ λ λ λ λ λ- και λ3. Αυτές είναι οι δύο ζητούμενες ιδιοτιμές. Κάθε μία από αυτές τις ιδιοτιμές κάνει το αρχικό σύστημα απροσδιόριστο. Για παράδειγμα αν χρησιμοποιήσω την λ- έχω ) ( 4 ) ( ξ ξ ξ ξ ξ ξ οπότε ξξ0 και 4ξξ0. Υπάρχουν άρα άπειρες λύσεις που ικανοποιούν το σύστημα. Μια από αυτές είναι η ξ και ξ-ξ-. Μπορώ να βρω και άλλες λύσεις θέτοντας αυθαίρετα μια τιμή για το ξ και υπολογίζοντας την αντίστοιχη τιμή για το ξ. Παρατηρήστε όμως ότι όλες αυτές οι λύσεις είναι πολλαπλάσια της αρχικής. Συνεπώς το ιδιοδιάνυσμα που σχετίζεται με την ιδιοτιμή λ- είναι το ξ, δηλαδή αυτό που χρησιμοποιήσαμε στην αρχή της παραγράφου, και κάθε διάνυσμα κξ με κ πραγματικό αριθμό. Με τον

50 ίδιο τρόπο βρίσκουμε ότι για την ιδιοτιμή λ3 το ιδιοδιάνυσμα είναι το η και κάθε διάνυσμα κη με κ πραγματικό αριθμό. Λυμένες ασκήσεις Να βρεθούν οι ιδιοτιμές αι τα ιδιοδιανύσματα των πινάκων 3 a b 8 i), ii), iii) και b a Λύση 0 iv) a a 0 3λ i) 0 ( 3 λ) ( λ) 0 3 3λ λ λ 0 λ 4± 6 8 4± 6 λ 4λ 0 λ λ λ 6, λ 6. Για την πρώτη ιδιοτιμή το σύστημα των εξισώσεων που δίνει το 3 ( 6) ξ 0 συνοδεύον ιδιοδιάνυσμα είναι ( 6) ξ. 0 Χρησιμοποιούμε την μία απο τις δύο εξισώσεις για να βρούμε το ιδιοδιάνυσμα, έστω την πρώτη. ( 3 ( 6)) ξ ξ 0. Η εξίσωση αυτή έχει ως αναμενόταν άπειρες λύσεις. Μία από αυτές βρίσκεται αν 5 6 θέσουμε αυθαίρετα ξ ( 5 6) ξ 0 ξ. Το ιδιοδιάνυσμα είναι τοξ 5 6 και κάθε πολλαπλάσιο του. Για 3 ( 6) ξ 0 την δεύτερη ιδιοτιμή ( 6) ξ. Από την 0 50

51 πρώτη εξίσωση ( 5 6)) ξ ξ 0. Θέτοντας αυθαίρετα 5 6 ξ ( 5 6) ξ 0 ξ. Το ιδιοδιάνυσμα είναι τοξ 5 6 a λ b ii) 0 b a λ ( α λb)( α λ b) 0 ( α λ) b 0 λ a b, λ a b. Για την πρώτη ιδιοτιμή a a b b ξ 0. bξ bξ 0 ξ ξ 0. Αν b a a b ξ 0 ξ ξ aab b ξ 0 Για την δεύτερη ιδιοτιμή b a a b ξ. 0 bξ bξ 0 ξ ξ 0. Αν ξ ξ. Παρατηρήστε ότι αν και οι ιδιοτιμές διαφέρουν υπάρχει ένα μόνο ιδιοδιάνυσμα το ξ. λ 8 ιιι) 0 ( λ)( λ) 0 8 λ λ λ 0 ± λ i i λ, λ λ λ Για τα ιδιοδιανύσματα ισχύει 5

52 λ 8 ξ 0 ( λξ ) ξ 0. ξ 0 λ 8 Αν ξ ( ) λ λ ξ 0 ξ 8( λ) 8 8 i i Για την πρώτη ιδιοτιμή ξ 8( ) 8( ) 4( i) και για την δεύτερη αντίστοιχα βρίσκουμε ότι ξ 4( i) 0 λ a iv) 0 λ α 0 λ ± α λ i a, λ i a a 0 λ λ a ξ 0 λ λξ αξ 0. Ανξ λ αξ 0 ξ. Για a λ ξ 0 α την πρώτη ιδιοτιμή το ιδιοδιάνυσμα είναι το ξ i α και για τη a δεύτερη ξ i α. a Ασκήσεις: 3 ) Για ποιες τιμές του μ οι ιδιοτιμές του πίνακα A είναι α) µ πραγματικές αρνητικές, β) μιγαδικές με αρνητικό πραγματικό μέρος γ) φανταστικές ) Για ποιες τιμές του μ οι ιδιοτιμές του πίνακα μιγαδικές. µ A είναι µ 3 5

53 0 α 3) Να δείξετε ότι κάθε πίνακας της μορφής A με α 0 έχει α 0 0 φανταστικές ιδιοτιμές. Έστω ο πίνακας A και διάνυσμα 0 ξ0. Να βρείτε τα διανύσματα ξ Αξ0, ξ Αξ, ξ3 Αξ, ξ4 Α ξ3. Αναπαραστήστε σε άξονες τα διανύσματα ξ0, ξ, ξ, ξ3, ξ 4. Τι παρατηρείτε; IΙ.3. Παραδείγματα εφαρμογής των πινάκων. Παράδειγμα ο Ο καιρός στη χώρα του Οζ. Το παράδειγμα αυτό αναφέρεται στο βιβλίο των J.G. Kemeny & J. Laurie Snell (976): Finite Markov Chains. Springer-Verlag Στη χώρα του Οζ επικρατεί ένα μάλλον περίεργο κλίμα. Δεν υπάρχει περίπτωση να έχουν αίθριο καιρό για δύο συνεχόμενες μέρες. Αν μια μέρα ο καιρός είναι αίθριος την επόμενη ή θα βρέχει ή θα χιονίζει, ενδεχόμενα που είναι ισοπίθανα. Αν βρέξει μια μέρα, θα βρέχει και την επόμενη στις μισές των περιπτώσεων. Το ίδιο συμβαίνει μετά από μια μέρα με χιόνι. Αν μετά από βροχή αλλάξει ο καιρός, τότε στις μισές των περιπτώσεων αλλαγής ο καιρός θα είναι αίθριος. Το ίδιο συμβαίνει μετά από μια μέρα με χιόνι. Η παραπάνω λεκτική περιγραφή δίνει όλα τα στοιχεία που χρειάζονται για την κατανόηση των καιρικών μεταβολών στη χώρα 53

54 του Οζ. Μια ισοδύναμη μαθηματική περιγραφή προκύπτει αν τοποθετήσουμε τα δεδομένα σε πίνακα. Μπορούμε να ακολουθήσουμε τα παρακάτω βήματα: Βήμα ο: Διακρίνουμε τις πιθανές καταστάσεις του φαινομένου προς περιγραφή. Στο παράδειγμά μας υπάρχουν 3 καταστάσεις διακριτές μεταξύ τους Βροχή (συμβολικά Β), Χιόνι (συμβολικά Χ), Αίθριος καιρός (συμβολικά Α). Βήμα ο: Σχηματίζουμε τετραγωνικό πίνακα με αριθμό στηλών (και γραμμών) όσες και οι καταστάσεις. Στο παράδειγμα μας ένα πίνακα P3,3 Βήμα 3 ο : Συμβατικά ορίζουμε ως είσοδο στον πίνακα τις στήλες και ως έξοδο από τον πίνακα τις γραμμές του. Αν αποφασίσουμε να τηρούμε πάντα αυτή τη σύμβαση το βήμα αυτό μπορεί να παραληφθεί κάτι που θα κάνουμε στα επόμενα παραδείγματα. Να τονίσουμε εδώ ότι στη βιβλιογραφία ενδέχεται να συναντήσουμε την εντελώς αντίθετη περίπτωση (Είσοδος οι γραμμές και έξοδος οι στήλες). Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο αρκεί να τηρούμε πάντα τον ίδιο κανόνα. Βήμα 4 ο : Σε κάθε κελί j,i του πίνακα τοποθετούμε την πιθανότητα να μεταβούμε από μια κατάσταση Α που δηλώνεται από τη στήλη i του πίνακα σε μια κατάσταση Β που δηλώνεται από τη γραμμή j του πίνακα. Αν στο παράδειγμα μας ο πίνακας P έχει τη μορφή, 54

55 B A B p p p P A p p p 3 3 p p p το στοιχείο p θα είναι η πιθανότητα να μεταβούμε από μια βροχερή μέρα σε βροχερή μέρα που σύμφωνα με την λεκτική περιγραφή είναι ίση με ½. Αντίστοιχα το στοιχείο p3 θα έχει τιμή ¼ καθώς η αλλαγή καιρού μετά από μια βροχερή μέρα συμβαίνει στις μισές των περιπτώσεων και από αυτές τις περιπτώσεις μόνο στις μισές θα χιονίσει. Στις άλλες μισές θα έχουμε αίθριο καιρό. Αν συμπληρώσουμε όλα τα στοιχεία ο πίνακας θα έχει τη μορφή B P A B A / / /4 /4 0 /4 /4 / / Μερικές γενικές παρατηρήσεις με αφορμή το παράδειγμα: Ορισμός Ι: Ένας πίνακας σαν τον P που περιλαμβάνει πιθανότητες (ή άλλου τύπου δεδομένα) μετάβασης μεταξύ των πιθανών καταστάσεων που εκδηλώνει ένα φαινόμενο θα λέγεται πίνακας μετάβασης. 55

56 Ορισμός ΙΙ: Ένας πίνακας μετάβασης στον οποίο το άθροισμα των στοιχείων κάθε στήλης ισούται με την μονάδα θα λέγεται στοχαστικός πίνακας μετάβασης. Ο πίνακας P είναι στοχαστικός. Παρατήρηση: Ο καιρός στη χώρα του Οζ έχει την ιδιομορφία ότι η κατάσταση του μια ορισμένη ημέρα επηρεάζεται αποκλειστικά και μόνο από την κατάστασή του την αμέσως προηγούμενη μέρα. Ο καιρός στη δικιά μας χώρα (και σε κάθε χώρα του πλανήτη) δεν έχει την ίδια συμπεριφορά. Υπάρχει αντίθετα υψηλή συσχέτιση του σημερινού καιρού με τον καιρό που είχαμε τις προηγούμενες μέρες της εβδομάδας. Αν το θέσουμε κάπως διαφορετικά ο καιρός στη χώρα του Οζ δεν έχει ιστορία ή δεν έχει «μνήμη» των ιστορικών γεγονότων, ενώ ο πραγματικός καιρός έχει κάποια «μνήμη» που διαρκεί μάλιστα για μερικές μέρες. Η μνήμη αυτή εξασθενεί βέβαια όσο απομακρύνεται το σύστημα από το παρελθόν. Σε μερικά λοιπόν φαινόμενα το μέλλον φαίνεται να εξαρτάται μόνο από το παρόν ενώ σε άλλα το μέλλον εξαρτάται και από το παρελθόν και μάλιστα σε ορισμένα από το απώτερο παρελθόν. Η ανθρώπινη ιστορία είναι ένα καλό παράδειγμα φαινομένου που εξαρτάται από το απώτερο παρελθόν. Σκεφτείτε για παράδειγμα πώς θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί η ιστορία αν οι Πέρσες νικούσαν στη Σαλαμίνα. Ένα άλλο καλό παράδειγμα 56

57 φαινομένου που το μέλλον εξαρτάται και από το παρελθόν είναι η εξελικτική πορεία της ζωής στη γη. Τα φαινόμενα στα οποία η ιστορία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο είναι πολύ πιο δύσκολα στην κατανόηση τους από τα φαινόμενα που η μελλοντική τους πορεία εξαρτάται αποκλειστικά από το παρόν. Στα «ιστορικά» φαινόμενα οι δυνατότητα πρόβλεψης της μελλοντικής πορείας είναι ιδιαίτερα περιορισμένη έως αδύνατη. Ορισμός ΙΙΙ: (Χωρίς αυστηρή θεμελίωση). Έστω ένα φαινόμενο ή διαδικασία και Χt η τιμή μιας παραμέτρου του φαινομένου στο χρόνο t. Αν η τιμή s, s>t δεν εξαρτάται από τις τιμές u u<t τότε το φαινόμενο αυτό θα ονομάζεται Μαρκοβιανό (από το Ρώσο μαθηματικό Markov που όρισε και μελέτησε τέτοιες διαδικασίες). Και τώρα τι τον κάνουμε τον πίνακα μετάβασης; Ο πίνακας μετάβασης περιλαμβάνει όλες τις πληροφορίες για τον καιρό στη χώρα του Οζ. Επιτρέπει συνεπώς μια σειρά προβλέψεων για το μέλλον αν είναι γνωστή η παρούσα κατάσταση του συστήματος. Έστω ότι σήμερα έχει αίθριο καιρό. Τι καιρό θα έχει αύριο; Πόσες μέρες πρέπει να περάσουν (κατά μέσο όρο) ώστε να ξαναδούμε αίθριο καιρό; Στη διάρκεια μιας μεγάλης χρονικής περιόδου πόσες μέρες θα βρέχει; 57

58 Όλα αυτά τα ερωτήματα μπορούν να απαντηθούν δεδομένου του πίνακα μετάβασης και της γνώσης του παρόντος (αρχική συνθήκη), με απλή (ή λιγότερο απλή) άλγεβρα πινάκων. Το διάνυσμα 0 ξ 0 περιγράφει την αρχική κατάσταση του 0 συστήματος και συγκεκριμένα δηλώνει ότι στο χρόνο 0 ο καιρός είναι αίθριος στη χώρα του Οζ. Αν το διάνυσμα ξ δηλώνει την κατάσταση του καιρού την επόμενη μέρα τότε (σε γλώσσα πινάκων) ξpξ0 Κάνοντας τον πολλαπλασιασμό βρίσκουμε ότι / ξ 0. Το / αποτέλεσμα αυτό είναι άμεση συνέπεια εφαρμογής των δύο πρώτων κανόνων. Τι χρειάζεται λοιπόν η άλγεβρα; Για να βρούμε τι καιρό θα κάνει δύο μέρες μετά πρέπει να πολλαπλασιάσουμε το ξ με τον P από δεξιά, δηλαδή ξpξp(pξ0)p ξ0 3/ 8 Κάνοντας τον πολλαπλασιασμό βρίσκουμε ότι ξ / 8. 3/ 8 Μπορούμε να συνεχίσουμε έτσι και να πιθανολογήσουμε τον μελλοντικό καιρό στη χώρα του Οζ. 58

59 Παρατήρηση η : Για τον καιρό στη χώρα του Οζ μπορούμε να διατυπώσουμε ένα μοντέλο πρόβλεψης που εκφράζεται από την σχέση ξτpξτ Η σχέση αυτή είναι αντίστοιχη με τον λεγόμενο αναδρομικό τύπο μιας ακολουθίας, που στην περίπτωσή μας είναι ακολουθία διανυσμάτων. Η σχέση ξτp τ ξ0 που δίνει κατευθείαν την τιμή στο χρόνο τ από τη γνωστή τιμή στο χρόνο 0 είναι αντίστοιχη με τον αναλυτικό τύπο μιας ακολουθίας και θα ονομάζεται γενική λύση του μοντέλου. Παρατήρηση η : Το μοντέλο καιρού που διατυπώσαμε είναι ένα πιθανολογικό ή στοχαστικό μοντέλο επειδή πιθανολογεί την μελλοντική κατάσταση του συστήματος. Αν ένα μοντέλο προβλέπει με ακρίβεια την μελλοντική κατάσταση του συστήματος θα λέγεται προσδιοριστικό ή ντετερμινιστικό Ερώτημα: Στο μοντέλο του καιρού ο πίνακας P μπορεί να κατανοηθεί ως μετασχηματιστής διανυσμάτων αφού ο πολλαπλασιασμός του με ένα διάνυσμα μας δίνει ένα διάνυσμα ίδιας διάστασης με το αρχικό. Υπάρχει διάνυσμα που πολλαπλασιαζόμενο με τον πίνακα απλά αναπαράγει τον εαυτό του; Πώς λέγεται ένα τέτοιο διάνυσμα και τι λένε τα στοιχεία του για τον καιρό στην χώρα του Οζ. 59

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο.

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1 Τελεστές και πίνακες 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. Ανάλογα, τελεστής είναι η απεικόνιση ενός διανύσματος σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n

O n+2 = O n+1 + N n+1 = α n+1 N n+2 = O n+1. α n+2 = O n+2 + N n+2 = (O n+1 + N n+1 ) + (O n + N n ) = α n+1 + α n Η ύλη συνοπτικά... Στοιχειώδης συνδυαστική Γεννήτριες συναρτήσεις Σχέσεις αναδρομής Θεωρία Μέτρησης Polyá Αρχή Εγκλεισμού - Αποκλεισμού Σχέσεις Αναδρομής Γραμμικές Σχέσεις Αναδρομής με σταθερούς συντελεστές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο )

Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ Γενικά Μαθηματικά (Φυλλάδιο 1 ο ) Επιμέλεια Φυλλαδίου : Δρ. Σ. Σκλάβος Περιλαμβάνει: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΠΑΡΑΓΩΓΙΣΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Κωνσταντίνος Παπασταματίου Μαθηματικά Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Συνοπτική Θεωρία Μεθοδολογίες Λυμένα Παραδείγματα Επιμέλεια: Μαθηματικός Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ. Καρτάλη 8 (με

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα Σελίδα από 58 Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα 9. Ορισμοί... 9. Ιδιότητες... 9. Θεώρημα Cayley-Hamlto...9 9.. Εφαρμογές του Θεωρήματος Cayley-Hamlto... 9.4 Ελάχιστο Πολυώνυμο...40 Ασκήσεις του Κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων. σύνολο τιμών. F(k,y k,y. =0, k=0,1,2, δείκτη των y k. =0 είναι 2 ης τάξης 1.

ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων. σύνολο τιμών. F(k,y k,y. =0, k=0,1,2, δείκτη των y k. =0 είναι 2 ης τάξης 1. ΕΞΙΣΩΣΕΙΣ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΟΡΙΣΜΟΙ: Οι Εξισώσεις Διαφορών (ε.δ.) είναι εξισώσεις που περιέχουν διακριτές αλλαγές και διαφορές των αγνώστων συναρτήσεων Εμφανίζονται σε μαθηματικά μοντέλα, όπου η μεταβλητή παίρνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. 1 ο δείγμα

ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. 1 ο δείγμα ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ο δείγμα ΘΕΜΑ ο Α. Έστω μία συνάρτηση f συνεχής σε ένα διάστημα α,β. Αν G είναι μία παράγουσα της f στο α,β τότε να αποδείξετε ότι

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ τη ΘΕΩΡΙΑ με τις απαραίτητες διευκρινήσεις ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Μονοτονία Συνάρτησης Tζουβάλης Αθανάσιος Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Περιεχόμενα Μονοτονία συνάρτησης... Λυμένα παραδείγματα...

Διαβάστε περισσότερα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Θεωρούμε την ακολουθία (α ν ) των θετικών περιττών αριθμών: 1, 3, 5, 7, α) Να αιτιολογήσετε γιατί η (α ν ) είναι αριθμητική πρόοδος και να βρείτε τον εκατοστό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις)

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) 6 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) Η εξίσωση αx βy γ Στο Γυμνάσιο διαπιστώσαμε με την βοήθεια παραδειγμάτων ότι η εξίσωση αx βy γ, με α 0 ή β 0, που λέγεται γραμμική εξίσωση,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός Αγαπητοί μαθητές. αυτό το βιβλίο αποτελεί ένα βοήθημα στην ύλη της Άλγεβρας Α Λυκείου, που είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Σελίδα 1 από Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε τα βασικά θεωρήµατα του διαφορικού λογισµού καθώς και µε προβλήµατα που µπορούν να επιλυθούν χρησιµοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ : ΣΩΣΤΟ ΛΑΘΟΣ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

μαθηματικά β γυμνασίου

μαθηματικά β γυμνασίου μαθηματικά β γυμνασίου Κάθε αντίτυπο φέρει την υπογραφή ενός εκ των συγγραφέων Σειρά: Γυμνάσιο, Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Γυμνασίου, Βασίλης Διολίτσης Ιωάννα Κοσκινά Νικολέττα Μπάκου Θεώρηση Κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

e-mail@p-theodoropoulos.gr

e-mail@p-theodoropoulos.gr Ασκήσεις Μαθηµατικών Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών e-mail@p-theodoropoulos.gr Στην εργασία αυτή ξεχωρίζουµε και µελετάµε µερικές περιπτώσεις ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C

Τα παρακάτω σύνολα θα τα θεωρήσουμε γενικά γνωστά, αν και θα δούμε πολλές από τις ιδιότητές τους: N Z Q R C Κεφάλαιο 1 Εισαγωγικές έννοιες Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε ορισμένες έννοιες, οι οποίες ίσως δεν έχουν άμεση σχέση με τους διανυσματικούς χώρους, όμως θα χρησιμοποιηθούν αρκετά κατά τη μελέτη τόσο

Διαβάστε περισσότερα

B Γυμνασίου. Ενότητα 9

B Γυμνασίου. Ενότητα 9 B Γυμνασίου Ενότητα 9 Γραμμικές εξισώσεις με μία μεταβλητή Διερεύνηση (1) Να λύσετε τις πιο κάτω εξισώσεις και ακολούθως να σχολιάσετε το πλήθος των λύσεων που βρήκατε σε καθεμιά. α) ( ) ( ) ( ) Διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ 4 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. Έστω μια συνάρτηση f ορισμένη σε ένα διάστημα Δ. Αν Η f είναι συνεχής στο Δ και f = για κάθε εσωτερικό σημείο του Δ τότε να αποδείξετε

Διαβάστε περισσότερα

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες Με τον διεθνή όρο φράκταλ (fractal, ελλ. μορφόκλασμα ή μορφοκλασματικό σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες ονομάζεται ένα γεωμετρικό σχήμα που επαναλαμβάνεται αυτούσιο σε άπειρο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 00 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α A. Έστω μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα διάστημα. Αν F είναι μια παράγουσα της στο, τότε να αποδείξετε ότι:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( ))

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( )) ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΘΕΩΡΗΜΑ ΜΕΣΗΣ ΤΙΜΗΣ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ (Θ.Μ.Τ.) [Θεώρημα Μέσης Τιμής Διαφορικού Λογισμού του κεφ..5 Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Παράδειγμα. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. a β a β. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε.1 ΤΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ Στη παράγραφο αυτή θα γνωρίσουμε μερικές βασικές έννοιες της Λογικής, τις οποίες θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, για τη σαφέστερη

Διαβάστε περισσότερα

Τι ονομάζουμε Φυσική; Φυσική ονομάζουμε την επιστήμη η οποία μελετά τα φυσικά φαινόμενα. ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

Τι ονομάζουμε Φυσική; Φυσική ονομάζουμε την επιστήμη η οποία μελετά τα φυσικά φαινόμενα. ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Τι ονομάζουμε Φυσική; Φυσική ονομάζουμε την επιστήμη η οποία μελετά τα φυσικά φαινόμενα. ΦΥΣΙΚΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ξ εκινώντας τη προσπάθεια μου να γράψω αυτό το βιβλίο αναρωτιόμουν πως

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B 151 Θέματα εξετάσεων περιόδου Μαΐου - Ιουνίου στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης Τάξη - B Λυκείου 15 Α. Αν α, β, γ ακέραιοι ώστε α/β και α/γ, να δείξετε ότι α/(β + γ). Μονάδες 13 Β. α. Δώστε τον ορισμό της παραβολής.

Διαβάστε περισσότερα

3 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ

3 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ 1 2 3 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ 31 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Έστω δύο σύνολα Α και Β ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ του συνόλου Α στο Β είναι η διμελής σχέση f A B για την οποία A αντιστοιχεί ένα και μόνο ένα y B δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Πεπερασμένες Διαφορές.

Πεπερασμένες Διαφορές. Κεφάλαιο 1 Πεπερασμένες Διαφορές. 1.1 Προσέγγιση παραγώγων. 1.1.1 Πρώτη παράγωγος. Από τον ορισμό της παραγώγου για συναρτήσεις μιας μεταβλητής γνωρίζουμε ότι η παράγωγος μιας συνάρτησης f στο σημείο x

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Άλγεβρας Β Λυκείου. Θέματα. A. Να διατυπώσετε τον ορισμό μιας γνησίως αύξουσας συνάρτησης. (5 μονάδες)

Επαναληπτικό Διαγώνισμα Άλγεβρας Β Λυκείου. Θέματα. A. Να διατυπώσετε τον ορισμό μιας γνησίως αύξουσας συνάρτησης. (5 μονάδες) Θέμα 1 Θέματα A. Να διατυπώσετε τον ορισμό μιας γνησίως αύξουσας συνάρτησης. (5 μονάδες) B. Να χαρακτηρίσετε ως σωστή (Σ) ή λάθος (Λ) τις παρακάτω προτάσεις: i) Ο βαθμός του υπολοίπου της διαίρεσης P(x)

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ. 3. Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2. 4. Για κάθε z C ισχύει z z 2 z. 5. Για κάθε µιγαδικό z ισχύει: 6.

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ. 3. Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2. 4. Για κάθε z C ισχύει z z 2 z. 5. Για κάθε µιγαδικό z ισχύει: 6. ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ 1 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 z2 z1 z2 1 2 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 z2 z1 z2 3 Για κάθε z 1, z 2 C ισχύει z1 + z2 = z1 + z2 4 Για κάθε z C ισχύει z z 2 z 5 Για κάθε µιγαδικό z ισχύει:

Διαβάστε περισσότερα

Δ Ι Α Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Σ Λ Ο Γ Ι Σ Μ Ο Σ Μονοτονία & Ακρότατα Συνάρτησης

Δ Ι Α Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Σ Λ Ο Γ Ι Σ Μ Ο Σ Μονοτονία & Ακρότατα Συνάρτησης ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ / ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ Δ Ι Α Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Σ Λ Ο Γ Ι Σ Μ Ο Σ Μονοτονία & Ακρότατα Συνάρτησης 1. Ποιους ορισμούς πρέπει να ξέρω για τη μονοτονία ; Πότε μια συνάρτηση θα ονομάζεται γνησίως αύξουσα σε

Διαβάστε περισσότερα

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων

Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Διαγράμματα διασποράς (scattergrams) Συσχέτιση μεταξύ δύο συνόλων δεδομένων Η οπτική απεικόνιση δύο συνόλων δεδομένων μπορεί να αποκαλύψει με παραστατικό τρόπο πιθανές τάσεις και μεταξύ τους συσχετίσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία εισαγωγής για τη Φυσική Α Λυκείου

Στοιχεία εισαγωγής για τη Φυσική Α Λυκείου Στοιχεία εισαγωγής για τη Φυσική Α Λυκείου 1 ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ ΠΡΑΞΕΩΝ 1.1 Προτεραιότητα Πράξεων Η προτεραιότητα των πράξεων είναι: (Από τις πράξεις που πρέπει να γίνονται πρώτες,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Κεφάλαιο ο : Κωνικές Τομές Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ. Ο ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ένας κύκλος ορίζεται αν

Διαβάστε περισσότερα

ProapaitoÔmenec gn seic.

ProapaitoÔmenec gn seic. ProapaitoÔmeec g seic. Α. Το σύνολο των πραγματικών αριθμών R και οι αλγεβρικές ιδιότητες των τεσσάρων πράξεων στο R. Το σύνολο των φυσικών αριθμών N = {1,, 3,... }. Προσέξτε: μερικά βιβλία (τα βιβλία

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Λυκείου. Έκδοση Α. 120 Ασκήσεις προσδοκούν να προαχθούν σε θέµατα εξετάσεων. Αθήνα 2012 (λίγο πριν τις εκλογές) 5/5/2012

Μαθηματικά Γ Λυκείου. Έκδοση Α. 120 Ασκήσεις προσδοκούν να προαχθούν σε θέµατα εξετάσεων. Αθήνα 2012 (λίγο πριν τις εκλογές) 5/5/2012 Μαθηματικά Γ Λυκείου Ασκήσεις προσδοκούν να προαχθούν σε θέµατα εξετάσεων 5/5/ Έκδοση Α Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση ( mac964@gmail.com) Αθήνα (λίγο πριν τις εκλογές) Επαναληπτικές ασκήσεις που φιλοδοξούν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΜΑ ο _6950 α) Να κατασκευάσετε ένα γραμμικό σύστημα δυο εξισώσεων με δυο αγνώστους με συντελεστές διάφορους του

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς

Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και. του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας. με τη διάταξη της αεροτροχιάς Εργαστηριακή Άσκηση 4 Μελέτη ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης κίνησης και του θεωρήματος μεταβολής της κινητικής ενέργειας με τη διάταξη της αεροτροχιάς Βαρσάμης Χρήστος Στόχος: Μελέτη της ευθύγραμμης

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης τόμος Καγκουρό Ελλάς 0 007 (ο πρώτος αριθµός σε µια γραµµή αναφέρεται στη σελίδα που αρχίζει το άρθρο και ο δεύτερος στη σελίδα που περιέχει τις απαντήσεις) Πρόλογος

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ. Α.Προσπαθείστε και απομνημονεύστε τον παρακάτω πίνακα βασικών ολοκληρωμάτων: v x

ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ. Α.Προσπαθείστε και απομνημονεύστε τον παρακάτω πίνακα βασικών ολοκληρωμάτων: v x ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑΤΑ Α.Προσπαθείστε και απομνημονεύστε τον παρακάτω πίνακα βασικών ολοκληρωμάτων:. c d c c. d c. d c. d c. e d e c 6. d c 7. d c 8. d ln c 9. d c. d c,. Β. Οι παρακάτω τύποι

Διαβάστε περισσότερα

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Εισαγωγή Η ιδέα της χρησιμοποίησης ενός συστήματος συντεταγμένων για τον προσδιορισμό της θέσης ενός σημείου πάνω σε μια επιφάνεια προέρχεται από την Γεωγραφία και ήταν γνωστή στους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΣΤΟΥΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥΣ. Δίνεται η συνάρτηση f (). Να βρείτε για ποιες τιμές του δεν ορίζεται η συνάρτηση f. Να βρείτε τον αριθμό f ( ). Να δείξετε ότι f () I. Δίνεται η εξίσωση με η οποία έχει ρίζες

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ

Τράπεζα Θεμάτων Διαβαθμισμένης Δυσκολίας-Μαθηματικά Ομάδας Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Β Λ Υ Κ Ε Ι Ο Υ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΙΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗΣ ΔΥΣΚΟΛΙΑΣ Σχολικό έτος : 04-05 Τα θέματα εμπλουτίζονται με την δημοσιοποίηση και των νέων θεμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς:

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΝΟΜΟΥ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων

Ελλιπή δεδομένα. Εδώ έχουμε 1275. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 1275 ατόμων Ελλιπή δεδομένα Στον πίνακα που ακολουθεί δίνεται η κατά ηλικία κατανομή 75 ατόμων Εδώ έχουμε δ 75,0 75 5 Ηλικία Συχνότητες f 5-4 70 5-34 50 35-44 30 45-54 465 55-64 335 Δεν δήλωσαν 5 Σύνολο 75 Μπορεί

Διαβάστε περισσότερα

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ

1.3 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ορισμός : αν λ πραγματικός αριθμός με 0 και μη μηδενικό διάνυσμα τότε σαν γινόμενο του λ με το ορίζουμε ένα διάνυσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤEΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤEΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤEΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ ο A. Έστω µια συνάρτηση f, η οποία είναι συνεχής σε ένα διάστηµα. Αν f () > σε κάθε εσωτερικό σηµείο του, τότε να αποδείξετε ότι η f είναι γνησίως

Διαβάστε περισσότερα

8. Σύνθεση και ανάλυση δυνάμεων

8. Σύνθεση και ανάλυση δυνάμεων 8. Σύνθεση και ανάλυση δυνάμεων Βασική θεωρία Σύνθεση δυνάμεων Συνισταμένη Σύνθεση δυνάμεων είναι η διαδικασία με την οποία προσπαθούμε να προσδιορίσουμε τη δύναμη εκείνη που προκαλεί τα ίδια αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ. Κεφάλαιο 6. Πιθανότητες ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΤΡΑΣ Εργαστήριο Λήψης Αποφάσεων & Επιχειρησιακού Προγραμματισμού Καθηγητής Ι. Μητρόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 25/5/2015 ΛΥΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΘΕΜΑ Α: ΘΕΜΑ Β:

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 25/5/2015 ΛΥΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΘΕΜΑ Α: ΘΕΜΑ Β: . Σχολικό βιβλίο σελ.9. Σχολικό βιβλίο σελ.88 3. Σχολικό βιβλίο σελ.5. α) Λ Β. β) Σ γ) Λ δ) Σ ε) Σ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 5/5/5 ΛΥΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΘΕΜΑ Α: ΘΕΜΑ Β: Έστω z=+yi. Κάνοντας πράξεις στη

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Εποµένως η f είναι κοίλη στο διάστηµα (, 1] και κυρτή στο [ 1, + ).

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Εποµένως η f είναι κοίλη στο διάστηµα (, 1] και κυρτή στο [ 1, + ). 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΜΑ 1 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Βλέπε σχολικό βιβλίο σελίδα 194, το θεώρηµα ενδιάµεσων τιµών. Β. Βλέπε τον ορισµό στη σελίδα 279 του σχολικού βιβλίου. Γ. Βλέπε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ - Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ - Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝ/ΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ - Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α A. Έστω μια συνάρτηση f η οποία είναι συνεχής σε ένα διάστημα Δ. Αν f () σε κάθε εσωτερικό σημείο του Δ, τότε να αποδείξετε ότι η f είναι

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd 1 1) Δίνεται η εξίσωση x 2-2(λ + 2) χ + 2λ 2-17 = 0. Να βρείτε το λ ώστε η εξίσωση να έχει μία ρίζα διπλή. Υπολογίστε τη ρίζα. Aσκήσεις στις εξισώσεις Β βαθμού Για να έχει η εξίσωση μία ρίζα διπλή πρέπει:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 014-015 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1. ΘΕΜΑ ΚΩΔΙΚΟΣ_18556 Δίνονται τα διανύσματα α και β με ^, και,. α Να

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β. Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις Μαρτάκης Μάρτης Μαθηµατικός του 1 ου ΓΕΛ Ρόδου 1 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΗΣ Β Προηγούµενες και απαραίτητες γνώσεις 1. σε ορθογώνιο τρίγωνο µε 30 ο, η απέναντι 30 ο κάθετη είναι το µισό της υποτείνουσας α και αντίστροφα.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ... 11. Κεφάλαιο 2 ΓΡΑΜΜΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ: BΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 29

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ... 11. Κεφάλαιο 2 ΓΡΑΜΜΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ: BΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 29 Περιεχόμενα Πρόλογος 5 Κεφάλαιο ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ Προβλήματα βελτιστοποίησης Γραμμικά προγράμματα Ακέραια προγράμματα Τετραγωνικά προγράμματα Διατύπωση προβλήματος Σύμβαση λύσης Κεφάλαιο ΓΡΑΜΜΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας

Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Οδηγίες για το Geogebra Μωυσιάδης Πολυχρόνης Δόρτσιος Κώστας Η πρώτη οθόνη μετά την εκτέλεση του προγράμματος διαφέρει κάπως από τα προηγούμενα λογισμικά, αν και έχει αρκετά κοινά στοιχεία. Αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ )

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ ) 5 1 1 1η σειρά ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ( ΘΕΡΙΝΑ ) ΘΕΜΑ 1 Α. Ας υποθέσουμε ότι x 1,x,...,x κ είναι οι τιμές μιας μεταβλητής X, που αφορά τα άτομα ενός δείγματος μεγέθους

Διαβάστε περισσότερα

Γραμμικός Προγραμματισμός

Γραμμικός Προγραμματισμός Γραμμικός Προγραμματισμός Εισαγωγή Το πρόβλημα του Σχεδιασμού στη Χημική Τεχνολογία και Βιομηχανία. Το συνολικό πρόβλημα του Σχεδιασμού, από μαθηματική άποψη ανάγεται σε ένα πρόβλημα επίλυσης συστήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΠΕΡΙΦ. ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕ ΕΔΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α A. Έστω μια συνάρτηση f ορισμένη σε ένα διάστημα Δ. Αν η f είναι συνεχής στο Δ και f για κάθε εσωτερικό σημείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ. α) Το σημείο (-1,1) ανήκει στη γραφική παράσταση της f; α) Να βρεθεί η τιμή του α, ώστε η τιμή της f στο χ 0 =2 να είναι 1.

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ. α) Το σημείο (-1,1) ανήκει στη γραφική παράσταση της f; α) Να βρεθεί η τιμή του α, ώστε η τιμή της f στο χ 0 =2 να είναι 1. Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ 1.Δίνεται η συνάρτηση f()= 4 1 α) Το σημείο (-1,1) ανήκει στη γραφική παράσταση της f; β) Αν χ=, ποια είναι η τιμή της f; γ) Αν f()=1, ποια είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ

ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ Ή ΥΠΟ ΣΥΝΘΗΚΗ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ Έστω ότι επιθυμούμε να μελετήσουμε ένα τυχαίο πείραμα με δειγματικό χώρο Ω και έστω η πιθανότητα να συμβεί ένα ενδεχόμενο Α Ω Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ενώ δεν γνωρίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β Γυμνασίου Ενότητα 1: Σύνολα Συγγραφή: Ομάδα Υποστήριξης Μαθηματικών

Διαβάστε περισσότερα

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα;

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα; ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΩΝ 1. Τι ονοµάζουµε µονώνυµο Μονώνυµο ονοµάζεται κάθε γινόµενο το οποίο αποτελείται από γνωστούς και αγνώστους (µεταβλητές ) πραγµατικούς αριθµούς. Ο γνωστός πραγµατικός αριθµός ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ΤΥΧΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΥΧΑΙΟΤΗΤΑΣ 3.1 Τυχαίοι αριθμοί Στην προσομοίωση διακριτών γεγονότων γίνεται χρήση ακολουθίας τυχαίων αριθμών στις περιπτώσεις που απαιτείται η δημιουργία στοχαστικών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss

Κεφάλαιο Η2. Ο νόµος του Gauss Κεφάλαιο Η2 Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss Ο νόµος του Gauss µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως ένας εναλλακτικός τρόπος υπολογισµού του ηλεκτρικού πεδίου. Ο νόµος του Gauss βασίζεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθεση αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών

Πρόσθεση αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών 2 Πρόσθεση αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Προσθετέοι 18+17=35 α Προσθετέοι + β = γ Άθοι ρ σμα Άθοι ρ σμα 13 + 17 = 17 + 13 Πρόσθεση φυσικών αριθμών Πρόσθεση είναι η πράξη με την οποία από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΑΛΓΕΒΡΑ 1. α. Τι γνωρίζετε για την Ευκλείδεια διαίρεση; Πότε λέγεται τέλεια; β. Αν σε μια διαίρεση είναι Δ=δ, πόσο είναι το πηλίκο και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 1.2 ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 1. Τι λέμε δύναμη, πως συμβολίζεται και ποια η μονάδα μέτρησής της. Δύναμη είναι η αιτία που προκαλεί τη μεταβολή της κινητικής κατάστασης των σωμάτων ή την παραμόρφωσή

Διαβάστε περισσότερα

Λύσεις των θεμάτων ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Λύσεις των θεμάτων ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑ ΙΟΥΝΙΟΥ 4 Λύσεις των θεμάτων Έκδοση η

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα

Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα Κυκλώματα, Σήματα και Συστήματα Μάθημα 7 Ο Μετασχηματισμός Z Βασικές Ιδιότητες Καθηγητής Χριστόδουλος Χαμζάς Ο Μετασχηματισμός Ζ Γιατί χρειαζόμαστε τον Μετασχηματισμό Ζ; Ανάγει την επίλυση των αναδρομικών

Διαβάστε περισσότερα

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της;

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της; 1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες (μορφές) της; Η δομή επανάληψης χρησιμοποιείται όταν μια σειρά εντολών πρέπει να εκτελεστεί σε ένα σύνολο περιπτώσεων, που έχουν κάτι

Διαβάστε περισσότερα

Oικονομικές και Mαθηματικές Eφαρμογές

Oικονομικές και Mαθηματικές Eφαρμογές Το πακέτο ΕXCEL: Oικονομικές και Mαθηματικές Eφαρμογές Eπιμέλεια των σημειώσεων και διδασκαλία: Ευαγγελία Χαλιώτη* Θέματα ανάλυσης: - Συναρτήσεις / Γραφικές απεικονίσεις - Πράξεις πινάκων - Συστήματα εξισώσεων

Διαβάστε περισσότερα

23 2011 ΘΕΜΑ Α A1. Έστω μια συνάρτηση f ορισμένη σε ένα διάστημα Δ και x 0 ένα εσωτερικό σημείο του Δ. Αν η f παρουσιάζει τοπικό ακρότατο στο x 0 και είναι παραγωγίσιμη στο σημείο αυτό, να αποδείξετε ότι:

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός της σταθεράς ενός ελατηρίου.

Προσδιορισμός της σταθεράς ενός ελατηρίου. Μ3 Προσδιορισμός της σταθεράς ενός ελατηρίου. 1 Σκοπός Στην άσκηση αυτή θα προσδιοριστεί η σταθερά ενός ελατηρίου χρησιμοποιώντας στην ακολουθούμενη διαδικασία τον νόμο του Hooke και τη σχέση της περιόδου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας

Κεφάλαιο 5. Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας Κεφάλαιο 5 Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. 5 Θεμελιώδη προβλήματα της Τοπογραφίας. Στο Κεφάλαιο αυτό περιέχονται: 5.1 Γωνία διεύθυνσης. 5. Πρώτο θεμελιώδες πρόβλημα. 5.3 εύτερο θεμελιώδες

Διαβάστε περισσότερα

Σ Υ Ν Α Ρ Τ Η Σ Ε Ι Σ

Σ Υ Ν Α Ρ Τ Η Σ Ε Ι Σ 33 Θ Ε Μ Α Τ Α με λύση Σ Υ Ν Α Ρ Τ Η Σ Ε Ι Σ Επιμέλεια: Νίκος Λέντζος Καθηγητής Μαθηματικών Δ/θμιας Εκπαίδευσης Από το βιβλίο ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ (έκδοση 4) Γ ΛΥΚΕΙΟΥ τεύχος Α Αναστάσιου Χ. Μπάρλα μα προσφορά του

Διαβάστε περισσότερα

Π Α Ν Ε Λ Λ Η Ν Ι Ε Σ 2 0 1 5 Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α K A I Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Α Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η

Π Α Ν Ε Λ Λ Η Ν Ι Ε Σ 2 0 1 5 Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α K A I Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Α Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Π Α Ν Ε Λ Λ Η Ν Ι Ε Σ 0 Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α K A I Σ Τ Ο Ι Χ Ε Ι Α Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Ε π ι μ ε λ ε ι α : Τ α κ η ς Τ σ α κ α λ α κ ο ς o ΘΕΜΑ Π α ν ε λ λ α δ ι κ ε ς Ε ξ ε τ α σ ε ι ς ( 0 ) A. Aν οι συναρτησεις

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ.

Γνωστό: P (M) = 2 M = τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M. Π.χ. M = {A, B, C} π. 1. Π.χ. Παραδείγματα Απαρίθμησης Γνωστό: P (M 2 M τρόποι επιλογής υποσυνόλου του M Τεχνικές Απαρίθμησης Πχ M {A, B, C} P (M 2 3 8 #(Υποσυνόλων με 2 στοιχεία ( 3 2 3 #(Διατεταγμένων υποσυνόλων με 2 στοιχεία 3 2

Διαβάστε περισσότερα

Άριστες κατά Pareto Κατανομές

Άριστες κατά Pareto Κατανομές Άριστες κατά Pareto Κατανομές - Ορισμός. Μια κατανομή x = (x, x ) = (( 1, )( 1, )) ονομάζεται άριστη κατά Pareto αν δεν υπάρχει άλλη κατανομή x = ( x, x ) τέτοια ώστε: U j( x j) U j( xj) για κάθε καταναλωτή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ ΕΦΑΠΤΟΜΕΝΗΣ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ ΕΦΑΠΤΟΜΕΝΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ. Mια συνάρτηση λέμε ότι είναι παραγωγίσιμη σε ένα σημείο του πεδίου ορισμού ( της, αν υπάρει το lim και είναι πραγματικός αριθμός. Το όριο αυτό λέγεται παράγωγος της στο και συμβολίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο κύριος στόχος αυτού του κεφαλαίου είναι να δείξουµε ότι η ολοκλήρωση είναι η αντίστροφη πράξη της παραγώγισης και να δώσουµε τις βασικές µεθόδους υπολογισµού των ολοκληρωµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη Εισαγωγή στις Στοχαστικές Ανελίξεις

Σύντομη Εισαγωγή στις Στοχαστικές Ανελίξεις Σύντομη Εισαγωγή στις Στοχαστικές Ανελίξεις Αν το αποτέλεσμα ενός τυχαίου πειράματος είναι - ένας αριθμός R, τότε μπορεί να εκφραστεί με μία τ.μ. Χ R - αριθμοί R τότε μπορεί να εκφραστεί με ένα τ.δ. Χ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 1 ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΣΚΗΣΗ 3

ΑΣΚΗΣΗ 1 ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΣΚΗΣΗ 3 ΑΣΚΗΣΗ 1 Δύο επιχειρήσεις Α και Β, μοιράζονται το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς για ένα συγκεκριμένο προϊόν. Καθεμία σχεδιάζει τη νέα της στρατηγική για τον επόμενο χρόνο, προκειμένου να αποσπάσει πωλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ. Ένα σημείο Μ(x,y) ανήκει σε μια γραμμή C αν και μόνο αν επαληθεύει την εξίσωσή της. Π.χ. :

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το ακτίνιο ως μονάδα μέτρησης γωνιών: Το ακτίνιο (ή rad) είναι η γωνία που, όταν γίνει επίκεντρη κύκλου (Ο, ρ), βαίνει σε τόξο που έχει μήκος ίσο με την ακτίνα

Διαβάστε περισσότερα