Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα"

Transcript

1 Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα Κάθε πειραµατική µέτρηση υπόκειται σε πειραµατικά σφάλµατα. Με τον όρο αυτό δεν εννοούµε λάθη τα οποία γίνονται κατά την εκτέλεση του πειράµατος ή τη λήψη των µετρήσεων, τα οποία προφανώς θα πρέπει να αποφεύγονται. Αντίθετα, µε τον όρο «πειραµατικό σφάλµα» αναφερόµαστε στους παράγοντες οι οποίοι επηρεάζουν τις µετρήσεις µας, και οι οποίοι δεν µπορούν να εξαλειφθούν, καθώς και στην αβεβαιότητα που υπαρχει για την τιµή της κάθε µέτρησης. Η αβεβαιότητα αυτή µπορεί να οφείλεται είτε στον τρόπο που γίνεται η µέτρηση, είτε στη ακρίβεια των οργάνων µέτρησης. Γενικότερα υπάρχουν δύο κατηγορίες σφαλµάτων: τα συστηµατικά σφάλµατα, και τα τυχαία ή στατιστικά σφάλµατα. Συστηµατικά σφάλµατα, είναι τα σφάλµατα τα οποία επηρεάζουν συστηµατικά και µε τον ίδιο τρόπο όλες τις µετρήσεις. Τέτοια είναι τα σφάλµατα που οφείλονται στη λάθος βαθµονόµηση της µετρητικής συσκευής ή σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Για παράδειγµα η χρήση ενός θερµοµέτρου του οποίου η κλίµακα βαθµονόµησης έχει µετατοπιστεί, θα έχει ως αποτέλεσµα το µηδέν της κλίµακας να µην αντιστοιχεί σε 0º C, και εποµένως όλες οι µετρήσεις θα είναι µετατοπισµένες από την πραγµατική θερµοκρασία κατά αυτή τη διαφορά. Αντίστοιχα εάν χρησιµοποιήσουµε για τη µέτρηση ενός µήκους µια µετροταινία που έχει βαθµονοµηθεί σε πολύ διαφορετική θερµοκρασία, τότε λόγω συστολής/διαστολής η κλίµακα της µετροτανίας θα έχει αλλάξει και το µήκος που µετράµε δεν θα αντιστοιχεί στο πραγµατικό µήκος, µε αποτέλεσµα να παίρνουµε συστηµατικά διαφορετικές µετρήσεις. Τα συστηµατικά σφάλµατα τις περισσότερες φορές µπορούν να αναγνωρισθούν και να διορθωθούν κατά την ανάλυση των µετρήσεων. Για παράδειγµα στην περίπτωση του θερµοµέτρου, µετρώντας τη θερµοκρασία πάγου που λιώνει, ή αποσταγµένου νερού που βράζει για τα οποία γνωρίζουµε την πραγµατική τους θερµοκρασία µπορούµε να εκτιµήσουµε αποκλίσεις της κλίµακας και να τις προσθέσουµε αλγεβρικά σε όλες τις µετρήσεις. Τα Τυχαία σφάλµατα, σε αντίθεση επηρεάζουν όλες τις µετρήσεις αλλά µε τυχαίο τρόπο και εποµένως δεν µπορούν να αφαιρεθούν κατά την επεξεργασία τους. Τα τυχαία σφάλµατα οφείλονται σε ατέλειες της πειραµατικής διάταξης και την πεπερασµένη ακρίβεια των µετρητικών οργάνων σε συνδυασµό µε την επίδραση των αισθήσεων µας. Επιπλέον τυχαίες και µη ελεγχόµενες µεταβολές των περιβαλλοντικών συνθηκών µπορεί να επηρεάσουν τις µετρήσεις µας κατά µη επαναλήψιµο τρόπο. Οι παραπάνω παράγοντες θα έχουν ως αποτέλεσµα να παίρνουµε διαφορετικές τιµές από πολλαπλές µετρήσεις του ίδιου µεγέθους. Επειδή ακριβώς οι µετρήσεις διαφέρουν κατά έναν µεταβαλλόµενο, µη προβλέψιµο, παράγοντα δεν είναι δυνατόν να διορθωθούν για την επίδραση των τυχαίων σφαλµάτων (σε αντίθεση µε τα συστηµατικά σφάλµατα η επίδραση των οποίων είναι η ίδια και εποµένως διορθώσιµη). Για παράδειγµα εάν µετράµε το µήκος ενός αντικειµένου µε ένα χάρακα, η τιµή της µέτρησης θα εξαρτάται από την ακριβή θέση που θα τοποθετήσουµε το χάρακα, την εκτίµηση που θα κάνουµε για την ακριβή ένδειξη στο σηµείο που βρίσκεται η ακµή του αντικειµένου (Σχήµα 1), τη γωνία παρατήρησης, κ.λ.π. Το αποτέλεσµα της

2 επίδρασης των παραπάνω παραγόντων θα είναι οι µετρήσεις να διαφέρουν µεταξύ τους κατά ένα µικρό τυχαίο ποσό. Σχήµα 1. Παράδειγµα µέτρησης του µήκους µιας ράβδου. Το πραγµατικό µήκος της ράβδου είναι µεταξύ 4.4 και 4.5. Η ακρίβεια µε την οποία µπορεί να γίνει η µέτρηση εξαρτάται από την ακρίβεια του χάρακα. Η επίδραση των τυχαίων σφαλµάτων δεν είναι γνωστή εκ των προτέρων. Εαν όµως µετράµε το ίδιο µέγεθος πολλές φορές µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε τις διαφοροποιήσεις των µετρήσεων ώστε να εκτιµήσουµε την πραγµατική τιµή του µεγέθους και το αντίστοιχο σφάλµα των µετρήσεών µας. Αυτό ακριβώς είναι το αντικείµενο της Θεωρίας Ανάλυσης Μετρήσεων. Εάν θεωρήσουµε ότι έχουµε n µετρήσεις της ίδιας ποσότητας τότε η µέση τιµή των µετρήσεων προσεγγίζει την πραγµατική τιµή του µεγέθους. Η µέση τιµή ορίζεται ώς n x = 1 x n (1) =1 όπου x είναι οι επιµέρους µετρήσεις x είναι η µέση τιµή τους. Η µέση τιµή x τείνει στην πραγµατική τιµή όταν το n. Στην πράξη αυτό σηµαίνει ότι όσο µεγαλύτερο αριθµό µετρήσεων έχουµε τόσο καλύτερα προσεγγίζουµε την πραγµατική τιµή του µεγέθους που θέλουµε να µετρήσουµε. Συνήθως 10 µετρήσεις είναι αρκετές για να έχουµε µια αρκετά καλή προσέγγιση της πραγµατικής τιµής του µεγέθους. Η διασπορά των µετρήσεων γύρω από τη µέση τιµή τους, θα µας δώσει µια εκτίµηση των τυχαίων σφαλµάτων, αφού απουσία σφαλµάτων όλες οι µετρήσεις θα ήταν ταυτόσηµες. Η διασπορά των µετρήσεων µπορεί να εκτιµηθεί από την τυπική απόκλιση του δείγµατος που ορίζεται ως: σ x = n 1 (x x n 1 ) () =1 όπου x είναι η µέση τιµή των µετρήσεων. Και πάλι η τυπική απόκλιση του δείγµατος προσεγγίζει την πραγµατική τιµή του σφάλµατος όταν το n. Οταν έχουµε µια µέτρηση α και το σφάλµα της δα γράφουµε (α±δα), το οποίο σε πρώτη προσέγγιση µας λέει ότι η µετρούµενη ποσότητα µπορεί να πάρει τιµές στο διάστηµα [α-δα, α+δα]. Οι µονάδες µέτρησης παρατίθενται µετά την παρένθεση, για παράδειγµα γράφουµε (15.3±0.05) cm. 3

3 Ακρίβεια µετρήσεων: Απόλυτο και Σχετικό Σφάλµα Όπως είδαµε κάθε µέτρηση εµπεριέχει και κάποιο σφάλµα. Εποµένως ο τρόπος µε τον οποίο θα παρουσιάζουµε τις µετρήσεις µας θα πρέπει να ανακλά την ακρίβεια της µέτρησης. Για παράδειγµα εάν µετρήσουµε ένα µήκος 15.5cm µε σφάλµα 0.5cm, τότε γράφουµε (15.5 ±0.5) cm. Δηλαδή η πραγµατική τιµή του µήκους κυµαίνεται µεταξύ 15.0 και 16.0 cm. Εάν κάνουµε την παραπάνω µέτρηση µε ένα όργανο µεγαλύτερης ακρίβειας τότε θα βρούµε 15.6 cm µε σφάλµα 0.05cm, ή (15.6±0.05) cm. Δηλαδή τώρα γνωρίζουµε ότι η πραγµατική τιµή είναι πιο κοντά στο 15.6 cm, και µάλιστα βρίσκεται µεταξύ του cm και cm. Τα τυχαία σφάλµατα 0.5 cm και 0.0 cm λέγονται απόλυτα σφάλµατα. Στην περίπτωση µετρήσεων µε αναλογικά όργανα το απόλυτο σφάλµα της κάθε µέτρησης ισούται µε το µισό της ελάχιστης υποδιαίρεσης, καθώς µέσα σε αυτά τα όρια βρίσκεται η καλύτερη εκτίµηση που µπορόυµε να κάνουµε για την τιµή της µέτρησης. Στην περίπτωση µετρήσεων µε ψηφιακά όργανα το απόλυτο σφάλµα του οργάνου µας δίνεται από τον κατασκευαστή. Το σφάλµα των οργάνων είναι το ελάχιστο σφάλµα που µπορεί να έχει µια µέτρηση. Παράγοντες όπως η γωνία παρατήρησης της µετρητικής συσκευής, ο χρόνος αντίδρασης, τυχαίοι περιβαλλοντικοί παράγοντες, συνεισφέρουν επιπλέον στα πειραµατικά σφάλµατα. Μια εκτίµηση του συνολικού σφάλµατος µας δίνεται από την τυπική απόκλιση του δείγµατος η οποία υπολογίζεται µε τη σχέση (). Με βάση τα παραπάνω η τυπική απόκλιση του δείγµατος θα πρέπει να είναι ίση ή µεγαλύτερη από το σφάλµα του οργάνου, αφού ακόµα και εάν αποκλείσουµε όλες τις άλλες πηγές σφάλµατος, η ακρίβεια των µετρήσεων θα καθορίζεται κατ ελάχιστο από την ακρίβεια του οργάνου µέτρησης. Από την παραπάνω συγκριση είναι προφανές ότι η µέτρηση (15.6±0.05) cm είναι πιό ακριβής από τη µέτρηση (15.5 ±0.5) cm, αφού έχει µικρότερο σφάλµα. Ισχύει όµως το ίδιο εάν συγκρίνουµε δύο υποθετικές µετρήσεις ( ±0.5) cm και (15.5 ±0.05) cm; Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να λάβουµε υπ οψιν µας το γεγονός ότι ένα σφάλµα της τάξεως του 0.5 cm έχει πολύ µικρότερη σηµασία σε µία µέτρηση µε µεγάλη αριθµητική τιµή όπως cm απ ότι µια µέτρηση µε σφάλµα 0.05 cm που αναφέρεται σε µία κατά πολύ µικρότερη αριθµητική τιµή. Εποµένως ένας πιό ποσοτικός τρόπος για να εκτιµήσουµε την ακρίβεια µιας µέτρησης είναι να δούµε το σχετικό της σφάλµα που ορίζεται ως Σχετικό σφάλµα: δx x 100% όπου δx είναι το σφάλµα και x η τιµή της µέτρησης. Προφανώς όσο µικρότερο είναι το σχετικό σφάλµα τόσο ακριβέστερη είναι η µέτρησή µας. 4

4 Σηµαντικά Ψηφία Από το παραπάνω παράδειγµα βλέπουµε ότι ο αριθµός των ψηφίων της τιµής µιας µέτρησης µας δίνει µία εικόνα της ακρίβειάς της. Ετσι λέµε ότι η µέτρηση cm έχει 5 σηµαντικά ψηφία ενώ η µέτρηση 15.5 cm έχει µόνο τρία σηµαντικά ψηφία. Ιδιαίτερη σηµασία έχουν τα µηδενικά ψηφία στο τέλος µιας τιµής: η τιµή cm υποδηλώνει ότι η µέτρηση αυτή έχει ακρίβεια ~0.01 cm, ενώ η τιµή 15 cm υποδηλώνει ότι έχει ακρίβεια ενός εκατοστού. Εποµένως τα µηδενικά ψηφία στο τέλος µίας τιµής δεν στρογγυλοποιούνται καθώς υποδηλώνουν την ακρίβειά της. Εάν θέλουµε να εκφράσουµε τη µέτρηση 15 cm σε χιλιοστά θα ήταν λάθος να γράψουµε 150 mm, αφού αυτό υποδηλώνει ότι η µέτρηση έχει τρία σηµαντικά ψηφία (ή αλλοιώς ακρίβεια 1 mm), αντί για σηµαντικά ψηφία (και ακρίβεια 1 cm) που είχε η αρχική µέτρηση. Ο ορθός τρόπος για να γίνουν µετρατροπές µονάδων είναι να γραφούν υπό µορφή δύναµης: στην προκειµένη περίπτωση mm. Με αυτό τον τρόπο κρατάµε τον ίδιο αριθµό σηµαντικών ψηφίων και υποδηλώνουµε ότι η ακρίβεια της µέτρησης είναι της τάξεως των 10 mm (ή 1 cm). Αντίθετα τα µηδενικά ψηφία στην αρχή µιας τιµής δεν είναι σηµαντικά ψηφία. Η παραπάνω µέτρηση µπορεί να γραφεί ως 0.15 m, η οποία έχει σηµαντικά ψηφία και υποδηλώνει ακρίβεια 1 cm. Το ίδιο ισχύει και εάν τη γράψουµε ως Km. Η τιµή αυτή έχει σηµαντικά ψηφία, και ακρίβεια Km, δηλαδή 1 cm. Για λόγους οικονοµίας όµως προτιµούµε να γράφουµε και αυτές τις µετρήσεις υπό τη µορφή δύναµης: Km. Έχει ιδαίτερη σηµασία τα σηµαντικά ψηφία µιας µέτρησης να συµφωνούν µε το σφάλµα της. Εάν γράψουµε (15.6±0.05) cm, τότε µε βάση την τιµή της µέτρησης δηλώνουµε ότι η ακρίβειά της είναι της τάξεως cm, ενώ µε βάση το σφάλµα της έχουµε ότι η ακρίβεια της είναι κατα πολύ µικρότερη. Εποµένως η παραπάνω γραφή είναι λάθος. Ο σωστός τρόπος για να γραφεί αυτή η τιµή είναι (15.6±0.05) cm, όπου τόσο η τιµή της µέτρησης όσο και το σφάλµα της δηλώνουν ότι έχει ακρίβεια ~0.01 cm. Ο αριθµός των σηµαντικών ψηφίων θα πρέπει να διατηρείται και όταν γίνονται αριθµητικές πράξεις. Ο γενικός κανόνας είναι ότι ο αριθµός των σηµαντικών ψηφίων του αποτελέσµατος καθορίζεται από την τιµή µε τη µικρότερη ακρίβεια, δηλαδή την τιµή µε τον µικρότερο αριθµό σηµαντικών ψηφίων. Ειδικότερα στην περίπτωση της πρόσθεσης και της αφαίρεσης το αποτέλεσµα θα έχει τόσα δεκαδικά ψηφία όσα και ο αριθµός µε τα λιγότερα δεκαδικά ψηφία. Εποµένως η πράξη θα µας δώσει. και όχι.5. Αυτό είναι αναµενόµενο αφού εάν προσθέσουµε µια τιµή µε µεγάλη ακρίβεια σε µια µικρότερη τιµή η οποία έχει πολύ µεγαλύτερη αβεβαιότητα, η ακρίβεια του αποτελέσµατος θα εξαρτηθεί από τη λιγότερο ακριβή τιµή. Τα µη σηµαντικά ψηφία στρογγυλοποιούνται µε βάση τους εξής κανόνες: Εάν το τελευταίο ψηφίο είναι µικρότερο του 5 τότε παραλείπεται (στρογγυλοποίηση προς τα κάτω). Εάν το τελευταίο ψηφίο είναι µεγαλύτερο του 5 τότε ο προηγούµενος αριθµός αυξάνεται κατά 1 (στρογγυλοποίηση προς τα πάνω) Το 5 στρογγυλοποιείται προς τον κοντινότερο άρτιο αριθµό (µε αυτό τον τρόπο ελαχιστοποιούµε τις αποκλίσεις λόγω στρογγυλοποίησης). 5

5 Η ίδια µέθοδος για τον προσδιορισµό των σηµαντικών ψηφίων σε αποτελέσµατα πράξεων ακολουθείται σε οποιαδήποτε άλλη πράξη. Εάν έχουµε αµφιβολία σχετικά µε τον αριθµό των σηµαντικών ψηφίων του αποτελέσµατος µιας πράξης µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε δυο µεθόδους για να τον εκτιµήσουµε: α) Η µέθοδος µε το ερωτηµατικό Συµπληρώνουµε τις τιµές µε τα λιγότερα σηµαντικά ψηφία µε ερωτηµατικά, και αντίστοιχα θέτουµε ερωτηµατικά στα ψηφία του αποτελέσµατος που προκύπτουν από αυτά τα ψηφία: ; +.3; ; 1.5; ; Εποµένως το αποτέλεσµα της παραπάνω πράξης έχει ένα δεκαδικό ψηφίο (όσα και ο αριθµός.3), και 3 σηµαντικά ψηφία. Η ίδια µέθοδος µπορεί να εφαρµοστεί και στις άλλες αριθµητικές πράξεις. Με αυτό τον τρόπο βρίσκουµε ότι το αποτέλεσµα δεν έχει ποτέ περισσότερα σηµαντικά ψηφία από το λιγότερο ακριβή αριθµό. β) Η µέθοδος µε το αβέβαιο ψηφίο. Σε αυτή την περίπτωση κάνουµε την πράξη µε όλα τα διαθέσιµα δεκαδικά ψηφία. Στη συνέχεια επαναλαµβάνουµε την πράξη αλλάζοντας όµως κατά 1 ή την τιµή του τελευταίου ψηφίου στη µέτρηση µε τα λιγότερα δεκαδικά ψηφία. Από το αρχικό αποτέλεσµα απορρίπτουµε όσα ψηφία βρίσκονται µετά από το ψηφίο που µεταβλήθηκε. Εποµένως στο πρώτο παράδειγµα που είδαµε, χωρίς να λάβουµε υπ οψιν µας τα σηµαντικά ψηφία το άθροισµα θα είναι: ( ) = Εάν αλλάξουµε το.3 σε.4 έχουµε: ( ) = 1.65 Εποµένως θα πρέπει να κρατήσουµε από το αρχικό αποτέλεσµα µέχρι και το πρώτο δεκαδικό ψηφίο, δηλαδή το αποτέλεσµα θα είναι 1.5. Αυτή η µέθοδος είναι ιδαίτερα χρήσιµη όταν κανουµε πιο πολύπλοκες πράξεις, π.χ. ύψωση σε δύναµη, υπολογισµό λογαρίθµων κ.λ.π. Στην περίπτωση πράξεων µε σταθερές, η σταθερά πρέπει να έχει περισσότερα σηµαντικά ψηφία από την ακριβέστερη τιµή ώστε να µην περιορίζει την ακρίβεια του αποτελέσµατος. Για παράδειγµα εάν θέλουµε να υπολογίσουµε την περίµετρο ενός δακτυλίου µε ακτίνα.05cm τότε η τιµή του π που θα χρησιµοποιήσουµε θα είναι π=3.1415, και η περίµετρος θα είναι = cm. 6

6 Στατιστική ερµηνεία των σφαλµάτων και σύγκριση µετρήσεων. Εάν πάρουµε µια σειρά µετρήσεων του ίδιου αµετάβλητου µεγέθους (π.χ. τη θερµοκρασία νερού που βράζει, τις διαστάσεις ενός αντικειµένου κ.λ.π.) και κάνουµε το ιστόγραµµα των τιµών τους θα δούµε ότι ακολουθούν την Κανονική κατανοµή ή κατανοµή Gauss. Οσο µεγαλύτερος είναι ο αριθµός των µετρήσεων τόσο καλύτερα θα προσοµοιάζει το ιστόγραµµα την Κανονική κατανοµή. Αυτό είναι αποτέλεσµα της τυχαίας φύσης των στατιστικών σφαλµάτων. Η Κανονική κατανοµή δίνεται από τη σχέση G(x) = 1 πσ e ( (x µ ) σ ) (3) όπου µ είναι η µέση τιµή της κατανοµής, και σ η τυπική της απόκλιση. Η µέση τιµή καθορίζει τη θέση του κέντρου της κατανοµής, ενώ η τυπική απόκλιση καθορίζει το + εύρος της (Σχήµα ). Οπως για κάθε κατανοµή πιθανότητας ισχύει ότι G(x)dx =1, 1 και ο παράγοντας κανονικοποίησης προκύπτει από αυτή ακριβώς την πσ απαίτηση. Η πιθανότητα να πάρουµε µια τιµή που θα είναι στο εύρος x ± dx είναι dp x = G(x)dx. Εποµένως η πιθανότητα να πάρουµε µια τιµή µεταξύ σ και +σ είναι +σ G(x)dx = 0.68 ή 68%. Λόγω συµµετρίας η πιθανότητα να πάρουµε µία τιµή στη σ περιοχή [-σ, µ] ή στην περιοχή [µ,+σ] είναι 34.1%. Στον ακόλουθο Πίνακα και Σχήµα δίνονται οι πιθανότητες να πάρουµε τιµές σε περιοχές της κανονικής κατανοµής µε διαφορετικό εύρος. Οι πιθανότητες αυτές είναι ανεξάρτητες της µέσης τιµής της κατανοµής. Πίνακας 1 Εύρος Πιθανότητα [-σ,σ] 68% [-σ, σ] 95.5% [-3σ,3σ] 99.7% [-5σ,5σ] % Σχήµα. Διάγραµµα της Κανονικής κατανοµής όπου φαίνεται η πιθανότητα να πάρουµε µια τιµή περιοχές διαφορετικού εύρους. 7

7 Αποδεικνύεται 1 ότι στο όριο που έχουµε αρκετές µετρήσεις (10 ή παραπάνω) η µέση τιµή της Κανονικής κατανοµής ισούται µε τη µέση τιµή των µετρήσεων ενώ η τυπική απόκλιση της Κανονικής κατανοµής ισούται µε την τυπική απόκλιση του δείγµατος σ x που υπολογίζεται όπως είδαµε µέσω της σχέσης σ x = 1 n 1 n =1 (x x ) Αυτό είναι ένα πολύ σηµαντικό αποτέλεσµα το οποίο µας επιτρέπει από τις ίδιες τις µετρήσεις να έχουµε µια πλήρη εικόνα της στατιστικής κατανοµής τους. Επιπλέον µας επιτρέπει να συγκρίνουµε τις µετρήσεις µας µε άλλες µετρήσεις ή µε τιµές που προβλέπονται από κάποια θεωρία. Για παράδειγµα εάν µετρήσουµε το σηµείο ζέσεως του νερού στους (100.5±0.1) C και θέλουµε να συγκρίνουµε κατά πόσο αυτή η τιµή συµφωνεί µε την αναµενόµενη τιµή των C σε πίεση 1atm αρκεί να δούµε πόσες τυπικές αποκλίσεις απέχουν οι δύο τιµές. Βρίσκουµε ότι δθ = ( ) C = 0.5 C. δηλαδή οι δύο τιµές απέχουν 0.5 C. Δεδοµένου όµως ότι το σφάλµα είναι σ Θ =0.1 C, η απόκλιση αυτή µεταφράζεται σε 5 τυπικές αποκλίσεις, ή 5σ. Δηλαδή όπως λέµε η αναµενόµενη τιµή βρίσκεται πολύ µακρύα από τη µέση τιµή των µετρήσεων, στην «ουρά» της κατανοµής των τελευατίων. Με βάση τον πίνακα 1 έχουµε ότι η πιθανότητα να πάρουµε µια τιµή στο εύρος [- 5σ,5σ] είναι %. Εποµένως η πιθανότητα να πάρουµε µια µέτρηση που θα απέχει 5σ ή περισσότερο από τη µέση τιµή των µετρήσεών µας είναι %. Η µε άλλα λόγια θα χρειαζόταν να πάρουµε ένα εκατοµµύριο µετρήσεις µε ακριβώς την ίδια πειραµατική διάταξη ώστε να έχουµε µια µέτρηση που να συµφωνεί µε την αναµενόµενη τιµή των C. Αυτό προφανώς είναι απίθανο, οπότε συµπεραίνουµε ότι οι δύο τιµές δεν συµφωνούν µεταξύ τους, πράγµα που σηµαίναι ότι είτε η αναµενόµενη τιµη είναι λάθος, είτε ότι οι συνθήκες του πειράµατος δεν είναι ιδανικές (π.χ. το νερό περιέχει προσµίξεις από άλατα). Συνήθως θεωρούµε ότι κάποια µέτρηση συµφωνεί µε την αναµενόµενη τιµή εάν απέχουν εώς και 3 τυπικές αποκλίσεις. 1 Η απόδειξη είναι πέρα από τους στόχους αυτής της εισαγωγής. Οµως µια πολύ καλή παρουσίαση βρίσκεται στο βιβλίο των Bevngton & Robnson. 8

8 Μετάδοση σφαλµάτων Μέχρι στιγµής είδαµε πως µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε µια σειρά µετρήσεων προκειµένου να εκτιµήσουµε την πραγµατική τιµή ενός µεγέθους και την ακρίβεια µε την οποία τη γνωρίζουµε. Στη συνέχεια θα δούµε πως µπορούµε να υπολογίσουµε την τιµή και το σφάλµα µιας παράγωγης ποσότητας που υπολογίζεται από τις µετρήσεις µας (για παράδειγµα ο όγκος µιας σφαίρας). α. Πιθανό Σφάλµα Ας θεωρήσουµε ότι µετράµε ένα µέγεθος και το σφάλµα του (α±δα), και ότι θέλουµε να υπολογίσουµε ένα µέγεθος β που συνδέεται µε το α µέσω της σχέσης β=f(α), καθώς και το σφάλµα του δβ. Η τιµή του β που θα αντιστοιχεί στη τιµή α θα είναι f(α). Αντίστοιχα οι τιµές του β που θα αντιστοιχούν στι ακραίες τιµές του α µε βάση το σφάλµα του (α-δα και α+δα) θα είναι β 1 = (α-δα) και β = f(α+δα). Τότε το σφάλµα του β θα είναι δβ = β 1 β = f(α+δα) f(α). Εάν πάρουµε το λόγο του δβ µε το δα θα δβ f (a +δa) f (a) έχουµε: = δa δa ή στο όριο που το δα είναι πολύ µικρό (δα 0) έχουµε Εποµένως δβ f (a +δa) f (a) f (a +δa) f (a) = lm df δa δa δa 0 δa da δβ = df da δa (4) Δηλαδή το σφάλµα στην ποσότητα β ισούται µε το σφάλµα της ποσότητας α επί την παράγωγο ως προς το α, της σχέσης που συνδέει τα δύο µεγέθη. Για παράδειγµα στην περίπτωση που θέλουµε να υπολογίσουµε τον όγκο µιας σφαίρας γνωρίζοντας την ακτίνα της (r±δr) αρκεί να πάρουµε την παράγωγο ως προς την ακτίνα της σχέσης που δίνει τον όγκο: δv = dv dr δr = d 4 dr 3 π r3 δr = 4π r δr Στην περίπτωση που η παράγωγος ποσότητα β προέρχεται από περισσότερα του ενός µετρούµενα µεγέθη α 1, α, α 3,..., α n, µέσω της σχέσης β = f(α 1, α, α 3,..., α n ) η παραπάνω σχέση µπορεί να γενικευθεί ως εξής: δβ = f δa 1 a 1 + f δa a + f δa 3 a f δa n a n (5) Αυτή είναι και η βασική σχέση που µας δίνει το σφάλµα µίας ποσότητας που υπολογίζεται µε βάση άλλες µετρούµενες ποσότητες. Το σφάλµα αυτό ονοµάζεται πιθανό σφάλµα. 9

9 Για παράδειγµα εάν θέλουµε να υπολογίσουµε τον όγκο ενός παραλληλόγραµµου, έχοντας µετρήσει τις πλευρές του (α±δα), (β±δβ) και (γ±δγ), το σφάλµα του όγκου θα είναι δv = V δa a V β δβ + V γ δγ = ( βγ δa) + ( aγ δβ) + ( aβ δγ ) β. Μέγιστο Δυνατό Σφάλµα Μερικές φορές µας ενδιαφέρει να γνωρίζουµε ποιό είναι το µεγαλύτερο δυνατό σφάλµα που µπορεί να έχει µια παράγωγη ποσότητα. Ας θεωρήσουµε ότι θέλουµε να δούµε ποιό είναι το µέγιστο σφάλµα του αθροίσµατος δύο µετρήσεων (α(α±δα), και (β±δβ)). Οι µέγιστες τιµές που µπορούν να πάρουν οι ποσότητες α και β είναι (α+δα) και (β+δβ), εποµένως η ανώτερη τιµή που µπορεί να πάρει το άθροισµά τους θα είναι (α+β+δα+δβ). Αντίστοιχα η µικρότερη τιµή που µπορεί να πάρει το άθροισµά τους θα είναι (α+β δα δβ) = (α+β)-(δα+δβ). Εποµένως το άθροισµα (α+β) κυµαίνεται µεταξύ (α+β)-(δα+δβ) και (α+β)+(δα+δβ). Αρα το µέγιστο σφάλµα του αθροίσµατος (α+β) θα είναι το άθρισµα των σφαλµάτων του (δα+δβ). δ(a 1 + a + + a n ) = δ(a 1 a a n ) = όπου δa είναι το σφάλµα της κάθε µέτρησης α. Για σύγκριση µε βάση τη σχέση (5) το πιθανό σφάλµα του αθροίσµατος θα είναι δ(a + β) = δa +δβ. Με τον ίδιο τρόπο βρίσκουµε ότι το µέγιστο σφάλµα στην περίπτωση της αφαίρεσης δύο ποσοτήτων ισούται µε το άθροισµα των σφαλµάτων τους. Στην περίπτωση πολλαπλασιασµού το σφάλµα του γινοµένου Γ=αβ θα είναι δa δa δγ = (a ± δa)(β ± δβ) = aβ 1± δa 1± δβ a β = aβ 1 ± δa a + δβ β ± δa a δβ β aβ 1 ± δa a + δβ β όπου χρησιµοποιήσαµε την προσέγγιση ότι ο όρος σχέση µε τους υπόλοιπους. δa a δβ είναι πολύ µικρός σε β 10

10 Στη γενικότερη περίπτωση ν όρων έχουµε Γ=α 1 α α ν µε δγ = a 1 a a ν 1± δa 1 + δa a 1 a + + δa ν a ν Αντίστοιχα µπορούµε να υπολογίσουµε σχέσεις για το µέγιστο δυνατό σφάλµα στην περίπτωση διάιρεσης. Εστω ότι Γ ± δγ = a ± δa β ± δβ = a 1± δa a β 1± δβ β Αναπτύσσοντας τον όρο ( 1± δβ β) 1 µε βάση τον τύπο του διωνύµου έχουµε Γ ± δγ = a ± δa β ± δβ = a β 1± δa a + δβ β + O όπου Ο είναι όροι ης τάξης και άνω οι οποίοι µπορούν να παραλειφθούν ως πολύ µικροί. Εποµένως Γ ± δγ = a β 1± δa a + δβ β Που έχει παρόµοια µορφή µε τη µορφή της σχέσης για τον πολλαπλασιασµό. Το µέγιστο δυνατό σφάλµα µας δίνει µια συντηρητική εκτίµηση του σφάλµατος η οποία υπερεκτιµά το πραγµατικό σφάλµα. Γι αυτό το λόγο σε όλες τις περιπτώσεις θα χρησιµοποιούµε το πιθανό σφάλµα. 11

11 Α.. Γραφικές Παραστάσεις Τις περισσότερες φορές όταν εκτελούµε ένα πείραµα µας ενδιαφέρει να βρούµε τη σχέση που συνδέει δυο φυσικά µεγέθη, είτε για να υπολογίσουµε κάποια χαρακτηριστική ποσότητα, είτε για να διερευνήσουµε το φυσικό νόµο που τα συνδέει. Για παράδειγµα µετρώντας την απόσταση που διανύει ένα σώµα που κινείται χωρίς την επίδραση άλλων δυνάµεων, συναρτήσει του χρόνου µπορούµε να αποδείξουµε ότι η απόσταση εξαρτάται γραµµικά από τον χρόνο. Επιπλέον από τη σταθερά αναλογίας µπορούµε να µετρήσουµε την ταχύτητα του σώµατος. Ο καλύτερος τρόπος για να µελετήσουµε τη σχέση που συνδέει δύο µεγέθη είναι να παραστήσουµε γραφικά το ένα µέγεθος συναρτήσει του άλλου, δηλαδή να κατασκευάσουµε µια γραφική παράσταση. Γραµµικές σχέσεις Η πιό απλή περίπτωση σχέσης µεταξύ δύο µεγεθών (έστω y και x) είναι η γραµµική σχέση: y = α x + β το διάγραµµα της οποίας θα είναι µια ευθεία γραµµή. Σε αυτή την περίπτωση το x λέγεται ανεξάρτητη µετραβλητή και το y λέγεται εξαρτηµένη µεταβλητή αφού η τιµή του εξαρτάται από την τιµή του x. Το α είναι η κλίση της ευθείας, ενώ το β είναι η τεταγµένη του σηµείου που τέµνει η ευθεία τον άξονα yyʹ (δηλαδή η απόστασή του από το σηµείο y=0) και ονοµάζεται διατοµή. Για να βρούµε τις τιµές των α και β (οι οποίες χαρακτηρίζουν πλήρως την ευθεία) αρκεί να έχουµε µετρήσεις του y για διαφορετικές τιµές του x. Για παράδειγµα έστω ότι µελετάµε την ελεύθερη πτώση ενός σώµατος. Η σχέση που συνδέει την ταχύτητά του (εξαρτηµένη µεταβλητή) µε το χρόνο (ανεξάρτητη µεταβλητή) είναι υ = υ 0 + at όπου υ είναι η ταχύτητα, t είναι ο χρόνος από την έναρξη των µετρήσεων, α η επιτάχυνση της βαρύτητας, και υ 0 η αρχική ταχύτητα (τη χρονική στιγµή t=0 sec). Εποµένως για να βρούµε την επιτάχυνση της βαρύτητας αρκεί να πάρουµε µετρήσεις της ταχύτητας υ σε διαφορετικά χρονικά διαστήµατα t από τη έναρξη του πειράµατος. Μία τέτοια σειρά µετρήσεων φαίνεται στον ακόλουθο πίνακα Πίνακας : Πινακας Μετρήσεων t ( 10 - sec) 1.0±0. 5.0± ± ± ± ±0.5 υ (cm/sec) 58±5 90±10 130±10 140±10 160±10 10±10 Στο Σχήµα 3 φαίνεται το διάγραµµα της ταχύτητας συναρτήσει του χρόνου το οποίο κατασκευάστηκε απεικονίζοντας τα παραπάνω ζεύγη µετρήσεων σε ένα σύστηµα αξόνων x-y το οποίο έχει βαθµονοµηθεί κατάλληλα ώστε ο άξονας xxʹ να αντιστοιχεί στο χρόνο και ο άξονας yyʹ να αντιστοιχεί στην ταχύτητα. Σε κάθε µέτρηση φαίνονται και τα αντίστοιχα σφάλµατα στη ταχύτητα και το χρόνο τα οποία έχουν απεικονιστεί ως ευθύγραµµα τµήµατα µήκους ίσου µε το µέγεθος του σφάλµατος. 1

12 Σχήµα 3. Παράδειγµα Γραφικής Παράστασης µε βάση τα δεδοµένα του Πίνακα. Επίσης φαίνεται και η ευθεία η οποία έχει χαραχθεί µε τέτοιο τρόπο ώστε η απόσταση της από το κάθε σηµείο να είναι η µικρότερη δυνατή. Παρατηρούµε ότι τα πειραµατικά σηµεία δεν βρίσκονται ακριβώς πάνω στην ευθεία, αλλά έχουν µικρές αποκλίσεις εκατέρωθεν της ευθείας. Αυτό είναι αναµενόµενο δεδοµένου ότι οι µετρήσεις έχουν σφάλµατα τα οποία τις κάνουν να αποκλίνουν από τις πραγµατικές τιµές. Παρατηρούµε όµως και ότι κανένα σηµείο δεν απέχει από την ευθεία περισσότερο από το σφάλµα της αντίστοιχης µέτρησης. Αυτό είναι µια καλή ένδειξη για την ποιότητα των µετρήσεων. Από το τρίγωνο ΑΒΓ µπορούµε να υπολογίσουµε την κλίση της ευθείας (δηλαδή την ταχύτητα) ως a = BΓ 105cm /sec = = 954.4cm /sec AB 0.11sec Η απόσταση ΟΔ ισούται µε τη διατοµή της ευθείας και µας δίνει την αρχική ταχύτητα του σώµατος. Το γεγονός ότι η διατοµή είναι µη µηδενική σηµαίνει ότι το σώµα είχε κάποια αρχική ταχύτητα τη στιγµή t=0 sec. Το σφάλµα της κλίσης µπορεί να υπολογιστεί χαράζοντας δύο ακόµα ευθείες, που θα αντιστοιχούν στις ευθείες µε τη µικρότερη (α mn ) και µεγαλύτερη (α max ) κλίση. Τότε το σφάλµα της κλίσης θα είναι δα= α mn - α max /. Αντίστοιχα η διατοµές των δύο αυτών ευθειών θα µας δώσουν το σφάλµα της διατοµής δβ= β max - β mn /. 13

13 Μη Γραµµικές σχέσεις Στην περίπτωση µη γραµµικών σχέσεων όπως για παράδειγµα νόµοι δύναµης ( y = Ax b ) ή εκθετικοί νόµοι ( y = Ae b ), προκειµένου να εκτιµήσουµε τις παραµέτρους τους (δηλαδή τις τιµές των Α και b) θα πρέπει πρώτα να τις γραµµικοποιήσουµε. Στην περίπτωση των νόµων δύναµης η γραµµικοποίηση γίνεται λογαριθµίζοντας και τα δύο µέλη. Τότε έχουµε: y = Ax b log y = log( Ax b ) log y = log A + blog x Εποµένως εάν παραστήσουµε γραφικά το log y συναρτήσει του log x, τότε από την κλίση της ευθείας έχουµε τον εκθέτη b, ενώ από τη διατοµή µπορούµε να υπολογίσουµε τον παράγοντα Α. Αυτή η µέθοδος για παράδειγµα εφαρµόζεται εάν θέλουµε να δούµε µε ποιό τρόπο εξαρτάται η ελκτική δύναµη µεταξύ δύο γνωστών µαζών από την απόστασή τους. Το πείραµα που θα κάναµε σε αυτή την περίπτωση θα ήταν να πάρουµε δύο γνωστές µάζες, και να µετρήσουµε την ελκτική τους δύναµη για διαφορετικές αποστάσεις. Οπως γνωρίζουµε από το Νόµο της Παγκόσµιας Ελξης η σχέση αυτή είναι µη γραµµική ( F = G m 1m ), εποµένως εάν κάνουµε το διάγραµµα της δύναµης r συναρτήσει της απόστασης (F-r) θα πάρουµε µια καµπύλη (Σχήµα 4) η οποία δεν µας επιτρέπει την εκτίµηση της δύναµης στην οποία είναι υψωµένη η απόσταση. Αντίθετα εάν κάνουµε το διάγραµµα logf συναρτήσει του logr, θα έχει τη µορφή ευθείας η κλίση της οποίας θα ισούται µε τη δύναµη που είναι υψωµένη η απόσταση (b=), και η διατοµή της θα ισούται µε log(gm 1 m ) (Σχήµα 4). Διαγράµµατα αυτής της µορφής ονοµάζονται λογαριθµικά. Σχήµα 4: Διάγραµµα της δύναµης συναρτήσει της απόστασης (αριστερά) και του λογάριθµου της δύναµης συναρτήσει του λογάριθµου της απόστασης (δεξιά). Προφανώς το λογαριθµοκό διάγραµµα είναι πιο εύχρηστο για τη µελέτη της συσχέτισης των δυο µεγεθών. 14

14 Στην περίπτωση εκθετικών νόµων η γραµµικοποίηση γίνεται παίρνοντας το φυσικό λογάριθµο και των δύο µελών: y = Ae b ln y = ln Ae b ( ) ln y = ln A + bx Εποµένως κάνοντας το διάγραµµα ln y συναρτήσει του t µπορούµε από την κλίση να υπολογίσουµε τη δύναµη b και από τη διατοµή τον παράγοντα ln A. Σχέσεις τέτοιας µορφής περιγράφουν πολλά φυσικά φαινόµενα, όπως τη µεταβολή του πλάτους σε µια αποσβενύµενη ταλάντωση, την απορρόφηση ακτινοβολίας, τον αριθµό των αδιάσπαστων πυρήνων ενός ραδιενεργού υλικού, κ.α. Διαγράµµατα αυτής της µορφής ονοµάζονται ηµιλογαριθµικά, καθώς ο άξονας της ανεξάρτητης µεταβλητής είναι γραµµικός. Κανόνες για την κατασκευή διαγραµµάτων Για τη κατασκευή σωστών γραφικών παραστάσεων που περιέχουν όλες τις απαραίτητες πληροφορίες θα πρέπει να ακολουθείται η εξής διαδικασία: 1. Πρώτα χαράσουµε τους άξονες. Οι άξονες θα πρέπει να απέχουν από τα όρια της σελίδας ώστε να υπάρχει περιθώριο για τη βαθµονόµησή και την περιγραφή τους.. Βαθµονοµούµε τους άξονες. Η βαθµονόµηση θα πρέπει να γίνει µε τέτοιο τρόπο ώστε να χρησιµοποιούµε όλη τη επιφάνεια του χαρτιού. Εάν οι τιµές των πρώτων µετρήσεων απέχουν πολύ από το 0, τότε η βαθµονόµηση µπορεί να αρχίσει από µια µεγαλύτερη τιµή. 3. Κάτω ή δίπλα σε κάθε άξονα σηµειώνουµε σε ποιό φυσικό µέγεθος αναφέρεται καθώς και τις µονάδες µέτρησής του. 4. Τοποθετούµε τις µετρήσεις πάνω στο καρτεσιανό σύστηµα που δηµιουργήσαµε µε τη βαθµονόµηση. Η κάθε µέτρηση σηµειώνεται µε µια τελεία. Δεν σηµειώνουµε ούτε τις τιµές των µετρήσεων, ούτε την τεταγµένη ή την τετµηµένη των σηµείων πάνω στους άξονες. 5. Σε κάθε σηµείο τοποθετούµε και το αντίστοιχο σφάλµα ως ένα ευθύγραµµο τµήµα µήκους ίσου µε το µέγεθος του σφάλµατος. 6. Σχεδιάζουµε την καλύτερη ευθεία (ή καµπύλη στη γενικότερη περίπτωση). Η καλύτερη ευθεία είναι αυτή ή οποία απέχει την ελάχιστη δυνατή απόσταση από το κάθε ένα σηµείο. Προφανώς λόγω των σφαλµάτων τα σηµεία των µετρήσεων δεν θα πέφτουν ακριβώς πάνω στην ευθεία. 7. Για τον υπολογισµό της κλίσης της ευθείας σχηµατίζουµε ένα τρίγωνο (σχετικά µεγάλο) επιλέγοντας δυο αποµακρυσµένα σηµεία (x 1,y 1 ) και (x,y ) επί της ευθείας (Σχήµα 3). Τα σηµεία αυτά δεν θα πρέπει να αντιστοιχούν σε µετρήσεις. Από το λόγο των πλευρών του τριγώνου έχουµε όπως αναφέρθηκε και προηγουµένως ότι η κλίση της ευθείας θα είναι: a = Δy Δx = y y 1 x x 1 8. Η διατοµή της ευθείας δίνεται από την τεταγµένη του σηµείου που τέµνει τον άξονα yyʹ. Εάν η βάθµονόµηση του άχονα xxʹ δεν έχει αρχίσει από το 0 τότε η τεταγµένη δεν µπορεί να υπολογιστεί µε αυτό τον τρόπο. 9. Σηµειώνουµε σε ένα κενό µέρος του διαγράµµατος τον τίτλο του. 15

15 Α. 3. Μέθοδος Ελαχίστων Τετραγώνων Στην προηγούµενη ενότητα είδαµε ότι µπορούµε να βρούµε τις παραµέτρους µιας γραµµικής σχέσης από τη γραφική παράσταση των µεγεθών που εκφράζει. Σε αυτή την ενότητα θα αναπτύξουµε µια µαθηµατική µέθοδο η οποία θα µας δίνει αυτές τις παραµέτρους µε βάση τις µετρήσεις µας. Η µέθοδος αυτή λέγεται µέθοδος ελαχίστων τετραγώνων. Εστω ότι έχουµε Ν ζεύγη µετρήσεων (x,y ) για δύο φυσικά µεγέθη Χ και Υ. Εάν η σχέση µεταξύ των µεγεθών εκφράζεται από την εξίσωση y = ax + b, τότε οι τιµές των παραµέτρων a και b θα είναι αυτές για τις οποίες ελαχιστοποιείται η απόσταση της ευθείας από τα σηµεία των µετρήσεων. Η απόσταση του κάθε σηµείου από την ευθεία είναι s = y (ax b) όπου (x,y ) είναι οι τιµές των µετρήσεων και (ax b) η τεταγµένη της ευθείας στο x = x. Δεδοµενου ότι το s µπορεί να πάρει τόσο θετικές όσο και αρνητικές τιµές, και προκειµένου να λάβουµε υπ όψιν µας όλα τα σηµεία παίρνουµε το άθροισµα των τετραγώνων των s για όλες τις µετρήσεις: N N S = s = y (ax b) =1 =1 ( ) Η ευθεία η οποία περιγράφει καλύτερα όλα τα σηµεία είναι αυτή για την οποία η ποσότητα S ελαχιστοποιείται. Δηλαδή τα ζητούµενα a και b είναι αυτά που ελαχιστοποιούν το S: S a = 0 a S b = 0 b N =1 N =1 ( y (ax b) ) = 0 ( y (ax b) ) = 0 Από το σύστηµα των δύο παραπάνω εξισώσεων µπορούµε να βρούµε τα a και b συναρτήσει των µετρήσεων (x,y ): x y x y a = N ( x ) x N y b = N a x N όπου οι αθροίσεις γίνονται για όλες τις µετρήσεις. 16

16 Κατά τον υπολογισµό των παραπάνω σχέσεων δεν λάβαµε υπ οψιν µας την ύπαρξη σφαλµάτων. Εάν οι µετρήσεις του y έχουν και σφάλµατα τα οποία ακολουθούν την κανονική κατανοµή τότε θα πρέπει να τα λάβουµε υπ οψιν µας υπό τη µορφή συντελεστών βαρύτητας στον υπολογισµό του S. Εάν οι µετρήσεις είναι (( y ± σ ),x ), τότε η σχέση για το άθροισµα των τετραγώνων S παίρνει τη µορφή: N N s S = ( σ = y ( ax b) ) σ =1 =1 Δηλαδή µετρήσεις µε µεγάλα σφάλµατα δεν συνεισφέρουν σηµαντικά στο άθροισµα S, και κατά συνέπεια δεν επηρεάζουν όσο οι άλλες µετρήσεις τον υπολογισµό των παραµέτρων της ευθείας. Ακολουθωντας την ίδια µέθοδο όπως παραπάνω µπορούµε να υπολογίσουµε την κλίση a και τη διατοµή b συναρτήσει των µετρήσεων (( y ± σ ),x ). a = 1 1 x y x y Δ σ σ σ σ b = 1 x y Δ σ σ x x y σ σ όπου Δ = 1 σ x σ x σ Δεδοµένου ότι τώρα έχουµε πληροφορίες και για την ακρίβεια των µετρήσεων µπορούµε να υπολογίσουµε και τα σφάλµατα των παραµέτρων a και b. δa = 1 Δ 1 σ δb = 1 Δ x σ Λεπτοµερής απόδειξη των παραπάνω σχέσεων µπορεί να βρεθεί σε βιβλία ανάλυσης πειραµατικών µετρήσεων, όπως για παράδειγµα το Data Reducton and Error Analyss for the Physcal Scences, (Bevngton & Robnson, Mc Graw Hll). Στη παραπάνω ανάλυση θεωρήσαµε σφάλµατα µόνο στην εξαρτηµένη µεταβλητή y. Η ανάλυση για σφάλµατα και στις δύο µεταβλητές είναι πιο πολύπλοκη και δεν θα µας απασχολήσει εδώ. Η µέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων µπορεί να γενικευθεί για πολυώνυµα ν- βαθµού. Γενικά σε κάθε σειρά n µετρήσεων µπορεί να προσαρµοσθεί ένα πολυώνυµο n- βαθµού. 17

17 Επιπλέον µε τον ίδιο τρόπο µπορούν να υπολογιστούν εξισώσεις που δίνουν τους συντελεστές ελαχίστων τετραγώνων για καµπύλες που αντιστοιχούν σε νόµους δύναµης, εκθετικές ή λογαριθµικές εξισώσεις κ.λ.π. Στα εργαστήρια, θα µας απασχολήσουν µόνο γραµµικές σχέσεις, όµως οι γενικότερες εξισώσεις ελαχίστων τετραγώνων για µη γραµµικές σχέσεις µπορούν να βρεθούν σε βιβλία ανάλυσης πειραµατικών µετρήσεων. Βιβλιογραφία Χαλδούπης Χ., Εργαστηριακές Ασκήσεις Φυσικής, Μηχανική-Θερµότητα, Ηράκλειο 1977 Bevngton P. R. & Robnson D. K., Data Reducton and Error Analyss for the Physcal Scences, Mc Graw Hll,

Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα

Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα Α. 1. Μετρήσεις και Σφάλµατα Κάθε πειραµατική µέτρηση υπόκειται σε πειραµατικά σφάλµατα. Με τον όρο αυτό δεν εννοούµε λάθη τα οποία γίνονται κατά την εκτέλεση του πειράµατος ή τη λήψη των µετρήσεων, τα

Διαβάστε περισσότερα

Περί σφαλμάτων και γραφικών παραστάσεων

Περί σφαλμάτων και γραφικών παραστάσεων Περί σφαλμάτων και γραφικών παραστάσεων Σφάλμα ανάγνωσης οργάνου Το σφάλμα αυτό αναφέρεται σε αβεβαιότητες στη μέτρηση που προκαλούνται από τις πεπερασμένες ιδιότητες του οργάνου μέτρησης και/ή από τις

Διαβάστε περισσότερα

Β Γραφικές παραστάσεις - Πρώτο γράφημα Σχεδιάζοντας το μήκος της σανίδας συναρτήσει των φάσεων της σελήνης μπορείτε να δείτε αν υπάρχει κάποιος συσχετισμός μεταξύ των μεγεθών. Ο συνήθης τρόπος γραφικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ III Μελέτη Ελευθερης Πτώσης

ΠΕΙΡΑΜΑ III Μελέτη Ελευθερης Πτώσης ΠΕΙΡΑΜΑ III Μελέτη Ελευθερης Πτώσης Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε την κίνηση ενός σώµατος καθώς πέφτει ελεύθερα υπό την επίδραση του βάρους του. Πιο συγκεκριµένα θα επαληθεύσουµε τις

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτική µε στοιχεία στατιστικής ανάλυσης

Πρακτική µε στοιχεία στατιστικής ανάλυσης Πρακτική µε στοιχεία στατιστικής ανάλυσης 1. Για να υπολογίσουµε µια ποσότητα q = x 2 y xy 2, µετρήσαµε τα µεγέθη x και y και βρήκαµε x = 3.0 ± 0.1και y = 2.0 ± 0.1. Να βρεθεί η ποσότητα q και η αβεβαιότητά

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Στο κεφάλαιο αυτό στόχος µας είναι να συνδέσουµε µία συγκεκριµένη συνάρτηση f ( ) µε µία δεύτερη συνάρτηση f ( ), την οποία και θα ονοµάζουµε παράγωγο της f. Η τιµή της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ I Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα

ΠΕΙΡΑΜΑ I Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα ΠΕΙΡΑΜΑ I Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα χρησιµοποιήσουµε βασικά όργανα του εργαστηρίου (διαστηµόµετρο, µικρόµετρο, χρονόµετρο) προκειµένου να: Να µετρήσουµε την πυκνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ IV Απλή κυκλική κίνηση. Κεντροµόλος Δύναµη

ΠΕΙΡΑΜΑ IV Απλή κυκλική κίνηση. Κεντροµόλος Δύναµη ΠΕΙΡΑΜΑ IV Απλή κυκλική κίνηση. Κεντροµόλος Δύναµη Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε την κυκλική κίνηση µίας σηµειακής µάζας και ιδιαίτερα την εξάρτηση της κεντροµόλου δύναµης από τη µάζα,

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Φυσικών Επιστηµών 2009 Πανελλήνιος προκαταρκτικός διαγωνισµός στη Φυσική. Σχολείο: Ονόµατα των µαθητών της οµάδας: 1) 2) 3)

Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Φυσικών Επιστηµών 2009 Πανελλήνιος προκαταρκτικός διαγωνισµός στη Φυσική. Σχολείο: Ονόµατα των µαθητών της οµάδας: 1) 2) 3) ΠΑΝΕΚΦΕ Ευρωπαϊκή Ολυµπιάδα Φυσικών Επιστηµών 2009 Πανελλήνιος προκαταρκτικός διαγωνισµός στη Φυσική 17-01-2009 Σχολείο: Ονόµατα των µαθητών της οµάδας: 1) 2) 3) Επισηµάνσεις από τη θεωρία Πάνω στον πάγκο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ ΙΙ Μελέτη Ελεύθερης Πτώσης

ΠΕΙΡΑΜΑ ΙΙ Μελέτη Ελεύθερης Πτώσης - &. ΠΕΙΡΑΜΑ ΙΙ Μελέτη Ελεύθερης Πτώσης Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε την κίνηση ενός σώµατος καθώς πέφτει ελεύθερα υπό την επίδραση του βάρους του. Πιο συγκεκριµένα θα επαληθεύσουµε

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ

2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ 1. Σφάλματα Κάθε μέτρηση ενός φυσικού μεγέθους χαρακτηρίζεται από μία αβεβαιότητα που ονομάζουμε σφάλμα, το οποίο αναγράφεται με τη μορφή Τιμή ± αβεβαιότητα π.χ έστω ότι σε ένα πείραμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΩΝ ΤΕΤΡΑΓΩΝΩΝ

ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΩΝ ΤΕΤΡΑΓΩΝΩΝ ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΛΑΧΙΣΤΩΝ ΤΕΤΡΑΓΩΝΩΝ ΧΑΡΑΞΗ ΓΡΑΦΙΚΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ Δημήτρης Στεφανάκης Η Μέθοδος των Ελαχίστων Τετραγώνων (ΜΕΤ) χρησιμοποιείται για την κατασκευή της γραφικής παράστασης που περιγράφει ένα φαινόμενο,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ 0 Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα

ΠΕΙΡΑΜΑ 0 Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα - &. ΠΕΙΡΑΜΑ 0 Απλές Μετρήσεις και Σφάλµατα Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα χρησιµοποιήσουµε βασικά όργανα του εργαστηρίου (διαστηµόµετρο, µικρόµετρο, χρονόµετρο) προκειµένου: Να µετρήσουµε την πυκνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 4 Χάραξη Καμπύλης, Ελάχιστα Τετράγωνα

ΑΣΚΗΣΗ 4 Χάραξη Καμπύλης, Ελάχιστα Τετράγωνα Σκοπός ΑΣΚΗΣΗ 4 Χάραξη Καμπύλης, Ελάχιστα Τετράγωνα Σκοπός της άσκησης αυτής είναι ο σπουδαστής να μπορέσει να παρουσιάζει τα αποτελέσματα πειραματικών μετρήσεων σε μορφή καμπυλών και να μπορέσει εν τέλει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Μια από τις σημαντικότερες δυσκολίες που συναντά ο φυσικός στη διάρκεια ενός πειράματος, είναι τα σφάλματα.

Μια από τις σημαντικότερες δυσκολίες που συναντά ο φυσικός στη διάρκεια ενός πειράματος, είναι τα σφάλματα. Εισαγωγή Μετρήσεις-Σφάλματα Πολλές φορές θα έχει τύχει να ακούσουμε τη λέξη πείραμα, είτε στο μάθημα είτε σε κάποια είδηση που αφορά τη Φυσική, τη Χημεία ή τη Βιολογία. Είναι όμως γενικώς παραδεκτό ότι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Σελίδα 1 από Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε τα βασικά θεωρήµατα του διαφορικού λογισµού καθώς και µε προβλήµατα που µπορούν να επιλυθούν χρησιµοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

14 Εφαρµογές των ολοκληρωµάτων

14 Εφαρµογές των ολοκληρωµάτων 14 Εφαρµογές των ολοκληρωµάτων 14.1 Υπολογισµός εµβαδών µε την µέθοδο των παράλληλων διατοµών Θεωρούµε µια ϕραγµένη επίπεδη επιφάνεια A µε οµαλό σύνορο, δηλαδή που περιγράφεται από µια συνεχή συνάρτηση.

Διαβάστε περισσότερα

Παρεµβολή και Προσέγγιση Συναρτήσεων

Παρεµβολή και Προσέγγιση Συναρτήσεων Κεφάλαιο 4 Παρεµβολή και Προσέγγιση Συναρτήσεων 41 Παρεµβολή µε πολυώνυµο Lagrage Εστω ότι γνωρίζουµε τις τιµές µιας συνάρτησης f (x), f 0, f 1,, f ν σε σηµεία x 0, x 1,, x ν, και Ϲητάµε να υπολογίσουµε

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις Σηµειώσεις στις συναρτήσεις 4 Η έννοια της συνάρτησης Ο όρος «συνάρτηση» χρησιµοποιείται αρκετά συχνά για να δηλώσει ότι ένα µέγεθος, µια κατάσταση κτλ εξαρτάται από κάτι άλλο Και στα µαθηµατικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

11 Το ολοκλήρωµα Riemann

11 Το ολοκλήρωµα Riemann Το ολοκλήρωµα Riem Το πρόβληµα υπολογισµού του εµβαδού οποιασδήποτε επιφάνειας ( όπως κυκλικοί τοµείς, δακτύλιοι και δίσκοι, ελλειπτικοί δίσκοι, παραβολικά και υπερβολικά χωρία κτλ) είναι γνωστό από την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση

ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε την κίνηση ενός σώµατος και θα διερευνήσουµε τους δυο πρώτους νόµους του Newton. Επιπλέον θα µετρήσουµε την επιτάχυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

x 2,, x Ν τον οποίον το αποτέλεσμα επηρεάζεται από

x 2,, x Ν τον οποίον το αποτέλεσμα επηρεάζεται από Στη θεωρία, θεωρία και πείραμα είναι τα ΘΕΩΡΙΑ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ... υπό ισχυρή συμπίεση ίδια αλλά στο πείραμα είναι διαφορετικά, A.Ensten Οι παρακάτω σημειώσεις περιέχουν τα βασικά σημεία που πρέπει να γνωρίζει

Διαβάστε περισσότερα

Πειραματική μελέτη λεπτών σφαιρικών φακών

Πειραματική μελέτη λεπτών σφαιρικών φακών Πειραματική μελέτη λεπτών σφαιρικών φακών Τάξη - Τµήµα: Ονόµατα µαθητών οµάδας: ) 2).. 3) 4) Πειραματική μελέτη λεπτών σφαιρικών φακών Στόχοι της εργαστηριακής άσκησης ) Μέτρηση των γεωµετρικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Ιαν. 9 Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Είδαµε στο κεφάλαιο της παρεµβολής συναρτήσεων πώς να προσεγγίζουµε µια (συνεχή) συνάρτηση f από ένα πολυώνυµο, όταν γνωρίζουµε + σηµεία του γραφήµατος της συνάρτησης:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ Μαρία Κατσικίνη E-mal: katsk@auth.gr Web: users.auth.gr/katsk Τηλ: 0 99800 Γραφείο : Β όροφος, Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης Σειρά των ασκήσεων Θεωρία : Σφάλματα Θεωρία :

Διαβάστε περισσότερα

Μετρήσεις και Σφάλματα/Measurements and Uncertainties

Μετρήσεις και Σφάλματα/Measurements and Uncertainties Μετρήσεις και Σφάλματα/Measurements and Uncertainties Κατά την καταγραφή δεδοµένων, σε κάθε εγγραφή δεδοµένου θα πρέπει να δίδεται µαζί και το αντίστοιχο εκτιµώµενο σφάλµα ή αβεβαιότητα. Ο όρος σφάλµα

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση 1 ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ

Παρουσίαση 1 ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Παρουσίαση ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ Παρουσίαση η Κάθετες συνιστώσες διανύσµατος Παράδειγµα Θα αναλύσουµε το διάνυσµα v (, ) σε δύο κάθετες µεταξύ τους συνιστώσες από τις οποίες η µία να είναι παράλληλη στο α (3,) Πραγµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ Η αισθητοποίηση του φαινοµένου του ηχητικού συντονισµού Η κατανόηση της αρχής λειτουργίας των πνευστών οργάνων ΥΛΙΚΑ-ΟΡΓΑΝΑ

ΣΚΟΠΟΙ Η αισθητοποίηση του φαινοµένου του ηχητικού συντονισµού Η κατανόηση της αρχής λειτουργίας των πνευστών οργάνων ΥΛΙΚΑ-ΟΡΓΑΝΑ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΙΜΩΝ ΚΥΜΑΤΩΝ ΣΕ ΣΩΛΗΝΑ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ΣΤΟΝ ΑΕΡΑ ΣΚΟΠΟΙ Η αισθητοποίηση του φαινοµένου του ηχητικού συντονισµού Η κατανόηση της αρχής λειτουργίας των πνευστών οργάνων ΥΛΙΚΑ-ΟΡΓΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΞΗ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΞΗ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 1. Εισαγωγή ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΞΗ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ Οι γραφικές παραστάσεις (ή διαγράμματα) χρησιμεύουν για την απεικόνιση της εξάρτησης

Διαβάστε περισσότερα

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών ΜΑΣ 02. Απειροστικός Λογισµός Ι Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών Ορισµός.. Ονοµάζουµε ακολουθία πραγµατικών αριθµών κάθε απεικόνιση του συνόλου N των ϕυσικών αριθµών, στο σύνολο R των πραγµατικών

Διαβάστε περισσότερα

!n k. Ιστογράμματα. n k. x = N = x k

!n k. Ιστογράμματα. n k. x = N = x k Ιστογράμματα Τα ιστογράμματα αποτελούν ένα εύχρηστο οπτικό τρόπο για να εξάγουμε την κατανομή που ακολουθούν μια σειρά μετρήσεων ενός μεγέθους αλλά και παράλληλα δίνουν τη δυνατότητα για εύκολη στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ. 3.1 Συσχέτιση δύο τ.µ.

Κεφάλαιο 3 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ. 3.1 Συσχέτιση δύο τ.µ. Κεφάλαιο 3 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ Στα προηγούµενα κεφάλαια ορίσαµε και µελετήσαµε την τ.µ. µε τη ϐοήθεια της πιθανο- ϑεωρίας (κατανοµή, ϱοπές) και της στατιστικής (εκτίµηση, στατιστική υπόθεση). Σ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Κίνηση σε µία διάσταση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 2 Κίνηση σε µία διάσταση. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο Κίνηση σε µία διάσταση Copyright 9 Pearson Education, Inc. Περιεχόµενα Κεφαλαίου Συστήµατα Αναφοράς και µετατόπιση Μέση Ταχύτητα Στιγµιαία Ταχύτητα Επιτάχυνση Κίνηση µε σταθερή επιτάχυνση Προβλήµατα

Διαβάστε περισσότερα

Ποια μπορεί να είναι η κίνηση μετά την κρούση;

Ποια μπορεί να είναι η κίνηση μετά την κρούση; Ποια μπορεί να είναι η κίνηση μετά την κρούση; ή Η επιτάχυνση και ο ρυθµός µεταβολής του µέτρου της ταχύτητας. Ένα σώµα Σ ηρεµεί, δεµένο στο άκρο ενός ελατηρίου. Σε µια στιγµή συγκρούεται µε ένα άλλο κινούµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ

ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚO ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ Γραφικές παραστάσεις Μαρία Κατσικίνη E-mail: katsiki@auth.gr Web: users.auth.gr/katsiki Παρουσίαση αποτελεσμάτων με τη μορφή πινάκων Πίνακας : χρόνος και ταχύτητα του κινητού

Διαβάστε περισσότερα

, όπου οι σταθερές προσδιορίζονται από τις αρχικές συνθήκες.

, όπου οι σταθερές προσδιορίζονται από τις αρχικές συνθήκες. Στην περίπτωση της ταλάντωσης µε κρίσιµη απόσβεση οι δύο γραµµικώς ανεξάρτητες λύσεις εκφυλίζονται (καταλήγουν να ταυτίζονται) Στην περιοχή ασθενούς απόσβεσης ( ) δύο γραµµικώς ανεξάρτητες λύσεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ. 4.1 Συσχέτιση δύο τ.µ.

Κεφάλαιο 4 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ. 4.1 Συσχέτιση δύο τ.µ. Κεφάλαιο 4 ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ Στα προηγούµενα κεφάλαια ορίσαµε και µελετήσαµε την τ.µ. µε τη ϐοήθεια της πιθανο- ϑεωρίας (κατανοµή, ϱοπές) και της στατιστικής (εκτίµηση, στατιστική υπόθεση). Σ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ ΛΑΘΟΥΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΗΣ Γ ΓΕΝΙΚΗΣ 1 ΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ 1. Ένα σηµείο Α(χ, ψ) ανήκει στη γραφική παράσταση της f αν f(ψ)=χ. 2. Αν µια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστηµα A,

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση κατανοµής ηλεκτρικού πεδίου

Μέτρηση κατανοµής ηλεκτρικού πεδίου ρ. Χ. Βοζίκης Εργαστήριο Φυσικής ΙΙ 31 3. Άσκηση 3 Μέτρηση κατανοµής ηλεκτρικού πεδίου 3.1 Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης Σκοπός της άσκησης είναι η µέτρηση της κατανοµής του ηλεκτρικού πεδίου Ε, µπροστά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ Ι ΜΗΧΑΝΙΚΗ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ Ι ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΦΥΣ 114 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ Ι ΜΗΧΑΝΙΚΗ Φθινόπωρο 010 Διδάσκων/Υπεύθυνος: Φώτης Πτωχός e-mail: fotis@ucy.ac.cy Τηλ:.89.837 Γραφείο: B35 web-page: http://www.ucy.ac.cy/~fotis/phy114/phy114.htm Γραφικές παραστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακά Κέντρα Φυσικών Επιστηµών Ανατολικής (ΕΚΦΕ) Αττικής 2010 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΡΟΠΗΣ ΑΔΡΑΝΕΙΑΣ ΚΥΛΙΝΔΡΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΦΩΤΟΠΥΛΗΣ

Εργαστηριακά Κέντρα Φυσικών Επιστηµών Ανατολικής (ΕΚΦΕ) Αττικής 2010 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΡΟΠΗΣ ΑΔΡΑΝΕΙΑΣ ΚΥΛΙΝΔΡΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΦΩΤΟΠΥΛΗΣ Εργαστηριακά Κέντρα Φυσικών Επιστηµών Ανατολικής (ΕΚΦΕ) Αττικής 010 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΡΟΠΗΣ ΑΔΡΑΝΕΙΑΣ ΚΥΛΙΝΔΡΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΦΩΤΟΠΥΛΗΣ Στόχοι. Σχεδιασµός, συναρµολόγηση και λειτουργία απλών πειραµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 )

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 ) Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ 3.1 Η έννοια της παραγώγου Εστω y = f(x) µία συνάρτηση, που συνδέει τις µεταβλητές ποσότητες x και y. Ενα ερώτηµα που µπορεί να προκύψει καθώς µελετούµε τις δύο αυτές ποσοτήτες είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση

ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση - &. ΠΕΙΡΑΜΑ V Ταχύτητα και Επιτάχυνση Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε την κίνηση ενός σώµατος και θα διερευνήσουµε τους δυο πρώτους νόµους του Newton. Επιπλέον θα µετρήσουµε την επιτάχυνση

Διαβάστε περισσότερα

όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 10: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f (x) = 1/x.

όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 10: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f (x) = 1/x. 3 Ορια συναρτήσεων 3. Εισαγωγικές έννοιες. Ας ϑεωρήσουµε την συνάρτηση f () = όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 0: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f () = /. ϕυσικό να αναζητήσουµε την

Διαβάστε περισσότερα

Z U REC (cm) (V) i =log(z) y i =log(u REC ) x i x i y i 10 74,306 1,000 1,871 1,000 1, ,528 1,079 1,796 1,165 1, ,085 1,146 1,749

Z U REC (cm) (V) i =log(z) y i =log(u REC ) x i x i y i 10 74,306 1,000 1,871 1,000 1, ,528 1,079 1,796 1,165 1, ,085 1,146 1,749 ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΦΥΣΙΚΗ ΙΙ ΤΕΛΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ (ΑΣΚΗΣΗ 3) - set 00 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΟΙΤΗΤΗ Ονοµατεπώνυµο: Γηρούσης Θεόδωρος

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή, Μετρήσεις, Προσεγγίσεις. Copyright 2009 Pearson Education, Inc.

Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή, Μετρήσεις, Προσεγγίσεις. Copyright 2009 Pearson Education, Inc. Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή, Μετρήσεις, Προσεγγίσεις Η Φύση της Επιστήµης Ενότητες Κεφαλαίου 1 Μοντέλα Θεωρίες και Νόµοι Μετρήσεις και αβεβαιότητα (σφάλµατα); Σηµαντικά ψηφία Μονάδες, Πρότυπα, και το Διεθνές Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

11ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΕΕΦ, Λάρισα 30-31/03, 1-2/04/2006. Πρακτικά Συνεδρίου

11ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΕΕΦ, Λάρισα 30-31/03, 1-2/04/2006. Πρακτικά Συνεδρίου ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΕΕΦ, Λάρισα 30-3/03, -/04/006. Πρακτικά Συνεδρίου Έµµεσες µετρήσεις φυσικών µεγεθών. Παράδειγµα: Ο πειραµατικός υπολογισµός του g µέσω της µέτρησης του χρόνου των αιωρήσεων απλού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ o Κεφάλαιο ΑΝΑΛΥΣΗ Ερωτήσεις του τύπου «Σωστό - Λάθος». * Η διαδικασία, µε την οποία κάθε στοιχείο ενός συνόλου Α αντιστοιχίζεται σ ένα ακριβώς στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ 5. Μελέτη ευθύγραµµης οµαλής και επιταχυνόµενης κίνησης. Σκοπός του πειράµατος

ΠΕΙΡΑΜΑ 5. Μελέτη ευθύγραµµης οµαλής και επιταχυνόµενης κίνησης. Σκοπός του πειράµατος ΠΕΙΡΑΜΑ 5 Μελέτη ευθύγραµµης οµαλής και επιταχυνόµενης κίνησης. Σκοπός του πειράµατος Σκοπός του πειράµατος είvαι vα µελετηθούν τα βασικά φυσικά µεγέθη της µεταφορικής κίνησης σε µία διάσταση. Τα µεγέθη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv. Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv. Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... vii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... ix ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ... xv Κεφάλαιο 1 ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ 1.1 Πίνακες, κατανομές, ιστογράμματα... 1 1.2 Πυκνότητα πιθανότητας, καμπύλη συχνοτήτων... 5 1.3

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

A2. ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ-ΚΛΙΣΗ-ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ

A2. ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ-ΚΛΙΣΗ-ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ A. ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ-ΚΛΙΣΗ-ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ d df() = f() = f (), = d d.κλίση ευθείας.μεταβολές 3.(Οριακός) ρυθµός µεταβολής ή παράγωγος 4.Παράγωγοι βασικών συναρτήσεων 5. Κανόνες παραγώγισης 6.Αλυσωτή παράγωγος 7.Μονοτονία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ - ΥΠΟ ΕΙΞΕΙΣ ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ - ΥΠΟ ΕΙΞΕΙΣ ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ - ΥΠΟ ΕΙΞΕΙΣ ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 4 o Κεφάλαιο ΑΝΑΛΥΣΗ Απαντήσεις στις ερωτήσεις του τύπου Σωστό-Λάθος. Σ 0. Σ 9. Λ. Λ. Σ 40. Σ. Σ. Σ 4. Λ 4. Λ. Σ 4. Σ 5. Σ 4. Σ 4. Λ 6. Σ 5. Λ 44.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ-ΦΥΣΙΚΗ Ι, 2013-14

ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ-ΦΥΣΙΚΗ Ι, 2013-14 ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΜΕΤΡΗΣΕΩΝ Με τη λέξη σφάλμα στις θετικές επιστήμες αναφερόμαστε στην αβεβαιότητα που υπάρχει στην εύρεση του αποτελέσματος που προκύπτει από μια μέτρηση. Το να εκτιμήσουμε και να βρούμε τα σφάλμα

Διαβάστε περισσότερα

. Κουζούδης 1 ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ

. Κουζούδης 1 ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ 1 ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ Ποια είναι η χρήση των παραγώγων στην Φυσική και τι ακριβώς είναι; Ένα παράδειγµα θα µας διαφωτίσει. Έστω ότι ένα αυτοκίνητο βρίσκεται την χρονική στιγµή t = 0 s στο σηµείο x = 0 m και κινείται

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας κατανοµής συχνοτήτων και αθροιστικών συχνοτήτων. Σχετ.

Πίνακας κατανοµής συχνοτήτων και αθροιστικών συχνοτήτων. Σχετ. Λυµένη Άσκηση στην οµαδοποιηµένη κατανοµή Στην Γ τάξη του Ενιαίου Λυκείου µιας περιοχής φοιτούν 4 µαθητές των οποίων τα ύψη τους σε εκατοστά φαίνονται στον ακόλουθο πίνακα. 7 4 76 7 6 7 3 77 77 7 6 7 6

Διαβάστε περισσότερα

Physics by Chris Simopoulos

Physics by Chris Simopoulos ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Να διαβάσετε τις σελίδες 23-28 του σχολικού βιβλίου. Να προσέξετε ιδιαίτερα τις παραγράφους που αναφέρονται στη θέση και στη µετατόπιση. Να γράψετε τις µαθηµατικές

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισµός συντελεστή γραµµικής διαστολής

Προσδιορισµός συντελεστή γραµµικής διαστολής Θ1 Προσδιορισµός συντελεστή γραµµικής διαστολής 1. Σκοπός Στην άσκηση αυτή θα µελετηθεί το φαινόµενο της γραµµικής διαστολής και θα προσδιοριστεί ο συντελεστής γραµµικής διαστολής ορείχαλκου ή χαλκού..

Διαβάστε περισσότερα

Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 19/5/2017

Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 19/5/2017 Απλή Γραμμική Παλινδρόμηση και Συσχέτιση 2 Εισαγωγή Η ανάλυση παλινδρόμησης περιλαμβάνει το σύνολο των μεθόδων της στατιστικής που αναφέρονται σε ποσοτικές σχέσεις μεταξύ μεταβλητών Πρότυπα παλινδρόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Δx: απόλυτο σφάλμα του μεγέθους x. (Το Δx έχει τις ίδιες μονάδες με το x). Δx x Δx x

Κεφάλαιο 1. Δx: απόλυτο σφάλμα του μεγέθους x. (Το Δx έχει τις ίδιες μονάδες με το x). Δx x Δx x Κεφάλαιο 1 Σύνοψη Θεωρία Σφαλμάτων: Βασικές γνώσεις περί σφαλμάτων με στόχο την κατανόηση των διαφόρων πηγών σφάλματος πειραματικών μετρήσεων, του τρόπου ποσοτικής εκτίμησης της επίδρασής τους στην (αν-)ακρίβεια

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Μετρήσεις Αβεβαιότητες Μετρήσεων

Μετρήσεις Αβεβαιότητες Μετρήσεων Μετρήσεις Αβεβαιότητες Μετρήσεων 1. Σκοπός Σκοπός του μαθήματος είναι να εξοικειωθούν οι σπουδαστές με τις βασικές έννοιες που σχετίζονται με τη θεωρία Σφαλμάτων, όπως το σφάλμα, την αβεβαιότητα της μέτρησης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές

Κεφάλαιο 2. Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές Κεφάλαιο Παραγοντοποίηση σε Ακέραιες Περιοχές Γνωρίζουµε ότι στο Ÿ κάθε στοιχείο εκτός από το 0 και τα ± γράφεται ως γινόµενο πρώτων αριθµών κατά τρόπο ουσιαστικά µοναδικό Από τη Βασική Άλγεβρα ξέρουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΙΡΑΜΑ Ι-β Μελέτη Φυσικού Εκκρεµούς

ΠΕΙΡΑΜΑ Ι-β Μελέτη Φυσικού Εκκρεµούς ΠΕΙΡΑΜΑ Ι-β Μελέτη Φυσικού Εκκρεµούς Σκοπός πειράµατος Στο πείραµα αυτό θα µελετήσουµε το φυσικό εκκρεµές και θα µετρήσουµε την επιτάχυνση της βαρύτητας. Θα εξετάσουµε λοιπόν πειραµατικά τα εξής: Την ταλάντωση

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ 12,

ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ 12, ΛΥΣΕΙΣ 6 ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ - ΠΛΗ, - Οι παρακάτω λύσεις των ασκήσεων της 6 ης εργασίας που καλύπτει το µεγαλύτερο µέρος της ύλης της θεµατικής ενότητας ΠΛΗ) είναι αρκετά εκτεταµένες καθώς έχει δοθεί αρκετή έµφαση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2010 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 00 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α. Έστω t, t,..., t ν οι παρατηρήσεις µιας ποσοτικής µεταβλητής Χ ενός δείγµατος µεγέθους ν, που έχουν µέση τιµή x. Σχηµατίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange 64 Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrage Ας υποθέσουµε ότι ένας δεδοµένος χώρος θερµαίνεται και η θερµοκρασία στο σηµείο,, Τ, y, z Ας υποθέσουµε ότι ( y z ) αυτού του χώρου δίδεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ. Αρκετές φορές τα πειραματικά δεδομένα πρέπει να απεικονίζονται υπό μορφή γραφικών παραστάσεων σε ορθογώνιο σύστημα αξόνων καρτεσιανών συντεταγμένων. Με τις γραφικές παραστάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστική για Πολιτικούς Μηχανικούς Λυμένες ασκήσεις μέρους Β

Στατιστική για Πολιτικούς Μηχανικούς Λυμένες ασκήσεις μέρους Β Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Στατιστική για Πολιτικούς Μηχανικούς Λυμένες ασκήσεις μέρους Β Κουγιουμτζής Δημήτρης Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών Α.Π.Θ. Θεσσαλονίκη, Μάρτιος 4 Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες

Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο ... ν παράγοντες 1 Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο Ερώτηση 1 : Τι ονομάζεται δύναμη α ν με βάση τον πραγματικό αριθμό α και εκθέτη το φυσικό αριθμό >1; H δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα φυσικό αριθμό ν, συμβολίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Άσκηση 2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη μέθοδο του φυσικού εκκρεμούς.

Εργαστηριακή Άσκηση 2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη μέθοδο του φυσικού εκκρεμούς. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών Όνομα : Κάραλης Νικόλας Α/Μ: 09104042 Εργαστηριακή Άσκηση 2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη μέθοδο του φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ .3 Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 00 04 Α ΟΜΑ ΑΣ. Έξι διαδοχικοί άρτιοι αριθµοί έχουν µέση τιµή. Να βρείτε τους αριθµούς και τη διάµεσό τους. Αν είναι ο ποιο µικρός άρτιος τότε οι ζητούµενοι αριθµοί θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με το Σχολικό Εργαστήριο Φυσικών Επιστημών

Γνωριμία με το Σχολικό Εργαστήριο Φυσικών Επιστημών Φυσική Α Γενικού Λυκείου Γνωριμία με το Σχολικό Εργαστήριο Φυσικών Επιστημών (Μετρήσεις, αβεβαιότητα, επεξεργασία δεδομένων) Υποστηρικτικό υλικό 20 Οκτωβρίου 2016 Μαρίνα Στέλλα, Υπεύθυνη ΕΚΦΕ Σχολικό Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

α) Η γενική εξίσωση του αρµονικού κύµατος είναι. Συγκρίνοντάς την µε µία από τις δύο εξισώσεις των τρεχόντων κυµάτων, έστω την εξίσωση

α) Η γενική εξίσωση του αρµονικού κύµατος είναι. Συγκρίνοντάς την µε µία από τις δύο εξισώσεις των τρεχόντων κυµάτων, έστω την εξίσωση Λύση ΑΣΚΗΣΗ 1 α) Η γενική εξίσωση του αρµονικού κύµατος είναι. Συγκρίνοντάς την µε µία από τις δύο εξισώσεις των τρεχόντων κυµάτων, έστω την εξίσωση, προκύπτει: και Με αντικατάσταση στη θεµελιώδη εξίσωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. Εφαπτοµένη ευθεία

ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. Εφαπτοµένη ευθεία ΜΑΘΗΜΑ 5.. ΠΑΡΑΓΩΓΙΣΙΜΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Εφαπτοµένη ευθεία Παράγωγος βασικών συναρτήσεων ΚΑΝΟΝΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΣΗΣ Αθροίσµατος γινοµένου - πηλίκου Θεωρία Σχόλια Μέθοδοι Ασκήσεις ΘΕΩΡΙΑ. Εξίσωση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Στα πλαίσια της ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ προσπαθούµε να προσεγγίσουµε τα χαρακτηριστικά ενός συνόλου (πληθυσµός) δια της µελέτης των χαρακτηριστικών αυτών επί ενός µικρού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος.

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ. Άρτια και περιττή συνάρτηση. Παράδειγµα: Η f ( x) Παράδειγµα: Η. x R και. Αλγεβρα Β Λυκείου Πετσιάς Φ.- Κάτσιος. ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ Πριν περιγράψουµε πως µπορούµε να µελετήσουµε µια συνάρτηση είναι αναγκαίο να δώσουµε µερικούς ορισµούς. Άρτια και περιττή συνάρτηση Ορισµός : Μια συνάρτηση fµε πεδίο ορισµού Α λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

µε την βοήθεια του Συστήµατος Συγχρονικής Λήψης Απεικόνισης.

µε την βοήθεια του Συστήµατος Συγχρονικής Λήψης Απεικόνισης. 1 ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΗΣ ΤΗΣ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ () ΜΕ ΤΟ ΑΠΛΟ ΕΚΚΡΕΜΕΣ µε την βοήθεια του Συστήµατος Συγχρονικής Λήψης Απεικόνισης. Το φύλλο εργασίας στηρίζεται στο αντίστοιχο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου που

Διαβάστε περισσότερα

Κανόνες παραγώγισης ( )

Κανόνες παραγώγισης ( ) 66 Κανόνες παραγώγισης Οι κανόνες παραγώγισης που ισχύουν για συναρτήσεις µιας µεταβλητής, ( παραγώγιση, αθροίσµατος, γινοµένου, πηλίκου και σύνθετων συναρτήσεων ) γενικεύονται και για συναρτήσεις πολλών

Διαβάστε περισσότερα

αx αx αx αx 2 αx = α e } 2 x x x dx καλείται η παραβολική συνάρτηση η οποία στο x

αx αx αx αx 2 αx = α e } 2 x x x dx καλείται η παραβολική συνάρτηση η οποία στο x A3. ΕΥΤΕΡΗ ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ-ΚΥΡΤΟΤΗΤΑ. εύτερη παράγωγος.παραβολική προσέγγιση ή επέκταση 3.Κυρτή 4.Κοίλη 5.Ιδιότητες κυρτών/κοίλων συναρτήσεων 6.Σηµεία καµπής ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 7. εύτερη πλεγµένη παραγώγιση 8.Χαρακτηρισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8

ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με μεταβλητές (γράμματα) και αριθμούς καλείται αλγεβρική, όπως για παράδειγμα η : 2x+3y-8 ΘΕΩΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Άλγεβρα 1 ο Κεφάλαιο 1. Τι ονομάζουμε αριθμητική και τι αλγεβρική παράσταση; Να δώσετε από ένα παράδειγμα. Μια παράσταση που περιέχει πράξεις με αριθμούς, καλείται αριθμητική παράσταση,

Διαβάστε περισσότερα

τη µέθοδο της µαθηµατικής επαγωγής για να αποδείξουµε τη Ϲητούµενη ισότητα.

τη µέθοδο της µαθηµατικής επαγωγής για να αποδείξουµε τη Ϲητούµενη ισότητα. Αριστοτελειο Πανεπιστηµιο Θεσσαλονικης Τµηµα Μαθηµατικων Εισαγωγή στην Αλγεβρα Τελική Εξέταση 15 Φεβρουαρίου 2017 1. (Οµάδα Α) Εστω η ακολουθία Fibonacci F 1 = 1, F 2 = 1 και F n = F n 1 + F n 2, για n

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Παρουσίαση πειραματικών αποτελεσμάτων

Κεφάλαιο 3 Παρουσίαση πειραματικών αποτελεσμάτων Κεφάλαιο 3 Παρουσίαση πειραματικών αποτελεσμάτων Σύνοψη Πέραν από την ιδιαίτερη προσοχή που θα πρέπει να επιδείξουμε κατά τη λήψη μετρήσεων σε ένα πείραμα, μεγάλη σημασία έχει ο τρόπος που θα παρουσιάσουμε

Διαβάστε περισσότερα

,, δηλαδή στο σημείο αυτό παρουσιάζει τη μέγιστη τιμή της αν α < 0 2α 4α και την ελάχιστη τιμή της αν α > 0. β Στο διάστημα,

,, δηλαδή στο σημείο αυτό παρουσιάζει τη μέγιστη τιμή της αν α < 0 2α 4α και την ελάχιστη τιμή της αν α > 0. β Στο διάστημα, Γενικής Παιδείας 1.4 Εφαρμογές των παραγώγων Το κριτήριο της πρώτης παραγώγου Στην Άλγεβρα της Α Λυκείου μελετήσαμε τη συνάρτηση f(x) = αx + βx + γ, α 0 και είδαμε ότι η γραφική της παράσταση είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

( ) ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. Σηµείωση. 2. Παραδοχή α = Ιδιότητες x. αβ = α = α ( ) x. α β. α : α = α = α

( ) ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ. Σηµείωση. 2. Παραδοχή α = Ιδιότητες x. αβ = α = α ( ) x. α β. α : α = α = α . ΕΚΘΕΤΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΘΕΩΡΙΑ. Σηµείωση Οι δυνάµεις α του κεφαλαίου έχουν βάση α > 0 και εκθέτη οποιονδήποτε πραγµατικό αριθµό.. Παραδοχή 0 α. Ιδιότητες α + α ( ) α α : α ( ) α α α αβ α β α β α β. Εκθετική

Διαβάστε περισσότερα

Β ΚΥΚΛΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΤΙΚΩΝ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ Ενδεικτικές Απαντήσεις A Λυκείου Νοέµβριος 2013 ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β

Β ΚΥΚΛΟΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΤΙΚΩΝ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ Ενδεικτικές Απαντήσεις A Λυκείου Νοέµβριος 2013 ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β Ενδεικτικές Απαντήσεις Λυκείου Νοέµβριος 0. β Φυσική ΘΕΜΑ Α γενιικής παιιδείίας. γ. β. γ 5. α 6. α Λάθος β Σωστό γ Λάθος δ Λάθος ε Σωστό. α β γ δ ε ΘΕΜΑ Β. Α. ευθύγραµµη οµαλή κίνηση Β. ακινησία Γ. ευθύγραµµη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2012 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ & ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 0 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α. Αν οι συναρτήσεις f, g είναι παραγωγίσιµες στο, να αποδείξετε ότι (f() + g ()) f () + g (),. Μονάδες 7 Α. Σε ένα πείραµα µε ισοπίθανα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2005 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Να αποδειχθεί ότι για δύο ενδεχόµενα Α και Β ενός δειγµατικού χώρου Ω ισχύει: P(A B) = P(A) + P(B) P(A B) Τα απλά ενδεχόµενα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. . γ) Μετατόπιση δεξιά, συνολικά µείωση της ποσότητας του Cl. . στ) Καµία µεταβολή.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. . γ) Μετατόπιση δεξιά, συνολικά µείωση της ποσότητας του Cl. . στ) Καµία µεταβολή. Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 0 ΘΕΜΑ ο Β' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ α γ γ 4 β 5 α) Σ β) Λ γ) Σ δ) Λ ε) Λ ΘΕΜΑ ο α) Μετατόπιση αριστερά, µείωση της ποσότητας του Cl β) Μετατόπιση δεξιά, αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ. ( Κεφάλαιο 4ο : Εκθετική - Λογαριθµ ική Συνάρτηση)

ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ. ( Κεφάλαιο 4ο : Εκθετική - Λογαριθµ ική Συνάρτηση) ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ( Κεφάλαιο 4ο : Εκθετική - Λογαριθµ ική Συνάρτηση) Τα κριτήρια αξιολόγησης που ακολουθούν είναι ενδεικτικά. Ο καθηγητής έχει τη δυνατότητα διαµόρφωσής τους σε ενιαία

Διαβάστε περισσότερα

e-mail@p-theodoropoulos.gr

e-mail@p-theodoropoulos.gr Ασκήσεις Μαθηµατικών Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών e-mail@p-theodoropoulos.gr Στην εργασία αυτή ξεχωρίζουµε και µελετάµε µερικές περιπτώσεις ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ. . γ) Μετατόπιση δεξιά, συνολικά µείωση της ποσότητας του Cl. . στ) Καµία µεταβολή.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÅÐÉËÏÃÇ. . γ) Μετατόπιση δεξιά, συνολικά µείωση της ποσότητας του Cl. . στ) Καµία µεταβολή. Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 0 Β' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑ ο ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ α γ γ 4 β 5 α) Σ β) Λ γ) Σ δ) Λ ε) Λ ΘΕΜΑ ο α) Μετατόπιση αριστερά, µείωση της ποσότητας του Cl β) Μετατόπιση δεξιά, αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΩΝΥΜΙΚΕΣ - ΡΗΤΕΣ ΑΝΙΣΩΣΕΙΣ P x = x+ 2 4 x x 3x x x x 3x

ΠΟΛΥΩΝΥΜΙΚΕΣ - ΡΗΤΕΣ ΑΝΙΣΩΣΕΙΣ P x = x+ 2 4 x x 3x x x x 3x o ΛΥΚΕΙΟ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗΣ ΠΟΛΥΩΝΥΜΙΚΕΣ - Α ΠΡΟΣΗΜΟ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ Μέχρι τώρα ξέρουµε να βρίσκουµε το πρόσηµο ενός πολυωνύµου βαθµού ή δεύτερου βαθµού Για να βρούµε το πρόσηµο ενός πολυωνύµου f πρώτου f βαθµού µεγαλύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M4. Κίνηση σε δύο διαστάσεις

Κεφάλαιο M4. Κίνηση σε δύο διαστάσεις Κεφάλαιο M4 Κίνηση σε δύο διαστάσεις Κινηµατική σε δύο διαστάσεις Θα περιγράψουµε τη διανυσµατική φύση της θέσης, της ταχύτητας, και της επιτάχυνσης µε περισσότερες λεπτοµέρειες. Θα µελετήσουµε την κίνηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ)

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ) Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ) ΜΙΧΑΛΗΣ ΤΖΟΥΜΑΣ ΕΣΠΟΤΑΤΟΥ 3 ΑΓΡΙΝΙΟ. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η έννοια της συνάρτησης είναι στενά συνυφασµένη µε τον πίνακα τιµών και τη γραφική παράσταση.

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Δομής της Ύλης και Φυσικής Λέιζερ

Εργαστήριο Δομής της Ύλης και Φυσικής Λέιζερ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Εργαστήριο Δομής της Ύλης και Φυσικής Λέιζερ Παρουσίαση οργάνωσης των Εργαστηρίων Φυσικής Ι Ακαδ. Έτους 2013-14 http://www.physicslab.tuc.gr physicslab@isc.tuc.gr

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως έχουµε δει, για να προσδιορίσουµε τις αποκρίσεις ενός κυκλώµατος, πρέπει να λύσουµε ένα σύνολο διαφορικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων ΘΕ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ Γραφικές παραστάσεις, κλίση καµπύλης Μέθοδος των ελαχίστων τετραγώνων 1. Σκοπός Πρόκειται για θεωρητική άσκηση που σκοπό έχει την περιληπτική αναφορά σε θεµατολογίες που αφορούν την

Διαβάστε περισσότερα