Γ Ρ Α Μ Μ Ι Κ Η Α Λ Γ Ε Β Ρ Α

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γ Ρ Α Μ Μ Ι Κ Η Α Λ Γ Ε Β Ρ Α"

Transcript

1 Ι Ω Α Ν Ν Η Σ Μ Α Ρ Ο Υ Λ Α Σ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΕΜΦΕ Γ Ρ Α Μ Μ Ι Κ Η Α Λ Γ Ε Β Ρ Α Επιµέλεια : ρ Αδάµ Μαρία ΕΜΠ, 005

2 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ο ρόλος της Γραµµικής Άλγεβρας στις Εφαρµοσµένες Επιστήµες είναι εξαιρετικά σηµαντικός. Η Γραµµική Άλγεβρα είναι το υπόβαθρο της Γραµµικής Ανάλυσης, των ιακριτών Μαθηµατικών, έχει ουσιαστικές εφαρµογές στη Γεωµετρία, στη Στατιστική, στη Στοχαστική Μοντελοποίηση και είναι ιδιαίτερα εύχρηστη µε τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η προφανής ανάγκη παρουσίασης της προπτυχιακού επιπέδου ύλης της Γραµµικής Άλγεβρας σε e-book, όπου οι έννοιες θα παρουσιάζονται απλοποιηµένες, αλλά σε µαθηµατικά πλαίσια, θα βοηθήσει γενικά όλους τους φοιτητές του Πολυτεχνείου. Ένα τέτοιο βιβλίο πρέπει να είναι διαλεκτικό, περιγραφικό και να περιέχει βασικά παραδείγµατα. Η ύλη κατανέµεται σε έξι κεφάλαια. Τα τρία πρώτα κεφάλαια αναφέρονται στην άλγεβρα πινάκων, στις ορίζουσες και στην επίλυση των γραµµικών συστηµάτων. Τα δε επόµενα τρία κεφάλαια περιέχουν τις πλέον σηµαντικές έννοιες, όπως τους διανυσµατικούς χώρους, τις γραµµικές απεικονίσεις και τη θεωρία των χαρακτηριστικών µεγεθών. Στο τέλος του βιβλίου παρουσιάζεται και το πρόγραµµα MATLAB, ιδιαίτερα απαραίτητο και φιλικό µε το περιεχόµενο του βιβλίου, για να εξοικειωθεί ο αναγνώστης µε τις έννοιες της Γραµµικής Άλγεβρας χρησιµοποιώντας τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Αθήνα, Οκτώβριος 005 Ο συγγραφέας Ιωάννης Μαρουλάς

3 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : Άλγεβρα Πινάκων. Ορισµοί 5. Πράξεις πινάκων 7.3 ιανύσµατα.4 Σύνθετοι πίνακες 9.5 Πολυωνυµικοί πίνακες.6 Ασκήσεις 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ : Ορίζουσες και Αντίστροφοι Πίνακες. Ορίζουσα πίνακα 6. Ιδιότητες οριζουσών 9.3 Αντίστροφοι πίνακες 33.4 Ασκήσεις 36 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 : Γραµµικά Συστήµατα 3. Στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί Παραγοντοποίηση LU Επίλυση γραµµικών συστηµάτων Γραµµικά συστήµατα Οµογενή συστήµατα Ασκήσεις 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 : ιανυσµατικοί Χώροι 4. ιανυσµατικοί χώροι Γραµµικά ανεξάρτητα ή εξαρτηµένα διανύσµατα 4.. Γραµµική εξάρτηση Βάση ιάσταση 6

4 4 4.3 Εσωτερικό γινόµενο διανυσµάτων 4.3. Ορισµός Ιδιότητες Ορθοκανονική βάση Παραγοντοποίηση QR Ορθοµοναδιαίοι πίνακες Ασκήσεις 74 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 : Γραµµικοί Μετασχηµατισµοί 5. Γραµµική απεικόνιση 5.. Ορισµοί Πίνακες της γραµµικής απεικόνισης Αλλαγή βάσης 8 5. Όµοιοι πίνακες Ασκήσεις 85 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 : Χαρακτηριστικά Μεγέθη 6. Ιδιοτιµές και ιδιοδιανύσµατα Ιδιότητες ιαγωνοποίηση πίνακα Θεώρηµα Cayley Hamilton Τετραγωνικές µορφές Ασκήσεις 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 : MATLAB 7. Εισαγωγή στο πρόγραµµα 5 7. Εφαρµογές στη Γραµµική Άλγεβρα Πίνακες βασικών εντολών Ασκήσεις 9 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 30 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ 3

5 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΛΓΕΒΡΑ ΠΙΝΑΚΩΝ Τι είναι πίνακας, ποιες ιδιότητες έχουν, ποιος είναι ο λογισµός των πινάκων και πώς επεκτείνεται στους σύνθετους πίνακες, είναι το κύριο αντικείµενο του πρώτου κεφαλαίου... Ορισµοί Όπως εµπειρικά κατανοείτε µε την ονοµασία πίνακας τύπου µ ν εννοούµε µν πραγµατικούς ή µιγαδικούς αριθµούς µεταξύ δύο αγκυλών που έχουν διαταχθεί ορθογώνια σε µ γραµµές και ν στήλες. Παράδειγµα ο πίνακας είναι τύπου 3. Οι αριθµοί α α α3 Α = (. ) α α α 3 α, α,, α 3 ονοµάζονται στοιχεία του πίνακα Α και έχουµε επιπλέον σηµειώσει σ αυτούς µε δείκτες τις θέσεις που κατέχουν. Ο πρώτος δείκτης ονοµάζεται δείκτης γραµµής και ο δεύτερος δείκτης στήλης. Γι αυτό ο πίνακας Α στην (. ) γράφεται και µε την µορφή: α ij i, j= Α = [ ] 3, Αν το πλήθος των γραµµών και των στηλών σ ένα πίνακα είναι το ίδιο ( δηλ. µ = ν ), ο πίνακας ονοµάζεται τετραγωνικός τάξεως µ. Αν ο πίνακας έχει µόνο µία στήλη ( ν = ) ή µόνο µία γραµµή ( µ = ), θα τον ονοµάζουµε διάνυσµα. ύο ή περισσότεροι πίνακες µε τον ίδιο αριθµό γραµµών και στηλών, θα λέµε ότι είναι του ίδιου τύπου. ύο πίνακες του ίδιου τύπου, όταν τα στοιχεία τους στις ίδιες θέσεις είναι ίσα, ονοµάζονται ίσοι. Παράδειγµα, από την ισότητα των τετραγωνικών πινάκων x - x x - x = - y 0 συµπεραίνουµε y = και από τις εξισώσεις x - x = και x - x = 0 έχουµε x =. Σε τετραγωνικό πίνακα τα στοιχεία α, α, α,, α ονοµάζονται διαγώνια και 33 νν όλα µαζί αποτελούν την κύρια διαγώνιο του πίνακα. Οι πίνακες της µορφής

6 6 α α αν 0 α α ν Ο 0 α νν α 0 Ο α α,, 0 α ν α νν ονοµάζονται αντίστοιχα άνω τριγωνικός, κάτω τριγωνικός και διαγώνιος πίνακας. Οι διαγώνιοι πίνακες σηµειώνονται και ως diag ( γώνιος πίνακας µε ν γραµµές και ν στήλες O ονοµάζεται µοναδιαίος και συµβολίζεται Ι ν. Ο πίνακας τύπου 3 α α α α α α 3 3 α Ο α, α,, α ν ν O α α Ο ν ν ). Ειδικότερα, ο δια- που προκύπτει από τον πίνακα (. ) όταν οι γραµµές γίνουν στήλες, ονοµάζεται ανάστροφος και συµβολίζεται Α Τ. Είναι προφανές ότι ( Α Τ ) Τ = Α. Από την ισότητα Α = Α Τ συµπεραίνουµε ότι ο πίνακας Α είναι τετραγωνικός ( γιατί; ) και τα ζευγάρια των στοιχείων που είναι σε συµµετρικές θέσεις ως προς την κύρια διαγώνιο είναι ίσα, δηλαδή: α = α, α 3 = α 3,, α ν = α ν, α 3 = α 3,, α ν = α ν,, α ν-,ν = α ν,ν-. Οι πίνακες µε την ιδιότητα αυτή ονοµάζονται συµµετρικοί. Οι πίνακες Α = + i i - i Α = - i - i + i ονοµάζονται συζυγείς και γι αυτό χρησιµοποιείται ο συµβολισµός αυτός στον δεύτερο πίνακα. Οι πράξεις συζυγίας και αναστροφής µαζί σηµειώνονται µε τον πίνακα T T Α = (A) = (A) = - i - i + i Αν Α = Α *, ο τετραγωνικός πίνακας Α ονοµάζεται ερµιτιανός.

7 7.. Πράξεις πινάκων Η αριθµητική των πινάκων περιορίζεται στις πράξεις αθροίσµατος πινάκων, γινοµένου αριθµού επί πίνακα, διαφοράς πινάκων και γινοµένου πινάκων. Άθροισµα πινάκων Αν Α = [ α ] και Β = [ β ij ] είναι πίνακες τύπου µ ν, τότε το άθροισµα των Α και Β είναι ένας πίνακας Γ= [ γ ij ] που ορίζεται από το άθροισµα των στοιχείων των Α και Β που έχουν τις ίδιες θέσεις: ij γ ij = α ij + β ij i µ, j ν Σύµφωνα µε τον ορισµό, πίνακες διαφορετικού τύπου δεν µπορούν να προστεθούν. 3 5 Παράδειγµα. Αν Α = και Β = τότε Γινόµενο αριθµού επί πίνακα Γ = Α + Β = = Αν Α = [ α ij ] είναι πίνακας τύπου µ ν και k είναι ένας αριθµός, τότε το γινόµενο του Α επί k είναι ο πίνακας kα µε στοιχεία το γινόµενο κάθε στοιχείου του Α επί τον α- ριθµό k. Παράδειγµα. Αν k = - και τότε Αν k = -, ο πίνακας Α = 0-3 ( ). ( ). 0 (-)Α = = ( ).( ) ( ) (-)Α = -Α ονοµάζεται αντίθετος του Α. Έτσι για τους πίνακες Α και Β του ίδιου τύπου ορίζουµε την διαφορά τους Α - Β = Α + (-)Β και το αποτέλεσµα είναι ο πίνακας µε στοιχεία την διαφορά των οµοθέσιων στοιχείων των Α, Β. Παράδειγµα 3. Αν 3 5 Α = και Β =

8 8 τότε Α - Β = = Από τις ιδιότητες των πράξεων άµεσα διαπιστώνουµε τις αντίστοιχες ιδιότητες για τους πίνακες. Α + Β = Β + Α k( Α + Β ) = kα + κβ Α + ( Β + Γ ) = ( Α + Β ) + Γ ( k + λ )Α = kα + λα Α + Ο = Α k( λα ) = ( kλ )Α όπου µε Ο συµβολίζουµε τον µηδενικό πίνακα ( όλα τα στοιχεία του είναι µηδέν ). Γινόµενο πινάκων Αν ο πίνακας Α = [ α ij ] είναι τύπου µ ρ και ο πίνακας Β = [ β ij ] είναι τύπου ρ ν, τότε ορίζεται το γινόµενο του Α επί Β, σηµειούµενο ΑΒ, και είναι ο πίνακας Γ = [ γ ij ] τύπου µ ν, όπου βj β j γ ij = [ αi αi α iρ ] = α i β j + + α iρ β ρj βρj i µ, j ν. Ο τρόπος υπολογισµού των στοιχείων γ ij του γινοµένου ΑΒ προέρχεται, όπως είναι φανερό, από το γινόµενο των στοιχείων της i-γραµµής του Α επί τα στοιχεία της j-στήλης του Β. Στο παρακάτω παράδειγµα σηµειώνεται το στοιχείο γ : α α α α α α α α α β β β 3 β β β 3 = α β +α β +α β 3 3 Για τις διαστάσεις του γινοµένου πινάκων, σηµειώστε ότι A B = AB µ ρ ρ ν µ ν ιδια διασταση διασταση γινοµενου

9 9 Παράδειγµα 4. Αν 3 Α = και Β = 5 ορίζεται µόνο το γινόµενο ΑΒ και είναι τύπου ΑΒ = = ( ) ( 5) ( 5)( ) 6. + ( 5). 3 0 = 3 9 Γενικά ΑΒ ΒΑ, αν όµως οι πίνακες είναι τετραγωνικοί ν ν και ισχύει η ισότητα ΑΒ = ΒΑ, οι πίνακες ονοµάζονται αντιµεταθετικοί. Για κάθε πίνακα Α τύπου µ ν, σηµειώστε την ισότητα: Ι µ Α = ΑΙ ν = Α Προσέξτε ότι είναι δυνατόν ΑΒ = Ο, όταν Α Ο και Β Ο. Παράδειγµα: / 3 = Ακόµη είναι δυνατόν ΑΒ = ΑΓ, όταν οι πίνακες Β και Γ δεν είναι ίσοι. Παράδειγµα: 0 0 = 3 4 = Για το γινόµενο των πινάκων ισχύουν οι ιδιότητες Α( ΒΓ ) = ( ΑΒ )Γ Α( Β ± Γ ) = ΑΒ ± ΑΓ λ( ΑΒ ) = ( λα )Β = Α( λβ ) ( Α ± Β )Γ = ΑΓ ± ΒΓ και ( AB ) T = B T A T, ( AB ) * = B * A * Παράδειγµα 5. Αν Α =, Β =, για ποια τιµή του k οι πίνακες -5 5 k Α, Β είναι αντιµεταθετικοί; Λύση: Υπολογίζουµε τα γινόµενα 4( 3 - k ) ΑΒ =, ΒΑ = 30 k-0-4 5( 3 - k ) k - 0

10 0 Από την ισότητα ΑΒ = ΒΑ έχουµε τις εξισώσεις 4( 3 - k ) = -4 και 5( 3 - k ) = -30, που συναληθεύουν για k = 9. υνάµεις πίνακα Για κάθε τετραγωνικό πίνακα Α και για κάθε φυσικό αριθµό ρ ο πίνακας Α ρ = A A A ρ παραγοντες ονοµάζεται ρ-στή δύναµη του Α. Σηµειώστε Α 0 = Ι, Α = Α. Αν ρ, σ είναι φυσικοί αριθµοί εύκολα µπορείτε να διαπιστώσετε ότι ισχύουν οι ιδιότητες: Α ρ Α σ = Α ρ+σ ( Α ρ ) σ = Α ρσ ( k Α ) ρ = k ρ Α ρ ( Α Β ) ρ = Α ρ Β ρ όταν Α Β = Β Α. Παράδειγµα 6. Αν συνθ - ηµθ Α = ηµθ συνθ τότε συν θ - ηµ θ - ηµθσυνθ Α = = ηµθσυνθ συν θ - ηµ θ συνθ ηµθ - ηµθ συνθ Α 3 συνθσυνθ - ηµθηµθ - ηµθσυνθ - ηµθσυνθ = = ηµθσυνθ + συνθηµθ συνθσυνθ - ηµθηµθ Οπότε για κάθε φυσικό αριθµό ρ θα είναι: συν3θ ηµ3θ - ηµ3θ συν3θ Α ρ = συν( ρθ ) - ηµ( ρθ ) ηµ( ρθ ) συν( ρθ ) Η απόδειξη γίνεται επαγωγικά. Παράδειγµα 7. Αν οι πίνακες Α, Β είναι τετραγωνικοί τάξεως ν και αντιµεταθετικοί, τότε ( Α + Β ) = Α + Β + Α Β. Λύση : Πράγµατι, σύµφωνα µε τον ορισµό της δύναµης πίνακα έχουµε ( Α + Β ) = ( Α + Β )( Α + Β ) = Α + Β Α + Α Β + Β = Α + Β + Α Β + Α Β επιµεριστική ιδιότητα ΑΒ = ΒΑ = Α + Β + Α Β.

11 Σηµειώστε ότι οι γνωστές αλγεβρικές ταυτότητες ισχύουν και για πίνακες, ακριβώς όταν οι πίνακες είναι αντιµεταθετικοί. Παράδειγµα 8. Αν ένας από τους τετραγωνικούς πίνακες Ρ και Ι - Ρ επαληθεύει την εξίσωση Χ = Χ, δείξτε ότι και ο άλλος πίνακας έχει την ιδιότητα αυτή. Λύση : Έστω Ρ = Ρ. Επειδή οι πίνακες Ι, Ρ είναι αντιµεταθετικοί ( Ι - Ρ ) = Ι + Ρ - Ρ = Ι + Ρ - Ρ = Ι - Ρ. Όµοια, αν ( Ι - Ρ ) = Ι - Ρ έχουµε Ι + Ρ - Ρ = Ι - Ρ Ρ = Ρ. Οι πίνακες που επαληθεύουν την προηγούµενη εξίσωση ονοµάζονται προβολικοί ή αδύναµοι, αφού Χ 3 = Χ X = X X = Χ, Χ 4 = Χ Χ = Χ Χ = Χ και γενικά Χ k = Χ, για κάθε k. Παράδειγµα 9. Θα υπολογίσουµε τις ν-οστές δυνάµεις των πινάκων - - Α =, Β =, Γ = Λύση : Στο παράδειγµα αυτό παρουσιάζονται µερικές χρήσιµες µέθοδοι υπολογισµού των δυνάµεων πινάκων. Για τον πρώτο πίνακα επαληθεύουµε ότι Α 0 = 0 = I, Α = Α Α = Α, Α 4 = Α Α = Ι και γενικά έχουµε: για τις περιττές δυνάµεις : Α k- = Α, για τις άρτιες δυνάµεις : Α k = Ι. Για τον πίνακα Β, παρατηρούµε ότι Β = Ι + Μ ; 0 Μ = 0 0 Επειδή οι πίνακες Ι και Μ είναι αντιµεταθετικοί έχουµε το ανάπτυγµα B ν = ( I + M ) ν ν = I + M + M ν + + ν ν M ν όπου ν ν! κ =. Αλλά για τον πίνακα Μ, είναι Μ = Ο και έτσι Μ ρ = Ο για κ!(ν-κ)! κάθε ρ. Τότε:

12 Β ν ν = Ι + ν Μ = ν = 0 0 Για τον πίνακα Γ έχουµε: Γ = Ι, Γ 3 = Γ Γ = Γ, Συνεπώς Γ k = Ι και Γ k- = Γ. Παράδειγµα 0. Θα δείξουµε ότι Λύση : Επαγωγικά, για k =, έχουµε - 4 k - 4 = 3 k Ι. = 9 I = 3 I. Αν ισχύει η ισότητα για k = ν, τότε ισχύει και για k = ν+, γιατί: - 4 ( ν + ) ν = = ( 3 Ι )( 3 Ι ) = 3 Ι. ν ( ν + ).3. ιανύσµατα Στην ενότητα αυτή θ ασχοληθούµε µε πίνακες τύπου και 3, που ονοµάζονται διανύσµατα ( ενότητα. ). Η ονοµασία αυτή δηµιουργείται επειδή υπάρχει αµφιµονοσήµαντη αντιστοιχία µεταξύ των σηµείων του επιπέδου ή του χώρου µε τα στοιχεία των πινάκων. Παράδειγµα, στον πίνακα [ ] Τ αντιστοιχεί το σηµείο Μ(, ) του επιπέδου και στον πίνακα [ 3 ] Τ αντιστοιχεί το σηµείο Ν(,, 3 ) του χώρου. Έτσι απεικονίζονται τα διανύσµατα ( µε τη γεωµετρική τους έννοια ) OM και στοιχεία των πινάκων ονοµάζονται συντεταγµένες των διανυσµάτων αυτών. Αν θεωρήσουµε τις αντιστοιχίες ON. Τα

13 3 α = α α α 3 OA β = β β β 3 εύκολα διαπιστώνουµε ότι στο άθροισµα των πινάκων OB α + β = [ α + β α + β α 3 + β 3 ] Τ αντιστοιχεί αµφιµονοσήµαντα το διανυσµατικό άθροισµα των OA και OB. Επιπλέον, στο γινόµενο λα αντιστοιχεί το γινόµενο λ OA. Έτσι, συνοψίζοντας έχουµε: λα + µβ = για κάθε πραγµατικό αριθµό λ, µ. Το γινόµενο πινάκων λα + µβ λα + µβ λα 3+ µβ3 λoa + µob α Τ β = α β + α β + α 3 β 3 (. ) ονοµάζεται εσωτερικό γινόµενο των αντιστοίχων διανυσµάτων OA, OB και σηµειώνεται OA OB. Ιδιαίτερα, ο αριθµός παριστάνει το µέτρο του διανύσµατος γεωµετρικά OA OA = α + α + α = OA 3 OA, όπως αυτό άλλωστε αποδεικνύεται και OA = α + α AA = α 3

14 4 Για το εσωτερικό γινόµενο διανυσµάτων ισχύουν οι παρακάτω ιδιότητες:. OA OB = OB OA. OA ( OB+ O Γ) = OA OB+ OA ΟΓ 3. ( λoa) OB = OA ( λob ) = λ( OA OB ) 4. OA OA > 0 5. OA OA = 0 OA = Ο O A Επειδή έχουµε ( α Τ β )² ( α Τ α ) ( β Τ β ) ( ανισότητα του Schwarz ) Τ α β Τ Τ α α β β και κατά συνέπεια Τ α β OA OB = συνθ Τ Τ = α α β β OA OB όπου θ [ 0, π ] είναι η γωνία των διανυσµάτων OA και OB. Για θ = π/, είναι προφανές OA OB = 0, και η συνθήκη αυτή είναι ικανή και αναγκαία για την καθετότητα των διανυσµάτων OA, OB. OA = προβ ( ) OB OA Αποδεικνύεται ότι το διάνυσµα είναι η προβολή του διανύσµατος OA OB OB OA OB και σηµειώνεται προβ (O A). OB OB επί του

15 5 Παράδειγµα. Αν τα µη συγγραµµικά διανύσµατα OA και Π, κάθε διάνυσµα OΓ, όπου Γ Π, γράφεται µονότροπα µε τη µορφή: ΟΓ = k OA + λob. OB ορίζουν το επίπεδο Λύση : Αν πολλαπλασιάσουµε την ισότητα ΟΓ = k OA + λob εσωτερικά επί και OB έχουµε: ΟΓ ΟΑ = k( OA OA ) + λ( OB OA ) ΟΓ ΟB = k( OA OB ) + λ( OB OB ) Αρκεί το σύστηµα των εξισώσεων αυτών να έχει µοναδική λύση ως προς k, λ. Γι αυτό αρκεί OA ² OB ² - OA ² OB ² συν²θ = OA ² OB ²( - συν²θ ) η οποία αληθεύει, αφού τα διανύσµατα OA και = OA ² OB ² ηµ²θ 0, OB δεν είναι παράλληλα. OA Εξωτερικό γινόµενο των διανυσµάτων OA, OB ονοµάζεται το διάνυσµα O Γ που έχει OΓ = [ OA, OB ] Ι. µέτρο OΓ = OA. OB ηµθ, θ = γων ( OA, OB ) ΙΙ. διεύθυνση κάθετη στο επίπεδο των διανυσµάτων OA, OB () και ΙΙΙ. φορά τέτοια ώστε η διατεταγµένη τριάδα { OA, OB, OΓ } να είναι δεξιόστροφη. () Η συνθήκη ΙΙ έχει νόηµα για µη συγγραµµικά διανύσµατα.

16 6 Το εξωτερικό γινόµενο των διανυσµάτων OA και OB συµβολίζεται [ OA, OB ] και ισχύουν οι παρακάτω ιδιότητες:. [ OA, OB ] = - [ OB, OA ]. [ λ OA, OB ] = [ OA, λ OB ] = λ[ OA, OB ] 3. [ OA, OB + OΓ ] = [ OA, OB ] + [ OA, OΓ ] 4. [ OA, [ OB, O Γ ] ] = ( OA OΓ ) OB - ( OA OB ) Η σχέση µεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού γινοµένου δύο διανυσµάτων είναι µετρική και εύκολα διαπιστώνουµε ότι: [ OA, OB ] = OA OB - ( OA OB ) Επιπλέον από τον ορισµό του εξωτερικού γινοµένου, το µέτρο του διανύσµατος O Γ ισούται µε το εµβαδόν του παραλληλογράµµου που ορίζουν τα διανύσµατα OB και κατά συνέπεια [OA, OB ] είναι το εµβαδόν τριγώνου µε κορυφές τα σηµεία Ο, Α, Β. Για κάθε δεξιόστροφη τρισορθογώνια τριάδα µοναδιαίων διανυσµάτων i, j, k, έχουµε: [ i, i ] = [ j, j ] = [ k, k ] = O [ i, j ] = k, [ j, k ] = i, [ k, i ] = j (.3 ) Αν [ α α α 3 ] Τ και [ β β β 3 ] Τ είναι οι συντεταγµένες των διανυσµάτων OA και OB αντίστοιχα ως προς τρισορθογώνιο σύστηµα συντεταγµένων, αποδεικνύεται ότι: OΓ OA = α i + α j + α3 k, OB = β i + β j + β3 k Έτσι, από την 3η ιδιότητα και τις σχέσεις (.3 ), αποδεικνύεται [ OA, OB ] = ( a b 3 - a 3 b ) i + ( a 3 b - a b 3 ) j + ( a b - a b ) k (.4 ) Από την έκφραση αυτή ή από τον ορισµό του εξωτερικού γινοµένου συµπεραίνουµε την ικανή και αναγκαία συνθήκη για να είναι τα διανύσµατα συγγραµµικά. [ OA, OB ] = O OA και

17 7 Παράδειγµα. Θα βρούµε τις συντεταγµένες του διανύσµατος O = ( [ OA, OB ] [ OB, OΓ ] ) OA - ( OA OB ) OΓ αν OA = [ - ] Τ, OB = [ 0 ] Τ και OΓ = [ - 0 ] Τ. Λύση : Από τους τύπους (.3 ) και (.4 ) έχουµε: [ OA, OB ] = [ 5 - ] Τ [ OB, OΓ ] = [ - ] και κατά συνέπεια [ OA, OB ] [ OB, OΓ ] = = 5, OA OB = 0. Οπότε: O = 5 OA = [ ] Τ. Τ Για τα διανύσµατα OA, OB και O Γ το γινόµενο [ OA, OB ] ονοµάζεται µικτό γινόµενο των διανυσµάτων αυτών και συµβολίζεται (OA, OB, O Γ ). Από τους τύπους (. ) και (.4 ) έχουµε ( OA, OB, O Γ ) = ( a b 3 - a 3 b ) g + ( a 3 b - a b 3 ) g + ( a b - a b ) g 3 (.5 ) και βασιζόµενοι στην ισότητα αυτή αποδεικνύεται: OΓ [ OA, OB ] OΓ = OA [ OB, OΓ ]. Αποδεικνύεται ακόµη ότι το µικτό γινόµενο (OA, OB, OΓ ) αλλάζει πρόσηµο αν αντι- µεταθέσουµε δυο διανύσµατα απ αυτά, αλλά δεν αλλάζει πρόσηµο αν µεταθέσουµε τρία διανύσµατα κυκλικά, δηλαδή: ( OA, OB, O Γ ) = ( O Γ, OA, OB ) = ( OB, OΓ, OA ) = - ( OB, OA, OΓ ) = - ( OA, OΓ, OB ) = - ( O Γ, OB, OA ). Η συνθήκη ( OA, OB, OΓ ) = 0 είναι ικανή και αναγκαία για να είναι τα τρία διανύσµατα συνεπίπεδα.

18 8 Παράδειγµα 3. Θα υπολογίσουµε την ελάχιστη απόσταση των ασυµβάτων ευθειών ε : ( x, y, z ) = (, 0, - ) + t (, 0, ) ε : ( x, y, z ) = ( 3,, 0 ) + s (,, - ) και µετά θα βρούµε στις ευθείες τα σηµεία Α, Β που απέχουν ελάχιστο. Λύση : Οι ευθείες είναι παράλληλες των µη συγγραµµικών διανυσµάτων n = (, 0, ) και n = (,, - ) και συνεπώς το διάνυσµα ξ = [ n, n ] = ( -, 3, ) είναι κάθετο και στις δύο ευθείες. Το επίπεδο που περνά από την ευθεία ε και είναι κάθετο στο διάνυσµα ξ, είναι παράλληλο της ευθείας ε. Κατά συνέπεια η ελάχιστη απόσταση των ε, ε είναι η απόσταση της ευθείας ε από το επίπεδο αυτό. Τα σηµεία Ρ = (, 0, - ) και Ρ = ( 3,, 0 ) αντίστοιχα των ευθειών ε και ε ορίζουν το διάνυσµα n = P P = (,, ) και το µέτρο της προβολής του n επί του ξ είναι η ζητούµενη απόσταση: προβ n ξ ξ n = ξ = n = ξ ξ ξ 3 4 Τα σηµεία Α, Β έχουν συντεταγµένες ( +t, 0, -+t ) και ( 3+s, +s, -s ), το δε διάνυσµα ΑΒ = ( +σ-τ, +σ, -σ-τ ) είναι κάθετο των ν, ν. Από τις εξισώσεις: AB AB n n = = 0 0 5t - s = 5 t - 3s = t = 3/4 s = -5/4 ορίζονται τα σηµεία Α = ( 40, 0, - ) και Β = ( 37, 9, 5 ). Επαληθεύσατε ότι 4 4 ΑΒ = 3 4, όπως πριν.

19 9.4. Σύνθετοι πίνακες Ας διαµερίσουµε έναν πίνακα µε κατακόρυφες και οριζόντιες γραµµές µεταξύ των γραµµών και των στηλών του. Για παράδειγµα, A a a a a 3 4 = a a a3 a4 a a a a Κάθε τµήµα του πίνακα ονοµάζεται υποπίνακας και στο παράδειγµά µας ο πίνακας Α γράφεται µε τη µορφή A A A3 Α = (.6 ) A A A 3 Ο πίνακας Α µε τη µορφή (.6 ) ονοµάζεται σύνθετος, τα δε στοιχεία του ( υποπίνακες του Α ) όταν είναι στην ίδια γραµµή, έχουν τον ίδιο αριθµό γραµµών και όταν είναι στην ίδια στήλη, έχουν τον ίδιο αριθµό στηλών. Παράδειγµα, η λειτουργία κυκλώµατος microcomputer µε τρία VLSI microchips απεικονίζεται στον πίνακα Α = A A A A A A A A A όπου οι διαγώνιοι υποπίνακες Α, Α, Α 33 αντιστοιχούν στα κυκλώµατα VLSI chips και οι άλλοι υποπίνακες αντιστοιχούν στις συνδέσεις µεταξύ των chips. Οι σύνθετοι πίνακες A Ο Ο Ο A Ο A ν A A A O A A O Ο A k k όπου µε Ο παριστάνουµε τους µηδενικούς πίνακες, ονοµάζονται σύνθετος διαγώνιος και σύνθετος ( άνω ) τριγωνικός αντίστοιχα και η παρουσία τους µας διευκολύνει στις πράξεις, όπως θα δούµε στη συνέχεια. Όταν δυο πίνακες Α και Β είναι του ίδιου τύπου µ ν και έχουν διαµερισθεί ακριβώς µε τον ίδιο τρόπο µεταξύ των γραµµών και των στηλών, οι οµοθέσιοι υποπίνακες είναι kk

20 0 του ίδιου τύπου και κατά συνέπεια το άθροισµά τους ανάγεται στο άθροισµα των υποπινάκων τους. Για παράδειγµα, οι 5 7 πίνακες Α 3 Β 4 Ρ =, = Γ3 3 Q 3 4 τότε, Κ Μ Λ 3 4 Ν Α ± Κ Β ± Λ Ρ ± Q = Γ ± Μ ± Ν Επιπλέον λ Α λ Β λ Ρ = λ Γ λ Περισσότερο ενδιαφέρον παρουσιάζεται στον πολλαπλασιασµό σύνθετων πινάκων. Φυσικά θα πρέπει να διατηρηθεί ο τρόπος πολλαπλασιασµού των πινάκων και επιπλέον να µπορεί να γίνει ο πολλαπλασιασµός των υποπινάκων του. Γι αυτό, κατά τον πολλαπλασιασµό PQ θα πρέπει να προσέξουµε µόνο αν ο τρόπος διαµέρισης των γραµµών του Q είναι ίδιος µε την διαµέριση στηλών του Ρ, χωρίς να ενδιαφερθούµε για τις υποδιαιρέσεις γραµµών του Ρ και τις υποδιαιρέσεις στηλών του Q. Για παράδειγµα, οι σύνθετοι πίνακες Α Β Ρ 5 4 = Γ3 3, Q 4 4 = πολλαπλασιαζόµενοι, το γινόµενό τους είναι: ΑΚ + ΒΛ ΡQ = ΓΚ + Λ Επιπλέον, σηµειώστε για τους σύνθετους διαγωνίους πίνακες A O Η = Θ = O B 3 4 έχουµε AK O ΗΘ = O BΛ Κ Ο Κ Λ γενικεύοντας το γνωστό τρόπο πολλαπλασιασµού διαγωνίων πινάκων. 4 4 Λ Ο 4 Παράδειγµα 4. Θα υπολογίσουµε το γινόµενο ΑΒ, θεωρώντας τους σύνθετους πίνακες:

21 - 3 0 A A A = = O I, B = 0 5 B B B O = - 0 Επειδή η υποδιαίρεση των στηλών του Α και των γραµµών του Β είναι η ίδια, AB+ AB AB 3 5 = B B AB = Για να υπολογίσουµε τον πίνακα Α², έχουµε A AA + A A = = O I Παράδειγµα 5. Θα υπολογίσουµε τις δυνάµεις του σύνθετου πίνακα: Επειδή: 0 0 A O = - A - = A A A O A O A = = - = AA A + AA 3 A 3 A 3 - Α³ = Επαγωγικά επαληθεύουµε ότι: A AA + AA O A 3 3 = A O A A 3

22 0 0 k A O k - k - A = = - k - A A 3 k - k Πολυωνυµικοί πίνακες Ο τετραγωνικός πίνακας Α, τάξεως ν, που ορίζεται από τον τύπο: Α = α k Μ k + α k- Μ k- + + α Μ + α 0 Ι, α i C ονοµάζεται πολυωνυµικός πίνακας του Μ και είναι φανερό ότι ορίζεται από το πολυώνυµο α k λ k + + α λ + α 0 αντικαθιστώντας τη µεταβλητή λ µε τον πίνακα Μ. Για παράδειγµα, αν α( λ ) = 3 λ ² - λ + και Μ = α( Μ ) = 3 Μ ² - Μ + Ι = 0, τότε 4 4 Αν θεωρήσουµε τα βαθµωτά πολυώνυµα α( λ ) και β( λ ), αντίστοιχα των πράξεων α( λ ) + β( λ ) = γ( λ ), α( λ ) β( λ ) = δ( λ ) α( λ ) = β( λ ) π( λ ) + υ( λ ) έχουµε: α( Μ ) + β( Μ ) = γ( Μ ), α( Μ ) β( Μ ) = β( Μ ) α( Μ ) = δ( Μ ), α( Μ ) = β( Μ ) π( Μ ) + υ( Μ ). Η αντιµετάθεση των πινάκων α( Μ ) και β( Μ ) στη δεύτερη από τις παραπάνω ισότητες είναι δυνατή, διότι κάθε τετραγωνικός πίνακας αντιµετατίθεται µε τον εαυτό του. Το γνωστό θεώρηµα της Άλγεβρας ότι κάθε πολυώνυµο βαθµού k έχει k ρίζες δεν ισχύει για τους πολυωνυµικούς πίνακες. Παράδειγµα, ο πίνακας α( Χ ) = Χ ² + Χ - Ι = ( Χ - Ι )( Χ + Ι ) ισούται µε το µηδενικό πίνακα για Χ = Ι ή Χ = - Ι και για κάθε πίνακα z Χ =, z C. 0

23 3 Παράδειγµα 6. Αν q( λ ) = λ³ + λ² + λ + και για κάθε α C τότε έχουµε : q( J ) = J ³ + J ² + J + I J = α 0 0 α 0 0 α = = 3 α 3α 3α α α α α 3α + 0 α α + 0 α α 0 0 α 0 0 α 0 0 q( α ) q ( α ) q''( α )! 0 q( α ) q ( α ). 0 0 q ( α ) Παράδειγµα 7. Αν C = και c c c 3 c4 α( λ ) = αλ³ + βλ² + γλ + δ, r r C θα δείξουµε ότι α( C ) = r C r C 3, όπου r = [ δ γ β α ]. Λύση : Αν θεωρήσουµε τους πίνακες γραµµές: ε = [ ] ε = [ ] ε 3 = [ ] ε 4 = [ ] διαπιστώνουµε τις ισότητες ε C = ε, ε C = ε 3, ε 3 C = ε 4 και ακόµη ε C ² = ε C = ε 3, ε C ³ = ε 3 C = ε 4, ε C ² = ε 3 C = ε 4. Οπότε η πρώτη γραµµή του α( C ) είναι: ε α ( C ) = ε ( α C ³ + β C ² + γ C + δ Ι ) = α ε C ³ + β ε C ² + γ ε C + δ ε = α ε 4 + β ε 3 + γ ε + δ ε = [ δ γ β α ] = r Η δεύτερη, τρίτη και τέταρτη γραµµή είναι αντίστοιχα:

24 4 ε α( C ) = α ε C ³ + β ε C ² + γ ε C + δ ε = α ε C 4 + β ε C ³ + γ ε C ² + δ ε C = ( α ε C ³ + β ε C ² + γ ε C + δ ε ) C = r C ε 3 α( C ) = α ε 3 C ³ + β ε 3 C ² + γ ε 3 C + δ ε 3 = ( α ε C ³ + β ε C ² + γ ε C + δ ε ) C ² = r C ε 4 α( C ) = α ε 4 C 4 + β ε 4 C ² + γ ε 4 C + δ ε 4 = ( α ε C ³ + β ε C ² + γ ε C + δ ε ) C ³ = r C ³.6. Ασκήσεις. Αν 7 3 Α = , ποια είναι τα στοιχεία α, α 3, α 3, α 3 και α 33 ;. Αν x + y z + ω 4 4 z - ω x - y = -3, βρείτε τους αγνώστους x, y, z, ω..3 Επαληθεύσατε µε παραδείγµατα και µετά αποδείξτε τις ισότητες: Ι. [ OA, OB ] ² + ( OA OB )² = OA ² OB ² ΙΙ. [ [ OA, OB ], O Γ ] + [ [ OB, O Γ ], OA ] + [ [ OΓ, OA ], OB ] = O..4 Αν ΙΙΙ. [ OA - προβ ( OA ) ] OB = 0. OB Α= = Α Α δείξτε ότι [ ] ΑΒ = ΑΒ + ΑΒ = Β Β= -3 7 = Β

25 5.5 Με ποια διάταξη πολλαπλασιάζονται οι πίνακες ως σύνθετοι ; 3 4 A = B = Αν Μ = - και α( λ ) = λ³ - 3λ² + λ -, δείξτε ότι: α( Μ ) =. 6-59

26 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ Ορίζουσα είναι ένας αριθµός που αντιστοιχεί σε τετραγωνικό πίνακα κατά έναν ορισµένο τρόπο. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται οι βασικές ιδιότητες των οριζουσών, ο τρόπος υπολογισµού ορίζουσας τετραγωνικού πίνακα και η εφαρµογή τους στην εύρεση του αντίστροφου πίνακα... Ορίζουσα πίνακα Στο σύνολο των τετραγωνικών πινάκων ορίζεται µια ειδική συνάρτηση που ονοµάζεται ορίζουσα και έχει πεδίο τιµών στο σύνολο R ή C. Για κάθε ν ν πίνακα Α η ορίζουσα συµβολίζεται Α ή det Α και η έκφρασή της, σε σχέση µε τα στοιχεία του πίνακα, αναπτύσσεται στον ακόλουθο λογισµό. Για τον πίνακα Α = και για τον πίνακα α α α α det ( A ) = α α - α α έχουµε: 3 det A = α α α α α 3 33 Α = α α α α α α α α α α α α α α α (. ) α α α α = α α α - α α α + α α α - α α α + α α α - α α α Ιδιαίτερα την παράσταση αυτή είναι δυνατόν να τη θυµάστε ως κανόνα του Sarrus αν γράψετε τις δύο πρώτες στήλες δεξιά του πίνακα και υπολογίσετε τα γινόµενα των στοιχείων των έξι διαγωνίων.

27 7 Επιπλέον, από την (. ) διαπιστώσατε ότι ο τύπος (.4 ) του εξωτερικού γινοµένου διανυσµάτων ισούται συµβολικά µε την ορίζουσα: i j k α α α 3 β β β 3 Συµβολίζοντας µε Α ij τον υποπίνακα του Α όταν διαγράψουµε την i- γραµµή του και j- στήλη του, τότε το ανάπτυγµα του 3 3 πίνακα Α γράφεται: det Α = α det Α - α det Α + α 3 det Α 3 Έτσι, ορίζεται αναδροµικά η ορίζουσα ν ν πίνακα από τις ορίζουσες των (ν - ) ( ν -) υποπινάκων. α ν Ορισµός. Για ν, η ορίζουσα του ν ν πίνακα Α = [ ij ] + ( ) j αj Αj i, j = +ν det A = α det A - α det A + + (-) α det A ν ν ν = det j = είναι το άθροισµα Ο αριθµός i+j M ij = (- ) det A ij ονοµάζεται αλγεβρικό συµπλήρωµα του στοιχείου α ij και προφανώς έχουµε: det A = α Μ + α Μ +. + α ν Μ ν Το άθροισµα αυτό ονοµάζεται ανάπτυγµα ορίζουσας ως προς την πρώτη γραµµή του πίνακα Α. Αποδεικνύεται ότι η ορίζουσα ν ν πίνακα υπολογίζεται και όταν αναπτύξουµε αυτή ως προς οποιαδήποτε γραµµή ή στήλη του. α ν Θεώρηµα. Για τον τετραγωνικό πίνακα Α = [ ij ] i, j = det A = α i Μ i + α i Μ i +. + a in M in = a j M j + a j M j +. + a nj M nj.

28 8 Από το θεώρηµα αυτό είναι φανερό ότι αν τα στοιχεία µιας γραµµής ή µιας στήλης του πίνακα Α είναι όλα µηδέν, τότε αναπτύσσοντας την ορίζουσα ως προς αυτή τη γραµµή ή στήλη θα έχουµε det A = 0. Παράδειγµα. Θα υπολογίσουµε τις ορίζουσες των πινάκων Α =, Β = Για τον πίνακα Α αναπτύσσοντας κατά την 3η στήλη ( επειδή έχει τα περισσότερα µηδενικά στοιχεία ) έχουµε: det A = (-) = ( ) = 0. Για τον πίνακα Β, αναπτύσσοντας κατά την τρίτη γραµµή έχουµε: det B = 3(-) (-3)(-) = 3 { (-) - (-) (-3) } + 3{..(-) (-3) - (-).(-4). } = (-4) = 48. Παράδειγµα. Θα υπολογίσουµε την ορίζουσα άνω τριγωνικού πίνακα. α α α 3 α α Αν Α =, τότε det A = α α και αν Α = τότε 0 α 0 α α3 0 0 α 33 det A = α α α 33. Για τον πίνακα Α = έχουµε: α α α α 0 α α α 0 0 α α α

29 9 det A = α α α α α α α 44 = α α α α Έτσι επαγωγικά αποδεικνύεται ότι η ορίζουσα άνω τριγωνικού πίνακα είναι το γινόµενο των διαγωνίων στοιχείων του. Στο συµπέρασµα αυτό καταλήγουµε και όταν ο πίνακας είναι διαγώνιος. Ειδικότερα: det Ι ν =. Από το θεώρηµα. συµπεραίνουµε επιπλέον την αξιοσηµείωτη ισότητα: det A = det A Τ (. ).. Ιδιότητες οριζουσών Στο εδάφιο αυτό θ αναφέρουµε βασικές ιδιότητες των οριζουσών, οι οποίες µας διευκολύνουν στον υπολογισµό της ορίζουσας πίνακα. Θεώρηµα.. Για κάθε ν ν πίνακα Α. Αν εναλλάξουµε δύο γραµµές ( ή στήλες ) του Α, η ορίζουσα του νέου πίνακα ισούται µε -det A.. Αν τα στοιχεία µιας γραµµής ( ή στήλης ) του Α πολλαπλασιασθούν επί τον αριθµό k, η ορίζουσα του νέου πίνακα ισούται µε k( det A ). 3. Αν το πολλαπλάσιο των στοιχείων µιας γραµµής ( στήλης ) του Α προστεθεί σε µια άλλη γραµµή ( στήλη ) του πίνακα, η ορίζουσα του νέου πίνακα ισούται µε det A. Από τις ιδιότητες και, συµπεραίνουµε άµεσα ότι αν ο πίνακας Α έχει δύο γραµµές (στήλες) ανάλογες, τότε det A = 0. Επιπλέον από την ιδιότητα έχουµε: det ( λa ) = λ ν ( det A )

30 30 Παράδειγµα 3. Εάν α β γ det κ λ µ ρ σ τ =- θα υπολογίσουµε τις ορίζουσες των -ρ -σ -τ πινάκων: A = 3κ + α 3λ + β 3µ + γ, B = κ λ µ Λύση : Για τον πρώτο πίνακα έχουµε: -α -β -γ κ + ρ λ + σ µ + τ 3ρ 3σ 3τ det A ρ σ τ ρ σ τ - det - det 3κ + α 3λ + β 3µ + γ κ λ µ κ λ µ ιδ. ιδ. ( ) ( ) = 3κ + α 3λ + β 3µ + γ = ρ σ τ α β γ α β γ = - det α β γ = det ρ σ τ = - det κ λ µ = κ λ µ κ λ µ ρ σ τ ιδ. 3 ιδ. ιδ. ( ) ( ) ( ) Όµοια για το δεύτερο πίνακα: det B α β γ α β γ (-)3 det - 6 det κ λ µ ρ σ τ ρ σ µ ιδ. ιδ. 3 ( ) ( ) = κ + ρ λ + σ µ + τ = ιδ. ( ) = α β γ - det κ λ µ = ρ σ τ Παράδειγµα 4. Θα δείξουµε ότι det α α α3 α α α3 = ( α - α )( α - α )( α - α ) 3 3 Λύση : Πράγµατι, σύµφωνα µε την ιδιότητα 3 του θεωρήµατος. έχουµε: 0 0 α α α 3 - α det α α α3 = det α α α α 3 - α = det α - α α - α 3 α α α3 α α α α 3 - α - = ( α - α )( α 3 - α ) det α + α α + α 3 = ( α - α )( α 3 - α )( α 3 - α )

31 3 Γενικεύοντας την παραπάνω ισότητα, αποδεικνύεται ότι: α α α ν det α α α ν ν- ν- ν- α α α ν = (α - α )(α - α ) (α - α ) ν ν- ν ν- ν (α - α ) (α - α ) ν- ν- ν- ( α - α ) Η ορίζουσα αυτή είναι γνωστή στην βιβλιογραφία ως ορίζουσα του Vandermonde. Από το θεώρηµα. και το χαρακτηριστικό τύπο της ορίζουσας τριγωνικού πίνακα είναι φανερό ότι για να υπολογίσουµε την ορίζουσα πίνακα, χωρίς να χρησιµοποιήσουµε τους τύπους του θεωρήµατος., θα πρέπει µε µετασχηµατισµούς γραµµών ή στηλών να µετασχηµατίσουµε τον πίνακα σε τριγωνικό άνω ( ή κάτω ). Η διαδικασία αυτή παρουσιάζεται σε αριθµητικό παράδειγµα πίνακα 4 4. Έστω: Τότε θα έχουµε: Α = det A = det Στην πρώτη στήλη κάποιο από τα στοιχεία θα είναι διάφορο του µηδενός, γιατί σε διαφορετική περίπτωση η ορίζουσα του πίνακα θα είναι µηδέν. Επειδή το στοιχείο στη θέση (, ) είναι διάφορο του µηδενός, πολλαπλασιάζουµε την η γραµµή διαδοχικά µε -3, 3 και - και προσθέτουµε αντίστοιχα στη η, 3η και 4η γραµµή. Σύµφωνα µε την ιδιότητα 3 του θεωρήµατος. : det A = det Στον παραπάνω πίνακα, πολλαπλασιάζουµε τη η γραµµή του επί 4 και προσθέτουµε στην 3η. Τότε

32 det A = det Τέλος, πολλαπλασιάζουµε την 3η γραµµή επί -/ και προσθέτουµε στην 4η γραµµή det A = det = ( 3 (-6) ) = Αν µε τη διαδικασία αυτή κάποιος από τους σηµειούµενους υποπίνακες έχει µηδενική στήλη, τότε η ορίζουσα του αρχικού πίνακα είναι µηδέν. Οι πράξεις αυτές µεταξύ των γραµµών του πίνακα ονοµάζονται στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί γραµµών. Από την ισότητα (. ) είναι φανερό ότι αντίστοιχη διαδικασία έχουµε µεταξύ των στη-λών και οι πράξεις αυτές ονοµάζονται στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί στηλών. Γενίκευση της ορίζουσας τριγωνικού ( ή διαγωνίου ) πίνακα, είναι η ορίζουσα σύνθετου τριγωνικού ( ή διαγωνίου ) πίνακα. Αποδεικνύεται, ότι αν Α, Β είναι τετραγωνικοί πί-νακες: και κατά συνέπεια A M det = det A O O B N B det A O O B = ( det A ) ( det B ) = ( det A ) ( det B ) Θα τελειώσουµε το εδάφιο αυτό µε την ακόλουθη πρόταση. (.3 ) Θεώρηµα 3.. Αν Α, Β είναι ν ν πίνακες, τότε det ( ΑΒ ) = ( det Α ) ( det Β ) det ( A k ) = ( det A ) k, k =,, Σηµειώστε ότι για το άθροισµα δεν ισχύει ανάλογη σχέση, δηλαδή γενικά έχουµε det ( Α + Β ) det Α + det Β

33 33.3. Αντίστροφοι πίνακες Από τους τύπους αναπτύγµατος της ορίζουσας πίνακα στο θεώρηµα. συµπεραίνουµε ότι το άθροισµα των γινοµένων των στοιχείων µιας γραµµής ( στήλης ) επί τα αλγεβρικά συµπληρώµατα των στοιχείων µιας άλλης γραµµής ( στήλης ) είναι µηδέν, δηλαδή α i Μ τ + α i Μ τ +. + α iν Μ τν = 0, i τ α j Μ σ + α j Μ σ +. + α νj Μ νσ = 0, j σ (.4 ) Αυτό συµβαίνει διότι το αριστερό µέρος της πρώτης της (.4 ) είναι το ανάπτυγµα ορίζουσας του πίνακα τ- γραµµη α α αν αi αi αiν αi αi α i ν α ν α ν α νν κατά την τ- γραµµή του, η οποία είναι ίδια µε την i- γραµµή του πίνακα και γι αυτό η τιµή της ορίζουσας είναι µηδέν. Κατά τον ίδιο τρόπο δικαιολογείται η δεύτερη ισότητα στη (.4 ) καθόσον το αριστερό µέρος της είναι το ανάπτυγµα ορίζουσας του πίνακα α αj αj α α αj αj α α α α α ν ν ν ν j ν j νν σ - στήλη κατά την σ- στήλη του, που ταυτίζεται µε την j- στήλη του. Ορισµός. Για κάθε ν ν πίνακα Α, ο πίνακας µε στοιχεία τ αλγεβρικά συµπληρώµατα των στοιχείων του Α M M M M M M M M M ν ν ν ν νν

34 34 ονοµάζεται προσαρτηµένος του Α και συµβολίζεται adj A. Παρατηρείστε ότι τα πρόσηµα (-) i+j των αλγεβρικών συµπληρωµάτων Μ ij εναλλάσσονται σύµφωνα µε τον πίνακα: Παράδειγµα 5. Για τον πίνακα 3 - Α = τ αλγεβρικά συµπληρώµατα των στοιχείων του είναι: M = (-) 6 + =-8, M = (-) 5 + =7, M = (-) =-6 M = (-) - + =-6, M = (-) =-0, M = (- ) =- M = (-) =-0, M = (-) =-, M = (-) =8 Τότε: a dj A = Έχοντας υπόψη τις ισότητες (.4 ) και το θεώρηµα., αποδεικνύεται άµεσα: Α ( adj Α ) = ( adj Α ) Α = ( det A ) Ι ν (.5 ) Την ισότητα (.5 ) µπορείτε να την επαληθεύσετε µε το προηγούµενο αριθµητικό παράδειγµα και θα βρείτε: όπου det A = Α ( adj Α ) = ( adj Α ) Α = -94 Ι 3 Ορισµός. Για κάθε τετραγωνικό πίνακα Α, αν υπάρχει πίνακας Β που έχει την ιδιότητα ονοµάζεται αντίστροφος του Α και συµβολίζεται Α -. Από τη συνεπαγωγή Α Β = Β Α = Ι (.6 )

35 35 Α Β = Ι Β Α = Ι ο ορισµός του αντίστροφου πίνακα περιορίζεται σε µια από τις ισότητες ΑΒ = Ι ή ΒΑ = Ι. Επιπλέον, από την (.6 ) και το θεώρηµα 3. συµπεραίνουµε ( det A ) ( det B ) = και γι αυτό ένας πίνακας έχει αντίστροφο ( ισοδύναµη έκφραση: είναι αντιστρέψιµος ) ακριβώς όταν η ορίζουσα του πίνακα είναι διάφορη του µηδενός. Η συνθήκη αυτή δικαιολογεί την ονοµασία οµαλός πίνακας ακριβώς όταν det A 0. Αποδεικνύεται ότι ο αντίστροφος πίνακας Β είναι µοναδικός και κατά συνέπεια από την ισότητα (.5 ) έχουµε: A = det A - Για τον πίνακα Α στο παράδειγµα 5. θα είναι - A = ( adj A ) (.7 ) 8 / 94 6 / 94 0 / 94-7 / 94 0 / 94 / 94 6 / 94 / 94-8 / 94 Μετά τη γνωριµία µας µε τον αντίστροφο πίνακα είναι προφανής η επέκταση της έννοιας των δυνάµεων πινάκων στους αρνητικούς ακέραιους εκθέτες. ηλαδή, ορίζουµε: -k A = A A A k παραγοντες και κατά συνέπεια ισχύουν οι γνωστές ιδιότητες των δυνάµεων που αναφέραµε στην ενότητα. και για αρνητικούς εκθέτες. Πρόταση 4. Αν οι πίνακες Α, Β είναι αντιστρέψιµοι, τότε:. Α είναι αντιστρέψιµος και ( Α - ) - = Α.. Α k αντιστρέψιµος και ( Α k ) - = ( Α - ) k 3. για κάθε λ 0, ( λ Α ) - = λ A - 4. det A - = ( det A ) - 5. ( A * ) - = ( A - ) * 6. adj A - = ( adj A ) - 7. o πίνακας AB είναι αντιστρέψιµος και ( AB ) - = B - A - Άµεση εφαρµογή των αντιστρόφων πινάκων είναι η επίλυση των εξισώσεων

36 36 Α Χ = Β, Υ Α = Β Όταν ο πίνακας Α είναι αντιστρέψιµος έχουν την µοναδική λύση Χ = Α - Β, Υ = Β Α - Αν οι πίνακες Α, Β είναι αντιστρέψιµοι, οι σύνθετοι πίνακες Α Μ Α Ο Ο Β, Ν Β σύµφωνα µε την (.3 ), είναι αντιστρέψιµοι και επαληθεύσατε ότι: Α Ο Μ Β Α -Α Μ Β Α Ο = -, Ο Β Ν Β = - Α Ο - Β Ν Α Β Ασκήσεις -. Αν Α = 3 4, επαληθεύσατε την ισότητα (. ). 5. Υπολογίσατε τις ορίζουσες det λ και 3 λ - det ( λ I3 A), όπου Α= Επαληθεύσατε µε παραδείγµατα την ισότητα det A = det A..4 Υπολογίστε τις ορίζουσες των πινάκων α β β β α α α α α 0 0 β β α β β β α α α 0 α β 0 A = B = Γ =. β β α β β β α α 0 β α 0 β β β α β β β α β 0 0 α.5 Αν για τους τετραγωνικούς πίνακες Α, Β είναι Α Β = Ο και ο πίνακας Α ( ή Β ) είναι αντιστρέψιµος, δείξτε ότι Β = Ο ( ή Α = Ο ). α β.6 είξτε για τον πίνακα Α =, όταν είναι αντιστρέψιµος γ δ Α = αδ - βγ - δ - β - γ α..7 Επαληθεύσατε µε παράδειγµα ότι ( Α + Β ) - Α - + Β -.

37 37 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η κεντρική ιδέα της Γραµµικής Άλγεβρας είναι η µελέτη των γραµµικών συστηµάτων και στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται συστηµατικά µέθοδοι επίλυσής τους. 3.. Στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί Σ έναν πίνακα η εναλλαγή δύο γραµµών ( στηλών ), το γινόµενο γραµµής ( στήλης ) επί αριθµό λ και το άθροισµα δύο γραµµών ( στηλών ) ονοµάζονται στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί γραµµών ( στηλών ). Παράδειγµα, από τον πίνακα A = 0 0 προκύπτουν οι πίνακες Β =,, 0 Β = 0 Β 3 = 3 όταν αντίστοιχα εναλλάξουµε η και η στήλη, πολλαπλασιάσουµε την η γραµµή επί και τέλος προσθέσουµε στην 3η στήλη το γινόµενο της ης στήλης επί 3. Με τους στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς σκοπός µας είναι να µετασχηµατίσουµε τον µ ν πίνακα Α σε διαγώνια µορφή. Έτσι, µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών ο σύνθετος πίνακας [ Ι µ Α ] µετασχηµατίζεται στον [ P T ] όπου τ τ τν 0 τ τ ν Τ =, όταν µ < ν O τµµ τµν

38 38 και τ τ τν 0 τ τ ν Τ =, όταν µ ν τ νν χωρίς κατ ανάγκη όλα τα διαγώνια στοιχεία να είναι διάφορα του µηδενός. Στη συνέχεια θεωρούµε τον σύνθετο πίνακα Ι ν Τ και µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς στηλών µετασχηµατίζουµε αυτό στον πίνακα Q K, όπου ο πίνακας Κ γενικά έχει µία από τις ακόλουθες µορφές: Dρ O O O [ Dµ O] D ν O D ν, ( 3. ) ο δε διαγώνιος πίνακας D δεν έχει µηδενικά διαγώνια στοιχεία. Αντίστοιχα των πινάκων στην ( 3. ) έχουµε ρ < µ,ν ρ = µ < ν µ > ν = ρ ρ = µ = ν και προφανώς µε επιπλέον στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς στον πίνακα Q K µπορούµε να καταλήξουµε ώστε D ρ = I ρ. Ο πίνακας Κ ονοµάζεται κανονική µορφή του πίνακα Α και είναι µοναδικός. Οι πίνακες P, Q είναι αντιστρέψιµοι και αποδεικνύεται η αξιοσηµείωτη σχέση PAQ = K ( 3. ) Η τάξη του διαγώνιου πίνακα D ή ισοδύναµα, το πλήθος των µη µηδενικών γραµµών του πίνακα Τ ονοµάζεται βαθµός του Α και συµβολίζεται rank Α. Από την ( 3. ) είναι φανερό ότι για κάθε µ ν πίνακα Α έχουµε rank Α µ και rank Α ν Επιπλέον, όταν µ = ν και ο πίνακας Α είναι αντιστρέψιµος, rank Α = ν.

39 39 Παράδειγµα.3 Θα βρούµε την κανονική µορφή του πίνακα 0 0 A = Στον πίνακα [ Ι 3 Α ], αν εναλλάξουµε η και 3η γραµµή και µετά πολλαπλασιάσουµε την η γραµµή επί - και προσθέσουµε στη η γραµµή έχουµε: Προσθέτοντας τη η γραµµή στην 3η, θα είναι: = [ P T ] Ι 4 Στον πίνακα, πολλαπλασιάζουµε την η στήλη επί -3 και στη συνέχεια επί και Τ προσθέτουµε αντίστοιχα στη η και 3η στήλη. Τότε έχουµε τον πίνακα: Πολλαπλασιάζοντας την 3η στήλη επί - και προσθέτοντας στην 4η στήλη και µετά εναλλάσσοντας η και 3η στήλη, έχουµε: Q = K Ο πίνακας

40 Κ = είναι η κανονική µορφή του Α και προφανώς rank Α =. Επαληθεύσατε ότι PAQ = K. Όταν ο πίνακας Α είναι τετραγωνικός και στο σύνθετο πίνακα [ Ρ Τ ] όλα τα διαγώνια στοιχεία τ ii του άνω τριγωνικού πίνακα T= τ τ O είναι µη µηδενικά, µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών στον πίνακα [ P Τ ] µπορούµε να µηδενίσουµε τα στοιχεία τ i, τ i,, τ i-,i και µετά να µετασχηµατίσουµε µε τα στοιχεία τ ii σε. Έτσι, θα καταλήξουµε στο σύνθετο πίνακα Επειδή RA = I, συµπεραίνουµε ότι [ R Ι ν ] R = Α -. Παράδειγµα.3 Θα υπολογίσουµε µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών τον αντίστροφο του πίνακα τ τ τ τ i i i-,i 3 A= 3 3 ii τ τ τ ν ν... νν Στον πίνακα [ Ι 3 Α ] πολλαπλασιάζοντας την η γραµµή επί - και -3 και προσθέτοντας στη η και 3η γραµµή αντίστοιχα, έχουµε:

41 4 Πολλαπλασιάζοντας την η γραµµή επί -5/7 και προσθέτοντάς την στην 3η γραµµή, καταλήγουµε στον πίνακα: [ P T ]= / 7 5 / / 7 Στη συνέχεια, πολλαπλασιάζουµε τη η γραµµή επί -/7 και την 3η γραµµή επί -7/50: /7 / /7 /50 /0 7/ Θα µηδενίσουµε τα στοιχεία που είναι πάνω από τις διαγώνιες µονάδες, πολλαπλασιάζοντας τη η γραµµή επί - και προσθέτοντας στην η και πολλαπλασιάζοντας την 3η γραµµή επί -4/7 και επί -3/7 και προσθέτοντας στη η και στην η. Τα αποτελέσµατα των πράξεων αυτών είναι: / 50 / 0 3 / / 5 / 5 / / 50 / 0 7 / Ο αριστερός υποπίνακας είναι ο αντίστροφος του Α. Θα τελειώσουµε την ενότητα αυτή, αναφέροντας µερικές χαρακτηριστικές ιδιότητες για το βαθµό πίνακα: Θεώρηµα.3. Για κάθε µ ν πίνακα Α. rank Α = rank Α Τ = rank A T A. rank ΜΑ rank Α, rank ΑΝ rank Α 3. Αν Μ, Ν είναι αντιστρέψιµοι πίνακες, τάξεως µ, ν αντίστοιχα: rank Α = rank ΜΑΝ 4. Αν rank Α = ρ, υπάρχει τετραγωνικός υποπίνακας Β του Α τάξεως ρ, τέτοιος ώστε det B 0, αλλά η ορίζουσα κάθε υποπίνακα τάξεως ρ+ είναι µηδέν. Επιπλέον, ισχύουν οι σχέσεις:

42 4 rank ( A + B ) rank A + rank B και αν Α, Β είναι τύπου µ ν και ν ρ αντίστοιχα rank A + rank B - ν rank ( AB ). 3.. Παραγοντοποίηση LU Έχοντας υπόψη στην ενότητα. τη µεθοδολογία µετασχηµατισµού πίνακα σε άνω τριγωνικό και εφαρµόζοντας αυτήν στον σύνθετο πίνακα [ Ι Α ] καταλήγουµε στον πίνακα [ P U ], όπου Ρ είναι πίνακας αντιστρέψιµος κάτω τριγωνικός µε διαγώνια στοιχεία µονάδες και ο υποπίνακας U είναι γενικά κλιµακωτής µορφής όπου όλα τα στοιχεία κάτω της τεθλασµένης γραµµής είναι 0, τα στοιχεία α, β, γ,,δ στις γωνιακές θέσεις είναι διάφορα του µηδενός και τα υπόλοιπα στοιχεία του πίνακα σηµειώνονται µε. Έτσι θα έχουµε: PA = U ( 3. ) Επειδή ο αντίστροφος κάτω τριγωνικού πίνακα είναι κάτω τριγωνικός πίνακας, αν σηµειώσουµε P - = L, από την εξίσωση ( 3. ) προκύπτει η παραγοντοποίηση LU του πίνακα A = LU ( 3.3 ) όπου L είναι κάτω τριγωνικός πίνακας και U άνω τριγωνικός. Παράδειγµα 3.3 Θα παραγοντοποιήσουµε στην µορφή ( 3.3 ) τον πίνακα Α = Πράγµατι, στον πίνακα [ Ι 4 Α ] :

43 43 Πολλαπλασίασε την η γραµµή επί (-/) και πρόσθεσε στη η γραµµή. Πολλαπλασίασε την η γραµµή επί και πρόσθεσε στην 3η γραµµή. Πρόσθεσε την η γραµµή στην 4η γραµµή: / Πολλαπλασίασε τη η γρ. επί και πρόσθεσε στην 3η γραµµή. Πολλαπλασίασε τη η γρ. επί - και πρόσθεσε στην 4η γραµµή (ισοδύναµα: αφαίρεσε η γρ. από 4η γρ.) : / / Πολλαπλασίασε την 3η γραµµή επί και πρόσθεσε στην 4η γραµµή: Τότε: A=P / / Ρ U U= / Παρατηρείστε, ότι τα στοιχεία του πίνακα L( = P - ) κάτω από τις διαγώνιες µονάδες είναι οι αντίθετοι των συντελεστών στους στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών, απλουστεύοντας έτσι τη διαδικασία παραγοντοποίησης του πίνακα. Σηµειώστε ότι κάθε πίνακας δεν παραγοντοποιείται στη µορφή LU. Παράδειγµα, αν γράψουµε τον πίνακα 0 0 µε την µορφή γινοµένου LU 0 0 = l 0 u u l l 0 u

44 44 θα έχουµε l u = 0. Από τη σχέση αυτή συµπεραίνουµε ότι l = 0 ή u = 0, δηλαδή ένας από τους πίνακες L ή U δεν είναι αντιστρέψιµος, άτοπο γιατί ο πίνακας LU = Α είναι αντιστρέψιµος. Συµβολίζοντας µε u,, u νν τα διαγώνια στοιχεία του πίνακα U από την ( 3.3 ) έχουµε A = L D U ( 3.4 ) όπου D = diag( u,,u νν ) και τα διαγώνια στοιχεία του άνω τριγωνικού πίνακα U είναι µονάδες. Έτσι για τους τετραγωνικούς πίνακες θα είναι det A = u u.u νν Στην ( 3.4 ), αν ο πίνακας A είναι συµµετρικός ( A = A T ) τότε A = L D L T ( 3.5 ) Η ( 3.5 ) είναι γνωστή στη βιβλιογραφία ως παραγοντοποίηση Cholesky Παράδειγµα 4.3 Η παραγοντοποίηση LU του συµµετρικού πίνακα είναι 3 0 A= A= / Οπότε η παραγοντοποίηση Cholesky θα είναι: / A= / / / Η παραγοντοποίηση LU πίνακα µας διευκολύνει να λύσουµε την εξίσωση Α x = β όπου x, β είναι πίνακες στήλη ( διανύσµατα ). Πράγµατι, θέτοντας U x = y στην εξίσωση LU x = â, η εξίσωση L y = β ; y = [ y, y,., y µ ] είναι άµεσα επιλύσιµη, διότι ο πίνακας L είναι κάτω τριγωνικός και όταν αναπτύξουµε τις εξισώσεις, βλέπουµε ότι κάθε εξίσωση έχει ένα άγνωστο y i περισσότερο από την προηγούµενη. Μετά την εύρεση του y, τα ίδια πλεονεκτήµατα παρουσιάζονται στην

45 45 εξίσωση U x = y, όπου κάθε εξίσωση µε αγνώστους τα στοιχεία του x, έχει έναν άγνωστο τουλάχιστον λιγότερο από την προηγούµενη. Η διαδικασία αυτή παρουσιάζεται στο επόµενο παράδειγµα. Παράδειγµα 5.3 Ας θεωρήσουµε στην εξίσωση A x = β τον πίνακα Α στο παράδειγµα 3.3 και β = [ ] Τ. Θέτοντας U x = y, η εξίσωση L y = β είναι ισοδύναµη µε το σύστηµα των εξισώσεων: y = y + y = y - y + y 3 = 8 -y + y - y 3 + y 4 = -43 Οπότε y =, y = -5, y 3 = και y 4 = -3. Στη συνέχεια από την εξίσωση U x = y, έχουµε το σύστηµα: 6x -x -4x +4x = x - 4x - x = x - x = 3 4 8x = -3 που βρίσκουµε άµεσα τη λύση του x = [ ] Τ Επίλυση γραµµικών συστηµάτων Γραµµικά συστήµατα Κάθε εξίσωση της µορφής α x + α y = β ονοµάζεται γραµµική των µεταβλητών x και y. Γενικότερα, ονοµάζουµε γραµµική εξίσωση των µεταβλητών x, x,, x ν κάθε εξίσωση της µορφής α x + α x + + α ν x ν = β όπου α,,α ν, β είναι πραγµατικοί ή µιγαδικοί αριθµοί. Παρατηρούµε ότι σε µία γραµµική εξίσωση δεν παρουσιάζονται δυνάµεις ή γινόµενα ή ρίζες των µεταβλητών, ούτε τριγωνοµετρικοί αριθµοί ή λογάριθµοι ή εκθετικές συναρτήσεις αυτών. Ένα πλήθος µ γραµµικών εξισώσεων των µεταβλητών x,, x ν :

46 46 α x + α x + + α x = ν ν α x + α x + + α x = ν ν α x + α x + + α x = µ µ µν ν µ β β β ( 3.6 ) ονοµάζεται γραµµικό σύστηµα µ εξισώσεων µε ν αγνώστους. Αν παραστήσουµε α α αν α α α ν Α = αµ αµ αµν το σύστηµα ( 3.6 ) γράφεται υπό τη µορφή β β β = β µ x x x = x ν Αx = β ( 3.7 ) Κάθε ν-άδα αριθµών x = c,, x ν = c ν που επαληθεύει τις εξισώσεις ( 3.6 ) ονοµάζεται λύση του συστήµατος. Κάθε σύστηµα που έχει λύση ονοµάζεται συµβιβαστό, διαφορετικά ονοµάζεται ασυµβίβαστο. Για να γίνουν κατανοητές οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται κατά την επίλυση του γραµµικού συστήµατος, θεωρούµε το γραµµικό σύστηµα δύο εξισώσεων µε δύο αγνώστους x και y : όπου α i, β i R και α + β 0 α x + β y = γ α x + β y = γ ( i =, ). Οι γραφικές παραστάσεις των εξισώσεων αυτών είναι δύο ευθείες ε και ε και οι λύσεις του συστήµατος θ αντιστοιχούν στις σχετικές θέσεις των ευθειών: i i Ι. Όταν οι ευθείες ε, ε τέµνονται, το σύστηµα έχει ακριβώς µία λύση. ΙΙ. Όταν οι ευθείες ε, ε είναι παράλληλες, το σύστηµα είναι ασυµβίβαστο. ΙΙΙ. Όταν οι ευθείες ε, ε ταυτίζονται, το σύστηµα έχει άπειρες λύσεις. Οι περιπτώσεις Ι, ΙΙ και ΙΙΙ ισχύουν για οποιοδήποτε γραµµικό σύστηµα. Θεώρηµα.3. Το σύστηµα Αx = β είναι συµβιβαστό ακριβώς όταν rank [ Α β ] = rank Α.

47 47 Για την επίλυση του συστήµατος, θεωρούµε τον επαυξηµένο πίνακα α α α α α α [ A β ] = α α α ν ν µ µ µν και µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών µετασχηµατίζουµε αυτόν σε άνω τριγωνικό πίνακα ( ή γενικότερα σε κλιµακωτή µορφή ) c c c 0 c c.. 0 c O ν ν c O β β βµ d d d ρρ ρν ρ Το νέο σύστηµα είναι ισοδύναµο του αρχικού (δηλαδή, έχει το ίδιο σύνολο λύσεων) και επιλύεται ευκολότερα, αφού κάθε εξίσωση έχει έναν τουλάχιστον άγνωστο λιγότερο από την προηγούµενη εξίσωση. Παράδειγµα 6.3 Θα λύσουµε το σύστηµα: x +x +3x = 9 3 x - x + x = 8 3 3x - x = 3 3 Με την εµπειρία που έχετε αποκτήσει, διαπιστώνετε ότι η κλιµακωτή µορφή του επαυξηµένου πίνακα είναι Έτσι, έχουµε το ισοδύναµο σύστηµα

48 48 x + x + 3x = x + x = 8 3 x = 3 που βρίσκουµε άµεσα την λύση του: x 3 = 3, x = -, x =. Παράδειγµα 7.3 Για το σύστηµα x + 3x - 4x = x + 3x = x +x -5x +x = x - 6x + 9x = µπορείτε να επαληθεύσετε ότι, ο επαυξηµένος πίνακας µετασχηµατίζεται στην κλιµακωτή µορφή: Τότε, από το ισοδύναµο σύστηµα / 0 3/ / 0 0 3/ x + x - 5 x + x = 3 4 έχουµε την µονοπαραµετρική απειρία λύσεων: x + 3 x -x = 3 4 x + 3 x = 3 4 x 4 = c x 3 = - 3 c, x = c, x = 9 9 c. Θα πρέπει να σηµειώσουµε ότι αν το σύστηµα έχει περισσότερους αγνώστους από τις εξισώσεις, µπορεί το σύστηµα να είναι ασυµβίβαστο, αν όµως είναι συµβιβαστό, τότε έχει άπειρες λύσεις, όπως στο προηγούµενο παράδειγµα.

49 49 Παράδειγµα 8.3 Το γραµµικό σύστηµα x +x -3x +4x = 3 4 x - x + x - x = 3 4 4x - x - x + x = δεν είναι συµβιβαστό, γιατί η κλιµακωτή µορφή του επαυξηµένου πίνακα είναι / 3 0 5/ 6 -/ όπου συµπεραίνουµε ότι η τελευταία εξίσωση του ισοδύναµου γραµµικού συστήµατος είναι 0x + 0x + 0x 3 + 0x 4 = -6. Στην εξίσωση ( 3.7 ), αν ο πίνακας A είναι τετραγωνικός και det Α 0, το σύστηµα έχει τη µοναδική λύση: x= A - β = ( ) A adj A β det Αποδεικνύεται ότι ο άγνωστος x i βρίσκεται από τον τύπο x i det A det A = i όπου Α i είναι ο πίνακας που προκύπτει από τον Α, όταν αντικαταστήσουµε την i - στήλη του µε το διάνυσµα β. Στο Παράδειγµα 6.3, έχουµε det Α = 0 και 9 3 x = 8 = 0, x = 8 = 0, x 3 = 8 =

50 Οµογενή συστήµατα Αν στην εξίσωση ( 3.7 ) είναι β = 0, το σύστηµα Α x = 0 ονοµάζεται οµογενές. Τα οµογενή συστήµατα είναι πάντοτε συµβιβαστά, διότι προφανής λύση είναι x = 0. Η µηδενική λύση είναι µοναδική όταν ο πίνακας Α είναι τετραγωνικός και det Α 0. Σε κάθε άλλη περίπτωση το οµογενές σύστηµα έχει απειρία λύσεων και το πλήθος των αγνώστων στους οποίους δίνουµε οποιαδήποτε τιµή, είναι: όπου ν είναι το πλήθος των αγνώστων. ν rank A Παράδειγµα 9.3 Θα λύσουµε το οµογενές σύστηµα x + x + x -5x = x + 5x - x -9x = x + x - x + 3x = x -3x + x + 7x = Η κλιµακωτή µορφή του πίνακα των συντελεστών Α = µετά από στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών (επαληθεύσατε) είναι όπου επιπλέον πληροφορούµαστε ότι rank Α = 3. Οπότε το αρχικό σύστηµα είναι ισοδύναµο του συστήµατος x + x = 0 4 x - 3x = 0 4 x - x = και έχουµε την µονοπαραµετρική ( 4-3 = ) απειρία λύσεων: x = - c, x = 3 c, x 3 = c, x 4 = c.

51 Ασκήσεις 3. Βρείτε την κανονική µορφή των πινάκων A = 3 Β = Βρείτε µε στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς τους αντίστροφους των πινάκων A= 3 Β = Να παραγοντοποιηθούν στην µορφή LU οι πίνακες A= Β = Να λύσετε τα συστήµατα 3x + 4y + z = x + y - z = x +0z = 5 x + 3y = 0 4x + 3y - z = -, x + 5y + z = -, 7x +7y + 5z = - 3x + y - 4z = - 4x + y + 6z = 3.5 Να λύσετε τα συστήµατα x +x +3x = 0 3 4x - 5x + 6x = 0 3 x -x +x +x = x + x - x = 0 4 3x +x +x +x = ιευκρινίσατε τα διαγράµµατα ροής επίλυσης των γραµµικών συστηµάτων.

52 5

53 53 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ Η έννοια του διανυσµατικού χώρου έχει τις ρίζες του σε πολλά προβλήµατα του φυσικού µας κόσµου. Η µελέτη των χώρων αυτών δεν είναι πολύ διαφορετική από εκείνη του ν- διάστατου χώρου R ν, καθόσον διάφορες γεωµετρικές έννοιες ( π.χ. διάνυσµα, απόσταση, γωνία ) του R και R 3 γενικεύονται. 4.. ιανυσµατικοί χώροι Στην ενότητα. γνωρίσαµε ότι το σύνολο των διανυσµάτων ( πίνακες στήλη ) του ίδιου τύπου T x = [ x x x ν ], y = έχουν τις ακόλουθες ιδιότητες :. x, y, z ( x + y ) + z = x + ( y + z ). x, y x + y = y + x T [ y y y ν ], z = [ z z z ν ] 3. x x + 0 = 0 + x, όπου 0 = [ ] Τ 4. x x + (- x ) = 0, όπου - x = [ -x -x -x ν ] Τ 5. x. x = x 6. x, y, k C k ( x + y ) = k x + k y 7. x, k, λ C ( k + λ ) x = k x + λ x 8. x, k, λ C k ( λ x ) = ( k λ ) x Οι συνθήκες αυτές χαρακτηρίζουν κάθε σύνολο που είναι διανυσµατικός χώρος όταν µεταξύ των στοιχείων του έχει ορισθεί η πρόσθεση και το γινόµενο επί αριθµό, έτσι ώστε: x, y x + y x, k C kx Ιδιαίτερα, αν k R το σύνολο ονοµάζεται πραγµατικός διανυσµατικός χώρος. Τα στοιχεία κάθε διανυσµατικού χώρου ονοµάζονται διανύσµατα. T

54 54 Σε κάθε διανυσµατικό χώρο αποδεικνύεται ότι 0 x = 0, k 0 = 0, ( - ) x = - x x, k C, k x = 0 k = 0 ή x = 0 Παραδείγµατα διανυσµατικών χώρων. Τα σηµεία µιας ευθείας ε ή επιπέδου Π που διέρχονται από την αρχή των συντεταγµένων Ο είναι διανυσµατικός χώρος µε τις γνωστές πράξεις πρόσθεσης και γινοµένου επί αριθµό, µεταξύ των σηµείων του: ( x, y, z ) + ( x, y, z ) = ( x + x, y + y, z + z ) k( x, y, z ) = ( kx, ky, kz ). Κάθε ευθεία ή επίπεδο που δεν περνά από την αρχή δεν είναι διανυσµατικός χώρος, αφού δεν περιέχουν το 0. Αλλά και κάθε ηµιευθεία ή ηµιεπίπεδο που περνά από την αρχή δεν είναι διανυσµατικός χώρος, αφού δεν περιέχει τα αντίθετα διανύσµατα.. Το σύνολο των σηµείων του επιπέδου στο α τεταρτηµόριο (x 0, y 0) δεν είναι διανυσµατικός χώρος. Αρκεί να παρατηρήσουµε ότι για x = (, ), το σηµείο ( - ) x = ( -, - ) δεν ανήκει στο πρώτο τεταρτηµόριο. 3. Το σύνολο Π ν των πολυωνύµων βαθµού ν είναι διανυσµατικός χώρος µε τις γνωστές πράξεις πρόσθεσης πολυωνύµων και γινοµένου πολυωνύµου επί αριθµό. 4. Το σύνολο των πινάκων τύπου µ ν, µε πράξεις το γνωστό µας λογισµό στην ενότητα., είναι επίσης διανυσµατικός χώρος. Ένα υποσύνολο Ε του διανυσµατικού χώρου ονοµάζεται διανυσµατικός υπόχωρος ή απλά υπόχωρος του ακριβώς όταν είναι διανυσµατικός χώρος µε πράξεις αυτές που ορίσθηκαν στον. Αποδεικνύεται ότι για να συµβαίνει αυτό, ικανή και αναγκαία συνθήκη είναι: x, y Ε k, λ C k x + λ y Ε Από κάθε πεπερασµένου πλήθους διανύσµατα του διανυσµατικού χώρου, το σύνολο Ε = { x : x = λ η + + λ ρ η ρ, λ i C } είναι υπόχωρος του και συµβολίζεται span { η,, η ρ }.Τα διανύσµατα η,, η ρ ονοµάζονται γεννήτορες του Ε, για δε το διάνυσµα x θα λέµε ότι είναι γραµµικός συνδυασµός αυτών.

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο.

ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1. Τελεστές και πίνακες. 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά. Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά 1 Τελεστές και πίνακες 1. Τελεστές και πίνακες Γενικά Τι είναι συνάρτηση? Απεικόνιση ενός αριθμού σε έναν άλλο. Ανάλογα, τελεστής είναι η απεικόνιση ενός διανύσματος σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ. Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες,

ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ. Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες, ΘΕΩΡΙΑ ΠΙΝΑΚΩΝ Ορισμός 1: Ένας πίνακας Α με m γραμμές και n στήλες, παριστάνεται με την εξής ορθογώνια διάταξη: α11 α12 α1n α21 α22 α2n A = αm1 αm2 αmn Ορισμός 2: Δύο πίνακες Α και Β είναι ίσοι, και γράφουμε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις Σελίδα 1 από 6 Κεφάλαιο 5 Οι χώροι R και C Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος R Πράξεις Βάσεις Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 5. Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο στο Ορισµοί Ιδιότητες Επεξεργασµένα Παραδείγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Στοχαστικά Σήµατα και Εφαρµογές

Στοχαστικά Σήµατα και Εφαρµογές Στοχαστικά Σήµατα & Εφαρµογές Ανασκόπηση Στοιχείων Γραµµικής Άλγεβρας ιδάσκων: Ν. Παπανδρέου (Π.. 407/80) Πανεπιστήµιο Πατρών ΤµήµαΜηχανικώνΗ/Υ και Πληροφορικής ιανύσµατα Ορίζουµετοδιάνυσµα µε Ν στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι

Κεφάλαιο 4 Διανυσματικοί Χώροι Κεφάλαιο Διανυσματικοί Χώροι Διανυσματικοί χώροι - Βασικοί ορισμοί και ιδιότητες Θεωρούμε τρία διαφορετικά σύνολα: Διανυσματικοί Χώροι α) Το σύνολο διανυσμάτων (πινάκων με μία στήλη) με στοιχεία το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές Κ Ι ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Ιδιότητες & Εφαρµογές ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2013 ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Έστω 2 2 πίνακας: a b A= c d Όπως γνωρίζουµε, η ορίζουσα του Α είναι ο αριθµός a

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ ρ Χρήστου Νικολαϊδη Δεκέμβριος Περιεχόμενα Κεφάλαιο : σελ. Τι είναι ένας πίνακας. Απλές πράξεις πινάκων. Πολλαπλασιασμός πινάκων.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ 80 ΝΙΚΑΙΑ ΝΕΑΠΟΛΗ ΤΗΛΕΦΩΝΟ 0965897 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΡΟΥΤΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΥΤΣΟΥ ΚΩΝ/ΝΑ ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Η έννοια του μιγαδικού

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Παν/µίου Ιωαννίνων. Μαθηµατικά Ι Ακαδ. Έτος 2009-10 1/58

Επίκουρος Καθηγητής Παν/µίου Ιωαννίνων. Μαθηµατικά Ι Ακαδ. Έτος 2009-10 1/58 Φρ. Κουτελιέρης Επίκουρος Καθηγητής Παν/µίου Ιωαννίνων Τηλ. 26410741964196 E-mail fkoutel@cc.uoi.gr ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ Μαθηµατικά Ι Ακαδ. Έτος 2009-10 1/58 Γραµµική άλγεβρα...... είναι τοµέας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12)

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) ΕΡΓΑΣΙΑ η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 5 Οκτωβρίου 006 Ηµεροµηνία παράδοσης της Εργασίας: 0 Νοεµβρίου 006.

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 3

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 3 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Πίνακες - Ορίζουσες

Κεφάλαιο 2 Πίνακες - Ορίζουσες Κεφάλαιο Πίνακες - Ορίζουσες Βασικοί ορισμοί και πίνακες Πίνακες Παραδείγματα: Ο πίνακας πωλήσεων ανά τρίμηνο μίας εταιρείας για τρία είδη που εμπορεύεται: ο Τρίμηνο ο Τρίμηνο 3 ο Τρίμηνο ο Τρίμηνο Είδος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ. Μαθηματικά 1. Σταύρος Παπαϊωάννου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ. Μαθηματικά 1. Σταύρος Παπαϊωάννου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ Μαθηματικά Σταύρος Παπαϊωάννου Ιούνιος 5 Τίτλος Μαθήματος Περιεχόμενα Χρηματοδότηση.. Σφάλμα! Δεν έχει οριστεί σελιδοδείκτης. Σκοποί Μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x.

x 2 = x 2 1 + x 2 2. x 2 = u 2 + x 2 3 Χρησιµοποιώντας το συµβολισµό του ανάστροφου, αυτό γράφεται x 2 = x T x. = x T x. Κεφάλαιο 4 Μήκη και ορθές γωνίες Μήκος διανύσµατος Στο επίπεδο, R 2, ϐρίσκουµε το µήκος ενός διανύσµατος x = (x 1, x 2 ) χρησιµοποιώντας το Πυθαγόρειο ϑεώρηµα : x 2 = x 2 1 + x 2 2. Στο χώρο R 3, εφαρµόζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119)

ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΙΩΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΓΡΑΚΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΛΓΕΒΡΑ (ΗΥ-119) ΜΕΡΟΣ 5: ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΙΚΟΙ ΥΠΟΧΩΡΟΙ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΒΑΣΕΙΣ & ΔΙΑΣΤΑΣΗ Δ.Χ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. Ασκήσεις. Επιµέλεια.: Κάτσιος ηµήτρης. Μεθοδολογία Παραδείγµατα Ασκ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ 1

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. Ασκήσεις. Επιµέλεια.: Κάτσιος ηµήτρης. Μεθοδολογία Παραδείγµατα Ασκ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ 1 εθοδολογία Παραδείγµατα σκ σκήσεις πιµέλεια.: άτσιος ηµήτρης Ρ ια να προσθέσουµε (ή να αφαιρέσουµε) δύο µιγαδικούς, προσθέτουµε (ή αφαιρούµε) τα πραγµατικά και τα φανταστικά τους µέρη, δηλαδή: ± = [Re

Διαβάστε περισσότερα

7 ΑΛΓΕΒΡΑ ΜΗΤΡΩΝ. 7.2 ΜΗΤΡΕΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΜΟΡΦΗΣ (Ι)

7 ΑΛΓΕΒΡΑ ΜΗΤΡΩΝ. 7.2 ΜΗΤΡΕΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΜΟΡΦΗΣ (Ι) 77 78 7 ΑΛΓΕΒΡΑ ΜΗΤΡΩΝ. 7. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Άλγεβρα των μητρών οι πινάκων είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την επίλυση συστημάτων καθώς επίσης στις επιστήμες της οικονομετρίας και της στατιστικής. ΟΡΙΣΜΟΣ: Μήτρα

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος ΜEd: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : Εξισώσεις - Ανισώσεις 1 1.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος Μαθηματικά Γ'Γυμνασίου Μαρίνος Παπαδόπουλος ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Σας καλωσορίζω στον όµορφο κόσµο των Μαθηµατικών της Γ Γυµνασίου. Τα µαθηµατικά της συγκεκριµένης τάξης αποτελούν ίσως το αποκορύφωµα των

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) TEΛΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 4 Ιουνίου 7 Από τα κάτωθι Θέµατα καλείστε να λύσετε το ο που περιλαµβάνει ερωτήµατα από όλη την ύλη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΑ ΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΑ ΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΑ ΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΑ ΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1 Θέµα: Τα διανύσµατα ❶ ❷ ❸ ❹ ❺ Η έννοια του διανύσµατος Πρόσθεση και αφαίρεση διανυσµάτων Πολλαπλασιασµός αριθµού µε διάνυσµα Συντεταγµένες

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου

Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Βασικές Γνώσεις Μαθηματικών Α - Β Λυκείου Αριθμοί 1. ΑΡΙΘΜΟΙ Σύνολο Φυσικών αριθμών: Σύνολο Ακέραιων αριθμών: Σύνολο Ρητών αριθμών: ακέραιοι με Άρρητοι αριθμοί: είναι οι μη ρητοί π.χ. Το σύνολο Πραγματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδικοί Αριθμοί. Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση

Μιγαδικοί Αριθμοί. Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση Μιγαδικοί Αριθμοί Μαθηματικά Γ! Λυκείου Θετική και Τεχνολογική Κατεύθυνση Θεωρία - Μέθοδοι Υποδειγματικά λυμένες ασκήσεις Ασκήσεις προς λύση Επιλεγμένα θέματα «Σας εύχομαι, καλό κουράγιο και μεγάλη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

τέτοιες συναρτήσεις «πραγµατικές συναρτήσεις µε µία πραγµατική µεταβλητή». Σε αυτή

τέτοιες συναρτήσεις «πραγµατικές συναρτήσεις µε µία πραγµατική µεταβλητή». Σε αυτή Κεφάλαιο Ορίζουσες Η Συνάρτηση Ορίζουσα Είµαστε όλοι εξοικειωµένοι µε συναρτήσεις όπως η f(x) sin x και η f(x) x οι οποίες αντιστοιχίζουν έναν πραγµατικό αριθµό f(x) σε κάθε πραγµατική τιµή της µετα- ϐλητής

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση)

Τι είναι βαθμωτό μέγεθος? Ένα μέγεθος που περιγράφεται μόνο με έναν αριθμό (π.χ. πίεση) TETY Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Ενότητα ΙΙ: Γραμμική Άλγεβρα Ύλη: Διανυσματικοί χώροι και διανύσματα, μετασχηματισμοί διανυσμάτων, τελεστές και πίνακες, ιδιοδιανύσματα και ιδιοτιμές πινάκων, επίλυση γραμμικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1η Κατηγορία : Εξίσωση Γραμμής 1.1 Να εξετάσετε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Πίνακες. χρησιµοποιώντας µόνο την ακόλουθη διάταξη αριθµών 1 1 2 1 2 5 1 0

Κεφάλαιο 3 Πίνακες. χρησιµοποιώντας µόνο την ακόλουθη διάταξη αριθµών 1 1 2 1 2 5 1 0 Σελίδα από 53 Κεφάλαιο 3 Πίνακες Περιεχόµενα 3 Ορισµοί Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 3 3 Πράξεις µε Πίνακες Πρόσθεση Πινάκων Πολλαπλασιασµός Πίνακα µε Αριθµό Πολλαπλασιασµός Πινάκων ιωνυµικό Ανάπτυγµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ12 «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 16 Ιουλίου 2003

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ12 «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 16 Ιουλίου 2003 http://edueapgr/pli/pli/studetshtm Page of 6 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ «ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ» ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : ΠΛΗ «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι» Επαναληπτική Τελική Εξέταση 6 Ιουλίου Απαντήστε όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 0 Ε_.ΜλΘΤ(ε) ΤΑΞΗ: Β ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ / ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΘΕΜΑ Α Ηµεροµηνία: Κυριακή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα

Κεφάλαιο 9 1 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα Σελίδα από 58 Κεφάλαιο 9 Ιδιοτιμές και Ιδιοδιανύσματα 9. Ορισμοί... 9. Ιδιότητες... 9. Θεώρημα Cayley-Hamlto...9 9.. Εφαρμογές του Θεωρήματος Cayley-Hamlto... 9.4 Ελάχιστο Πολυώνυμο...40 Ασκήσεις του Κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Στους πραγματικούς αριθμούς ορίστηκαν οι

Διαβάστε περισσότερα

ιάνυσµα ονοµάζεται το µαθηµατικό µέγεθος που περιγράφεται από µιατριάδαστοιχείων: το

ιάνυσµα ονοµάζεται το µαθηµατικό µέγεθος που περιγράφεται από µιατριάδαστοιχείων: το Φρ. Κουτελιέρης Επίκουρος Καθηγητής Παν/µίου Ιωαννίνων ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι Μαθηµατικά Ι Ακαδ. Έτος 2008-9 1/44 1. Ορισµοί 2. Είδη διανυσµάτων 3. Πράξεις διανυσµάτων 4. Εσωτερικό, εξωτερικό και µικτό γινόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 014-015 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1. ΘΕΜΑ ΚΩΔΙΚΟΣ_18556 Δίνονται τα διανύσματα α και β με ^, και,. α Να

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ 1. Τι καλείται μεταβλητή; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ Μεταβλητή είναι ένα γράμμα (π.χ., y, t, ) που το χρησιμοποιούμε για να παραστήσουμε ένα οποιοδήποτε στοιχείο ενός συνόλου..

Διαβάστε περισσότερα

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη Α Τάξη Γυμνασίου Από το βιβλίο «Μαθηματικά Α Γυμνασίου» των Ιωάννη Βανδουλάκη, Χαράλαμπου Καλλιγά, Νικηφόρου Μαρκάκη, Σπύρου Φερεντίνου, έκδοση 01. Κεφ. 1 ο : Οι φυσικοί αριθμοί 1. Πρόσθεση, αφαίρεση και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ 1 ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β ΜΕΡΟΣ (ΑΝΑΛΥΣΗ) ΚΕΦ ο : Όριο Συνέχεια Συνάρτησης Φυλλάδιο Φυλλάδι555 4 ο ο.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ.α) ΕΝΝΟΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ - ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. Να σηµειώσετε το σωστό (Σ) ή το λάθος (Λ) στους παρακάτω ισχυρισµούς:. Αν ΑΒ + ΒΓ = ΑΓ, τότε τα σηµεία Α, Β, Γ είναι συνευθειακά.. Αν α = β, τότε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ. ΘΕΜΑ 2ο

ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ. ΘΕΜΑ 2ο Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΑΡΙΘΜΟΥ ΜΕ ΔΙΑΝΥΣΜΑ ΘΕΜΑ ο ΘΕΜΑ 8603 Δίνεται τρίγωνο και σημεία και του επιπέδου τέτοια, ώστε 5 και 5. α) Να γράψετε το διάνυσμα ως γραμμικό

Διαβάστε περισσότερα

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια

Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Κωνσταντίνος Παπασταματίου Μαθηματικά Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Συναρτήσεις Όρια Συνέχεια Συνοπτική Θεωρία Μεθοδολογίες Λυμένα Παραδείγματα Επιμέλεια: Μαθηματικός Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ. Καρτάλη 8 (με

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( ))

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( )) ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΘΕΩΡΗΜΑ ΜΕΣΗΣ ΤΙΜΗΣ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ (Θ.Μ.Τ.) [Θεώρημα Μέσης Τιμής Διαφορικού Λογισμού του κεφ..5 Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Παράδειγμα. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ 1 ο Α) Συµπληρώστε τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: 1) Ο κύκλος µε κέντρο Κ(α, β) και ακτίνα ρ > έχει εξίσωση... ) Η εξίσωση του κύκλου µε κέντρο στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

, 1 0 9 1, 2. A a και το στοιχείο της i γραμμής και j

, 1 0 9 1, 2. A a και το στοιχείο της i γραμμής και j Κεφάλαιο Πίνακες Βασικοί ορισμοί και πίνακες Πίνακες Παραδείγματα: Ο πίνακας πωλήσεων ανά τρίμηνο μίας εταιρείας για τρία είδη που εμπορεύεται: ο Τρίμηνο ο Τρίμηνο ο Τρίμηνο ο Τρίμηνο Είδος Α 56 Είδος

Διαβάστε περισσότερα

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων

Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Παράρτημα Α Μεταθέσεις και πίνακες μεταθέσεων Το παρόν παράρτημα βασίζεται στις σελίδες 671 8 του βιβλίου: Γ. Χ. Ψαλτάκης, Κβαντικά Συστήματα Πολλών Σωματιδίων (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο,

Διαβάστε περισσότερα

Οι πράξεις που χρειάζονται για την επίλυση αυτών των προβληµάτων (αφού είναι απλές) µπορούν να τεθούν σε µια σειρά και πάρουν µια αλγοριθµική µορφή.

Οι πράξεις που χρειάζονται για την επίλυση αυτών των προβληµάτων (αφού είναι απλές) µπορούν να τεθούν σε µια σειρά και πάρουν µια αλγοριθµική µορφή. Η Αριθµητική Ανάλυση χρησιµοποιεί απλές αριθµητικές πράξεις για την επίλυση σύνθετων µαθηµατικών προβληµάτων. Τις περισσότερες φορές τα προβλήµατα αυτά είναι ή πολύ περίπλοκα ή δεν έχουν ακριβή αναλυτική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ

ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ I. ΣΥΝΟΛΑ 1.Τι ονοµάζεται σύνολο; Σύνολο ονοµάζεται κάθε συλλογή αντικειµένων, που προέρχονται από την εµπειρία µας ή την διανόηση µας, είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο.

Διαβάστε περισσότερα

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. Κεφάλαιο Πραγματικοί αριθμοί. Οι πράξεις και οι ιδιότητές τους Κατανόηση εννοιών - Θεωρία. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MATLAB- SIMULINK

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MATLAB- SIMULINK ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MATLAB- SIMULINK ρ. Γεώργιος Φ. Φραγκούλης Καθηγητής Ver. 0.2 9/2012 ιανύσµατα & ισδιάστατοι πίνακες Ένα διάνυσµα u = (u1, u2,, u ) εισάγεται στη MATLAB ως εξής : u=[ u1, u2,, un ] ή u=[ u1

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις Σηµειώσεις στις συναρτήσεις 4 Η έννοια της συνάρτησης Ο όρος «συνάρτηση» χρησιµοποιείται αρκετά συχνά για να δηλώσει ότι ένα µέγεθος, µια κατάσταση κτλ εξαρτάται από κάτι άλλο Και στα µαθηµατικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

Παραδείγµατα : Έστω ότι θέλουµε να παραστήσουµε γραφικά την εξίσωση 6χ-ψ=3. Λύση 6χ-ψ=3 ψ=6χ-3. Άρα η εξίσωση παριστάνει ευθεία. Για να τη χαράξουµε

Παραδείγµατα : Έστω ότι θέλουµε να παραστήσουµε γραφικά την εξίσωση 6χ-ψ=3. Λύση 6χ-ψ=3 ψ=6χ-3. Άρα η εξίσωση παριστάνει ευθεία. Για να τη χαράξουµε Άλγεβρα υκείου επιµ.: άτσιος ηµήτρης ΣΣΤΗΜΤ ΜΜΩΝ ΞΣΩΣΩΝ Μ ΝΩΣΤΣ ΣΩΣ ΝΝΣ ρισµός: Μια εξίσωση της µορφής αχ+βψ=γ ονοµάζεται γραµµική εξίσωση µε δυο αγνώστους. ύση της εξίσωσης αυτής ονοµάζεται κάθε διατεταγµένο

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή Αντιστροφή Υποθέτουμε ότι υπάρχει ένας κανόνας ο οποίος επιτρέπει την μετάβαση από ένα σχήμα σε ένα άλλο, με τέτοιο τρόπο ώστε το δεύτερο σχήμα να είναι τελείως ορισμένο όταν το πρώτο είναι δοσμένο και

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ.ptetragono.gr Σελίδα. ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Να βρεθεί το μέτρο των μιγαδικών :..... 0 0. 5 5 6.. 0 0. 5. 5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ : ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ Αν τότε. Αν χρειαστεί

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ

Εκπαιδευτικός Οµιλος ΒΙΤΑΛΗ Πίνακες ρ. Κωνσταντίνος Κυρίτσης Μακράς Στοάς 7 & Εθνικής Αντιστάσεως Πειραιάς 185 31 12 Μαρτίου 2009 Περίληψη Οι παρούσες σηµειώσεις αποτελούν µια σύνοψη της ϑεωρίας και της άλγεβρας των πινάκων. Το ϕυλλάδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΟ φροντιστήριο ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Θέµα ο κ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α Α. ώστε τον ορισµό της υπερβολής και γράψτε τις εξισώσεις των ασύµπτωτων της ( C ): (Μονάδες 9) α β Β. Να διατυπώσετε τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

1 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο

1 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο 1 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΑ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ΘΕΜΑ 1 ο α) Αν χ 1, χ ρίζες της εξίσωσης αχ +βχ+γ=0, 0 να δείξετε ότι S 1 και P 1 Μον. 10 β) Έστω η συνάρτηση

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακες >>A = [ 1,6; 7, 11]; Ή τον πίνακα >> B = [2,0,1; 1,7,4; 3,0,1]; Πράξεις πινάκων

Πίνακες >>A = [ 1,6; 7, 11]; Ή τον πίνακα >> B = [2,0,1; 1,7,4; 3,0,1]; Πράξεις πινάκων Πίνακες Ένας πίνακας είναι μια δισδιάστατη λίστα από αριθμούς. Για να δημιουργήσουμε ένα πίνακα στο Matlab εισάγουμε κάθε γραμμή σαν μια ακολουθία αριθμών που ξεχωρίζουν με κόμμα (,) ή κενό (space) και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Φεργαδιώτης Αθανάσιος ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΤA ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Θέμα 2 ο (39) -2- Τράπεζα θεμάτων Μαθηματικών προσανατολισμού Β Λυκείου -3- Τράπεζα θεμάτων Μαθηματικών προσανατολισμού Β

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Κεφάλαιο 5 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ 5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Οταν ένα µεταβλητό µέγεθος εξαρτάται αποκλειστικά από τις µεταβολές ενός άλλου µεγέθους, τότε η σχέση που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1

Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1. Μιγαδικοί αριθμοί. ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 ΤΕΤΥ Εφαρμοσμένα Μαθηματικά Μιγαδική Ανάλυση Α 1 Μιγαδική ανάλυση Μέρος Α Πρόχειρες σημειώσεις 1 Μιγαδικοί αριθμοί Τι είναι και πώς τους αναπαριστούμε Οι μιγαδικοί αριθμοί είναι μια επέκταση του συνόλου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B

Γενικό Ενιαίο Λύκειο Μαθ. Κατ. Τάξη B 151 Θέματα εξετάσεων περιόδου Μαΐου - Ιουνίου στα Μαθηματικά Κατεύθυνσης Τάξη - B Λυκείου 15 Α. Αν α, β, γ ακέραιοι ώστε α/β και α/γ, να δείξετε ότι α/(β + γ). Μονάδες 13 Β. α. Δώστε τον ορισμό της παραβολής.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ η Κατηγορία : Ο Κύκλος και τα στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή

2 Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Εισαγωγή Η ΕΥΘΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΠΕΔΟ Εισαγωγή Η ιδέα της χρησιμοποίησης ενός συστήματος συντεταγμένων για τον προσδιορισμό της θέσης ενός σημείου πάνω σε μια επιφάνεια προέρχεται από την Γεωγραφία και ήταν γνωστή στους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα Κεφάλαιο M3 Διανύσµατα Διανύσµατα Διανυσµατικά µεγέθη Φυσικά µεγέθη που έχουν τόσο αριθµητικές ιδιότητες όσο και ιδιότητες κατεύθυνσης. Σε αυτό το κεφάλαιο, θα ασχοληθούµε µε τις µαθηµατικές πράξεις των

Διαβάστε περισσότερα

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις

Κανονικ ες ταλαντ ωσεις Κανονικες ταλαντωσεις Ειδαµε ηδη οτι φυσικα συστηµατα πλησιον ενος σηµειου ευαταθους ισορροπιας συ- µπεριφερονται οπως σωµατιδια που αλληλεπιδρουν µε γραµµικες δυναµεις επαναφορας οπως θα συνεαινε σε σωµατιδια

Διαβάστε περισσότερα

Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ

Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ 1 Συναρτήσεις Όταν αναφερόμαστε σε μια συνάρτηση, ουσιαστικά αναφερόμαστε σε μια σχέση ή εξάρτηση. Στα μαθηματικά που θα μας απασχολήσουν, με απλά λόγια, η σχέση

Διαβάστε περισσότερα

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ

1.5 ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ - ΕΝΟΤΗΤΑ.. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΓΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Αν είναι δυο μη μηδενικά διανύσματα τότε ονομάζουμε εσωτερικό γινόμενο των και τον αριθμό : όπου φ είναι η γωνία των

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµική Άλγεβρα. Εισαγωγικά. Μέθοδος Απαλοιφής του Gauss

Γραµµική Άλγεβρα. Εισαγωγικά. Μέθοδος Απαλοιφής του Gauss Γραµµική Άλγεβρα Εισαγωγικά Υπάρχουν δύο βασικά αριθµητικά προβλήµατα στη Γραµµική Άλγεβρα. Το πρώτο είναι η λύση γραµµικών συστηµάτων Aλγεβρικών εξισώσεων και το δεύτερο είναι η εύρεση των ιδιοτιµών και

Διαβάστε περισσότερα

Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών. ( )

Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών. ( ) ΚΕΦΑΛΑΙ 6 ΕΥΘΕΙΑ-ΕΠΙΠΕ 6 Γεωµετρικοί τόποι και εξισώσεις στο χώρο Στην παράγραφο αυτή θα δούµε τις διάφορες µορφές εξισώσεων των κα- µπύλων του χώρου και των επιφανειών ρισµός 6 Θεωρούµε τη συνάρτηση F:Α,

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Αριθμητική - Άλγεβρα Γεωμετρία Άρτιος λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα;

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα; ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΩΝ 1. Τι ονοµάζουµε µονώνυµο Μονώνυµο ονοµάζεται κάθε γινόµενο το οποίο αποτελείται από γνωστούς και αγνώστους (µεταβλητές ) πραγµατικούς αριθµούς. Ο γνωστός πραγµατικός αριθµός ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΙΣΟΤΗΤΑ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ. α+βi =γ+δi α=γ και β=δ

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΙΣΟΤΗΤΑ ΜΙΓΑΔΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ. α+βi =γ+δi α=γ και β=δ Το σύνολο C των μιγαδικών αριθμών είναι ένα υπερσύνολο του R, του συνόλου των πραγματικών αριθμών, στο οποίο ισχύουν: Επεκτείνονται οι πράξεις της πρόσθεσης του πολλαπλασιασμού έτσι ώστε, να έχουν τις

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑ 6. Βέλτιστες προσεγγίσεις σε ευκλείδειους χώρους Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε προσεγγίσεις που ελαχιστοποιούν αποστάσεις σε διανυσµατικούς χώρους, µε νόρµα που προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8. B 2.3 Χρησιµοποιώντας Ευκλείδεια Γεωµετρία

ΜΑΘΗΜΑ 8. B 2.3 Χρησιµοποιώντας Ευκλείδεια Γεωµετρία ΜΑΘΗΜΑ 8. B.3 Χρησιµοποιώντας Ευκλείδεια Γεωµετρία Θεωρία Ασκήσεις γ. τόπου και µεγιστο ελάχιστου Στις ασκήσεις αυτού του µαθήµατος χρησιµοποιούµε ανισωτικές σχέσεις από την Ευκλείδεια Γεωµετρία. Θυµίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού

1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού 1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού Διδακτικοί Στόχοι: Θα μάθουμε: Να κατανοούμε την έννοια της εξίσωσης και τη σχετική ορολογία. Να επιλύουμε εξισώσεις πρώτου βαθμού με έναν άγνωστο. Να διακρίνουμε πότε μια εξίσωση

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αγαπητοί συνάδελφοι, Φίλοι µαθητές και µαθήτριες Η καινούργια µας σειρά βιβλίων µε τον τίτλο ΒΙΒΛΙΟµαθήµατα δηµιουργήθηκε από µια ιδέα µας για το περιοδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ.Καρτάλη 8 Βόλος Τηλ. 43598 ΠΊΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΈΝΩΝ 3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ... 5 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ...

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ- ΣΥΝΟΛΟ ΤΙΜΩΝ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΜΠΗΣ. i) Για την εύρεση µονοτονίας µιας συνάρτησης υπολογίζω την f ( x )

ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ- ΣΥΝΟΛΟ ΤΙΜΩΝ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΜΠΗΣ. i) Για την εύρεση µονοτονίας µιας συνάρτησης υπολογίζω την f ( x ) () Μονοτονία ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ ΑΚΡΟΤΑΤΑ- ΣΥΝΟΛΟ ΤΙΜΩΝ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΜΠΗΣ i) Για την εύρεση µονοτονίας µιας συνάρτησης υπολογίζω την f ( ) και βρίσκω το πρόσηµό της ii) Αν προκύψει να είναι αύξουσα ή φθίνουσα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Ε.1 I. 1. α 2 = 9 α = 3 ψ p: α 2 = 9, q: α = 3 Σύνολο αλήθειας της p: Α = {-3,3}, Σύνολο αλήθειας της q: B = {3} A B 2. α 2 = α α = 1 ψ p: α 2 = α, q: α = 1 Σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΘΕΙΑ... 13 1.1 Οι συντεταγμένες ενός σημείου...13 1.2 Απόλυτη τιμή...14 Κεφάλαιο 2 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΩΝ ΣΕ ΕΝΑ ΕΠΙΠΕΔΟ 20 2.1 Οι συντεταγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Κεφάλαιο Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων και Πίνακες Εισαγωγή στα Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων Η µελέτη των συστηµάτων γραµµικών εξισώσεων και των λύσεών τους είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιμήδης Μεγάλοι 1996-1997. 1. Έστω μια ακολουθία θετικών αριθμών για την οποία: i) α ν 2 α ν. για κάθε ν φυσικό διαφορετικό του 0.

Αρχιμήδης Μεγάλοι 1996-1997. 1. Έστω μια ακολουθία θετικών αριθμών για την οποία: i) α ν 2 α ν. για κάθε ν φυσικό διαφορετικό του 0. Αρχιμήδης Μεγάλοι 1996-1997 1. Έστω μια ακολουθία θετικών αριθμών για την οποία: i) α ν 2 α ν = 1 4 για κάθε ν φυσικό διαφορετικό του 0. ii) α n 1 α n Να αποδείξετε: α ν 1 =1 για κάθε n - ν 1 α ν α) ότι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο.Π. ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΥΝ ΥΑΣΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Γιάννης Ζαµπέλης Μαθηµατικός

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο.Π. ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΥΝ ΥΑΣΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Γιάννης Ζαµπέλης Μαθηµατικός ΣΥΝ ΥΑΣΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 4 5 Γιάννης Ζαµπέλης Μαθηµατικός 867 (Αναρτήθηκε 8 4 ) ίνονται τα διανύσµατα a και b µε µέτρα, 6 αντίστοιχα και ϕ [, π] a b+ x+ a b y 5= () δίνεται η εξίσωση ( ) ( ) α) Να αποδείξετε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις)

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) 6 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) Η εξίσωση αx βy γ Στο Γυμνάσιο διαπιστώσαμε με την βοήθεια παραδειγμάτων ότι η εξίσωση αx βy γ, με α 0 ή β 0, που λέγεται γραμμική εξίσωση,

Διαβάστε περισσότερα